/
Author: Нікалаеў М.В.
Tags: гісторыя беларусі гісторыя сярэдніх вякоў культура беларусі вялікае княства літоўскае
ISBN: 978-985-11-0481-5
Year: 2009
Text
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
•Лл.ц®шМ4 п^лллаУт|г<то'Я ; ідіііг&т-Лм^дА ЙЙ^СЦК?/ ай₽о*^&’>ч«у> “'" • -^?Лв.<ЛіГ
Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
? с
К<Ь
/дЖ(НЬЛС0ріЬ НЖеНШдеЛЛС'ЬЬІТЬКе'іЬСт’нбЬІ.НЛАПо' Д і ГЛГ/ІН«ПЫЛІ<ТЛ*ЛЛА(4дАЛІШКГ0ГКПТ<ЛЬПесІА( . ЛШ ,т ПХ.7
/’«цлкон'кпенл«лжёг0, нвьўысонтегвпв^уіітслдль^ ц ШІГ
поціь.пь^ігАК^/іміАжіплесггрік^вдікцнвоіАТпжі * плослвндлстьл'ьл^'^цАсвве н АнстьегвлеЭпд^е^лнсгЬ рАНК0С'ЬТв0^Л«ўспІТ,М(>ГАК0П('ІЬСТНКІННеТАІ(«.Л'ЬІЛ «ол/л^ьегожел’ь^АЛ'к'ТА'еліт^ьшліцді (млк. сегввдпе г(К|Й1ву *<'ЬП(1Ь<ТНвІ»ІЛА<0^ЛЛГ^ІШЛН(Нв’ЬСыкт4 ЛрНЛЫ.}дКОСДПІ(ТІ>ГЬН0р-М^ЛНМІІ(поуТкЛ(НС7'Н КьНІвГЫК Л» • ЦАМЬ ДЛ Ь . ш^в'К нікпк Нгык А .
А(|С«^ івШЛТЛШАСАМгмцН^Гві Лвврі'шлс ЛТМІНТЛМН;' П^’ксТЛШАН^ІЦіМлЛцН. НКЛгЛСЬ^АіЦАЛЬКСуЛ'ЬпЛ ГЛ КЛ Л^Л Іг» /у4СТ|ЧгЛ «у^ын^ • НШЛ^Ь НгмміІЛА НГ0
Н](Ь«'ЯіНвЫН ЛЛЛК(ІД‘ЬП0С/Й'ЬітСАНМЬ.лЛ’пв|І0|ГГ4ІТСЛ» 7 нмь.т«г(4АВ'ьі)глнп ьКЛЛгп'кло'сйвн'.н/А^стіТосвве ККМЛТ<ТЫАТД7^(П0СТАКЛеП’К«МЫІ0ЬЙ'н(Г0. ПЛСІ’ц) ног«р«і((Т0^к»гв. бь^л'ЬнлАпвмліннегнн^Гк^елкь ЛЛП'к (ІіЧлАвННСНТМ .Л^АДНІ^^НДТА. П^ОСНОі’ллеЛі НДА ЛЛТНАіЫІСЫ^0СТ0Л\Н('<ТЛ0(.н6^ЬЖЛНЦТв0( і(0П1|АПМ ЛН . 0^ ЛАаші<А(ІЛЛІЦ(Г0 ЖМІ'ГЛ0і0Г/ДК0Ск(вуДЬСН0у|4’КЛ пніксы<|і«іріінін к; нпл^ч^йУ/0 а^лсЬнте. лакажнтс САВСНСІ(Д.ЫШННЛАЛН • |ІАЬ'0ТДЙТ( І'ЙНСМТр^О.Н^уН тклілусьтрпгго’тП|ННЛА'кТСНАІСАі.ЛПК г|ЛНСК0ГДАП'0 гп’ЬкдетсА гь. нл<гыь’нетешл0утпа^б(дгмг0 .нглн'А
* гге^Гть ньгкв/’і глрвдтьег0.\лджелн лсн нАД'іггв«ценсж ^ЛАЛЬ*ЦД,МЬ'.ДНК.ІСЛ0ЎК’Ь.‘., ^ЛІНА ЛН«АЛвАЛДСГ1АСЯ0ІГ0.
□ 'н1Т0СЖ0»(А)Л«ЖНША(Т«^Жп. Діенлмі. МЛОгі(ЛЬ(ТАі0 Лндмл • мло^кпйтьдшнлшн. лЧслйлм&лубкіЕ’і ’ нгьАТыжегл ^лггжплі'ньмвнёсл. слАмлевіАлвьуео
4М*
Я«г<
П л
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ
КНІГІ
У ДВУХ ТАМАХ
Пад агульнай рэдакцыяй доктара філалагічных навук М.В. Нікалаева
РЭДАКЦЫЙНАЯ КАЛЕГІЯ
Т. У. Бялова
У. П. Саламаха Я, I. Сямашка Р С Матульскі Б У. Святлоў А. Г. Кірухіна М. В Нікалаеў
М. Р Ьаразна
1. В Зайцаў
А. I. Доўнар
Л. У. Языковіч
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Том 1
М. В. Нікалаеў
Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага
Мінск «Ьеларуская Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі» 2009
УДК 655.11(476)(091)
ББК 76.10(4Бен)
Г51
Навуковыя рэдактары тома;
В. В Антонаў,
А. I. Мальдзіс
Мастак
Г. 1. Мацур
Выдаецца на заказу і пры фінансавай падтрымцы
Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь
Гісторыя беларускай кнігі. У 2 т. Т. 1. Кніжная культура Вялікага Кпяства Літоўскага / Г51 М. В Нікатаеў ; навук. рэд.: В. В Антонаў. А. I. Мальдзіс. - Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П Броўкі, 2009. — 424 с.: іл.
І8ВХ 978-985-11-0481-5.
Двухтомнае выданне «Гісторыя беларускай кнігі» ахоплівае перыяд ад з’яўлення пер-шых рукапісных кніг да канца XX стагоддзя. Першы том прысвечаны кніжнай кулыуры Вялікага Княства Літоўскага за ўвесь перыяд ігнавання гэтай дзяржавы. Шматлікія ілю-страцыі паказваюць эвалюцыю мастацкай аздобы беларускай кнііі Кніга будзе карыснай для студэнтаў і выкладчыкаў ВНУ, гісторыкаў, філолагаў, краязнаўцаў, усіх, хто цікавіцца пытаннямі гісторыі беларускай культуры.
УДК 655.11 (476)( 091)
ЬБК 76.Ю(4Бея)
І8ВГС 978-985-11-0481-5 (т.1) 15ВХ 978-985-11-0480-8
© Нікалаеў М. В. 2009
© Мацур Г. I., дызайн, 2009
© Афармлеппе. РУП «Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя імя Пегруся Броўкі», 2009
ПРАДМОВА
І пачатку было слова. I слова было запісана. I ўвасобілася ў кнізе. ’-ГЧ Выдавецтва «Беларуская энцыклапедыя» прадстаўляе да ўвагі чытача фундаментальную двухтомную працу па гісторыі кніжнай ' / культуры Беларусі. Першы том нашага выдання прысвечаны
і кульгуры дзяржавы, якая на працяіу амаль паловы тысячагоддзя , аб’ядноўвала ўсе беларускія землі, а потым бясследнгі знікла з
4 палітычнай карты Еўропы. Ужо адна гэтая акалічнасць, мяркуем, \ можа тлумачыць, чаму для беларускай навукі асабліва цяжка па-Л ставіцца да такога нрадмета без некаторай прадузятасці, тым
г больш што і ў царскія, і ў савецкія часы падобная прадузятасць не вельмі заахвочвалася. Зусім натуральна. што гісторыя. лёс, куль-турная спадчына Вялікага Княства Літоўскага (ВКЛ) не толькі прыцягвалі і прыцягваюць да сябе ўвагу гісторыкаў, філолагаў, мастацтвазнаўцаў, але । вельмі горача і востра адбіваюцца ў грамадскай думцы, ідэалагічных канст-рукцыях, нават у палітычным жыцці. Дакладней кажучы, актуальнасць і злаба-дзённасць гэтага феномена рашуча ўваходзяць у навуковыя працы. У прынцыпе, тут няма нічога кепскага, наадварот, гэта непазбежна і ў неіікай меры неаб-ходна — пакуль не пераходзіць мяжу, за якой пачынаецца апалагетыка і, адпавед-на, заканчваецца навука. Напрыклад, адзін з сучасных даследчыкаў бачыць у Вялікім Княстве і яго культуры ўзор канстытуцыйпага ладу, грамадзяпскіх сва-бод, нават прававой дзяржавы. інакш кажучы — чыстую «залатую сярэдзіну» паміж заходняй нецярпімасцю і ўсходнім дэспатызмам, а другі — не менш вучо-ны і таленавіты — лічыць адзіным сэнсам існавання ВКЛ захаванне свядомасці этнічнага адзінства ўсходніх славян, якая быццам патрэбная (і да сёння!) для па-спяховага супраціўлення польскай і ўвогуле заходняй культурнай экспансіі. Мы можам смела сказаць, што пры ўсёй канцэптуатьнай і ідэйпай супрацьлегласці гэтых поглядаў метадалагічна яны тоесныя, паколькі абодва аўтары ў роўнай ме-ры зыходзяць з неабходнасш, калі можна так сказаць, мабілізацыі гістарычнага . матэрыялу для актуальных патрэб дня і, галоўнае, не ўсведамляюць небяспекі, А ШыГ якая чакае гісторыка на гэтым шляху: звужэнне далягляду, адволыіы падбор крыніц, некрытычнае іх успрыняцце і да т п.
Падобныя ды і інпіыя метадалагічныя падыходы ўласцівыя не толькі белару-скай інтэрпрэіацыі спадчыны ВКЛ. У гістарыяграфіі Расіі — спадкаемцы Вя. іікага Княства з усёіі яго тэрыторыяй, насельніцтвам, рэсурсамі і помнікамі — заўсёды прысутнічалі нейкія хваравітыя да яго адносіны, пачуццё нечага штуч- Я нага, амаль ненатуральнага. Яшчэ ў 1816 г. М. Карамзін гаварыў аб сумесі «пры- & 1
8
творнага сяброўства» і «натуральнай, узаемнай нянавісці адна да адной» паміж Літвой і Расіяй1, праз сто гадоў Л. Прэснякоў пітпа аб «непазбежнай варожасці» Усходняй і Заходняй Русі2, і ў нашы дні знакаміты акадэмік В. Янін амаль паўта-рае гэтую думку, характарызуючы (у прадмове да манаграфіі сваіх малодптых ка-лег) маскоўскія дачыненні да Літоўска-Рускай дзяржавы як да «ўтварэння род-наснага, хоць і пастаяннай крыніны ваеннай небяспекі»3.
Калі дарэвадюцыйных гісторыкаў хвалявала нязменная апазіцыя да Масквы дзяржавы ў масе сваёй безумоўна славянскай (нават рускай, у спрадвечным зна-чэнні слова) і нраваслаўнай1, то аўтараў савецкай эпохі насцярожвала, галоўным чынам, нацыянальная прырода ВКЛ, больш дакладна — відавочная адсутнасць такой, аяшчэ больш дакладна — прынцыповая немагчымасць суаднесці яго гісто-рыю з якой-небудзь канкрэтнай савецкай рэспублікай. Апошнім часам было шмат крьпыкі ў бок ьыдатнага савецкага даследчыка У. Пашуты за наданне ім Вялікаму Княству на пачатковым этапе яго існавання напыяналыіага літоўскага характару. I ў гэтай крытыцы шмат слушнага’; толькі ж не будзем забывацца, што іншы падыход для савецкага гісторыка быў амаль што немагчымы, бо пануючая ідэалогія над.звычай раўніва і рашуча выкараняла спробы выхаду нацыянальнай гістарычнай думкі за межы адведзеных ёй «рэспубліканскіх кватэр» (возьмем хоць бы гісторыю з ктіігай А. Сулейменава «Аз і я» альбо памянёны А. Краўцэ-вічам факт «забароны ў 70-я гады выдання зборнай працы пра Беларусь у скла-дзе ВКЛ»Ь).
Апошнія гады паказалі, што, вызваліўшыся ад шораў савецкіх, нацыяналыіая пстарыяграфія можа адразу ж апынуцца ў палоне новых. Так, сучасныя даслед-чыкі-кнігазнаўцы з Вільні Сігітас і Дайва Нарбуты пішуць у прадмове да свайго грунтоўнага каталога лацінскамоўных кніг Вялікага Княства Літоўскага: «Дамінуючая зараз дзяржаўная мова і мноства з ёю звязаных нерэалізаваных гра-мадскіх магчымасцей закладзеныя ў культуры XVII ст.»7. У самой гэтай фразе не было 6 нічога дзіўнага. калі б тут прысутнічала тлумачэнне, пра якую сучасную дзяржаву і якую дзяржаўную мову ідзе гутарка — польскую, беларускую, рускую ці ўсё ж такі літоўскую.
Карамзчн Н. М. йсторпя государства Росснйского. Т. 5. М.. 1993. С. 167; Т 6. М.. 1998. С. 141
2 Пресняков Д. Е. Образованне Велнкорусского государства. М. 1998. С. 228.
3 АлексанРров Д. Н, ВолоОшмн Д М. Борьба за Полоцк между Лгггвой п Русью в XII—XVI веках. М. 1994. С. 5. 1 На думку М. Крома, вядучую ролю тут адыгрывапа паіітычная падазронасць адносна ВКЛ як «поліэтнічна-га і поліканфесіянальнага ўтварэння», якое пасля наўстапня 1863—1864 гг магло паслужыць небяспечным прыкладам для народаў імперыі (Кром М. М. Меж Русью п Лнтвой’ Занаднорусскне землн в снстеме русско-лнтовскнх отношенпй конца XV - первой третм XVI в. М., 1995. С. 10—12). Гэта абсалготна правільна, алезы-ходная інтуіцыя такой падазронасці значна глыбей за розныя злабадзённыя палітычныя ўражанні і. безу-моўна, значна больш старая, чым падзеі 1863 г. Дый чым быў славуты «заходнерусізм» XIX ст„ як не адчай-най спробай апраўдацпа, даказань сваю «рускасць», праваслаўе, адным словам непадзельнасць з метраполіяй, а ўсё іншае аб'явіць інтрыгамі альбо непасрэднай фальсіфікацыяй з боку ворагаў.
5 Гл., напр.: Ер.маловіч М I. Старажытная Беларусь. Полацкі і новагародскі перыяды. Мн. 1990. С. 315, 318, 334 -335; Ён жа. Сгаражытная Беларусь. Віленскі перыяд. Мн , 1994. С. 7 14—15; Краўі&віч А. К. Стварэнне Вялікага княства Літоўскага. Мн , 1998. С. 49--50.
6 Краўцрвіч А. К. Стварэнне Вялікага княства Лігоўскага. С. 59
7 ЫагЬыГіепё Г)., НагЬнІаз 8. XVII а. ЬіеГнуоз ІоСупіікц кпу§ц «цгазаз. Х'ііпінз, 1998. Р. 25.
9
Добра разважыўшы, класці ў аснову навуковага даследавання пэўную нацыя-нальную ідэк) справа даволі рызыкоўная. Не будзем прыводзіць прыклады з творчасці вядомых трыбунаў падобнага роду — нават такі цвярозы і ўдумлівы ву-чоны, як В. Чамярыцкі, заявіў аднойчы: «...зусім непрымальнай з’яўляецца іх (бе-ларуска-літоўскіх летапісаў. — М. Н.) назва «заходнерускія», ужыванне якой па сутнасці адмаўляе існаванне беларускага народа ў XV—XVI стст. са сваёй адмет-най культурай»8. Мусім пагадзіцца, што тэрмін «заходнерускі» адносна летапісаў савраўды ў чымсьці няўдалы; але якое гэта мае дачыненне да «існавання белару-скага народа»? Нават калі гэта і так — што за злачынства адмаўляць існаванне та-го ці ініпага этнасу ў канкрэтны пстарычны перыяд? У сярэдзіне XIX ст. рускі гісторык і правазнаўца К. Кавелін сказаў тое, што ў прынцыпе ўсведамлялі ў на-вуцы ўсе, але ніхто не ўмеў альбо не адважваўся выказаць адкрыта (у гістарыя-графіі гэта сустракаецца нярэдка), што пад час складання «першага нашага ле-тапісу» велікарусаў як «галіны рускага племя» яшчэ не існавала9. Аднак таго, хто на гэтай надставе палічыў бы Кавеліна пэўным нацыянальным нігілістам (веліка-рускім), чакае моцнае расчараванне: ужо на суседняй старонцы ён шчыра гаво-рыць, што «Расія ёсць адзіная свабодная славянская дзяржава», і пра «спрадвеч-ную несамастойнасць заходняй Расіі, яе няздольнасць да стварэння адзінай ма-гутнай дзяржавы» *°.
Мы тут не будзем абмяркоўваць такі погляд па сутнаспі — гэга проста прыклад таго, наколькі незлучальныя навуковыя высновы і ўражанні нацыянальнага ці патрыятычнага пачуцця; яны нават не кампраметуюць адно аднаго, проста існу-юць у розных сувымярэннях — у метадах і катэгорыях вывучэння навакольнай рэчаіснасці і ў вобразах міфалогп.
Аўтар гэтых радкоў не менш за іншых абцяжараны рознага кшталту нацыяналь-нымі, культурнымі і гістарычнымі прымхамі і прыярытэтамі. Але ваўсялякім ра-зе ён цвёрда абяцае чытачу заўсёды памятаць аб пагрозе, якую яны нясуць, і не прыпісваць ім аб’ектыўны характар, не выдаваць уласныя меркаванні за даклад-ныя факты. Метадалагічныя асновы гэтай працы даволі простыя Вялікае Княст-ва Літоўскае ёсць дзяржаўнасцю, культурай, цывілізацыяй, якая загінула і ніколі не ўваскрэсне і непасрэдным псраемнікам якой не мае права лічыць сябе ні адна з дзяржаў і нацый, што змяшчаецца на ранейшых яго землях. Адэкватна зразу-мець такі культурны феномен можна толькі адхіліўшыся ад якой бы ні было ідэ-алізацыі, замілавання альбо мадэрнізацыі гістарычнага мінулага. Гэта не азначае, крый Божа, што аўтар абыякавы да сваёй тэмы альбо хоча адмаў.тяць існаванне духоўнай спадчыны ВКЛ, якая заўважна прысутнічае ў нацыянальных культурах XIX—XX стст., — ён толькі імкнецца пазбавіцца, па магчымасці, ад непагрэбных эмоцый, прыхільнасцей і. натуральна, стэрэатыпаў.
Чамярыцм В Л. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры: Узнікненне і літаратурная гісторыя першых зво-даў. Мн„ 1969. С. 12.
4 Кавелш К.Д. Наш умственный строй: Статьм по фнлос.офнн русской нсторнн м культуры. М„ 1989. С 183. ,0 Тамсама. С. 184.
10
Другі аспект даследавання ў гэтай кнізе — паняцце «кніжная культура». Яно, мо-жа, з-за сваёй (уяўнай) відавочнасці, да сёння, здаецца, не мае спецыяльнага да-следавання. Кнігазнаўчыя даведнікі звычайна замяняюць яго тэрмінам «культу-ра кнігі» і абмяжоўваюпь сферай выдавецкай практыкі11. (У польскай літаратуры ніырока ўжываецца выраз «кчііцга Ійегаска», што аб'ядноўвае праблематыку вы-дання. распаўсюджвання і побыту друкаванай кнігі. гатоўным чынам мастацкай літаратуры.) Адзінага разумення прыроды і межаў кніжнай культуры не існуе: некаторыя з найноўшых аўтараў разумеюць пад ёй літаратурную спадчыну пэўнай эпохі12. іншыя — сукупнасць прыёмаў і традыцый кнігавытворчасці13 * і г. д. Такія падыходы, на наш погляд, неапраўдана .звужаюць праблему. Са свайго боку, мы зыходзім з таго, што, паколькі пад культурай у цэлым разумеюць сукупнасць духоўных і матэрыяльных каштоўнасцей чалавечага грамадства, цалкам лагічна вылучыць тыя яе сферы і аспекты, што афарбаваны (саірэтыя. каті хочаце) пры-сутнасцю такога выразнага сацыяльнага феномена. як кніга, — ва ўсёй яго шматзначнасці. Адсюль галоўным у прадмеце кніжнай культуры ёсць уяўленне пра кнігу як пра каштоўнасць.
Ьібліяфілам добра вядома, што кніга — гэта носьбіт вартасці матэрыяльнай, мас-тацкай (эстэтычнай) і духоўнай. Пры гэтым са з’яўленнем кнігадрукавання і, ад-паведна, магчымасці неабмежаванага (у прынцыпе) тыражыравання першы складнік істотна саслабеў, а апошнія два — кніга як чыннік духоўнага развіцця і духоўнай спадчыны — бадай што толькі пачалі разгортваць і пашыраць на прастор Еўропы свае патэнцыі.
Радзей звяртаюць увагу на чацвёртую вартасць кнігі — маральную. якая ўяўляец-ца найбольш архаічнай і, значыць, найболып вострай, найболып актуальнай у ея-рэднявеччы. Пасутнасці, нічога дзіўнагатут няма. I сёння, калі гавораць (звычай-на з прыхаваным неадабрэннем) аб наяўнасці — у народзе альбо ў каго-небудзь асабіста — «даверу да ўсялякага друкаванага слова», маюць на ўвазс мснавіта гэ-тую вартасць.
аксама агульнавядома велізарная роля прыняцця хрысціянства народамі Усход-няй Еўропы ў з’яўленні тут кніг, пісьменства, адукацыі і г. д. Аднак разуменне асаблівай значнасці напісанага слова, безумоўна, больш старажытнае — хрысціянства сустракае яго ў варварскіх народаў (і выкарыстоўвае ў сваіх мэтах). Напрыклад, мы чытаем у хроніцы Яна Длугаша, як у 1382 г. князя Вітаўта пера-конвалі ў здрадніцкіх зносінах вялікага князя Ягайлы з Тэўтонскім ордэнам, а Вітаўт не верыў ніякім доказам і сведкам і здаўся, толькі калі абвінаваўца «пад-няў угару перахопленыя дакументы аб змове» (1о1ІеЬаГ.чце сіергеЬепяаз Геііегіз Іііегаз) *4, — гэта менавіта гыя ж сакральныя па сутнасш адносіны да запісанага
11 Гл„ напр.. Кшіга: Энцнклопедня М. 1999. С. 354.
12 Саверчата I. В. Ачгеа тесііосгпах. Кніжна-пісьмовая кульгура Беларусі. Адраджэнне і ранняе барока. Мн„ 1998
13 СтполяроваЛ. В ІІз нсторпн кнпжной культуры русского средневекового города (XI—XVII вв.). М , 1999.
1,1 Ьінроззіі]. Аппаіез хен Сгопісае іпсіісі гедпі Роіопіае БіЬег 10 Уагзахіае. 1985 Р 95.
11
тэксту15. Пытанне аб іх паходжанні дастаткова складанае і, ва ўсялякім выпадку, выходзіць за межы нашай тэмы16 17; тут мы хацелі толькі паказаць на спецыфіку кніжнай культуры як аб’екіа вывучэння, на яе нятоеснасць гісторыі літаратуры і нават мастацтву і майстэрству кнігі.
Разважаючы пра культуру ВКЛ, нелыа абыеці (як гэта. на жаль, робяць некато-рыя аўтары|7) прынцыповае пытавне: уяўляла яна з сябе нешта адзінае, цэльнае альбо гэта чыста палітычна-геаграфічнае паняцце, набор нацыянальных куль-тур?18 Скажам шчыра, у нас няма зараз гатовага адказу. Можа, адказам атьбо набліжэннем да яго будзе ўся гэтая кніга. Можа, найболып верагодна, для гэтага спатрэбіцца яшчэ шмат працы вучоных з розных краін. Але, ва ўсялякім выпад-ку, пошукі вырашэння гэтай праблемы і ёсць цэнтральная «звышзадача» нашага даследавання.
Няма патрэбы тлумачыць, што дадзеная кніга не прэтэндуе на ўсебаковае, вычар-пальнае раскрыццё тэмы — аўтар будзе цалкам задаволены, калі яго праца выка-нае ролю першапачатковай спробы сінтэзу вялікага, метадычна складанага і яш-чэ недастаткова вывучанага матэрыялу, бо апошнім часам назбіралася шмат новых артэфактаў Паглыбленага, спецыяльнага даследавання патрабуе шэраг праблем і аспектаў наіпага прадмета — ад спецыфікі старажытнарускай пісьмо-вай культуры на землях будучай Беларусі і да ролі ВКЛ (даволі рэакцыйнай, на першы погляд) у эпоху Асветніцтва і рэформ часоў Станіслава Аўгуста. У гэтых умовах адзіна магчымым падыходам да асэнсавання і выкладу з’яу культуры нам уяўляецца падыход гістарычны; г. зн. паслядоўнае іх суаднясенне з канкрэтнымі перыядамі і храналагічнымі межамі гісторыі краіны. Безумоўна, перыядызацыя культуры не можа быць проста праекцыяй агульнагістарычнай альбо, яшчэ горш, сацыялагічнай схемы (як гэта часта можна было бачьшь у савецкай літаратуры), але і адарваннс з’яў кніжнасці ад сацыяльна-палітычнай гісторыі, ігнараванне са-мога базісу ўсіх культурных феноменаў (што таксама часам здараецца) ніяк не спрыялі б іх правільнаму разуменню.
15 Параун. заўвагу даследчыка польскіх сярэднявечных актаў: «Характэрна, аднак, што першыя дакументы з іх гаямнічымі літарамі і пячаікамі мелі не столькі юрыдычныя. колькі мапчныя функцыі (побач з іншымі магічнымі элементамі судаводства: пераскокваннем нраз аіароджу. кіданнем на зямлю пука саломы. ударам па руках, выпіваннем кубка вады і інш.)» (Нсточннковеденне нсторнн южных н западных славян. Феодальный пернод. М., 1999. С. 114).
16 Вось толькі адзін факт з гісторыі лексікі. Слова кніга вядомае ўсім славянскім мовам (Этнмологнческнй словарь славянскнх языков. Праславянскнй лекснческпй фонд. Вып. 13. М . 1987. С. 203—204). але толькі ім (літоўскае іту^а бясспрэчна славянскага паходжання). Этымолагі лічаць яго запазычаннем з усходніх (най-больш верагодна. цюркскіх) моў, магчыма, з эпохі «панавапня гунаў альбо авараў» (Біаьзкі Р. ЗІохспік еіушо-1о§ісгпу )?/ука роіькіедо. Кгакб'л-, 1966/1969. Т. 3 3. 272), г. зн. з V—VII стет. Іншымі словамі, наняццг «кніга» ў славян старэйшае за іх пісьменства. Безумоўна, да такой жа глыбокай даўніны ўзыходзіць і ўяўленне пра вы-шэйшую вартасць кнігі.
17 Гл., напр.: Батура Р. К., Пашуто В. Т. Культура Велпкого княжества Лнтовского // Вопроіы нсторня. 1977. .V? 4.
18 Прыгадаем і трэпяе. даволі дзіўнае. на наш погляд. меркаванне. быццам бы «культура .Іітоўска-Рускай дзяр-жавы не ўяўляла з сябе ні кангламерату. ні супольнасці, па крайняй меры. у звычайным разуменні гэтых тэрмінаў» (Станчіінскый Г. А. Русскне н балты. СПб., 1994. С. 5) — інакш кажучы, была невядома альбо нават зусім не існавала.
12
Аўтар цалкам падзяляе канцэпцыю старой рускай гістарыяграфіі (М Любаўскі, А. Прэснякоў і ініп.) аб гісторыі Вялікага Княства як прамым працягу гісторы? Кіеўскай Русі, абтым, што «будаўнікі літоўскай дзяржаўнасці» (выраз Прэсняко-ва) успрынялі ад усходніх славян пачаткі і палітычнай арганізацыі, і вайсковай справы, і культуры. Аднак нельга не заўважыць і зусім відавочны факт: ВКЛ як старажытнаруская дзяржава абсалютна не статася — культурны паварот «эпохі ілюмінаваных Псалтыроў», што пачаўся каталіцкім хрышчэннем Літвы (1386), закончыўся ў другой палове XVI ст. татальным крызісам заходнярускай (стара-беларускай, «простай») мовы і кніжнасці19. Не менш відавочная і цесная сувязь усяго гістарычнага і культурнага развіцця ВКЛ з польскай дзяржаўнасцю і куль-турай20. Шляхам уніі з Полыпчай Гедымінавічы, пазваўшыся Ягелонамі, набыва-юць агульнаеўрапейскае значэнне, разам з ёй Вялікае Княства перажывае эпоху росквіту і моцы, з ёй жа хіліпца да скону і занепадае. Адсюль цалкам апраўданай выглядае і прынятая намі перыядызацыя — адпаведна этапам станаўлення і эва-люцыі літоўска-польскай дзяржаўнай уніі.
Мы вылучаем тут тры важнейшыя перыяды; канкрэтны змест кожнаіа з іх у пла-не кніжнай культуры раскрыты ў адпаведным раздзеле; зараз жа пасврабуем па-даць іх у больш шырокім гістарычным і гістарычна-культурным кантэксцс. Эпо-ха ХШ—XV стст. — гэта ў поўным сэнсе панаванне спадчыны Кісўскай Русі. «Па-наванне» тут не абазначае асаблівай жыццёвай сілы старажытнарускай культуры (яна так цалкам і не ачуняла пасля татарскага разгрому XIII ст.) — хутчэй гэта ад-сутнасць вартых супраціўнікаў. Каталіцкая хрысціянізацыя, якая. натуральна, несла з сабой і кніжную экспансію21, першапачаткова абмяжоўвалася амаль вы-ключна этнічнай Летувай; Крэўская ж унія доўгі час заставалася не болып чым дамовай аб ваенным саюзе. У XV ст. пачынаецца нават нешта накшталт «рускага адраджэння»; вялікі кніжны цэнтр фарміруецца ў Смаленску22, да смаленскага летапісання, па ўсёй верагоднасці, узыходзяць і беларуска-літоўскія летапісы, якія дайшлі да нашага часу.
Мяжа XV і XVI стст. падводзіць рысу пад сярэднявеччам Стагнацыя змяняецца інтэнсіўным ростам. Уплыў Рэнесансу, ідэй гуманізму, крыху пазней Рэфарма-цыі. з’яўленне і хуткае распаўсюджванне кнігадрукавання хутка змяняюць сітуа-
19 А. Жураўскі слушна заўважыу. што ўключэнне ў Літоўскі статут 1566 г. нормы аб абавязку пісаць дзелавыя дакументы «лніэрамн н словы рускнмн» азначала не перамогу «простай мовы» ў ро.іі мовы дзяржаўнай, а бы-ло прыкметай разбурэння старажыгнарускай тралыцыі і спробай выкарыстаць для яе захавання сілу закона (Гісторыя беларускай літаратурнай мовы Мн 1967. Т 1. С. 350—351) Як прыклад, супаставім з гэтым той літаральна крык душы, што вырваўся (у 1550 г.) у Міхалона Літвіна: нас прымушаюць вывучаць рускую мо-ву, а яна для нас чужая і непатрэбная мы — ліцвіны, г. зн. ітатійцы! (Мнхатн Лшгтін. О нравах татар, лнтов-цев н москвнтян. М., 1994. С. 85—86).
29 Звернем увагу на факт з гісторыі мовы: наланізмы ў помніках пісьменства ВКЛ з’яўляюцца ўжо ў 1340-я гт. (Карсмш Е. Ф. Белорусы. [Т 2] Язык белорусского народа. Вып. 1 М., 1955. С. 68), а ў наступным стагоддзі робяцца аіульнай з’явай.
21 Длугаш сведчыць. што каралева Ядвіга асабіста займалася забеспячэннем віленскага і прыходскіх касцелаў кнігамі (ОІіікозп.І. Аппаіез... ЬіЬег 10. Р. 163).
22 Менавгга да гатага горада датычыць «вельмі рэдкае для свайго часу сведчанне аб тыражьграванні рукапіснай кнігі» (Розон Н. Н. Кнпга в Россші в XV веке. Л„ 1981. С. 26).
13
цыю. Напачатку здаецца, што ўжо сфарміраваная літаратурная («простая»)23 мо-ва ўпэўнена ўтрымлівае пазіцыі — на ёй друкуе свае кнігі Франпыск Скарына. на ёй (і менавіта «пад уплывам гуманістычнай навукі рымскага права»24) адбываец-ца кадыфікацыя законаў і складзены Статут 1529 г. Аднак гэтыя поспехі аказ-ваюцца піравымі. Захоп Смаленска Масквой (1514) абарваў летапісную трады-цыю, Скарына змушаны пакінуць межы ВКЛ, Статут 1529 г. не быў надрукаваны, а ўвогуле кірылічнае кнігадрукаванне аднавілася толькі ў 1560-я гг, і толькі пад уздзеяннем патрэб канфесійнай (першапачаткова пратэстанцкай) агітацыі і па-лемікі.
Гэтыя падзеі цяжка растлумачыць без уліку аднаго выключна палітычнага фак-тару. Акт Мельніцкай уніі 1501 г. пастанавіў, што каралём Полыпчы і вялікім кня-зем Літвы можа быць абрана толькі адна і тая ж асоба (да гэтага вялікім князем быў звычайна брат ці сын караля). Ствараецца. такім чынам, рэальная дзяр-жаўная еднасць абедзвюх краін25; і калі ў гэтую адзіную палітычную і культурную прастору ўрываецца бурная плынь адраджэнцкіх, рэфармацыйпых, пратэс-танцкіх, а пазней контррэфармацыпных і езуіцкіх культурных, літаратурных, гра-мадскіх, адукацыйна-выхаваўчых ідэй, канцэпцый і інстытутаў — да таго ж на фо-не сапраўды «залатога веку» польскай літаратуры, — для яшчэ захаваных рэ-флексаў старабеларускай кшжнасці не застаецца ніякіх шанцаў26.
Апошні перыяд яе актыўнасці — літаратурная палеміка канца XVI — пачатку XVII ст. аб царкоўнай уніі; з вычарпаннем палітычнага зместу гэтай барацьбы (пасля таго як дзяржаўная ўлада ў 1632 г. прызнала новую праваслаўную іерархію) старабеларуская кшжнасць імкліва дэградзіруе, са свецкага ўжытку яе выціскае польская і лацінская, з царкоўнага — вернутая царкоўнаславяш кая. хоць апошняя і набыла беларускае вымаўленне27.
Перыяд 1648—1795 гг. пачаўся спусташальнымі ўнутранымі і знешнімі войнамі, працягваўся (ад пачатку XVIII ст.) фактычным пераходам пад пратэктарат Расіі28
23 Мы свядома не вельмі ахвотна ўжываем тэрмш «старабеларуская», паколькі ён хутчэй паказвае на арэал па-ходжання мовы чым на яе рэальнае літаратурнае распаўсюджанне. Якраз у канцы XVI ст. буйнсйшымі цэнт-рамі ♦старабеларусжаі» кніжнасці робяцца Кіеў. Астрог, Львоў, г. зн. пракгычна уся ) Іравабярэжная Украіна. Увогуле першае ў лексікаграфіі супрацьстаўленне «літоўскіх» (г. зн. беларускіх) і «валынскіх» (г. зн. ук-раінскіх) форм сустракаецца ў слоўніку Памвы Бярынды 1627 г. — «Лексіс» Лаўрэнція Зізанія 1596 г. гэтага яшчэ нефіксуе [Успенскілі Б. А. Краткнй очерк нсторнн русского лнтературногоязыкаІХІ—ХІХвв.). М., 1994. С. 67].
* ВчЬггупхкі М. І)гіе]е Роіькі л іагузіе. \Уу<1. 4. Т. 2. АУагмал’а еіс., 1927. 5. 40.
25 Лепшае пацвярджэнне гэтаму — распачаты ўжо ў 1506 г няспынны паток скаргаў літоускай шляхты на -польскае засілле» пры заняцш адміністрацыйных і земскіх пасад (Савігч А. А. Нармсн з історп культурннх рухів на Вкраіні та Білорусі в XVI- XVIII в. Кнів, 1929. С. 189—191). Люблінская унія 1569 і. толькі зрабіла неабходныя юрыдычныя высновы з фактычнага стану рэчаў.
26 Варта ўвагі назіранне, што ўзаемаўплыў і ўзаемаабагачэнне ўсходнеславянскай і польскай кніжнасці ў гэты час былі немаічымыя «не толькі з нрычыны прынцыііовых адрозненняў літаратурных сістэм (ранневізантый-скай у сваіх пдцставах, з аднаго боку, і рэнесансавай — з другога), але і самой адсутнасці мастацкай літарату-ры на Русі» (Нсторня лптераіур западных іі южных славян. Т. 1 М., 1997. С. 427).
27 Станкевіч Я. Беларуская вымова царкоўна-с іавянскага пісьма // Спадчына. 1992. № 2. С. 54—57.
23 К. Маркс вельмі трапна сказаў, што «-падзелы Польшчы з'яўляюцца толькі саступкамі суседнім дзяржавам. саступкамі. зрабіць якія Расія была вымушана з-за шэрагу польскіх паўстанняў супраць гэтай яе вярхоўнай улады» (Архнв Маркса н Энгельса. Т. 14. М 1973. С. 65).
14
। скончыўся поўным крахам Рэчы Паспалітам. Ён характарызуецца паступовым, але няўмольным заняпадам, стратай сэнсу самой ідэі уніі Літвы і ІІольшчы. Праўда. захоўваліся і часам нават аднаўляліся велікакняжацкія прававыя і са-слоўныя інстытуты. Сапраўды, ніколі да гэтага не разважалі так ахвотна пра бра-тэрства «абодвух народаў», але грамадская свядомасць чым далей, тым больш усю гэтую «Літву» ўспрымала як сярэднявечны перажытак, хай сабе і пе па-збаўлены пэўнай настальгічнай прывабнасці. Пераможная ідэалогія трыдэнцкага каталіпызму, усеабдымная і наднапыянальная, не мела ніякай патрэбы ў з’яўленні ў дзяржаве новых нацыяналыіых утварэнняў, хай то беларускае ці літоўскае. Закон 1696 г. патрабуе, каб «усе дэкрэты» выдаваліся толькі на поль-скай мове. Замойскі сабор 1720 г. па сутнасці ператварае уніяцкую царкву ў асоб-ны дыяцэз рымска-каталіцкай — абодва гэтыя акты не выклікалі аніякага руху проста таму, што санкцыяніравалі практыку, якая існавала ўжо даўно. Да пачатку XVIII ст. Рэч ІІаспалітая ў культурных дачыненнях, безумоўна, унітарная дзяр-жава, у якой Вялікаму Княству адведзена роля хіба што аб’екта польскіх ас-ветніцкіх і цывілізатарскіх высілкаў. Дзейнасць Эдукацыйнай камісіі (з 1773 г.) паказала гэта вельмі наглядна.
V такім сціслым аглядзе шмат што, безумоўна, мы выкладаем вельмі спрошчана, шмат засталося па-за нашай увагай. Але наперадзе ў чытача, у рэшце рэшт, уся кніга. А сфарму.тяваць агульны, прынцыповы абрыс культурнай гісторьп ВКД падалося небескарысным. Вядомы этнограф і кнігазнаўца Аляксандр Мылыіікаў заўважыў аднойчы з пекаторай крыўдай, што «гісторыкі кнігі шырока карыста-юцца матэрыяламі гістарычнай навукі і метадамі крыніцазнаўства, у тоіі час як вынікі іх дзейнаспі застаюпца пераважна ў гістарычна-кнігазнаўчым асярод-дзі»29. Паспрабуем і мы папрацаваць дзеля пераадолсння гэтай сітуацыі. Спа-шлёмся яшчэ на аднаго спецыяліста: «Для навукі не трэба пакідаць пазіцый аб-грунтаванага і паслядоўнага гістарызму, нават калі прадметам яе вывучэння робіцпа Адкрыццё (Откровенпе)»30 31, і нават, дадамо ад сябе, такі феномен, як кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага.
* * *
3 усіх помнікаў. што засталіся ад ВКЛ, кнігі пайболып шматлікія і рухомыя. ІІа-добная ўласцівасць спрыяла іх захаванню часта далёка ад месца стварэння і бы-тавання, часта тады. калі былі зруйнаваны храмы, для якіх гэтыя кнігі пісаліся, разбураны замкі, манастыры і палапы, у чыіх бібліятэках гэтыя кнігі зна-ходзіліся3’. Аднак раскіданыя па музеях і архівах усяго свету рукапісныя помнікі
29 Мылышков А. С. Кнніа как обьект нсточннковедення // Псточннковеденне отечественнон нсторнн Сб. ста-тей. 1975 М , 1976. С. 59.
30 АлексеевА. .4. Текстологня славянской Бпблнн. СПб.. 1999. С. 220.
31 Арыпнальная архітлктура ВКЛ метадычна і мэтанакіравана знішчалася як у сталіцы (суцэльная перабудо-ва віленскіх праваслаўных храмаў па «мураўёўскіх» канонах), так і на абшарах (найбольш пры Савецкай ула-дзе) — фара Вітаўта ў Гродне, Віцебская Дабравешчанская царква, Любчанскі замак складаюць толькі самы верх піраміды руін (гл.: Габрусь Т. і інш. Сграчаная спадчына. Мн. 1998).
15
ВК.Л, на жаль, не маюць зводнага каталога. Адсутнасць іх апісанняў — адна з са-мых вострых праблем сучаснай археаграфіі: што да старадрукаў, то з болып як трыццаці дзейных у Вялікім Княстве друкарняў толькі чатыры маюць друкава-ныя каталогі сваёй прадукцыі32. Гэтая акалічнасць замінае і вывучэнню кніжнасці як гістарычна-культурнага працэсу, таксама як і вывучэнню дзейнаспі асобных кнігапісных майстэрняў і друкарняў. Падобная праблема турбуе і расійскіх вучо-ных33. Раскіданасць крыніц абумовіла недастатковае з імі знаёмства, хоць поль-ская і расійская, а пазней літоўская, украінская і беларуская бібліяграфія і кніга-знаўства шмат прасунуліся ў накірунку апісання і вывучэння кніжнасці ВКЛ34. Гісторыя музыкі, мініяцюры, графікі, літаратуры, каліграфія. залатарства, гар-барства, вытворчасць паперы — гэтыя і іншыя прадметы, сабраныя ў кнізе, ро-бяць кожны рукапіс і кожны старадрук непаўторным фактам гісторыі матэры-яльнай і духоўнай культуры. Наша выданне мае на мэце паказаць аблічча кніжнай культуры ВКЛ не толькі праз тэкст (паведамленне і тлумачэнне фак-таў), але і праз прыгажэйшыя захаваныя помнікі і помпікі ардынарныя. Часам у тэксце чытач знойдзе палеміку і выклад розных поглядаў на адну і тую ж з’яву, магчыма. асобныя пабудовы аўтара пададуцца гіпатэтычнымі, але паўтораныя пры дапамозе паліграфіі, фатаграфічнай і найноўшай электроннай тэхпікі ста-ронкі старадрукаў і рукапісаў застануцца аўтэнтычным аргументам праўдзівай прыгажосці кніжнай спадчыны Вялікага Княства. НаЬепі зпа Гаіа ІіЬеІІі — свой лёс нават у кніжак. Кожны экзэмпляр старадруку, як і кожны рукапісны кодэкс — непаўторны, мае на сабе прыкметы сваёй гісторыі: дапіскі чытачоў, штампы і экслібрысы бібліятэк, пячаткі гаспадароў і дзяржаўных устаноў, выразкі, дама-лёўкі, сляды пазнейшых рэстаўрацый... Пры падборы ілюстрацый мы арыента-валіся на стан захаванасці і асаблівасці экзэмпляраў. Пецярбургскія кнігазборы, якія для аўтара болып даступныя, — вельмі важны фактар, але каб шырэй пака-заць важпейшыя помнікі кніжнай культуры ВКЛ, здымкі зроблены таксама у Вільні, Кіеве, Кракаве, Мінску і Маскве. Сіюсабы здымак ілюстрацый былі роз-нымі: каляровая і чорна-белая фатаі рафія, сканіраванне. Апошні спосаб дае маг-чымасць істотна карэкціраваць арыгінал — таніраваць плямы, выкідаць пазней-шыя запісы і бібліятэчныя штампы, пакідаючы першапачатковы выгляд тытула, ілюстрацыі, пераплёту. У выніку сярод ілюстрацый прысутнічаюць і «адрэдагава-ныя» здымкі, і здымкі з захаваннем пашкоджанняў і шдывідуальных асаблівас-цей экзэмпляраў — у апошніх выпадках паказваецца шыфр і назва сховішча.
32 Лабынцев Ю. А. Кпрнлловскпе нздання Супрасльской тнпографнн. М 1978. Ён жа. Опнсанне нзданнй Не-свнжской тнпографнн іі тнпографнн Васнлпя Тяпмнского М., 1985; Серіепе К., Реггсшхкіепе I. Уііпіапв акаі1егпі|О8 чрапзілігёз Іеісііпіаі 1576—1805: ВіЫюдгаіца. Уііпісіз, 1979; СііЬггупзко-Ёсопагсгук М. Касаіодсігцкб^ янргазкісЬ АУагехач'а, 1996.
33 «Для таго каб паставіць справу вывучэння старажытнарускіх кнігапісных цэнтраў на цвёрдую аснову. пат-рэбны поўны кагалогстаражытнарускіх рукапісаў XV—XVI стст., зірупаваны па іх уладальніцкай належнасці ў той перыяд часу», — піша вядомы маскоўскі гісторык-славіст (Флоря Б. Н. О реконструкцнн сосгава древ-нерусскнх бнблнотек // ДІЧРК. [Сб. 1]. М., 1972. С. 59).
34 ІІадрабязны разг.іяд літаратуры прадмета павінен стаць, па нашу думку, прадметам асобнай працы. У дадзе-най манаграфіі мы абмяжуемся толькі падрадковымі заўвагамі.
16
* ★ *
Гэкст перпіага тома з’яўляецца перапрацоўкай спецкурса «Кніжная культура Бе-ларусі», які чытаўся студэнтам Гродзенскага універсітэта па кафедры беларускай культуры ў 1991—1999 гт., у эпоху кіравання кафедрай прафесарам Аляксеем Міхайлавічам Пяткевічам. 3 таго часу гісторыкі кнігі зрабілі новыя адкрыцці. у беларускім кнігазнаўстве ўсталявалася новая гэрміналогія, выйшлі новыя ката-логі рукапісаў і старадрукаў, знайшлося зніклае ў чэрвені 1941 г. разам з крыжом Еўфрасінні Полацкай Слуцкае Евангелле... Нешта з гэтай навіны мы змаглі розі Іасішп уключыць у стуктуру тэксту, нешта — у бібліяграфічныя нататкі. Даціроўкі рукаіпсных кніг, што захоўваюцца ў Вільні, мы даём паводле Ф. Даб-ранскага. не паспеўшы праверыць удакладненні, зробленыя сучаснымі даследчы-камі Н. Марозавай і С. Цямчынам. А нешта засталося для асэнсавання будучым даследчыкам кнігі. Ведама бо — навука не стаіць на месцы, праі-рэс — закон пры-роды.
Прапанаванае Вашай увазе выданне атрымалася такім, як яно ёсць, дзякуючы на-вуковай рэдакцыі пенярбуржца Ватерыя Антонава і мінчаніна Адама Мальдзіса, атаксама кансультацыям з Тамарай Аляксандраўнай Афанасьевай, Ірынай Базы-левай. Андрэем Утадзіміравічам Вазнясенскім, Іялантай Гвёздзік, Аляксандрам Гладкім, Сяргеем Жамайцісам, Апалошяй Кальнютэ, Андрэем Катлярчуком, Ліляй Коўкель, Юрыем Лабынцавым, Аляксандрам Сяргеевічам Мыльнікавым. Дайвай Нарбутэне, Аляксандрам Наумавым, Івонай Петшкевіч, Марыяй Підлыпчак-Маеровіч, Наталляй Васілеўнай Рамазанавай, Мікалаем Мікала-евічам Розавым, Таццянай Рошчынай, Аленай Аляксееўнай Савельевай, Марыяй Ткачэнка, Арвідасам Пацявічусам, Зояй Ярашэвіч-Псраслаўцаў, Рутай Янонене, Юрыем Ясіноўскім. Болыпую частку працы па сканіраванш ілюстрацый выка-налі Павел Мядзведзеў, Атяксандр Каштаньер. Антон Волкаў, Марыя Лукоўская, Дзяніс Цыпкін і хМікалай Свістун, рэканструкцыю першапачатковага стану пе-раплётаў, кніжных разгортаў і асобных ілюстрацый зрабілі Генадзь Мацур і Віктар Міхей. Пераклады рэзюме на англійскую, нямецкую, літоўскую і япон-скую мовы зрабілі Андрэй Нікалаеў, Клаус Рудольф Шэль, Апалонія Кальнютэ, Тамоко і Токуакі Баннай. Усім ім вялікая ўдзячнасць.
Збіраючы і апрацоўваючы матэрыялы для гэтай кнігі, аўтар пезаўважна для сябе . перайшоў з катэгорыі «маладых павукоўцаў» у наступную ўзроставую групу.
Калі ж узнікла патрэба паказаць свае дасягненш сябрам і калегам, абмеркаваць вынікі, параіцца і выслухаць крытыку, то востра адчулася адсутнасць паважаных і дарагіх мне людзей. якія адышлі за аношні час: Міхася Атяксандравіча Ткачова, Генадзя Аляксандравіча Каханоўскага, Лявона Антонавіча Луцкевіча, Эгідзюса Данатавіча Банёніса, Міколы Гванавіча Ермаловіча, Якіма Прохаравіча Запаско,
Віктара Фёдаравіча Шматава. Ім і прысвячаецца мая праца.
Спадчына Кіеўскай Русі (XIII—XV стст.)
К'ЬГЧ( тдЛ днтг ННТ( гесть ЙОГЛІ нед|і кпйі ЛЛАТ пклг ГАЬЛ|
нлко ш&нс С-ТЙОО
ПЕРШЫЯ КНІГІ НОВАН ДЗЯРЖАВЫ
Рукапісная кніжнасць Вялікага Кня-сгва Літоўскага ўзыходзіць сваімі каранямі ў культуру Старажытнай Русі, болып таго — на працягу доў-гага часу расце на яе аснове, імкнецца захоўваць і развіваць кіеўскія каш тоўнасці і традыцыі. Спробы засваення і вы-карыстання старажытнарускан спадчыны і складаюць галоўны змест першага перыяду, штозаканчваецца пры панаванні Аляксандра Ягелона і мітрапаліцтве Іосіфа Балгарына-віча. Па храналаітчнай восі гэтая эпоха зна-ходзіпца паміж сярэдзіпай XIII і пачаткам XVI ст. Не да канца зразумелых гістарычных праблем у гэтым адрэзку вельмі багата. як паўставала дзяржава і ў якіх дачыненнях япа знаходзілася з царквой; чаму грамадства не засталося ў адной рэлігп; якая была гутарко-вая мова людзей, што пісалі на «славенскай рускай» — пры знаёмстве з кніжпасцю немаг-чыма не закрануць падобныя пытанні. Скла-дапасць адказу па іх абумоўлена тым, віто ад усяго перыяду захавалася толькі катя трох дзесяткаў кніг. Ад двух з паловай стагоддзяў мепей, чым зараз падручнікаў на стале вучня старэйшых класаў! Такая акалічнасць патра-буе, з аднаго боку, максімальна ўважлівых падыходаў да ўсіх захавапых помнікаў, з дру-гога — вялікай асцярожнаспі ў высновах.
Пытанне аб «кіеўскай спадчыне» — уласна кажучы, у значнай ступені пьпанне аб спе-
цыфіцы культурнага аблічча зямель сучас-най Беларусі — цэптральнага тэатра ста-наўлення дзяржаўнасіп ВКЛ — у межах Ста-ражытнай Русі. Як вядома, у другой палове XI ст. пачынаецца больш ці мепш інтэнсіўная хрысціянізацыя гэтых тэрыторый: у 1072 г. (ці каля 1088 г.) засноўваецца праваслаўная епіскапская кафедра ў Тураве, у 1104 г. — у ІІолацку, у 1137 г. — у Смаленску1. (Для па-раўнання: на вялізных прасторах Паўночна-Усходняй Русі да рубяжа XII і XIII стст. іспуеадпа епархія. Растоўская.) Распаўсюдж-ванне хрысціянства не магло не ісці аднача-еова са з’яўленнем, распаўсюджаннем і паўсядзёпным ужываппем богаслужбовых кніг — і гэта не абстрактнае дамысленпе: як слушна заўважыў адзш з гісторыкаў, ужо са-ма фігура Кірылы Тураўскага не дазваляе лічыць заходні рэпёп загуменнем (у культур-ных дачыненнях). «як можа здацца, калі мер каваць толькі па пагардлівым маўчанпі крыніц»2. Але і ігнараваць такое маўчанне, альбо, праўдзівей, надзвычайную скупасць звестак, маляваць карціны няспыннага праг-рэсу і вялікіх дасягпеіпіяў3 пяма ніякіх пад-стаў. Звернемся да важнейшых факіаў.
Мы нагадалі выдатпага прапаведпіка і кніжніка XII ст. епіскапа Кірылу Тураўскага. Адноена яго твораў думкі даеледчыкаў па лярна разыходзяцца: яго залічваюць то да арыгінальных аўіараў, то да простых пе-
1 У гісторыка-царкоунай лііаратуры існуе не вельмі нраўдападобная. але трывалая традыцыя адносна ства-рэння Тураўскай і Полацкай епархій яшчэ за часы Уладзіміра Святога (Голубннсты Е. Е. Псторня русской цсрквн. М., 1997. Т 1, ч. 1. С. 334 335, 681; Мелышков А. А Путь непечален: Псторнческне свндетельства о святостн Белой Русн. Мн.. 1992. С. 19. 48: Шеіікші Г. Н. Полоцкая епархмя: Псторйко-статнстнческое обозре-нне. Мн., 1997. С. 5—6; параўн. Подскальскы Г. Хрнстнанство н богословская лмтература в Кневской Русн (988--1237 іт.). СПб., 1996. С. 56,58). А. Мельнікаў дадае сюды (незразумела, на якіх падставах) і Смаленскую (Мельнтов А. .4. Путь непечален. С. 76).
- Феннел Дж. Крнзнс средневековой Русн. 1200—1304. М.. 1989. С. 52.
3 Параўн., напр.: «Эпоха Старажытнай Русі — гэта антычны і эпічны час усходніх славян, а старажьпнаруская літаратура — іх высокая класіка...» і г. д. (Гісторыя беларускай літаратуры. Старажытны перыяд. 3-е выд. Мн 1997 С. 51).
СПАДЧЫНА КІЕУСКАЙ РУСІ
19
рапісчыкаў багаслоўскіх тэкстаў. Для выра-шэння праблемы была зроблена спроба вы-лучыць фармальпыя прыкметы стылю Кіры-лы з дапамогай колькаснага аналізу, што прывяло да высновы аб прэваііраванні ў 11 творах, якія традыцыйна прыпісваюцца яму, стылю выкарыстаных ім крыніц і, значыць, аб кампілятыўнай дамінанце ў яго твор-часці4. Ні адпой кпігі, якую традыцыя непас-рэдпа звязвала б з Кірылам як перапісчыкам, не захаватася, але ад часоў ВКЛ застаюся багата спісаў яго малітоўных вершаў. Яны ўвайшлі ў многія рукапісныя і друкаваныя зборнікР, прынамсі ў кнігу «Молптвы по-вседпевные», якую выдала Віленскае права-слаўнае брацтва ў 1596 г.6 У XVII ст. Кірыла Тураўскі друкаваўся ў Вілыіі, Еўі, Куцейне7. Вынікі пошукаў яго малітоўнага цыклу ў ру-капісных кнігах дазваляюць гаварыць пра больш чым 60 спісаў рознай паўнаты*
Істотна менш мы можам сказаць пра іншых кніжных дзеячаў XII і пачатку XIII ст. Ад мітрапаліта Клімента Смаляціча дайшоў адзіны гвор («Пасланне да прэсвітэра фа-мы»9) ды яшчэ нататка ў Кіеўскім летапісе пад 1147 г., дзе Клімент названы «кннжннк н фплософь, так якоже в Рускоп землп пе бя-шеть»10. У жыцнях святых Еўфрасінні По-
лацкай і Аўрамія Смаленскага (тэксты ўзы-ходзяць адпаведпа да пачатку і сярэдзіны ХШ ст.) змешчапы кароткія і досыць стан-дартныя заўвагі аб тым, што першая «начат кнпгн пік атн свонма рукама»11, а другі «вся от всех пзбпрая п сппсая ово своею рукою, ово многымп ппсцы»12 — у апошнім выпадку бачым згадку пра існаванне манастырскага скрыпторыя (у Селішчы, пад Смаленскам)13. Калі дадаць сюды складапме самых гэтых жыццяў (верагодна, якраз ў Полацку і Сма-лепску) і праблему даволі гіпатэтычнаі а по-лацкага і паваградскага летапісання. мы практычна вычарпаем вонкавыя факты літа-ратурнай гісторыі нашага рэгіёну ў даман-гольскія часы.
Выразную карціну ўяўляе і стан кніжных помнікаў дадзенага перыяду. Зараз агульны фонд захаваных славяна-рускіх кніг XI— XIII стст. складае прыкладна 262 кодэксы14. Сярод іх з той ці іншай ступенню верагод-насці з тэрыторыяй будучага ВКЛ (за вы-ключ.энпем украінскіх зямель) звязваюцца толькі шэсць - Тураўскае, Дабрылава. По-лацкае і Аршанскае Евангеллі15, а таксама Супрасльскі рукапіс XI ст.16 і спіс «Лесвіцы» Іаана Лесвічніка XIII ст.17 (Мы незакранаем зараз г. зв. Евангелле Латыша 1270 г. і Псат-
* Полянская Н В. Кнрллл Туровскпй’ творец нлн компплятор?! // ()т Нестора до Фонвмзнна Новые методы установленпя авторства М., 1994. С. 97—100.
5 Аб спадчыне Кірылы Тураўскага ў XVI—XVII стст. гл.: Саверчанка I. В. Аіігеа тесІіосгіСаз. С. 34—36
6 Кніга Беларусі 1517—1917: Зводны каталог. Мн., 1986. № 44 (тут і далей даюцца спасылкі на нумары перша-га раздзела гэтага каталога — «Старадрукаваныя кірылічныя выданні»), Рэпрынт выдання 1596 г. змешчапы ў кн.. Лабынцаў Ю А. «Напой росою благодатн. »: Малітоўная паэзія Кірыла Тураўскага. Мн. 1992. С. 93— '235.
7 Кніга Беларусі 1517-1917. № 58. 70 96. 104, 114, 119
« Рпгачевская Е. Б. Цнкл молнтв Кнрнлла Туровского: Тексты м нсследовання. М„ 1999. С. 17—42. Тут (с. 89-197) апублікаваны поўны сядмічны цыкл матітваў Кірылы па малітоўніку 1601 г. (Кпіга Беларусі 1517—1917. № 58), які памылкова названы выданнем 1602 г.
9 БЛДР. Т. 4. СПб„ 1997. С. 118-141.
10 ПСРЛ. Т. 2 М.. 1998 Стб. 340. — Аб матывах такога выс.окаіа водзыву .іетапісу (увогуле варожага да Клімента) гл.: Соколов П П Русскнй архнерей нз Внзаіпнн н право его назпачення до начала XV века. Кнев, 1913. С. 62- 64.69
11 Кнігажыцій і хаджэнняў. Мн„ 1994. С. 29.
17 Тамсама. С. 70; БЛДР Т. 5. СПб., 1997. С. 34.
13 А. Мельнікаў выказвае меркаванне пра наяўнасць скрыпторыя і ў Полацку, а праз некалькі старонак у яго гэты няпэўны скрыпторый ператвараецца — ужо ў множным ліку — у «екрыпторыі, бібліятэкі і школы» (Мельныков А. .4. Путь непечален. С. 29, 33, 136), што, зразумела, есць чыстая фантастыка.
14 Столярова Л. В Древнерусскне надппсн XI—XIV веков на пергаменных кодсксах. М„ 1998. С. 53. — У звод-ных каталогах апісаны і ўлічаны 494 адпаведныя адзінкі захоўвання ў СССР і 2 у Полыпчы, але трэба памя-таць, што шмаі кнігзахаваліся ў двух і больш фрагментах, якія ўлічваюцца асобна, дый пытанне аб прыналеж-наспі фрагментаў да той самай кнігі (кодэкса) часта застаецца адкрытым.
13 Сводный каталог славяно-руескпх рукопнсных кнііг хранягцііхся в СССР. XI—XIII вв. (далей — Сводный каталог ХІ-ХПІ вв.). М„ 1984. № 10, 55, 194. 195, 342.
16 П[апов Я Н Восточнославянскпе н южнославянскне рукоппсныс кнппі в собранпях Польской Народной Республнкп. Вып. 1 М„ 1976. № 18: Сводный каталог XI—XIII вв. № 23.
17 ІЦапов Я. Н. Восточнославянекне н южнославянскне рукопнсные кнмгн в еобраннях Польскон Народной Республпкн. № 206.
20
ГІСТОРЫЯ БЕААРУСКАІЛ КНІГі
Полацкае Евангел-ле XIV ст. (РНБ-Р.п.1.17).
Дабра нісіаць, што яшчэ да ператскі дзіркі ў пергамене быт старанна за-цыраваны.
мнлцун тейі/гетр мгі К( Ш Л ГА й 1 Н М Лк О ЦЛ Н енлн етгв ддлеірлціл ІЛЕЛНСТН ЫАЙЛккв ^ЛПІЙ’ІДЛДІЙЛМ ь Н с і л дг 6 йд д< к п ? м ь Дв^Д НПДОСКвНЦЛНЬТА ЬІКАЛІШНПЬ
>шіке»?цтпнл ««нАіНЛА^НПМ Аг-ГІЬ ЦЦІЛ'. Л ІІ ДН4 К1
А' АТАТІК-Ь П МД Н КТК^ еоцл сегдеонльтвлп іш пп кгв мл д | ь.
^і/ле: а йо мц л к п нно Уе/!Г А н5
I сь ; ск.м<.аніг<
4 П А й Н е . ГГЛІС-Ь НЛМ 1
Ь $ кл\ ЛЛАІШОН ГАггДЛ* Іі і ІГЬ СЙОПМ ь оірнкт кЬ кгікетесйіт'ььсекц Іі длн^ немолчьтьгал [і дтаі^ к^ытмстп аердц ГС4ТКТ0ГЙ ННІЬЛУАГАК I ТЬСКІТНЛНГІКАМ ЛбСТА^ ЙЛіЬЙТЬ ПбДЬСЛ ІГДОІІЛк МІНА'КкшНПСІ ДАСЬІ тмтьйНмьп лецть дгдліднні: тлічвДА Т’. піі вьітнтслсаіт’ььл ілнтьаь
е г. кн 10
₽ АКН
V тг» «г
шьп|ед’ьтл мк'ьід лвіг д рлт’ьділл алдо крлга МПрСЛЛЙАТЬОцлЙЛШІ гш/пегесть нлгк'д’ь НЫШКНТЫЛКЛ П0НДІ
„ч
БД’Ь
- - - 1
% 'Ь Д А 11? НТП ДЛ М НА к лм п ы кт м е п| нд «V ЛЛДві НТКНС нспіл нк ТЬ' л мм ньгл п аллл ь НБСН^ЬЬАЛАІЛН МСН деть лпнспагйд., н
Ц4ПЛПТЙ|ІТАНДН нлнепіьндетьЛ « ^ЛКОНЛДІГІДЬ лейСА^кцдк & ть V н тйьйвлЛ
лліі
л --
хлакн іпмнкнмл с&тсл^ьырта±ныН тіь- .лкЛ} нлтк^мті МК ЧГАІЦ. ТНТЬСНП йелЧ|<к’к* нлртсА. КЬЦрТЫіП мкмль<
с ГЛ< лн| пМ л _*> 1ОА . і е гьсьйн *Л ьвцтнкв
I Ь м М 6 п А ЦІ 6 КТ 0 й НК Д*ТЬМ ЬПІЛТСА I нм т п н < м д е ть п п л іі ГА
тыр з дадаткам 1296 г.18, што належаць ужо да наступнан эпохі і гутарка пра якія будзе ніжэй.) Як правіла, рэгіянальнае паходжан-
не. а хутчэй быгаванне кнігі, высвятляецца не па яе асноўным змесне. мастацкай аздобе19 ці моўных асаблівасцях, а паводле пазней-
16 Шапов Я. Н. Восточнославянскне н южнославянскне рукопнсные кннгн в собраннях Польской Народной Республнкн № 180, 188.
19 Выключэннем з’яўляецца Полацкае Евангелле, у арнаменце заставак якога ўжыта срэбра што характэрна для германскай тэхнікі кніжнай ілюмінацыі (Нікалаеў М. Н. Палата кнігапісная Рукапісная кніга на Беларусі ў X—XVIII стаюддзях. Мн , 1993. С 25).
СПАДЧЫНА КІЕУСКАЙ РУСІ
21
шых прыпісак20 альбо звестак з гісторыі ру-капісу. Так, Тураўскае Евангелле XI ст. змяш-чае ўкладны запіс князя Канстанціна Іва-павіча Астрожскага з жопкай і сыпам ад 2 мая 1508 г.; ён падае да царквы ІІератварэння ў Тураве «сад с пасекою н поле з сеножаіь-мп... на сюн сторопе на перессельп села Ве-реснп[ц]кого, на сюн стороне Воронпне от замку»21. 10 лютага 1513 г. на іншым аркушы імі ж зроблепы запіс-надані-іе да той самай царквы «трп полп на пересельп, села Берес-ннцкого, п з прнпашьмм, м з сеножагьміі, п з замежькамн, по самую течьку н долппу»22. На Полацкім Евангеллі капца XII ці пачатку XIII ст. напбольш старажытныя запісы (і звязаныя менавіта з Полацкам) датуюцца ся-рэдзінай альбо другой паловай XIV ст. Гэта ўкладныя запісы ў Троіцкі манастыр ад Апд-рэя Даніланіча па «сельце на ІІросмужьцп», ад Івана ІІіканавіча Дземянцеева на «трн ме-ста ролешіая на Велііком полн, да поженька, да луг на Полоте. да огород у старом городе, да по.тьгумна» і ад полацкага князя Андрэя Альгердавіча па «реку Званпцю з гоны з [бо]бровыміі от Звана озера до Дрысы»23. Да-брылава Евангелле 1164 г. і «Лесвіца» былі куплены ў Гомелі ў 1822 г. для збору графа М. Румянцава24, а Супрасльскі рукапіс зной-дзены прафесарам М. Баброўскгм «у кучы ўсялякіх друкаваных папер» Супрасльскага манастыра ў 1823 г.25
Уся важпасць і значнасць гэтых звестак не можа, адпак, засланіць той арыфметычны факт, што доля ядра будучага Вялікага Кня-ства ў кніжнай спадчыне Кіеўскай Русі скла-дае прыблізна 6 (альбо 8) з 262, г. зн. ледзьве дасягае 3%. Снісаць усё на знішчэнне і ра-бункі пад час войнаў абсалютна нерэальна — ніякія ваенныя ці іншыя гвалтоўныя страты не могуць вытлумачыць падобную колькас-
!,4
1ДН0КВІ/’Іуп,Рйгі‘ФА м! ІЛН’АЬР’ЬяяеНЛЛОІ]* 8 НЬНДГАНОСЛАЬ’ЛСНТл
ІДННПІ’&АШДНКІ ГЛ’ЬлгккондоійА нд /і олн’ві но?
ЛНА’ШНЛПГАПО ЛНІАНмНрЛІЦІАНЮ Л’Кілс’ьоногонолоі;
Н’ЬЙІСНДРОЛ’ЫІУЦП лсндгороірнідк'ое’й
СБ’ЬВТО ПіЖАНТНІЯ (ІПСА-«эЮ(ДтфТід .
ЕГуі ’ЬОНО Н/ІОД’ОІ’КД ПШП.ВСЮГА , ЛНЛ’ЬЮ ОІГГЛ ндскорнірн /рЬНЛ’ЬНГфОПдвІ ддмсвнглнкі|рь С’ГВАНЦТЛАІАВП,
НСДОІ/’Г’Ь-НЬСАК’І/’ ЛСПрКСТЛ/'ІНША гдхтов’ьліольл'ь- Ігнсмоіроітннцн
НН^НДНА(»/'Д”ЬК кгвнмвьдумірт
ГОПОВССНСОІСОНН- СБ01А0ІГТАШСМГЛА»-
НПрНВСЛОШДКЮН/’ К'ЛЖННННфННЛД,Нг ь ВСАГОЛ АфА М/ІД ІД ІГОТТуУ'ьКСТлЦрЬ
^ЛНТЬН’ЫШІННС СТВОНІСЬНОН
ЛОІГГ’М-НСТрЖчнО X Л/ЬННІ.ЛДТЮЦІННСА ЛЬртНІШПНВШ ІАІМТНОіртТШАТв
ЯІІТАНрДСЛАКЛСНЦ X лтннігроті/шпд
ную дыспрапорцыю. да таго ж Паўднёвая і Усходняя Русь, як вядома, куды мацней па-цярпелі ў XII—XIII стст. ад унутраных усобіц і чужаземных нападаў. Нацягпута вы-глядалі б і здагадкі пра нейкі татальны і мэта-накіраваны вываз культурных каштоўнасцей
Полацкае Евангеп-леХПст. (РНЬ Пог.12. Арк. 32). Срэбра, якое ўжы-ваў ітмінатар, з цягам часу вы-паліла малнмак за-стаўкі.
20 Прынісак не мае Аршанскае Евангелле, зрэшты. і яго залічэнне да кіеўскай эпохі выклікае сумненне. Боль-шасць даследчыкаў датушць яго другой паловай XIII ст. (Геппенер М. В. Слов'янські рукопмсн XI—XIV ст. у фондах Відділу рукопнсів Центральноі науковоі бібліотекі Академп' наук Украінськоі РСР: (Огляд, оппс, пуб-лнкаці'і). Кн'ів. 1969. С. 33—34: Сводный каталог XI—XIII вв. С. 295; Запаско Я П. Пам'яткн кнпжкового мнс-тецтва. Укра'іпська рукоппсна кннга. Львів, 1995. С. 48, 231) ці нават XIV ст. (Ластоўскі В. Ю Гісторыя бела-рускай (крыўскай) кнігі: Спроба паясьніцельнай кнігопісі ад канца X да пачатку XIX стагодзьдзя. Коўна, 1926. С. 102: Попова О. С. Русская кннжная мннпатюра XI—XV вв. // ДІ4РК. Сб. 3. М., 1983. С. 42, 44, 70' Шматаў В. Ф. Аршанскае Евангел.те // Спадчына. 1990. № 2. С 13).
21 Запаско Я П Пам'яткп кнпжкового мнстецтва. Украінська рукопмсна кннга. С. 158.
22 Тамсама.
23 Гранстрем Е. Э. Опнсанне русскнх н с.тавянскнх пергаменпых рукоппсей [ Государственной Публнчной бнб-лпотекц нм. М. Е. Салтыкова-ІЦедрнна]. Рукопнсм русскпе, болгарскне. молдовлахнпскне, сербскне. Л., 1953. С. 31 Рукоппсные кннгн собранпя М. П Погоднна: Кататог Вып. 1. Л., 1988. С. 28: гл. гаксама: Шучаева Д. П Западнорусскне прппнскп ь рукопнсп ГПБ Пог. 12 // ВЛУ. 1969. № 8.
24 Сводный каталог XI—ХПІ вв. С. 97, 231.
25 Нікалаеў М. В. Палата кнігапісная. С. 36--37.
22
ПСТОРЬЫ БРЛАРУСКАМ КНІГІ
за межы ВКЛ у пазнейшыя чаеы. напрыкпад у Маскоўскую дзяржаву ў XVII ст. Такія вы-падкі таксама вядомыя (пра некаторыя з іх мы скажам далеп), але мелі адзінкавы харак-тар, а галоўнае, як здаецца, не закранаті тво-раў найдаўнейшай, кіеўскай кніжнасці.
Але яшчэ большай памылкай была б вы-снова на гэтай падставе пра амаль што поў-ную непісьменнасць, цемрашатьства, ледзь не першабытнасць Паўночна-Заходняй Ру-сі — той дзікай (паводле старабеларускай і польскай традыцыі) літвы, што, па словах кніжніка, «нз болота на свет не вынпкнва-ху»26, з якой бралі дапіну хіба толькі скурамі ды драўлянай карой27 і якую брыдзіліся ўжываць наваг як нявольнікаў28. Спашлемся на працу Ф. Гурэвіч, дзе сабрапы кніжна-ар-хеалагічны (пісьмовыя прылады, фрагменты пераплётаў) і эпіграфічны матэрыял XI — першай паловы XIII ст. з раёна найбольш, здавалася б, глухога, ва ўсялякім выпадку пайбольш аддатенага ад буйнепшых куль-турных цэнтраў Русі — з гарадоў Папямоння: Паваградка, Гродна, Ваўкавыска. Мы бачым тут кірылічныя надпісы на прасніцах, амфа-рах. медальёнах, пячатках, іконках, на мурах цэркваў і жылых будынкаў і г. д.29 Было знойдзена таксама 7 металічных зашпілек для кніжных пераплётаў30 31 і, у Наваградку, 14 сгыляў для пісьма. Параўнанне іх з апа-лагічнымі знаходкамі ў Ноўгарадзе Вялікі.м прывяло аўтара да падзвычай важпай высно-вы аб прыкладна аднолькавым распаўсю-джанні пісь.ма на васковых дошках у абодвух
гарадах”. Асабліва падкрэслім- далёкі Нава-градак апынуўся на адной роўні не з чым-не-будзь, а са старажытнай сталіцай Русі, з даўпім і агульпапрызнаным цэнтрам кніга-вытворчасці, летапісання і бытавога пісьмен-ства. Зразумела, што гэтае апошняе, як і вы вучэнпе граматы, пе можа існаваць без наяўнасці ў грамадстве пэўнага мінімуму кніг і пэўнай сгупені іх распаўсюджанасці. Нам пяма патрэбы спыняцца на іншых зпа-ходках, на берасцяных грамагах Віцебска і Мсціслаўля32 і да т. п., каб цвёрда капстата-ваць: гіпотэза аб Паўночна-Заходняй Русі XII—XIII стст. як каланізаванай ускраіне, як рэгіёне фіксаванай і закапамернай культур-най адстатасці павіпна быць адкінута.
Такім чынам, мы маем відавочную супя-рэчнасць паміж станам пісьмовай культуры паводле археалагічных крыніц і рэальным за-ходнерускім працэнтам у кніжным фондзе Кіеўскай Русі. I гэты феномен зусім пе вы-ключаецца межамі паўночпа-заходняга рэгі-ёну. Згодна з найстараннейшым падлікам даследчыка ўкраінскай кнііі Я. Запаска, агульная колькасць ацалелых паўднёва-рускіх кніг XI—XIII с.тст. — 49 кодэксаў поўных альбо ў фрагмептах звыш 10 арку-шаў33, што на парадак вышэй, чым у ВКЛ. Але бадай што яшчэ больш яскрава высвеч-вае прынцыповае палажэнпе: амаль 80% кніжных помнікаў кіеўскай эпохі дайшлі да пас праз зборы, праз культуру, праз грамад-скае асяроддзе Паўночпай і ІІаўночна-Ус-ходняй Русі34. Наўрал ці мы зараз можам
26 БЛДР. Т. 5. С 90.
27 Л/цдохзйў. Аппаіез. БіЬег 10. Р. 166 — У пісьменнікаў XVI ст. гэтыя скуры (регізотаіа) ператварыліся ў зусім ужо абразлівыя «венікі».
28 Як яшчэ магчыма разумець перададзеную аўтарам XVI ст. М. Стрыйкоўскім старажытнарускую прыказку (бясспрэчна, аўтэнтычную); «Котапіе, КотапіеІ ІісЬут зі? кагтізг, кісххц)ы огегі» (Зігуікокчкі М. Кгопіка роі-зка, Іісехузка. гтбсігка і 'Л'згузгкіе) Коьі. Т. 1 ХУагчгал’а, 1846. 8. 202).
29 Гуревыч Ф Д. Грамотность горожан древнерусского Понеманья // КСІ4А. 1973. Вып. 135. С. 32—34.
30 Тамсама. С. 34.
31 Тамсама. С 31-32.
32 Агляд эпіірафічнага матэрыялу па тэрыторыі Беларусі гл.: Медынцева А. Л. Грамотность в Древней Русгг По памятніікам эпнграфнкн X — первой половнны ХПІ века М , 2000. С. 41—43, 58--61, 66, 85—86, 91 169--170. 214-215.
33 Запаско Я. П. Пам’яікн кннжкового мнстецтва. Украінська рукошісна кннга. С. 15, 31, 44—45.
31 Па сутнасш, тая ж сітуацыя існуе і ў іншых сферах духоўнай культуры: практычна ўсе помнікі лігаратуры. летапісання. народнай творчасці Старажытнан Русі вядомыя нам выключна нраз пітаратуру, летапісанне, фальклор Поўначы . Паўночпага Усходу. У 1860—1861 гт. у Аланецкай губерні запісваюцца бы.тіны пра вой-ны Рамана Галіцкага з літоўскімі «каралевічамі» (Песнн, собранные П. Н. Рыбннковым. Т. 1 Петрозаводск. 1989. С. 320—323. Т. 2. Петрозаводск, 1990. С. 197 —204, 281-286, 330—335) — г. зн. пра падзеі канца XII ст., якія даўным-даўно сцерліся з гіетарычнай памяці ўкраінцаў і беларусаў. Погляд, быццам пад літоўцамі ў гэ-тых былінах трэба разумець «Лівонскі ордэн. які вылучаўся, як вядома, надзвычайнай нават для сярэднявеч-ча жорсткасцю» (Мырзоев В. Г. Былнны н летопнсн — памяіннкн русской нсторнческой мыслн. М.. 1978. С 50), не толькі нічым не абгрунтаваны але і незразумелы па сутнасці, бо самыя маляўнічыя зверствы ўчы-няе. паводле былін, еам князь Раман.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
23
даць поўную разгадку гэтага парадоксу. Ры-зыкнем усё ж дапусціць, шго яна ляжыць у наступнай гісторыі ўсходпеславянскіх краіп, у перыядзе інтэпсіўпай кулыурпап дывер-генцыі ХУ--ХУІТ стст. Інакш кажучы, Мас-коўская і Паўгародская Русь выявіліся як куды больш здольныя і ўдзячныя рэцыпіен-гы старажытнай спадчыны, чым Русь Кі-еўская. Галіцкая, Літоўская. Такое пачуццё, быццам помнікі гэтай спадчыны выштур-хоўвалі з паўднёвых і заходніх раёнаў, адхілялі там — і падхоплівалі, клапатліва за-хоўвалі, капіявалі ва Уладзіміры і Суздалі, Ніжнім Ноўгарадзе і Кастраме, у далёкіх пауночных мапастырах і г. д. Вядома, гэты працэс расцягпуўся на шэраг стагоддзяў і для сучаснікаў быў практычна непрыкмет-ны, але калі ў XVII ст. імклівае станаўленне ўкраінскай нацыяналыіай самасвядомасці і задачы рэстаўрацыі класічнай царкоўнасла-вянскай мовы патрабавалі звароту да крыпш, да помпікаў старажытнакіеўскага пісьмен-сіва — іх проста (за малым выключэннем) пе знайшлося I аўтары Густынскага летапісу і «Сінопсісу» былі вымушаны перапісваць у «ненавісных» каталікоў Кромера і Марціна Бельскага анекдоты пра тое, як ваявалі са славянамі Аляксандр Македонскі і Аўгуст-кесар, і што Сармація «прозвася греческн от народа, нмуіца подобіе ехндныннх, плп яшурчнх, очес»35.
Канкрэтныя формы авалодання мас-коўцамі рэсурсамі кіеўскай кніжнасці былі разнастапныя — сярод іх і ваенныя канфіска-цыі, і царкоўныя рэвізіі, і скупка, і крадзеж, і падмапы36. Таму нічога дзіўнага, што ва ўкраінскай і беларускай нацыянальнай гіста-рыяграфіі XX ст. не раз гучада думка пра вяртанне культурнага пабытку гэтых наро-даў, інтэлектуальнай маёмасці Паўднёвай і
Заходняй Русі. Мы не будзем падтрымліваць ці абвяргаць гэтыя эмацыянальныя тэзісы, зазначым толькі, што такога роду патраба-ванні з’явіліся гадоў праз 200 пасля самой з’явы. а сучаспікам такое і ў іалаву не пры-ходзіла37; і яшчэ зверпем увагу на гое, што за стагоддзі суіснавання і барацьбы паміж ВКЛ і Масквой, барацьбы з вельмі пераменным поспехам, каді сапраўды, па словах ІІушкіна, «не раз клоннлась под грозою то нх, то паша сторона», вектар перамяшчэння кніжных ка-штоўпасцей да канца XVII ст. заставаўся нязменны — з паўднёвага захаду на паўноч-ны ўсход. Важнеіішым зыходным пунктам гэтага руху быў пераезд міірапаліта Максіма ў 1299 г. са спустошанага манголамі Кіева ва Уладзімір-на-Клязьме. Дапусцім, Кіеў неаб-ходна было пакінуць38; аде іісторыкі царквы даўно заўважылі, што паірэбпа была асаб-ліва важкая прычына, каб мітрападіт (датаго ж грэк) перанёс сваю рэзідэнцыю не ў блі-жэпшы паўднёвы і дастаткова магутны Галіч, а ў дадёкі хадодны Уладзімір39 (разбураны, дарэчы, не менш за Кіеў) — тым больш што і напярэднік, і наступнік Максіма на мітра-поліі былі ўраджэнцы Вадыіп
Найболып верагодна, што мітраполія про-ста не давярада Гадічу як палітычнай сіле. Капстапцінопальская ідэалопя, зазначае гісторык царквы, патрабавала «аб’яднання Русі пад уладаіі пе толькі адзінага мітра-паліта, але і пад уладай адзінага гаспадара: адпо без др.угога было немагчыма», аднак ме-навітэ «Галіч, з яго перавагай баяраў. слабас-цю каралеўскай улады... бязладдзем у кіра-ванні, вынікам чаго была, у далейшым, стра-га гаііцкай самастойнасці. з’яўляўся ва ўсіх дачыненнях непрыдатным для ажыццяўлен-ня гэгых ідэй... Даводзілася звяртанца да Ус-ходняй Русі»40. Гэтыя тэндэнцыі зараз жа
35 Украінська література XVII ст. Кнів. 1987. С. 151, 168, 169.
36 Нават такія тонкія, як невяртанне кніг, што былі ўзятыя нібыта (ці напраўду) для пераіпскі (Запаско Я. П. Пам'яткн кнмжкового мнстецтва. Украінська рукопнсна кннга. С. 15).
37 У 1415 г. у Наваградку збірасцца наркоўны сабор для абрання сваііго. літоўскага, асобнага ад Масквы мітра-паліта. У адрас маскоўскага мітрапаліта Фоція гучыць шэраг абвінавачанняў, у тым ліку і ў вывазе святыняў і скарбаў з Кіева (РНБ. Т. 6. 2-е нзд. СПб . 1908. Стб. 309—311 1-іі араб. паг.: параўн. ПСРЛ. Т. 11. М.. 2000. С. 228); пра кнігі, якія безумоўна былі сярод кіеўскіх каштоўнасцей, ніхто і не ўспомніў.
38 Зрэіпты, пасля Багыевай навалы прайшло амаль 60 гадоў, а спусташэнне Кіеўшчыны, як паказаў яшчэ М Грушэускі, моцна ппербалізавана ў летапісах {Грушевсьтй М. С. Історія Украінн Русп. Т. 3. Кшв. 1993. С. 143-150).
39 Голубшіскый Е Е Нсторня русской церквн. Т 2, ч. 1 М. 1997. С. 95. - А. Карташоў мяркуе, што Галіч быў адхілены ў якасці цэнтра мітраполіі, бо яго «праваслаўную рэпутацыю.. загубілі уніяцкія авантуры Данілы Раманавіча Галіцкага» (Карташев А. В. Очеркн по нсторнп русской церквн Т. 1. М„ 2000. С. 363). Але да гэ тага моманту Даніла Галіцкі ўжо 35 гадоў як у магіле, дый калі б яго «авантуры» былі такія небяспечныя для праваслаў’я, менавіта Галіч выклікаў бы асаблівую ўвагу міграпаліта.
40 Соколоь П. П. Русскнй архперей нз Внзантмп... С. 227
24
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
адлюстроуваюцца ў кніжнай справе: з 1250-х гг. (а якраз у 1250 г. мітрападіт Кіры-да ўпершыню надоўга ад’язджае з Кіева ва Удадзімір) адзпачаецца заняпад гаяіцкай літаратурнай традыцыі і афшыйнага яе-тапісання — і неадкладная іх рэцэпцыя ва Уладзіміра-Суздальскай Русі41. Ва ўсялякім разе. для нас відавочныя глыбіня і аб'ек-тыўны характар культурнага пералому XIII—XV стст. які нельга звесці да чыіх-не-будзь зламысных намераў42.
Такі пункт погляду можа здацца камусьці епробай рэстаўрацыі старой расійскай гісга рычнай канцэпцыі, шю бярэ пачатак яшчэ ад XVI ст., аб перамяшчэнні цэнтра жыцця рус-кага парода з Кіеўскай Русі ва Уладзімір (’кую. адтуль у Маскву і г. д. — канцэппыі, су-праць якой у свой час з такім імпэтам вы-ступіў М. Грушэўскі43 і якая. хай і больш ас-цярожна, была асуджана рускай павукай44. Сапраўды, нейкае падабенства ёсць. Не ўсё ў крытыцы Грушэўскага можа быць прынята. Яго прынцыповы тэзіс «Кіеўская дзяржава, права, культура былі прадуктам адной парод-насці, украінска-рускай. уладзіміра-мас-коўская — другоіі. велікарускай»45 падаецца ірувасткай механічпай схемай, дзе дзейніча-юць спрадвечна нязменныя і прывязаныя да пэўных геаграфічных раёнаў «народпасці». Але галоўнае не ў гэтым. Грушэўскі меў ра-цыю, калі нісаў. што традыцыйная канцэп-цыя выпіхвае гісторыю ўкраіпскага (і, дада-мо, беларускага) народа на абочыну навукі (у края.знаўсі ва, скажам цяпер, грунтуючыся на савепкім вопыце), што «пачатковыя стадыі гістарычнага жыцця ўкраінскага народа та-нулі ў гэтай «рускай гісторыі». сярэднія вякі (XIV—XVI) знікалі ў гісторыі в. кн. Літоў-скага і Полыпчы, і пры ўкраінскай гісторыі, як яна звычайна мыслілася, заставаліся толькі перыяды «отпаденпя от Полыпм» і «прнсоедннення к Росснп»46. Як, верагодна,
ужо могзаўважыць чытач, нашы погляды па-лярна супрацьлеглыя. У тэндэнныях адар-вання Паўднёвай і Заходняй Руссю кіеўскай спадчыны мы бачым не здзічэнне, не пера-тварэнне ў «культурныя задворм». а наадва-рот — глыбінпыя працэсы, што патэпцыяль-па вялі да фармавання новага гыпу культу-ры. У гэтых, магчыма. высакамоўных словах няма ніякай містыкі: змяняўся гістарычпы лёс зямель і людзей — змянялася і све-таўспрыманне (мента.іьнасць), змяняліся (вельмі павольна, паўторым, і непрыкметпа д.ля сучаснікаў) каштоўнасныя і эстэтычныя ўяўленпі I штуршок гэтаму быў дадзены яш-чэ да мангольскага нашэсця.
19 чэрвеня 1205 г. армія галіцка-валынска-га князя і факгычнага дыктатара ўсёй Паўднёвай Русі Рамана Мсціславіча (вядо-мага ката і садыста, які, мусіць, першы на Русі пачаў ужываць у буйных машгабах такія кары, як закопваппе жывым у зямлю, здзіранне скуры, выдзіранне вантробаў і да т. п.) была нашчэпт разбіта войскам кра-каўскага князя Лешка Белага ля Завіхоста на Вісле. Загінуў і сам Раман. Палітычная раў-навага ў рэгіёне рэзка парушылася Паміж 1208 і 1211 гг. на Валынь абрыпуўся вораг, якога да той пары тут ведалі толькі з аповедаў пра датёкія паходы доблеенага Ра-мана. «Олександру седягцу в Володпмере, а брату его Всеволоду в Червьне, Лптва же п Ятвезе воеваху п повоева же Турнск. н около Комова, олп н до Червена... Беда бо бе в зем-ле Володнмерьстеп от воевапья Лптовьского п Ятвяжьского», — так кажа летапіс4', фіксу-ючы з’яўленне на міжпароднай арэне новай самастойнай ваенна-палітычнай сілы. Пра-ходзіць некалькі гадоў, і ўдава Рамана падпісвае з літоўскімі кпязямі (пералічана звыш 20 імён) мірную і саюзніцкую дамову. Гэтая дамова (каія 1219 г.) — першае (і бяс-спрэчнае) сведчанне існавання літоўскай
41 ЛыхачевД. С. йсследовання по древнерусской лнтсратуре. Л., 1986. С. 201—225.
12 Як заўважае сучасны кнігазнауца, усходнеславянскія народы «былі аб’яднаны ў перыяд Кіеўскай Русі не столькі этнічным і тэрытарыя.іьным паходжаннем, колькі адзінай структурай улады, якая цягнула да унітар-най арганізацыі. Тагара-мангольскае нашэсце, зруйнаваўшы гэіую структуру ўлады і тэрытарыяльныя сувязі, прывяло да заняпаду духоўнай культуры Кіеўскай Русі, што, натуральна, зрабіла ўплыў і на кніжную культу-РУ» (Дубровіна Л. .4. Кодпкологія та коднкографія украінськоі рукоппсноі кннгн. Кнів, 1992. С. 179).
43 Гріішевськіій М. С. Звігчайна схема «русскоі» історіі й справа рашонального укладу історіі східнього слов'ян-ства//Статьн по славяноведенню. Вып 1. СПб., 1904; Ён жа. Історія Украінн-Русн. Т. 1. Кшв 1994. С. 3—4.
44 Гл.. напр.: Пресняков А. Е. Образованне Велнкорусского государства. С. 13—15.
43 Грушевськый М. С. Звнчайна схема «русскоі» історіі'... С. 299. — Мы добра разумеем, што перад вучоным ста-яла грамадска-палітычная (справядлівая і высакародная) задача: дамагчыся нсзалежнасці і раўнапраўнасці ўкраінскага народа і яго гістарыяграфп; але мы зараз ацэньваем не публіцыстычны, а навуковы змесг.
46 Грцшевськші М. С. Історія Украінп-Русн. Т 1. С. 4.
4’ ПСРЛ. Т. 2. Стб. 721; БЛДР. Т. 5. С. 188.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
25
йгйАсг^лгіепгв /ічепнлл семцаір«н«гс**Л6те н епгітлНтепкслнкгл глквйгітйврптекмг т н к н п г 1 л\ п а в т г й і г і нык нтлсцтьсгЬднте льстйігмі|імсмм’Ьне гош вТі П4КТП комміхл 'лчнйоттймілнЕТКте елАйіісгтлвкгнепркгг мл«-мім^мілі1ІММ лкьйМБпт кекмлтейіо кі лдгпокдв^гйгнмА оцлмікгвнке прннмле темеме аціьн кгпрнде ТЬЙІКМ АСЙ4ПТ5Г0 П0Н нмлете клквйгімвже те ЙІ4 0 й лтн сла вігхрцгг бодрцглпркгсмлпір ІЛ4 йгі/пебзпдннвгоЕЛне прнкмлете тколкгрь к'цнлйгіктотпнженл вгіглтьмонсін мл мь жевгіацповлсті аціь Егістейіройллнйомь еі тм лк ммі кгістетг іі н л пнсл лціелк мглмгвіогінс ’е клкомонмг нм%ть посн _нлон ьполгмо
—г'ТТП*
ікі тмйвтгйп тл с цтьсвіднт е
шнтгіоволАпімлйг ШАГОМАОЦЛ ЛШЫіЛ {йі/нтельстйцпомьі О Ьмьгянінстмнйі гестьейіднтельетйО молкткесйіднтель стйцпоммі вгіпо іллсте кгіеалнцмсйі днльстйійаонстнн1 лігте невотлвкгсйі днтельстйопрнгемлн носкгл пдлйгісп ні Ецдете оньеісйітн ЛНККЬГОрАКСйІТА вгілмготістейь^рл ДІЙЛТНСАЙГОДКМН сйітеннмікго ад/М нмлмгсйіднтель СТЙО ЕОЛЫОАНОЙЛ ДІ ЛАЕОГЯЖ&ДЛСТЬ мні сцьдлсйершн глтл діллгл/пет йірнсйі| днтельствцктьомп НІКООЦЬМАПОСЛЛН поелАйгінм жоі|ьн тгпослцшьстйігігть омні ннглАіггонн гді ЛіЬнесліішАсть ннлнчАгегонЧьнд4 стекслоййснгегонен МАстепрьБіійАпіулго дгкды
, «т*- Г’ "-1 - , - -> у П ' ’ »
СГ(ІІ>АНі6»^іііііАН/\«І^ЫНііі^^^ГІІ1^9МУ6Сіі . сТлйіЛО/ІНН<Т ЙП’М ЦЛІУІ'і’Р імІннАВІА
тігекп
міллете клклмоНмг ГЛМТйІрЦ жіндггін
Полацкае Евангел-леХІУст. (РНБ: Г.п.1.17).
Прыпіска паведам-ляе аб тым. што Стэфан, баярын пана Хадкевіча, стаўшы інакам Сергіем, сплаціў укуп манастыру св. Іаана Прадцечы на востраве.
дзяржаўпасці, хоць яшчэ вельмі своеасаблі-вай і далёкай ад якога-небудзь манархічнага пачатку. Але сярод князёў ужо называецца Міндоўг, а неўзабаве словы «Літва» і «Міндоўг» робяцца амаль што сінонімамі48.
«Літва Міндоўга» адчувае сваю сілу, але ас-церагаецца Галіча, які пры ўсіх унутраных за-калотах здаваўся сучаснікам моцнай ваеннай дзяржавай. Мангольскае заваяванне 1237— 1241 гг. зняло і гэты абмежавальнік. Ад гэта-
*” Пад 1235 г. чытаем, як Даніла Галіцкі «возведе» ў паход на Мазовію Ізяслава Наваградскага і «Літву Мпн-дога» (ПСРЛ. Т. 2. Стб. 776; БЛДР. Т. 5. С. 232), а крыху ніжэй - цгто галіцкія князі «посласта в Лптвў помо-ып просяша, п послана бысть от Мпндога помоіць» (ПСРЛ. Т. 2. Стб. 801; БЛДР. Т. 5. С. 250).
26
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІГІ
Полацкае Евангел-леХІУст. (РНБ:
Е.п.1.17).
Па ніжнім полі запіс інака Лаўрэнція і яго брата інака Сімо-на по.іацкаму ма-настыру св. Іаана *сяла на Сцшыне», якое яны купілі ў гаспадарскіл людзея.
СКЙСЬТІІЛП Н’ЫОЦ'ІННІ нн ПП^ГВЛШЛН Й’ІІІ’Ь СЛЫ ш л а тп ь і сті га к о м ы нл ціанйоггь маьаіт'ьнісь
ігшнлі
ш Айгн^ектв К:стьгн длйіОЦгчй*ьнь нреге МІПСНЙІ’ІЛ&Л'ЬЛППШ глл ол КЛОЙ
ьгнм 'бне Пцл
-ьана л емша с
ДАЙІСЦГОЙ’ЬНЬ нреге
' * * - ^- • і
кнстоео гстогссть тлеле йір ч п гкнпо інКс^гыЛЧ _
С4І0А
р^НПгрТКСО I АМЛСБО0Э
’ > к4 А^НСІ П ГІЛІСАК в1,-,
г^Ж:ЕглЛ Ч ^т 0 ст Й0 лк ; I
шіггл кв тгл й кт сін-чЯа .
Мкнніятйортьлцііостл ЙНМ’ЬНТАІЯОВСНЙІрЦН МЦТЬйОНЬ НП1НДЦГІ 0Н М ЛА Н Н Н Й і Ц ть мі’ ст 1Н ЬЛ ГІІ к*ь п д н н л\ е п т е с т н н ыч л н
т^длр^кгерінлі гіс ТОІ.ЛЦ Ь м і .
меаі етенн-------
понл’ышламтыа к«о і> нт ст ь ьл м л д д гьлгі ньтлеі-і юц глретк^л лкднлмейс ыл^гпо
ьл- 0* ПМ’ШІ ннчтол\ы*н
гыьгйті сегол\ео;е ві ічгр і м і\о ^атл.ше к’ьоцмретн чллмлн НОЛЛКТЛАЛЕН ммсті тен л гл ске ретьйтк дн йОТОГОЛІЬДННсйі Ш ЛШЛН ОЦБНТПІс ь Жнітомцпема дчлшевьнгодімд і-
_. — ь-ьстіл
[СТ’ЫНА Л0ІТЛПМ4’ II /Ь Н Й/К гЬІММКу ____ ІкГЙЮА ьон5 сьі г ьстй:
0ПШ АМПДІПНАКА , аішлкс;ьі ьмдн С'; *;)т ыл ко нні\Аіаж» п.лдАпстьсе йсьгм дт> помемьндьть еа діц гп т л н м п гед гіні езпопшьдш куідапі КЛІ Н АТОА. Й’ЬПРА.ДІ мнкі се/ьепцгптцп' ШАК ----- ---------
& Й Н ‘р с л к дьі г А А е лт мсклігл н М 0 ЛН ШАМ глі^ е г нд оці ем'ьнл ЙНІІТН нпрнді|н ЛП П’ЬМГЛА лндрі ны
ЛДЛЕН ММСТІ
н
нгрд шесьо
н Л К П І, П Д\ 6
фе гнд «ціемті’ьл нітн ннрнді| н
Л «ЙЧс (•ТгСі^ Н> ‘*ЛА Й^І Н *г<| м
<АН^Х4>а.П>(0М^/Ч О
>4
МГС (Я0НгМ»6**{М міНйОКІ •* ііоС'
га часу нарастае колькасць літоўскіх нападаў на ўсе сумежныя рускія землі — вгерам, ад Полацка да Брэста. Нейкую абарону — і то з мангольскай дапамогай — трымае толькі Галіцка-Валыпскае княства; у іншых раёнах
супраціўленне цалкам адеутнічае. «Што хто прнемлеть, собе держнть», — з такой гаран-гыяй Міндоўг пасылае сваякоў ваяваць да Смаленска19, прасцей кажучы: бярыце вы ў іх ко.тькі хочаце, прабле.м не будзе. Сапраўды,
« ПСРЛ. Т. 2 Стб. 815: БЛДР. Т. 5. С. 262
СПАДЧЫНА КІЕЎСкАЙ РУСІ
27
суцэлыіа прагнілае По.іацкае княства50 51 пе-ратвараецца ў плацдарм, з якога літоўскія ат-рады ходзяць на Нскоў і Ноўгарад, Таржок і Цвер. дабіраючыся ледзь не да Яраслаўля31. 3 1260-х гг. у Полацку ўжо і сіе фіге сядзяць літоўскія кпязі. Гэтак жа нэ працягу другой паловы XIII ст. валяцца Тураўскае і Пінскае княствы. Гісторыкі патрацілі шмат высілкаў, спрабуючы неяк нрымірыць, звесці разам сведчанні рускіх, беларуска-літоўскіх і польскіх легапісаў і хропік аб гэтых падзеях. Справа аказалася цалкам безнадзейнай: хра-налогія і генеалогія атрымліваюцца самыя фантастычныя (накшталт змены чатырох па-калеппяў за 30 гадоў), а чаргаванне на адным стале рускіх і літоўскіх князёў стварае на-столькі дзіўную цераспалосіцу, што некато-рыя аўтары высунулі наваі тэорыю аб «літоўска-рускім сукіраўніцтве», напрыклад, у Тураве52.
Думаецца, ус.ё было прасцей (хоць у чымсьці і болын складана. як само жыццё). Літоўскія заваёўнікі спачатку досыць абыя-кава ставяцца да пытанняў, кажучы сучаснай мовай, дзяржаўнага будаўніцтва на заваява-ных землях, захоўваюць рускіх князёў (зра-зумела, без якой-небудзь рэальнай улады), дазваляюць некаторым княжацкім ліпіям па-выміраць натуральным чынам (як у тым жа Тураве і, здаецца, у Полацку). Але падобнае становішча трывае параўнальна нядоўга. На пачатку XIV ст. на ўсіх княжацкіх сталах сядзяць ужо літоўцы, і да і этага ж часу абша-ры новай дзяржавы дасягаюць пэўных пры-родных межаў — Дзвіны і Дняпра на паўноч-ным усходзе і ўсходзе і басейна Прыпяці на поўдні Тэрыторыя стабілізуецца. пачынаец-ца новы перыяд.
3 унутранага боку літоўскае грамадства гэтай ранняй эпохі ўяўляе — у сваіх вышэй-шых і наіівышэйшых еферах — карціну не менш дынамічную і баявую. 3 шасці першых «вялікіх» князёў. ад Міндоўга да Віпеня, пра грох напэўна вядома, што яны запнулі ад рук набліжаных асоб. Але па бязвінных ахвяр яны ніяк не падобныя. Рэзюміруючы пана-ванне Міндоўга. летапісец не знаходзіць пра яго іншых слоў, як «нача нзбнватн братью свою н сыновце свон. а другня выгна н земле, н нача кпяжнтп однн во всен земле Лмговь-скон»53. Увогуле ж Міндоўт выпрацаваў асаблівы стыль расправы з сунраціўнікамі — выкарыстанне зпешніх войнаў. Для пачатку ён адпраўляе свайго дзядзьку і двух пля-меннікаў у паход на Смаленск. а ўслед за ім — брыгаду забойцаў, каб канчаткова выра-шыць сваяцкія нытапні. Справа адразу не ўдаецца, пераходзіць у дыпламатычны план, і Міндоўгу даводзіцца нават прыняць хрост (паводле каталіцкага абраду) — чаго пе зробіш дзеля вартай мэты. Пляменнік Таўцівіл бяжыць у Жамойць. Пачынаецца новая вайпа, Міндоўг пасылае туды князя Вісімонта, а тым часам забівае ягоных бра-тоў; неўзабаве пне пры няясных абставінах і Вісі.монт54. У рэшце рэшг у выніку змовы забіваюць і самога Міндоўга з двума сынамі. Адзін з яго забойцаў і наступнік Транята ўпэўнепа працягвае яго справу, распраўляец-ца нарэшце з Таўцівілам, але вельмі разгар-нуцца не паспявае - у тым жа годзе ён зарэ-заны сваімі слугамі «па дарозе ў лазню»55. Пра князя Трайдзеня летапісец зусім не хоча казаць, заўважаючы толькі. што «егоже беза-конья не могохом пнсатіі срама радн»56. На-ват свя іы манах Войшалк, сын Міндоўга, па
50 Гэта тое, што А. Крауцэвіч далікатна называе «ірадыцыйнай палітыкаіі мірных адносін з літоўцамі» {Краўцівіч А. К Стварэпне Вялікага княства Літоўскаіа. С. 142). Наконт мірных традыцый гл. «Слова пра на-ход Ігаравы» пра князя Ізяслава Васількавіча, які «под чрьленымн шпты на кроваве траве прнтрепан лптов-скымп мечн» (БЛДР Т 4. С. 262).
51 Мнопя леташсы захавалі даволі выразны расказ. У 1245 г. літоўцы зрабілі чарговы набег на Таржок і Бе-жацк. Вялікі князь Аляксандр Неўскі кінуўся ў пагоню за грабежнікамі разбіў іх, адабраў палон, а па дарозе заскочыў у Віцебск, літаральна «вырваў» адтуль («понма») свайго малалетняга сына Васіля і «понде к Нову-городу в мале дружнне» (гл„ напр.: ПСРЛ. Т. 3. М„ 2000. С 79, 304; Т. 6. вып 1. М„ 2000. Стб. 317: Т. 39. М„ 1991. С. 84). Карамзін меркаваў, нпо «юны сын Аляксандраў гасцяваў тады ў свайго дзеда, Брачыслава Полац-кага» (Карамзіін II М. Нсторня государства Росснйского. Т 4 М„ 1992. С 188), але нам цяжка паверыць, што Васіль нібыга адпачываў у Віцебску ўлетку на дачы. Хўтчэй за ўсе Брачыслаў ужо не жыў. і Аляксандр па-садзіў у Віцебск сына, імкнучыся прыбрапь княжанне да сваіх рук (Александров Д. Н Русскне княжества в ХПІ—XIV вв. М , 1997 С. 342). Вынікі, як гаворыцца, відавочныя.
52 Тамсама. С. 128-129
зз ПСРЛ. Т 2. Стб. 858; БЛДР. Т. 5. С. 294.
54 Мы нрымаем тут тракт оўку летапісных сведчанняў, пададзеную В. Насевічам (Насевіч В. Л. Пачаткі Вяліка-га княства Літоўскага. Людзі і падзеі. Мн„ 1993. С. 40—41)
53 Тамсама. С. 56.
36 ПСРЛ. Т. 2. Стб. 869: БЛДР. Т. 5. С. 302, 304.
28
ПСТОРЬіЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
праудзе, яшчэ да свайго прасвятлення пра-васлаўным хростам робіць ў Наваірадку ней-кую крывавую лазпю, «убмвашеть бо на всяк день по трп, по четырн, которого же дні не убьяшеть кого, печаловашеть тогда»37. Але і пасля. ужо ў манаскім чыпе, у прамежках між духоўнымі подзвігамі, заснаваннем манасты-роў, паломніцтвам па Афон і да т. п., паспявае і «ворогп свое пзбпватп, пзбп пх бегцнсленое множество, а друзнп розбегошася камо кто впдя»57 58 *, пакуль сам не гіне, «засечаны Львом (Галіцкім. — М. Н.) уласнаручна пасля «сяб-роўскай» размовы на балі, куды Леў сам жа яго і запрасіў»38. Ате дзіўная справа — увесь гэты крывавы кругавёрт нібы не закранае ас-ноў грамадства, не ідзе ўглыб, не разбурае па-чаткі дзяржаўнасці, наадварот, можна ска-запь. што гэтыя дзікія 70-гадовыя смуты нейкім чыпам уяўлялі сабой працэс палітыч-нага будаўніцтва. Так ці інакш, пасля іхняга сканчэпня Гедымін атрымлівае (у 1316 г.) моцную і стабілыіую ўладу над новай дзяр-жавай. што трывала ўсталявалася ў самым цэнтры Усходняй Еўропы.
I лепшы паказчык адрознення гэтай но вай. літоўскай Русі ад старых рускіх княст-ваў — манголы. Для іх межы літоўскіх завая-ванняў сталі амаль неадольнай перашкодай. У 1259 г. Бурундай канчаткова ставіць на ка-лені Галіцка-Валынскае княства; непасрэд-най жа прычыпай гэтага з’яўляецца крах (го-дам раней) саюзнай мангола-галіцкай экспе-дыцыі супроць Літвы. Наіімаштабнейшая выправа, задуманая амаль як паўтор Батые-вай, заканчваецца накшталт рабаўнічага на-езду: «Васнлковн же (валынскі князь Васілька Раманавіч. — М. Н.) едуіцу по Бо рундан одпному по Лнтовьскоп земле, обрет негде Лнтву, пзбіів ю п прнведе сапгат Бу-ропдаевп»60. Адносна ваепных дзеяпняў гісторык слушна заўважае, што «Валынскі летапіс паведамляе галоўным чынам аб Васільку, які беспаспяхова шукаў у Літве
схопленага пляменнік*, Наўгародскі ж абмя-жоўваецца адной загадкавай фразай: «Топ ж зпмы взяша татарове всю землн Лптовскую, а самехь пзбнша» (каго «саміх»? літоўцаў? татар?)»61. Два наступныя паходы (паводле летапісу, 1274 і 1277 гт.) завяршаюцца гэтак жа бяздарна. У адным выпадку саюзнае вой-ска спыняецца, убачыўшы пару, якая ідзе з-за гары, і лічачы, што гэта копніца праціўніка; але выявілася, «оже нетуть ратп, но паря пдяшеть со пстоков. текушпх пз гор, зане мо-розе бяхуть велпце»62. У другім — пакуль мапголы спусташаюць наколіцы Наваградка, галіцка-валынскія князі адпраўляюць свайго ваяводу пад Ваўкавыск, дзе прусы і борты вынішчаюць альбо бяруць у палон увесь яго атрад. Князі вымушаны былі пайсці на пера-мовы — «н докончаша с горожаны, како горо да н.м не нматн, а свое бояры вынматн. Боя-ры с.вое попмаша а городу не вьспеша ннче-го же, тако возвратншася во своясіі»63. 3 усёй гэтай невыразнасці, набору паўанекдатыч-ных ці яўна ганебных для захопнікаў фактаў відавочна адно: пакарэнне Літвы цалкам пра-валілася.
Гіс.торыкі ледзь не з часоў М. Стрыйкоў-скага неаднойчы адзначалі вялізнае значэп-не пры станаўленні ВКЛ «татарскага чынні-ку» — у тым сэнсе, што перспектывы вызва-лення ад мангольскай улады і мангольскай даніны наймацнейшым чыпам садзейнічалі кансалідацыі рускіх зямель вакол Літвы. Мы ж павернем гэты факт іншым бокам: свабода ад манголаў — гаспадароў амаль усёй Усход-няй Еўропы — клала рэзкую мяжу паміж княжаннямі, гарадамі і ірамадствамі, якія яшчэ ўчора былі цесна звязаны адно з адным праз эканамічныя. кулыурныя. генеалагіч-ныя сувязі. У палітычным плане гэта выяў-лялася ў паўсюдным падзенні кпяжацкіх ста-лоў Рурыкавічаў і пераходзе ўлады да лі-тоўскіх дынастаў64. Беларуска-літоўскія ле-тапісы аднадушна сведчаць пра мірны харак-
57 ПСРЛ. Т 2. Стб. 858; БЛДР. Т. 5. С. 294.
м ПСРЛ. Т. 2. Стб. 861; БЛДР Т. 5. С. 298.
39 Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага княства Літоўскаіа. С. 57.
60 ПСРЛ. Т 2. Стб. 847; БЛДР Т 5. С. 286.
61 Насеыч В. Л. Пачаткі Вялікага княства Літоўскага. С. 47
62 ПСРЛ. Т. 2. Сгб. 873; БЛДР Т. 5. С. 306.
взіІСРЛ. Т. 2 Стб. 878; БЛДР. Т. 5. С 310.
64 В. Насевіч сцвярджае. што «працэс «літвізацыі» княжанняў моцна залежаў ад генеалагічнага стану мясцо-вых дынастый; у гарадах, князі якіх мелі сыноў ці матодшых братоў, уладкаванне чужынца было малаверагод-ным» (Насевіч В Л. Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12—18 ста-годдзяў. Мн. 1993. С. 9). Калі разумець гэтую думку літаральна, іірыйдзецца дапусціць загадкавую эпідэмію бясплоднасці, што пазбавіла ўсіх заходнерускіх Рурыкавічаў нашчадкаў на працягу двух-трох пакаленняў.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
29
тар працэсу65 — насельніцтва проста вырака-лася, выпіхвала Рурыкавічаў, якія даўно сталі сімвалам краху і ганьбы, слабасш і бес-сэнсоўнай жорсткасці, адзінства, але адзін-ства наскрозь фалыпывага, адзінства заўсёд-ных войнаў і крыві і пры гэтым поўнага бяссілля і нават рабалепства перад знешнім ворагам. 3 другога боку, гэтая свабода слу-жыла магутпым аб'ядналыіым чынпікам, які рэалыіа згуртоўваў землі Паўночна-Заход-няіі Русі задоўга да ўстанаўлення іхняга ды-настычнага ад.зінства пад «гербам Калюм-наў». Шукаць беларускі нацыяналыіы ўздым у XIII ст.66 няма пагрэбы — названыя факта-ры, нават матэрыяльныя, ляжалі ў аснове і новай дзяржаўнасці, і новай мептальнасці, і повай культуры.
Зразумела, сама смутная і крывавая пера-ходная эпоха была маласпрыяльнай для за-хавання існуючых альбо ўзнікнення новых помнікаў культуры. Таму наўрад ці мае ра-цыю В Насевіч, калі кажа аб «бясспрэчным дамінаванні» Русі над Літвой у культурнай сферы ў другой палове XIII ст.67 Культурнае дамінаванне мае перадумовай, па-першае, пэўную ўнутраную сілу, перакананасць, калі хочаце, агрэсіўнасць пануючай культуры. а на-другое, адзіную прастору культурнага ўзаемадзеяння, якая забяспечвэецца ў пер-шую чаргу адзіпствам дзяржаўнай улады і тэрыторыі. У XIII ст. нічога падобнага, вядо-ма ж. яшчэ не было. Разрозненыя рускія га-рады пад заўсёднай пагрозай мангольскага ці галіцкага нашэсця маілі думаць толькі аб ра-таванні рэшткаў староіі культуры. Практыч-на адзінае непасрэднае паведамленне наконт кніг гэтага часу змешчана ў Галіцка-Ва-лынскім летапісе, дзе аіпсваецца, як князь Уладзімір Васількавіч заснаваў «многы горо-ды», у Камяпцы паставіў царкву Дабраве-шчання Багародзіцы і «положн» ў ёй анра-каспыя (г. зн. з тэкстам у паслядоўнасці пры
ЕГІТШГЬЕ ілл плмі
ІІсампыр У.іляны і Глеба Смаленскіх. Арк. 208 адв.
Ініцыял *П».
Бісімпііг
ЛППЛШі
М0ПІЛ1ЛІ
богаслужэнні) Евангелле і Апостал, а такса-ма Парэмійнік (богаслужбовыя тэксты Ста-рога Запавету) і некалькі загадкавы «сьбор-нпкь отца своего». У Брэсце «поставн ж цер-ков святого Петра, н еуагелне да опракос оковано сребром... туто положн», і ў Бельску «поустроп церков нконамн н кннгаміі»68. Дадзеныя, безумоўна. выключна каштоўныя, але ў тым і справа, што іх у болыпай меры трэба залічыць да кулыуры. так бы кажучы, ♦антылітоўскай» — усе гэтыя гарады буда-валіся ці ўзмацняліся ў 1270—1280-я гг. на паўночных крэсах Галіцка-Валынскаіі дзяр жавы якраз супроць літоўскіх нападаў69.
Да гэтага ж класу з’яў трэба аднесці і фак-ты вядзення пінскіх летапісных запісаў70 альбо нават стварэння найпазнейшай. пя-тай рэдакныі Галіцка-Валынскага летапісу (1292) дзесьці ў Пінскай зямлі, верагодна, у самім Пінску71. Апошняя гіпотэза грунтуец-ца, мяркуючы па ўсім, голькі на ўпамінанні пінскіх кпязёў нры апісанні пахода на Літву пад 1274 г. («ндоша же с ніімн князн Пннь-сцнн н Туровьсцен»72), што наўрад ці можа
65 Улаіціік Н. Н. Введеняе в нзученне бслорусско-лнтовекого летоппсання М . 1985. С. 153. 155. — Думаецца, у дадзеным выпадку позні характар крыніц (XVI ст.) не павінен стаць зачэпкай для сумненняў у пэўнасці гэ-і ых звегтак: баявыя сутыкненні з любым праціўнікам заўсёды былі найважнейшым і найкашгоўнейшым зме-стам для легапісца, ён мог бы змоўчаць пра тую ці іншую падзею, але не стау бы выдумляць каршны «ўсена-роднап надтрымкі», уласцівыя болын для прапаганды XX ст.
66 Гл., напр.. «Працэс збірання наасобных гістарычных абласцей Беларусі ў адзінае цэлае і ўтварэнне беларус-кай народнасці і культуры пачаўся рапей XIV ст.» (Ермаловіч М. I. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. Мн., 2000. С. 12).
67 Насевіч В. Л. Пачаікі Вялікага княгтва Літоўскага. С. 60.
«> ПСРЛ. Т. 2. Стб. 925. 927; БЛДР. Т. 5. С. 346. 348.
69 Грушевськый М С. Історія Украінп-Русн. Кпів, 1992 Т 2. С. 387—389
70 Нрнге.іков М. Д. Псторня русского летоппсанпя XI—XV вв. СПб., 1996. С 294.
71 Генсьорськіш Л. /. Галпцько-Волннськнй літопнс (Процес складання; редакціі і редакторп). Кшв. 1958.
72 ПСРЛ. Т 2 Стб. 872; БЛДР Т. 5. С. 306.
30
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Евангеліст Іаан Фрагчент мініяцюры Лацры-шаі/скага Евангел-чя. Арк. 1 агів.
лічыцца пераканальным довадам. ІІа праўдзе кажучы. яшчэ ў XIX ст. М. Каяловіч упэўне-на пісаў, што «рускія ўцекачы ад татарскіх гвалтаў зносілі з сабой у Літву сярод сваёй маёмасці і кнігі, у тым ліку невялікую коль-касць летапісаў, і, у кожным выпадку, пры-носілі ў Літву ўмельства і звычку да пісання
летапісаў і чытання іх»73. Нам няясна, чаму канкрэтна вучоны зрабіў гэтую выснову, — у крыніцах няма звестак пра падобных уцека-чоў, ратаванне імі помнікаў кпіжнасці і да т. п., але тут не варта чапляцца да шаноўнага гісторыка: такое цалкам магло быць Важна іншае: усе гэтыя факты і гіпотэзы адназначна паказваюць на тое, што ў эпоху набліжэння заняпаду Галіцка-Валынскага княства на нейкі момант адбылося ўзмацненне кулыур-нага ўплыву яю паўночнай перыферыі, ад Бельска да Пінска, г. зн. тых зямель, якія неўзабаве ўвойдуць у склад ВКЛ. Ужо фар-міруецца фонд кніжных помнікаў, з якім Вялікае Княства ўвойдзе ў перыяд сваііго аформленага і стабільнага існаваппя. Пэў-ную ролю адыгралі ў гэтым і сувязі з Паўноч-па-Усходняй Руссю.
Ад канца стагоддзя да нас дайшлі два помнікі. адносна якіх можна дапусціць маг-чымасць іх бытавання на землях ВКЛ у да-волі ранні час. Евангелле 1270 г. (яно ж Еван-гелле Латыша, Сімапаўскае, Гарадзецкае)74 уяўляе сабой ілюмінаваны апракас, дзе акра-мя градыцыйных мшіяцюр з выявамі еванге-лістаў маецца рэдкая ў кніжным мастацтве гэтага перыяду выява св. Сімана — пагрона заказчыка кнігі Кодэкс мае 4 запісы і паметы перапісчыка Георгія75: выхадны запіс. датава-ны 23 сакавіка 6778(1270) г., у прывагпасці, кажа: «Пнсах же кннгы сня аз, Гюргн, сын по-пов, глаголемаго Лотыша с Городнша, стяжа-нпемь Сммона черньца от святого Георгня, собе на спасенне н всем крестняном на уте-ху»76. Кнізе нязменна прыпісваецца наўга-родскае паходжанне (здаецца, толькі В. Лас-тоўскі знаходзіў у яе мове некаторыя вшебскія асаблівасці77); па ніжніх палях яе першых аркушаў ідзе пазнейшы ўла-дальніцкі (ці, больш лакладна, укладны) запіс скорапісам XVI ст.: «А сп кннга глаго-лнмая еуангелня напрестолное Васнля Сле-повронскаго», і далей, пасля выекрабенага
73 Кояловыч М. О йстормя русского самосознання по нсторнческнм памятннкам п научным сочнненням. 4-е нзд. Мн„ 1997. С. 63- -64
74 Сводный кагалог XI-XIII вв. № 180.
75 Столярова Л. В. Свод запнсей пнсцов, художнпков н переплетчнков древнерусскнх пергаменных кодексов ХІ-ХІУ веков. М„ 2000. № 106-109.
76 Тамсама. С. 123. — «Што азначае антрапонім «Лоіыш», — піша публікатар, — няясна. У слоўніках старажьп нарускай мовы гзтая лексема адсутнічае» (Тамсама. С. 124). Аднак яна вядомая ў пскоўскіх гаворках (Розов Н. Н. Нскусство кннпі Древней Русп н бнблногеографпя (по новгородско-псковскнм матерналам) // ДІ4РК. [Сб. 1]. С. 26) і іафіксаваная V старабепарсскай мове (Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Вып 17. Мн„ 1998 С. 123).
77 Ластоўскі В Ю. Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі. С. 84. — Мяшанне ц і ч, якое адзначаў Ластоўскі, ёсць характэрнай рысаіі і наўгародскай гаворкі (Попова О С. Новгородская рукопнсь 127<і г. (Мнннатюры н орнамент) // ЗОР ГБЛ. 1962. Вып. 25. С. 187).
СПАДЧЫНА КІЕУСКАЙ РУСІ
31
месца, дата: «1555 месяца ііюіія двацат трете-го дня»78. Як адзначалася ў літарагуры, і ле-тазлічэнне ад Раства Хрыстова, і характар графікі і мовы (канчатак -ня ў назоўным склоне: еуангелня) сведчаць пра бытаванне рукапісу «дзесьці на тэрыторыі сучаснай Ук-раіны ці Беларусі»79. Варта заўважыць такса-ма, што адзіны ўкладны запіс з’явіўся амаль праз трыста гадоў пасля выхаднога. Гэта сведчыць нра рэдкія выпадкі змены ўла-далыіікаў рукапісу і, ускоспа, пра адносна доўгі тэрмін яго бытавання ў ВКЛ.
Другі падобны прыклад з яшчэ больш складанай і блытанай гісторыян (і гістарыя-графіяй) — Псаліыр з дадаткам 1296 г.80 Гэта буііны кодэкс аб’ёмам 338 аркушаў, з вялізным выхадным запісам пісца Захарыі81, які жыў дзесьці «на Волоце» і прафесійна, ледзь не з дзіцячых гадоў («пз детьска обы-чая»), займаўся перапіскай кніг. У навуковай літаратуры ІІсалтыр 1296 г. вядомы ад пачат-ку XIX ст. У 1896 г. Я. Карскі асцярожнада-пусціў: «Па ўсёй верагоднасці, перапісчык... калісьці жыў у межах Заходняй Русі», а кры-ху пазней атзначыў, што ў мове помніка, «са-праўды, сустракаюцца тыповыя заходне-рускія рысы... але ёсць і рысы наўга-родскія...»82 Аднак ужо ў 1910-я гг. было ўстаноўлена (а ў нядаўні час падтрымана і развіта ў працах Л. Сталяровай), што апош-шя два аркушы кодэкса з запісам Захарыі «першаначаткова не палежалі да асноўнай часткі Псалтыра, а былі ўстаўлены ў яго паз-ней», а асноўная частка атрыбутуецца павод-ле малітоўнага і ўкладнога запісаў па папя-рэднім аркушы з імем пскоўскага баярына Кюра Канстанцінавіча, які вядомы па ле-тапісах (загінуў у 1343 г.). Гэтым перыядам, такім чынам, і трэба датаваць увесь Псалтыр, акрамя двух аркушаў Захарыі83, і менавіта да
ІМШ
Псалтыр Улляны і Глеба Смапенскіх. Арк. 25 адв. /ніцы яі *Н». пачатак 10-га псальма.
пскоўскага рукапісу сярэдзіны XIV ст. адно-сяцца ўсе заўвап наконт яго мовы і пахо-джання. Урэшце, такая выснова не выклікаіа агулыіага прызнання Яе па сутнасці праігна-равалі аўтары Зводнага каталога славяпа-рускіх рукапісных кніг XI-XIII стст., не прыняў М Розаў84 85, а М. Шчэпкіна катэга-рычна заявіла, што ўсе запісы кодэкса выка-наны «почыркам таго ж перапісчыка»68. Вы-рашэнне дадзенага пыіання ляжыць у галіне палеаграфп: але нейкія. хоць даволі слабыя. заходнерусізмы магчыма знайсці і ў тэксце запісу Захарыі — як, папрыклад. напісанне погынет («венець цесарев скоро нстлееть н сам погынет»86), больш блізкае да перакла-даў Псалтыра ў ВКЛ, чым да агульнарускай градыцыі87. Канечне, моўныя асаблівасці мо-гуць адлюстроўваць паходжанпе самога пе-рапісчыка, а пе рукапісу.
Вось, бадай, і ўсе канкрэтныя факты і помнікі кніжна-пісьмовай культуры, што існавалі ў межах літоўскіх заваяванняў да та-го моманту, каті па велікакняжацкі стол сеў Гедымін, які паклаў пачатак новай і, галоў-
78 Востоков А. X. Опіісанне русскнх н словенскнх рукопнсей Румянцовского музеума. СПб., 1842. С. 175; па раўн.. Попова О. С. Новгородская рукопнсь 1270 г. С. 187.
79 Сводный каталог XI—XIII вв. С. 204.
80 Тамсама. № 188; Шепкнна М. В. ы др. Опнсанне пергаментных рукоппсей Государственного Псторнческого музея Ч 1' Русскпе рукоппсн // Археографмческнй ежегодннк за 1964 год. М . 1965. С. 160—161
81 Стомірова Л. В. Свод запнсей... № 122.
82 Карскйй Е Ф Западнорусскне переводы Псалтырп в XV—XVII веках. Варпіава, 1896 С, 22\Ёнжа. Белору-сы. Т. 1 Варшава. 1903. С. 370.
83 СтоляроваЛ. В Древнерусскне надпнсм XI -XIV веков на пергаменных кодексах. С. 170—176; Янаж. Свод запнсей... С. 261—263
м Роэов Н Н. Кннга Древней Русн XI—XIV вв. М.. 1977. С. 105
85 ІЦетмна М В Возможность отождеетвлеішя почерков в древнерусскпх рукопнсях // ДЙРК. Сб. 2. М . 1974. С. 8.
86 Столярова Л. В. Свод запнсей.. С. 150.
87 Карскші Е. Ф. Западнорусскне переводы Псалтырп в XV—XVII веках. С. 359; параўн.: Словарь русского языка XI-XVII вв Вып. 15. М., 1989. С. 185.
32
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙІ КНІП
цедігіга>Ькэд*(}ё4<гігіг: ’Ов рнЫісг ію&ЬпГшіій* Х4/Ірх>пііп> «гігіпісіпР
ІОпШПОІ*
______»»। о.чін «мк огіто-
>К ^Обхілц&іЬлі Мрйгіте-'ІііІІ- н <Ц^і, .гцппЯгрсЙкрІГіўшВь
—=.------- ,, 1л.ійпоГГып1|дП. рір
і ііНГсггаігіФі.ішійгНт’
^О» йніь ртыаЯЬ ц> ішрсыГ Сурікіш <.прі(цІіі-
- —- хіппріг ІЙ’\}ІГГ'лф>(й(ф1-
1іпг 1іігі«іІі«|. «ргіііы <г ІіісГ_ піцныв’.ріпгПу
гНг ідчтіііііЬо-’СХя- пыппото-^Р<ір)тпоо<чгоід. ідоппг
Г шігіЮіздіпаіЗіу шжы л^іргіпшрцдн. 'СХНгімкмі
^ІЦ^ПІГП’.ЛГГПК Т^аушігйгцдііІ. л < і рюппп 1<зяіі «г опіг ।
.. ста&ОріаГ.фГОірПРін. О>( р1Г«ГСігі-)фі.іа II * трв&іппо сдушГ. * О>( Аіп й'к іфірспт.
‘ ><ірэ»пгію^гіргі'аі1сш >О«'Л>пЬ-ЛныпГіЬіп>і О<цгЛ>шп іпокппг-
Ш Ф І к^гіэд» лбішГ-
М' ’ •гв*3'1,,,“Ч»»««ім.*ря.і».Ні- пгаш ПІЦПЫ&-.} ^-Ьгі^ІНсппіріі» «ЛнппгцпЬііы гіі.дк 4і «гіігіг&ф’.Г.гідпкЧіф'УГі-< цйі-тфягііпогіі раі ё’. 1« ій> <р.ій Іерпгіпн <ха-ті іыіёЬ гі гіэді аа «цркп стге-<гііс рш'іп рМІпг шф.айугігіег-л-шхагКпыІкы Ьнпа> а4с-<|іы ііп'рют ріп‘Зіфйг’ ; ігеіікугг ір.нуіг пг фціг-^ік ііНІк&п Зп*іпік>-й Ь «рі* (Э\||нк- іЬтШі ।рцсІЫ - гу.аіюрл «г ірцего-«чін-4 пыііл і ршііг ігіі «ід-Чз-ійГл* < |іг >ійГ««Іы «іп ІдоКііііпі’ о«.пг пры ьші Ьіп? еусг і ыГ? ісп’ійг- ші <ре**лі*. і<п з (Л.рй'.ідігііп-гріскггпооГіішгіОіі.пц’^паг «ропгіп-іяйі». іпго^гпп фэд «пргіс й тгііы'г>а>ўттГ<^й «йіц г-'цййш. <йірй .>Ін- юг.іія>-ў ріііЯкгЬліеіЬпГ -гіНп тлсгй Ьіпппё’ Слі Лііэд’- ігі'- пгонМ'- ІППЦГ ІШібсС-ЙрШГГТОЦ’дНсгі № НГОІС «0ГОГТО цЬ ійпб-'мгі'
Бурхард Страс-бургскі. Сума пра-воў. (ВнгсЬапіш> Аг^етогасепзіз.
(піттпакігіе. Ве сазіЬыз.)
нае. адзінай дынастыі Літвы8*. Амаль беспе-рапынны перыяд панавання Гедыміпа (1316-1341) і яго трэцяга сына Альгерда (1345—1377) стаўся перыядам напружаных
Канец IV і пачатак Vглавы. Арк.77 адв. Італьянская рукапісная кніга XIV ст з бгбліятэкі Вілен-скаіі еэуіцкай ака-дэміі.
пошукаў повай дзяржавап культурнай са-маідэнтыфікацыі — і ўнутры сябе, і ў стасун-ках з навакольным светам. Гэтыя пошукі прымалі пераважна форму выбару рэліпі -выбару паміж праваслаўнай і рымскай царк-вой. Прычым сам рэлігіпны пачатак доўга за-ставаўся выключна ў плапе формы, пейкай фармавальнай мадэлі — гэта якраз з тых вы-падкаў, пра якія казаў II. Мілюкоў, калі рэлігія «ацэньвалася не згодна з унутраным с.ваім значэшіем, а як сімваі грамадскай ада-собленасці насельніцтва, што яе вызнава-ла»8Э. Толькі ў нашым выпадку трэба дадаць і адасобленасці дзяржаўнай. Скажам, забяга-ючы наперад: задача гэтая ў поўным аб’ёме выканана не была — на Літве не знайшлося палітыка, роўнаіа Уладзіміру Святому. У канцы XIV ст. краіна стала аб’ектам бараць-бы абедзвюх цэркваў, якая завяршылася (да часу, зразумела) своеасаблівым падзелам сфер уплыву. Усё гэта мела вельмі сур’ёзныя наступствы, і культурныя таксама.
Звычайна падаюць справу гакім чынам. што Гсдымін нібыга больш сімпатызаваў ка-талікам, у той час як Альгерд паволі, але пэўна схіляўся да нраваслаў'я. і каб не яго смерць, то... і г. д. Рацыя тут ёсць, хоць рэаль-ная каршна выглядае куды больш супя-рэчлівай. Сапраўды, у перапісцы Іёдыміна пе раз упамінаецца пра касцёлы ў Вільні і Нава-градку, якія ён будаваў альбо пасля войнаў адбудоўваў90. Але з самым пачаткам княжаіі-ня Гедыміна супадае і небывалая ў гісторыі праваслаўнай царквы падзея — у 1316 ці 1317 г. кансганцінопальскі натрыярх Іаан Гліка ставіць асобпага мітрапаліта для Літвы. Мітрапаліт Феафіл прыязджае ў Літву і раз-мяшчае сваю кафедру ў ІІаваградку91. Пер-шы раз мітраполія праіснуе нядоўга, да
88 Мы кажам пра новую дынастыю Гедыміна. не ўнікаючы ў старадаўнюю вучоную спрэчку. даводзіўся ён свай.му папярэдніку Вшсню сынам, братам, ці быў яго стайнікам (і забойцай). Крыншы апавядаюць рознае, але цікава. што апошнюю, такую непахвальную дтя дынастьп версію зусім пэўна выкладае Ян Длугаш (/Э/цдоззііу Аппаіез.. ЬіЬег 10 Р. 92), і, якабсалюіна справядліва заўважыў яшчэ Карамзін, нельга спасцігнуць, навошта храніст, што жыў і пісаў у часы Казгміра Ягелончыка — праўнука Гедыміна, стаў бы выдумляць «бай-ку, пастолькі абразлівую для гонару каралеўскага роду» (Карамзгш Н. М. Нсторня государства Россппского. Т. 4. С. 280). «Удар перуна», ад якога, паводле Хронікі Быхаўца, памёр (надзіва дарэчы) Віцень (ПСРЛ. Т. 32. М., 1975 С. 136), нагадвае. як дзве кроплі вады, ♦апаплексічныя ўдары» і «гемараідальныя ко.тікі». што зда-ратіся з манархамі наступных стагоддзяў. Урэшце гэтыя падрабязнасці вялікага значэння не маюць. роля Ге-дыміна як заснавальніка дынастыі вызначана ўжо яе назвай, а таксама тым, што менавіта з яго часу знікае ўся блытаніна і фантастыка, якой праз край поўная генеалогія і храналогія літоўскіх князёў XIII ст.
ад Мылюкое П. Н. Очеркп по нсторнн русской культуры. Т. 3. М., 1995. С. 13.
90 Посланпя Геднмпна. Внльнюс, 1966. С. 25, 31, 45, 53, 55.
91 Не закранаем тут пытанне, ці ўваходзілі ў гэты час у склад Літоўскай мітраполіі галіцка-валынскія епархіі і, адпаведна. ці не была чна ў юрыдычным сэнсе толькі перайменаванай Галіцкай, якая ўпершыню была ўтво-рана ў 1303 г. Больш важна тое, што цяпер мітрапаліцкай епархіяй стала сама Літва. а кафедрай — яе «перша іірастольная сталіца*.
СПАДЧЫНА КІЕУСКАЙ РУСІ
33
смерці Феафіла (мусіць, у 1330 г.); паводле думкі некаторых гісторыкаў, яна не бы.іа ска-савана, а проста «пе змяшчалася» ў склада-пай гулыіі капстанцінопалы’каіі палігыкі92. У далейшым вялікі князь Апьгерд адновіць барацьбу за мітраполію і паспрабуе захапіць нават кіеускую кафедру, але ўся бурная гісто-рыя яго стаўленікаў — мітрапалітаў Феада-рыта і Рамана — не можа засланіць тоіі факт, ші о мітрапаліт у Наваградку не мог з’явіцца без згоды Гедымша, а хутчэй за ўсё, і пас-таўлепы быу па яго патрабаванні93 94. 3 іншага гледзішча, Альгерд быццам і санраўды быў блізкі да грэка-візантыйскай царквы Абедзве яго жаніцьбы на праваслаўных рускіх кмязёўнах, знаходжапне пры другой яго жонцы, Утляне Цнярской, у якасці ду-хоўніка самога кіева-пячэрскага архімандры-га склалі яму трывалую рэпутацыю абарон-цы праваслаў’я91. Хроніка Быхаўца (XVI ст.) пераконвае, ші о Атьгерд ахрысціўся яшчэ ў маладосці95 96 97 98, хоць туг жа апавядае, як ён па-садзіў за ваяводу ў Вільні каталіка Пятра Га-штольда, які адразу прывёў «г ЬасЬоад 14 тпісЬоху ІгапсЬгкап, у гаіогу кіазхіог Магкі Вогоу...»9Ь Альгерду належаць і такія сумніўныя, з праваслаўнага пункту погляду, подзвііі, як рас.права з «трыма літоўскімі па кутнікамі» (1347) і пакаранне смерцю 500 віленскіх мяшчан за забойства сямі фран-цысканцаў.
Думаем, легшіыя аўтарытэты ў гэтым пы-танні — самі царкоўныя ўлады. I ў Кан-станшнопалі. і ў Маскве, з якімі Альгерд час-та знаходзіўся ў вострых канфліктах, яго
шмат лая.іі і бязбожным, і паганым, і воіше-паклоннікам47, аднак ні разу не паўставала пытаппе аб яго царкоўным асуджэнні, адлу-чэнні, нарэшце. Немагчымая, калі б Атыерд быў хрысціянінам. была б і кананізацыя — пры яго жыцці, у 1374 г.І — пакараных па яго загадзе «ірох пакутнікаў». Ате для Атьгерда, як і для яго бацькі. язычнінтва ўжо не нату-ральны светапогляд племяннога грамадства, а хутчэй палітычная маска, спосаб уп.іыву і адначасова захавання «свабоды рук». Адсюль і своеасаблівая талерантнасць, вядома, у па-няццях XIV ст„ калі для аховы чужога куль-ту можна дэманстратыўна адправіць на той свет паўтысячы суайчыннікаў9й. I каіі язычнік Гедымін будуе каталіцкія храмы ў Вільні і Навшрадку. а язычнік Аіьгерд — праваслаўныя ў Віцебску99, гэтае язычніцтва, як неба ад зямлі, далёкае ад язычніцтва Віце-ня, які ўсяго за 20 гадоў да таго, захапіўшы пад час нападу на Польшчу мноства цар-коўных адзенпяў і пасудзін, загадаў, паводле слоў храніста, у знак пагарды «ўжываць іх кашчунным чынам»100.
Да эпохі кпязёў Гедыміна і Альгерда нале-жыць і першы бясспрэчны кніжны помнік Вялікага Княсгва Літоўскага — вялікае ілю-мінаванае напрастольнае Евангелле, Лаўры-шаўскае101, з'яўленне якога ў Наваградку, цэнтры праваслаўнай Літвы, звязана, па ўсёй верагоднасці, з дзейнасцю мітрапаліта Фе-афіла і наваградскага князя Карыята-Міхаіла, сына Гедыміна. Кніга датуецца па чаткам ці першай паловай XIV ст. і зна-ходзіцца ў Бібліятэцы імя Чартарыйскіх у
92 Соколов П. П Русскнй архнерей нз Внзанпін... С. 271,363.
"Тамсама. С. 261; Голубцнскіій Е Е Нстормя русской церквп. Т 2, ч. 1. С. 126. 129
94 Гэтая рэпутацыя захоўваецца і да сёння. Зводку доказаў на карысць праваслаў’я Атьгерда (пры поўным ігна-раванш іпматлікіх сведчанняў супроць) гл.: Ермаловіч М. 1 Беларуская дзяржава Вялікае Княсгва Літоўскае. С 194-195
95 ПСРЛ. Т. 32. С. 139. — Яна прьгводзіць таксама адказ Аіыерда маскоўскаму вялікаму князю Дзмітрыю на яго абвяшчэнне вайны: «Ар йазГ ЬоГі XV пеЬо Ьысін па хсеіік сіеп. а росаіціц іеЬо кгавпуп )а)сот сгегах хгсгуі зціі-соіц...» (Тамсама. С. 1 40). «Чырвонае яйка» больш дарэчы, бадай, у вуснах хрысцгяніна, але не выклікае сум-нення фальклорны характар расказа.
96 Тамсама. С. 140.
97 Гл., нанр РІІБ. Т. 6. Стб. 120 2-й араб. паг.; ПСРЛ. Т. 4. ч. 1 вып. 1. Пг. 1915. С. 305: Т. 8. СПб., 1859. С. 25; Т. 16 М„ 2000. Стб 103; Т 18 СПб., 1913. С. 118: Т 34. М„ 1978. С. 121; Макарші (Булгаков М. П.). ІІсторня русской церквн Кн. 3. М., 1995. С. 426, 427.
98 Выказвалася гіпотэза, што тры пакутнікі былі змоўшчыкамі і хацелі забіпь Азьгерда менавіта за яго вера-цярплівасць, якая злавала і хрысціян, і язычнікаў (Лабпіс.кі К Оіфегсі і Кіеізгш зупотеіе (Зесіутіпа ч/. кьіусіа Ьіілсу. Іхго*, 1870. 5. 120- 121). Аднак рускія летапісы зладжана кажуць пра пакутніцтва голькі за веру (Вагопак I) Тгуз уііпіаш. капкіпіаі: §ууепітаз іг іяіогца: (Ыоппё зішіца іг заіпшаг). Уііпшз. 2000. Р. 304—314), не ўпамінаючы пра якія-небудзь іншыя, хай фа.іьшывы». абвінавачванні.
99 Ермалотч М. 1. Беларус кая дзяржава Вялікае Кчяства Літоўскае. С. 139, 195.
100 Петр ыз Дуебурга. Хроннка землн Прусской. М., 1997. С. 149.
10: Шапов Я Н. Восточнославянскне н южнославянскне рукопнсные кннгн... Вып. 1. № 32.
34
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
ГТ4ЖІЧ(ПШ»Л'1,І1Я •••КЛТЛЛІПТК ллірглфп гпк»«»^падп лплжт (Аь-гцілічрг» п’С(т,ьА»р|о«та
1^Г1<’ІКЛД,Н«ЧІПДП1’ІТ|Я|І| ^ыгмкімнд’і т»г*дДІТ( ЬЧІГь ^»Н»Н 4»ЛС» Ш|ІМ|ц іктьктдлтвт судютпі^
ТПДЛТГЛ'МДЛЛлІ яш(14 фПК4 с«ллі мпдім/гнп ппіпгііать м
дчцйшн інч^лтдрплллглц
Лаўрышаўс.кае Евангелле.
Міныуюра з вы -явай евангелігта (Лукі) займае не ўсю старонку — з'мва д.чя ітаміна-ванай богаслужбо-ваы кнігі вечьмі рздкая Арк. 167 адв.
Кракаве102, факсімільнага выдання Лаўры шаўскае Евангелле дасёння нс мае. Адносна асаблівасцей мовы і арфаграфіі помніка існу-юць розныя поіляды: аўтары пачатку XX ст. бачылі ў іх рысы ўласна крыўскія, з Паўноч-на-Усходняй Беларусі103, у найноўшай жа літаратуры наііперш падкрэсліваюцца яго паўднёварускія карані104.
Гісторыя рукапісу і ў параўнальна нядаўні перыяд досыць цьмяная. Час і абставіны, пры якіх ён апынуўся ў Чартарыйскіх, невядо-мыя У 1842 г. акадэмік А. Вастокаў зрабіў першае навуковае апісанне Лаўрышаўскага Евапгелля, апублікаваў шэраг прыпісак на ім і зазначыў: «...Евангелле разам з ІІулаўскай бібліятэкай кн. Чартарыйскага перавезена ў С.-Пецярбург і знаходзіцца цяпер у імпера-тарскай Публічнай бібліятэцы»105. Частка Пулаўскай бібліятэкі сапраўды ўвайшла ў 1833 г. у склад фондаў Публічнай бібліятэкі ў Пецярбурзе106, але ніякіх іншых звестак аб паступленні такога рэдкаіа помніка няма. і самой кнігі ў Рукашсным аддзяленні. здаец-ца, ніколі не было. Мажліва, яна знікла разам з гымі рукапісамі і старадрукамі. адсутнасць якіх выявіла «бутурлінская» рэвізія 1843— 1844 гг. (што і стада, дарэчы, прычынай ад-стаўкі Вастокава)107. Ва ўсялякім разе, у 1882 г. рукапіс ужо ў Кракаве, на сённяшнім месцы захаванпя10В.
Лаўрышаўскае Евангелле ўяўляе тып гэ-так званаіа поўнага апракаса (лекцыянара), гэта значыць, змяшчае богаслужбовыя евап-гельскія чытанні на кожны дзень года, апроч шасш тыдняў Вялікага посту, для якіх пры водзяцца толькі суботнія і нядзельныя тэкс-ты. Кпіга складаецца з дзвюх частак. Першая ўключае чытанні ў парадку літурпчнага го-да — ад Вялікадня да Вялікай суботы — і зай-мае 3—320-ю старонкі рукапісу (на с. 1 і 2 знаходзяцца мініяцюры). Другая частка значна меншая: с. 320—366. Тут змешчаны чытанні (альбо паказанні на адпаведныя мес-цы ў першай, асноўнаіі частцы) па днях ка-ляндарнага вераснёвага года — ад 1 верасня да 29 жніўня (аркушы з тэкстамі на 30 і 31 жніўня не захаваліся).
Увогуле, поўны апракас — самая пашыра-ная разнавіднасць евангельскіх рукапісаў ся-род стараславянскіх і рускіх кніг Х-ХПІ стст. Але мастацкая аздоба Лаўрышаўскага кодэкса робіць куды больш складанае ўра-
102 Егіегіеітгпа Т. Ем.апде1іаг/. Еассгуч/с'Л'^кі Моподгаііа /аЬугкп. 'Л'госіаіл еГс. 1974, бтпгур-Ебгус.ка М. Е'л'апдеііаг? Еа*тузге*'зкі>. Кгакблл, 1999: Семянчук А. Лаўрышаўскае Евангелле// Зііуа гегпт поуа- Штудыі ў гонар 70-годдзя Георпя Я. Галенчанкі, Віпьня — Мінск, 2009. С. 236—246.
10і’ Карскый Е Ф Белорусы. Т 1. С. 370—371; ('венцнцкнй 14. С. Лаврашевское Евангелне начала XIV века: (Палеографнческн-грамматнческое опнсанне) //ПОРЯС. 1913. Кн. 1. С. 228.
км Рпесівітгпа Т Е'лапдеііаг/ Іалсгуагслсзкі. 8. 228.
103 ВостоковА. X. Опнсанне русскнх н словенскнх рукогпісей Румянцовского музеума. С. 124.
106 Пмператорская Публнчная бнблпотска эа сто лет. 1814-1914. СПб., 1914. С. 109.
107 Голубе.ва О. Д. Хранптелн мудростп М., 1988. С. 231—232.
10А Первольф II. П. Отчет ордпнарного профессора вмператорского Варшавского уннверснтета II. II. Перволь-
фа о научных занятнях за граннцею с 20 мая по 20 сентября 1882 г // ВУ11 1883. № 2 С 23-24, 2-й паг
СПАДЧЫНА КІЕУСКАЙ РУСІ
35
жанне і ў некаторых сваіх тэндэнцыях нават процістаіць мастацтву кній дамангольскай эпохі. Рукапіс мае 18 мініяцюр; перад пачат-кам працы іх меркавалася большая коль-касць. для чаго было пакінуга свабоднае мес-ца. Маскоўская даследчыца Л. Яўсеева. якая правяла скрупулёзны аналіз і рэкапсірук-цыю працы мііняцюрыста, прыйшла да вы-сповы, што паказ евангельскіх сюжэтаў узы-ходзіць да візантыйскага мастацтва, хоць «прыёмы іх выканання вельмі спрошчаныя... Групоўка трохі выцягнутых фігур ў мініяцю-рах Лаўрышаўскага Евангелля, аіульпая раз-рэджанасць кампазіцый, а таксама дынаміка і маштабпасць сцэп захоўваюць асаблівасці компінаўскіх манументальпых ансамбляў, як мы іх бачым у мазаіках XII с.т. на Сіцыліі»109. Аднак пры гэтым адзначаецца: «Тэхніка мініяцюр Лаўрышаўскага лекцыянара ўяў-ляе пераважна контурны малюнак пяром», што падобны да тэхнікі найдаўнейшых за-ходніх іконаграфічных узораў X—ХШ стст.— у Эльзаскай кнізе апошпяй чвэрці XII ст., Вольфенбютэльскіх аркушах каля 1230 г. і інш.110 Такая даволі нечаканая арыентацыя на заходнееўрапейскія ўзоры выразна свед-чыць аб пачатку нейкага культурнага паваро-ту, аслабленні аўтарытэту старажытнарускіх і візапгыйскіх стэрэатыпаў, пошуках новых вобразаў і сродкаў ныяўлення. Натуралыіа, гэта яшчэ не быў і не мог быць разрыў са ста-ражытнарускай традыцыяй — нясмелыя прыкметы культурнай самастойнасці Літоў-скай Русі спараджаліся. вядома, не ўздымам спецыфічнан заходнерускай культуры, а, на-адварот. паііцяжэйшым крызісам: усёп рус-кай культуры і мептальнасці. У падобпых вы-падках радасць вызвалення непарыўна пе-раплятаецца з настальпяп па страчапай су-полыіасці, адкінутае старое зноў пачынае прыцягваць да сябе і набываць каштоўнасць. а тое. што гэта ўжо каштоўнасць пе жывога жыцця, а антыкварыяту, усведамляецца ча-сам праі шмат дзесяцігоддзяў ці стагоддзяў. I таму характэрна, што ў малюнках Лаўрышаў-скага Евангелля мы адпачасова бачым віда-вочныя сувязі з паўночнарускім мастацтвам, як, напрыклад, у мініяцюры, што ілюструе «прытчу аб слодычы гэтага свету»: чалавек на дрэве, якое вырастае з пашчы пачвары і
якое грызуць белая і чорпая мышы, сімваты дня і ночы Вельмі падобная па сюжэце вы-ява змешчана на гэтак звапых Васілеўскіх ва-ротах 1336 г. — медных царскіх варотах наўгародскага Сафійскага сабора (з 1570 г. знаходзяцца ў Троіцкім саборы г. Аіяксанд-рава)111.
Кан пра мастацкія асаблівасці рукапісу мы гаворым з вялікай асцярогай, стата пад-крэсліваючы, што гутарка можа ісці толькі пра самыя раннія стадыі працэсу кулыурнай дывергенцыі, то патітычны сюіаднік выяўле-ны тут зусім адкрыта Як сказана вышэй, Лаўрышаўскае Евангелле — першы кніжны
Лаўрышаўскае Евангелле.
І.тстрацыя зроб-лена ў фрм кавай манеры: анёл, які сядзіць на руне. га-ворыць жонам міраносіцам: «Ус-тане ў гэтым мес-цы. дзе быў пало-жаны»; на пя-рэднім плане сем воінаў са шчытамі і дзідамі.
109 Евсеева Л. М Афонская кннга образцов XV в О методе работы н моделях средневекового художннка. М.. 1998. С. 109.
110Тамсама. С 112.
111 Лазарев В Н Руеская средневековая жнвоішеь: Статыі н мсследовання. М , 1970. С. 206.
36
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
.Іаурышаі/гкас Евангеллс
Выява архансела Міхаіла на нершай старонцы ру-капісу. Абапаі — укласіныя запіс.ы, у тым ліку права-сіаўных вягікіх князёу літоўскіх.
помнік літоўскай дзяржаўнасці. Пачынас кнігу выдатная выява архангеяа Міхаіла — апекуна велікакняжацкай улады. Адна з прыпісак на кнізе сведчыпь пра пабудову праз нейкага Юрыя Ваўковіча царквы і атга-ра ев. Мікатая «повеленьемь благовернаго і хрпстолюбнваго князя велнкого Мнхаіла Ке-дпмнновнча» ў 1329 г.112 Сам Юрый Ваўко-віч, ужо зыходзячы з наяўнасці фамілыіага імя, наўрад ці быў сучаенікам Гедыміна. Запіс, верагодна, зроблены не раней XV ст. і мае на ўвазе якую-небудзь новую адбудову той царквы. Тым не менш яго тэкст дазваляе меркаваць, што яшчэ пры жыцці Гедыміна
яго сын Карыят Міхаіл, які атрымаў ад бацькі наваградскі стол, быў сур’ёзным прэ-тэндэнтам на вялікае княжаннс і абапіраўся пры гэтым на сваіх праваслаўных падданых. Прыпіскі на першай старонцы. якраз вакол выявы архангела, паказваюць, што сярод ук-ладчыкаў у Лаўрышаўскі манастыр былі пра-васлаўныя літоўскія князі — «велпкыі княз Дмнтрпі Олгпрдовнчь», г. зн. атьбо другі сын Альгерда Дзмітрый Бранскі, які загінуў у бітве на Ворскле ў 1399 і,, атьбо. больш вера-годна, трэці сын ат другога шлюбу Карыбут-Дзмітрый: унук Альгерда Аляксандр (Алель-ка) Утадзіміравіч, з 1440 г. князь кіеўскі; не-вядомы князь Андрэй (?) Барысавіч, імя яко-га на краі старонкі практычна не чытаецца113.
Усяго кодэкс уключае 14 укладных запісаў; дзевяць з іх змяшчаюць непасрэдныя ўказанні на Лаўрышаўскі манастыр як на ад-расата ўкладу; астатшя пяць альбо па змесце і сэнсе гаксама маюць дачыненне да Нава градскай зямлі, альбо значна нашкоджаныя (як названыя запісы князёў Дзмітрыя Аль-гердавіча і Андрэя Барысавіча). Такое до-сыць рэдкае геаграфічнае адзінства запісаў у дастатковай меры гаворынь на карысць нава-градскага паходжання кнігі і, адпаведна, на карысць сувязі яе стварэння з узнікненнем наваградскай мітрапаліцкай кафедры. (Гэта-му ніколькі нс супярэчаць вядомыя ў літара-туры асобныя паўднёварускія рысы тэкс-ту114, таму што, як мы ўжо бачылі. раёны За-ходняй і Паўднёвай Беларусі знаходзіліся ў гэты час пад значным кульгурным уплывам Галіцкай Русі, істотна мацнейшым, чым су-вязі з Полацкам ці Смалепскам.)
Да кніг, што так ці інакш звязаныя з Літоўскай мітраполіяй, можна залічыць Евангелле-апракас сярэдзіны XIV ст. з Расійскай дзяржаўнай бібліятэкі ў Маскве115. Яно перапісана добра выпрацаваным паўус-тавам некалькімі почыркамі, мае дзве мініяцюры з выявамі евангелістаў Іаана (ук-лейка перад арк. 1) і Мацея (арк. 37 адв.). Мініяцюры рознага фармату (Іаан значна меншы, уклеены), але па прыёмах пісьма яны падобныя. Праўда. мініяцюра з выявай Іаана (з подпісам: «пнсал Мнкнта рукою іреш-ною»116) значна папсаваная — частка фону, стол, пюпітр евангеліста запісаны зялёнай
112 Ргіесіеібя'па Т Е«апде1іагх Еа%‘гу>ге^5кі. 8. 71.
113 ІЬіЗеш. 8. 66- 67; Шапов >1. Н. Восточнославянскяе п южнославянскне рукопнсн... Вып. 1 С. 79—80.
114 Ргіесіеібсопа Т Е'й’апкеііагг Еаіупгзге^зкі. 8. 113—125, 167 220, 228.
115 Востпоков А. X. Опнсанне русскнх н словенскнх рукоішсей Румянцовского музеума, № 113.
116 Тамсама. С. 180. — У «Свод...» Л. Сіаляровай гэты запіс чамусьці не грапіў.
СПАДЧЬіНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
37
фарбай. Можа, майстар сам хацеў перапісаць. падправіць мініяцюру і не закончыў працу. Мініяцюры (асабліва Мацей) напісаны шы-рока, шчыльным слоем фарбаў, з вялікай колькасню бялілаў; формы масіўныя; ад.зен не, вэлюм выпісаны цяжка, матэрыяльна. Прыёмы пісьма (асабліва ў адзенні) блізкія да фрэскі. Стыль мініяцюраў пры падабенст-ве многіх рысаў з наўгародскім жывапісам мае таксама і шэраі адрозненняў ад яго — ма-нера класці прабелы, характар размяіпчэння складак адзенпя, агушчаны і цяжкаваты жы-вапісны строй і іпш.117 Сярод сюжэтных ма-гываў часта сустракасцца крылагы сабака — сенмурф (арк. 92 адв.. 109 адв., 158 адв., 187 адв.), нярэдкія выявы галавы чалавека (мас-кароны), выкананыя не простым контурам, а жывапісна, з прымяненнем «святлацені», якая перададзена туг зялёным колерам (арк. 18, 33. 136 адв.). Кнігі ўпрыгожаны арнамен-тамі: жгутавым, раменным пляценнем, ра-дзей сустракаюцца спрошчаныя старавізан-тыйскія кампазіцыі. Арнаменты выкапалі, верагодна, двгі майстры. Галоўны намаляваў болыпасць аздобы. Яго асноўныя колеры — бледна-зялёны і маркоўны, у кампазіцыі цяжкаватыя формы, часам блізкія да раман-скай скульптуры. Другі майстар адрозні-ваўся графічнасцю сваёй манеры. Праца не-калькіх перапісчыкаў і некалькіх мастакоў сведчыць, шго кніга выраблялася ў вялікай майстэрні, якой мог быць скрыпторый літоўскіх мітрапалітаў.
Трохі іначай аздоблена гэтак званае Еван-гелле з Каўрова — поўны апракас XIV ст. са збораў Пушкінскага дома118. На першым ар-кушы тут толькі накід сцэны з 12 апосталамі, а загалоўная мініяцюра — выява Іаана Бага-слова, які на востраве Патмас нагаворвае свяшчэнны тэкст свайму вучню Прохару, — змешчана на адгорце першага аркуша. У мове помніка выразна прысутнічаюць агульныя
заходнерускія рысы, таму некаторыя аўтары бачаць тут украінскае паходжанне. Аднак па-мянёны ў старэйшай (канец XIV ст.) прыпісцы на кнізе Святы Спас на востраве119 досыць пераканальна ўказвае на адзін з хра-маў вядомага Полацкага Прадцечанскага «на восграве» манастыра і, значыць, на бытаван-не там гэтай кнігі ўжо ў XIV ст.
Важным помнікам, які паказвае шлях пе-рамяшчэнпя кніг з правінцыі ў сталіцу, з’яўляецца Друцкае Евангелле-апракас120. Перапісана яно было па загадзе князя Васіля Міхайлавіча і княгіні Васілісы для царквы Багародзіцы ў Друцку ў XIV ст. Праз сто га-доў («нрм велпком князп Казіімпре короле-внчіі, перваго году княженья его», як сказана ў прыпісцы121) друцкі кодэкс быў укладзены ў віленскую царкву Уваскрэсення Хрыстова. Як кніга апынулася ў укладчыка — віленска-га месціча «раба Божага Конана» — невядо-ма. Нельга выключыць, што ён зрабіў уклад з ведама друцкіх князёў, — бо тады ўкладная прыпіска аб значным княскім дары для Бага-родзіцкай царквы («село Моравыіннчіі н с людьмн іі со всемн пошлннамн н с медовою даныо н с селшцн п с пожьнямн»122) губляла сувязь з друцкай маёмасцю. што патэнцыяль-на аблягчала яе перадзел.
Мы закранулі толькі чатыры номнікі эпохі Гедыміна і Альгерда — шмат якія з іх, падоб-на Мінскаму Евангеллю123, не дайшлі да нас, паходжанне іншых насілу паддаецца даклад-най лакалізацыі Але і разгледжаны матэры-ял паказвае, з якою лёгкасцю Вялікае Княст-ва ўспрымала рускую пісьмовую культуру, з якою нязмушанасцю і натуральнасцю прыз-нала яе за сваю, не аглядваючыся ні нэ Маск-ву з Ноўгарадам, ні на ўласнае нярускае ці нехрыспіянскае насельніцтва. Ацаніць гэты факт магчыма юлькі з улікам шэрагу чын-нікаў знешнепалітычпай і царкоўнай гісто-рыі. Тут, аднак, патрэбна пэўнае адступленне.
117 Стылістычную паралель гэтым мініяцюрам уяўляюць мішяцюры Евангелля XIV ст. сазбораў ДзГМ (ІДеп-кнна М Н. ы др. Опнсанне пергаментных рукопнсей Государственного Нсторнческого музея. Ч. 1. С. 182).
118 Запаско Я. М. Пам ягкн кннжкового мнстецтва. Украінська рукопнсна кннга. № 53.
119 Жуковская Л. П Пергаменная рукопнсь XIV в. нз собраппя Пушкннского дома (Новое прпобретенне) // ТОДРЛ. 1968. Т 23. С. 310
120 Тюсолшров М. Н. Опнсанме Тнхомнровского собрання рукопнсей. М. 1968. № 1 - Вучань акадэміка М. Ціхамірава вядомы славіст Л. Рогаў распавядаў у свой час аўтару гэтых радкоў аб тым, што той хацеў ад-даць Друцкае Евангелле разам з некаторымі іншымі помнікамі кніжнас.ці ВКЛ са свайго збору ў бедны на ста-ражытную кнігу Мінск, але разбурэнне ў 1961 г. беларускімі ўладамі віцебскай Дабравешчанскай царквы XII ст. прымусіла яго змяніць намер і ў выніку рукашс трапіў у Новасібірск.
121 Тнхомпров М. Н. Опнсанме Тнхомнровекого собрання рукопнеей. М., 1968. № 1. С. 10.
122 Тамсама. С. 9.
1211 Драй-Хмара М. Фраіментп Менського пергаменового апракоса XIV в. // Збірнмк Комісіі для дослідження історіі украі'неькоі моьн. Т. 1. Кніь. 1931.
38
ГІСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
ЭПОХА ІЛЮМІНАВАНЫХ ПСААТЫРОУ
Ва ўсіх нас глыбока ўкаранілася перака-нанне, падмацаванае і школьнай, і вышэйшай адукацыяй, што, напрыклад, Цвер, Смаленск, Разань, не кажучы ўжо пра свабодаіюбныя Ноўгарад і Пскоў, у ходзе свайго гістарычна-га развіцця XIV—XV стст. змагаліся за сваю самастойнасць, самабьп насць, хай нават у ад-моўным сэнсе асобнасць. Масква ж спрадве-ку імкнулася патпарадкаваць сабе найперш усіх непасрэдных суседзяў. потым усс веліка-рускія землі, а гам ужо і ўсю «спадчыну Ма-намаха» — да Кіева, Вільні і Юр'ева-Лівон-скага ўключна. што і было здзейснена ў XVII—XVIII стст. Падобнае ўяўленне аб іма-нентнай імперска-агрэсіўнай сутнасці Мас-коўскай Русі, вельмі жывое і сёння. ады-ходзіць каранямі ў старую расійскую і савец-кую гістарыяграфію, і нават не столькі гіста-рыяірафію. колькі выкладанне гісторыі, дзе тэма «Узвышэнне Масквы» арганічна пера-цякала ва «Утварэнне Рускай цэнтралізава-най дзяржавы», а тая, у сваю чаргу, ва «Уз’яд-нанне ўкраінскага і беларускага народаў» і да т. п. Натуральна, гэты тэзіс бліскуча ўгрунга-ваўся ў польскай, а пасля і ў маладой ук-раінскай і беларускай гістарычнай думцы — тым болын іпто падзсі XIX-XX стст. давалі багага нацвярджэнняў на злабадзённым ма-тэрыяле. Ідэалагічнае напаўненне яго аказва-лася паіярна процілеглым — ад ганарлівага ўсведамлення вялікадзяржаўя Расіі да па-фаснага выкрыцця спрадвечнай злачынпасці яе знешняй палітыкі.
Гэтыя палітычная тэорыя і псіхалопя свое-асаблівага расійскага ірэдэнтызму сапраўды існавалі, але склаліся ўжо пад час манархіі Івана III, не раней канца XV ст., і праецыра-ваць іх на Маскоўскае княства XIV ст было б сурёзнай памылкай. Няма ніводпага свед-чання, што Сямён Горды ці Дзімітрый Дан-ской глядзелі на Кіеў ці Полацк як на свае вотчыны альбо імкнуліся забіраць іх узброе-най рукой. Пасля поспеху Івана Каліты, які забяспечыў вечную асабістую унію з Ноўга радам, Масква надоўга замыкаецна ў абарон-чым етановішчы Багатыя паўночна-рускія землі перайшлі з-пад уплыву Вялікага Ноўгарада ў залежнасць ад Масквы. Дзякую-чы ўкладу князя Івана Каліты ў далёкі мана-стыр на Паўночнай Дзвіне захаваўся да на- 124
шых дзён найстаражытнейшы з маскоўскіх кніжных помнікаў —пергаменнае Сійскае Евангелле з выдатнымі мініяцюрамі. Акрамя таго захаваліся яшчэ два дакладпа дагавапыя маскоўскія рукапісы сярэдзіны 14 стагоддзя: Евангелле князя Сямёна Гордага з масіўным срэбным абкладам добрай залатарскай рабо-ты і Евангелле 1358 года, створанае пры вялікім князі маскоўскім Іване Іванавічы і мітрапаліце Алексіі рабом божым Лук’янам. Большасць захаваных дасёння маскоўскіх рукапісных кніг датаваныя часам пасля 1382 года, калі Масква была разрабавана і спалена войскам хана Тахтамыша. Аднаўленню кніжнага рэпертуару пасля гэтай катастрофы спрыяла праца кнігапісцаў Чудана, Спаса-Андронікава і Сіманава манастыроў, а такса-ма Троіца-Сергіевай лаўры. Рэпертуар зас-ноўваўся на зборах манастырскіх бібліятэк.
Фактычныя кіраўнікі маскоўскай знеш-няй начітыкі за сыноў і ўнука Каліты мітра-палііы Феагност (да 1353 г.) і Алексій (у 1354 — 1378 гг.) выказваюць поўную абыяка-васць да заходніх епархій: Феагност быў там, здаецца, усяго аднойчы, Алексій — дакладна толькі адзін раз (у 1359 г.). прычым не абыш-лося без нейкага цяжкага канфлікту з Аль-гердам і мітрапалітам Раманам. Са свайго бо-ку, Альгерд. нават калі збіраўся ў паход «пас-тукаць чырвоным яйкам» аб крамлёўскія му-ры, быў цалкам далёкі ад усведамлення якой-пебудзь маскоўскай пагрозы, а больш таго — небяспекі ад рускай мовы ці нраваслаўнай культуры. Наадварот, пасля смерці ў 1361 г. мітрапаліта Рамана ён закідвае Канстанціно-паль просьбамі аб новым мітрапаліце, аднак каб пад яго ўладай знаходзіліся ўжо не адна Літва з яе трыма епархіямі (мітрапаліцкая ў Наваградку, Ту раўская і Полацкая), а таксама Кіеў, Смаленск, Цвер, Малая Русь, Навасіль і Ніжні Ноўгарад!121 Як бачым. гэта не сепара-тызм і не раскол - гэта праграма акружэння і ўдушэння Масквы, яе па-свойму царкоўнай блакады. Не менш знамянальна тое, што на саму Маскву з Уладзімірам Алыерд зусім не лрэтэндуе, інакш кажучы, яго піколькі не хвалюе ні царкоўнае адзінства старой Кіеўскай мітраполіі, пі ідэі ўзяднання рускіх зямель, кай і з цэнтрам у Вільні, — ён проста ўсімі сіламі змагаецца з суседам — ворагам,
124 Голубітскіій Е Е. Нсторня русской церквн. Т. 2, ч. 1. С. 209—211.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
39
1$&П:<1\еПЯАЫ1ТСл. ЦГІЙП М® (ІІТАЛНА іАОДАПДіШТЬ гшлале нніінлл н Ла т і Э шп С ЛТ1ШАТНДА СЛ М шнті/ЬтьТйдп е л мл л-у сГІ свіммлйч інкмь ^7 ЕЛПД.НТе САХі’КЛ’кІПГ
Гіг В Гі п ЛЛ КЛ’Ь Ь V АЛ’І с н к темлнл’ЦптІАьлкл і Л ЛТ1Ш А Ц1 ГОКЛ'Ь 11 Е м А цц ГІ МАТЬДАС ТЫЛЬАШГк л м л\ е п е Н м лт ь <а к м етт іАсэнт мглшетлім С С ть ЦАТ ЬІІ БНтАКОАЦіе «льктйты а латм± іла *4емл«мі пптьпылтд етыпшьп тнгк клздн Пй ос АЕ АПТкНПАІ&ТЛЛіА ЛТСАІД К € т Г1 еьт VI ьх А слклті- йСбЕ±Е0келлллч7’ ллокыть о । пткпг^/ле тдл Ы| п ото кш кл а гм< татенсполкптьпше н «Ч *гьт клл СТ П Г ДЛПЛО ДТіПОІЛАСТк- МАБЬПП« СТПТІ цк АПТМ копре дт стентьглдтьА мглшл
тці; аінлогьпкшішт і ьльпклпллпгдлгкіа ІШіНМІ ІЛ’І ііШМЫІ >ГТСТ ІЛЬН’І ьцпм^т, НПГДЛ ЬТЬДД СТкТкйЦ хетккдлеі'ді г цілін нты^пть.ь’ктвіпкл 1 ЛНК0М1ЧКЛ0ЦІНП6Д1 С± МНЛНІШГОПТНЦА клт Н Е н ьш ьгп±ьдп ТНСА ПТЛІ{НМ»1П|1ІТП ЦА ЦНI л мпі ммглшс кклтслоьопім мотл
ДІГСАЫШЛТП ЕеХГЬП|М тцнпегл’шіпм ьоЛбт: лчеглше оіп гікыгкш рЦІ ГІ гЛ •ЦОГАтДЛй ^«гагг'ьс&ойм'коіпнко • *г' ’ш п рл ПДі МТі нлогп
ПЬЛ1НЙП1(СТПТЫМ Д'і АОДТІ ПОтДШАКіАКІ •* ліТТььораьлінні нл\еькоМЕЛ’іЕАтт> ННіЛТПБ’ЬіЕІМ** ьЛП ндй’Ь то’і м аій- Ы.ЛТ ігы ле ЬЛ К Ь ДГ V САЬКО ДЛКЛЫАКООЧ’ЛЬГОТА шепогдАн.НЦТК ГШІ НАКОДМ’І ілллтмнл Ь 0 4 ГЛІА ы н с п А Н Е’ЬьЭД Л,ПШАНГЛШЛ«!1ЛІ( сірсй
I
\ (1 н і рсгнг- ♦<* \1-
3**>Л‘**** чпмМН *
Полацкае Евангел-ле XIV ст.
з уклаоным затсам XVI ст. на ніэкмм полі (РНБ: Р.п.1.17).
мажліва, і моцным, але які не мае аніякай унутранай апоры ў ВК.Ч. Шмат мусіла вады сплыць, каб у 1489 г. імперскі рыцар Мікалай Попель змог нашэптваць Івану ІП: «...ляхі вельмі баяцца, што калі ты будзеш кароль (г. зн. прыняўшы ад рымскага імператара ты-тул караля маскоўскага. - М. Н.), то ўся Рус-
кая зямля. якая цяпер пад каралём польскім, адступіць ад яго і пакарыцца табе», а той спа-гадліва слухаў і рабіў перспектыўныя высно-вы наконт «сваёй отчыны, Вялікага Княства Кіеўскага і іншых рускіх зямель, якія трымае за сабой Казімір»125. Зыходныя ж пасылкі, што прывялі да такога стану рэчаў, належаць,
:г' Соловьев С. М Сочннення. Кн. 3. М., 1989. С. 132, 134.
40
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
ІІмацкае Евангел-леХІУст. (РНБ: Рп.1.17).
Старонка рукатсу з тэраталагічнымі ініцыяламі.
ЦЬЦО Ді Ю НЛЙ *ЛА
ПМТІАННШЛМ БОДІ
:і’1і гтінмггтй^птьгмгн ЦАІІІ &НЛПІГ стктьклг ЛЛНПОЬАТНетЕі.АКно л гтдк і-лньгйв ркть НЙОТ'ЬУЛО’ЬП^ГітШ АД*Ц Л М І(ДІТМД Л &Ак НДТі пркк-снеть оцтгіцм 7Л& ГЦ Н Ш А^іі пр н Н8 са. цінмт ймдЬй/м к’ьнего дц гл рь нм’ь м&дД птед^т кнпрк^о днтнкоклніннькрл Н КТ6 ІІШГЬТ Л ьо
ттьіртйкгёвнп прл воглййАМт>м7келі|і ь Г<<?П0К кклетыртйнгй КЙіАЛіА.’ЫОТрО ЧА нен клАт&анптнйпе нпрі
НМ’ЫАНЕЛГЙН ЙТхкЛЛ
ГАНІвЦЦІііЛіЧЦкл- ' ьте ді ^імл ьоно КОДОДАірН ' ісц напцтьм сыгдм 8;* >. нт>прНТ^К'ЬП5ІЧЛО ^”<ДНМІАчЛМІ( КПАДТ нд нолі ы ц йнп'рлшл ШЙ М 0 Ц тТЛМ Б Л Г-МКГГч &Т Й с 0 ГСД Л/К. к С.Н Ь йі
тнцкпркншіц ттп&й К МТ0М А ГЛШкБЛГЛ м к кт о /ле НІ Е Л Г1Т4ЛМ* ЛДНН’ЬЕТі ЦАПОЙІДк іі± о п мел гс ьо ді н г<еоц ьнп тоігкрдкнелтмі послцшьстацн мьді КЙСАК5 ГвЛКД 0 КМЦ сталттмоцл ГЙ0ПГ4М мтрь сн/лес<5аіцілы р е ге м ц а с а о м с-ь^р а нн ДТС-О ОЦНООТКМОПІйт 1 л е р е п м ц «! ці т д й мі ГОНЬАОІЮ ЫЦАЛ-Ь^СН ЛШЬДОЦІЬШНСЙ&(ПІЖ К.-ЫТП Ге ЛН ІЧО ГІ МАШк проДАКЖем длнмнфі М'ЬКПОК к глйшнмр Н П П; Н А П Ь сІдт нпен днй’ьслід’ьметагі м'ькрт'ьсаон- онтпі да/к%л’ьь'ыьгн іЛКДі п е кыс А КІ Б 0 к «лі «№• Т Аг 7К Л Н М К « Л НО ГА ‘ ПП Д рі Ь’МС’Ь ГЛА 0 цтгш М Т 0 ЬО К мій ІДОНЬЦ ДО БЬЕЛТЬСТЬ^КМ^ МЦЙТЦйТЙОПЕНС^Ы НКТ Н ІЦТ НЦ’Ьж Г-Ч 7КАСАДЦС АС СЛО ЬОСІ ^ДПГО’ ІСЬТМГЛАНМІ V АДА ГА КО Н $ 0 Ц Д 0 Б Ь НС*
сапраўды, да XIV ст. Адны з іх — Крэўская унія 1385 г. і непасрадна звязаны з ёю ка-тадіцкі хрост Літвы шырока вядомыя; друп ж факіар часта застаецца ў цені, і на ім трэба спыніцца.
Мы ўжо не раз успаміналі пра цесныя кан-такты ВКЛ з Галіцка-Валынскай дзяржавай. У сярэдзіне XIV ст. яны набылі характар не-
пасрэднай патітычнай уніі: у выніку «баяр-скай рэватюцыі» 7 красавіка 1340 г. быў забіты апошні прадстаўнік дыпастыі Рамана Галіцкага князь Юрый-Баляслаў і на прастол запрошаны адзін з малодшых сыноў Ге-дыміна Любарт-Дзімітрый. Пад час наступ-ных войнаў з польска-венгерскай кааліцыяй былі страчаны Галіч і ўсходнія раёны Валыні.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ Р\’Сі
41
але Луцкая зямля трываіа ўвайшла як адзін з удзелаў у склад ВКЛ. Гэта быў толькі пер-шы крок экспапсіі Вялікага Кпяства на поўдзень і паўднёвы ўсход. Прыкладна ў кан-цы 1350-х гг. Альгерд захоплівае (у сма-ленскіх князёў) Бранск, потым прыходзіць чарга Ноўгарад-Северскага, Навасіля, Чар-нігава, г. зн. усяго дпяпроўскага левабярэж-жа12ь. Урэшце, у 1360-я гг. адбываецца ключа-вая падзея ўсяго працэсу — падае Кіеў: Аль-герд выганяс адтуль нейкага сумніўнага кня-зя Фёдара (верагодна, намесніка ўлад Зала-той Арды) і саджае на ўдзел свайго сыпа Уладзіміра126 127. Уладанне Кіевам — не проста старажытнай сталіцай, а кафедрай мітрапо-ліі128, цэнтрам і сімвалам адзінства ўсёй Ру сі — не магло не адбіцца на царкоўнай і патітычнай ідэалогіі краіны і на духоўнай сферы ў самым шырокім сэнсе слова. Па праўдзе сказаць, ні асабіста Альгерд, у рэлігійных дачыненнях, відавочна, даволі індыферэнтпы, ні Вялікае Княства яго часоў, дзяржава па сутнасці свецкая і талерантная, яшчэ не былі гатовыя ўспрыняць усе гла-бальныя высновы з «кіеўскай ідэі». Вядома, Альгерд выдатна разумеў палітычнае і цар-коўна-палітычнае значэнне Кіева і ў дачы неннях з Канстанцінопальскай патрыярхіяй стала высоўваў сваё дзяржаўнае валоданне Кіевам як лепшы аргумент на карысць яго падпарадкавання сваім, лігоўскім мітра-палітам альбо ўвогуле вяргання мітра-паліцкай рэзідэнцыі з Масквы ў Кіеў129. Але гэтыя дамаганні мелі зусім канкрэтныя мэты: асобная, памесная праваслаўная царква зда-валася неабходнай умовай дзяржаўнага суве-рэнітэту, а недапушчэнне знаходжання якой-небудзь часткі сваёй тэрыторыі пад духоўнай уладай маскоўскага (сіе йісіо) мітрапаліта — патрабаваннем дзяржаўнай бяспекі. Думкі аб наддзяржаўнай і наддынастычнай суполь-насці ўсёй Русі, тым болып візантыйская ідэалогія «кідэмонп» — імперска-царкоўнага адзінства краіны пад уладай адзінага валада ра і адзінага вярхоўнага архірэя — былі Аль-герду, як і яго маскоўскім сучаснікам, абса-
люгна чужыя. Для іх успрымання і снроб рэ-алізаныі патрэбпы былі новыя людзі, паз-баўленыя сувязей з руска-літоўскай трады-цыяіі ХШ—XIV стст., а для іх з’яўлення на сцэне — параўпальна рэзкая змепа дэкара-цый. Гэта і адбылося ў канцы 1370-х іг.
Амаль што адначасовыя смерці Альгерда (май 1377 г.) і мітрапаліта Алексія (12 люта-га 1378 г.) пе толькі змянілі стан рэчаў, але і істотна дэстабілізавалі сітуацыю ў абедзвюх дзяржавах. ІІераход велікакняжацкага тыту-ла да сына Альгерда Яіайлы выклікаў пра-цяглую ўнуіраную вайну, якую не пера-пыніла нават абранне яго польскім каралём і якая завяршылася ў 1392 г. зацверджаннем годнасці вялікага князя лігоўскага за пля меннікам Альгерда Вітаўтам. Ва Усходняй жа Русі пад панаваннем Дзмітрыя Данскога па-чалася 12-гадовая царкоўная смута (яна на-туральным чынам неўзабаве закранула і За-ходнюю), пад час якой аднойчы (у 1384 — 1385 гг.) на кіеўскай кафедры сядзелі разам гры мітрапаліты. У гэтых умовах і вылу-чыўся выдатны царкоўпы і культурны дзеяч, мітрапаліт Кіеўскі і ўсяе Русі Кіпрыян у ноўным сэпсе йошо поуцз. Балгарын. ён не ведаў і не прызнаваў рэаліі ўдзельнай Русі130, але добра засвоіў сваю місію аднавіцеля адзінай і непадзельнай мітраполіі. Чалавек здольны, адукаваны, актыўны, у некаторых адносінах «медны лоб». але стойкі і ўпарты ў дасягненні сваіх мэт. Дастаткова сказаць, што двойчы выпіаны Дзмітрыем Данскім з Масквы, абрабаваны і ледзь не біты яго чы-ноўнікамі Ктрыян пасля смерці князя з тры-умфам вяртаецца ў Маскву, яго ўрачыста су-стракаюць сам вялікі князь Васіль I і духа-венства. ён з бясспрэчным аўтарытэтам і ў Маскве, і ў Літве кіруе адзінай мітраполіяй аж да сваёй смерці ў 1406 г„ а нраз 70 гадоў яго далучаюць да почату святых! Толькі такі чалавек і мог ацаніць усе перспектывы «кіеўскай ідэі» і перагварыць іх у жыццё. А што ў рэшце рэшт гэтая ідэя спрацавала не на карысць Літвы, а супроць яе, з’явілася най-мацнейшым кагалізатарам «маскоўскага на-
126 Грушевгькгій М. С. Історія Украінн-Русп. Т. 4. Кшв, 1993. С. 65—73.
127 Тамсама. С. 73-78.
128 Кіеў заставаўся кафедрай рускіх мітрапалітаў і пасля фактычнага (у 1299 г.) і фармальнага (у 1354 г.) пе-ранясення іх сталай рэзідэнцыі ва Уладзімір і Маскву (Голубпнскнй Е. Е Нсторня русской церквп. Т. 2, ч. 1. С 95-96).
128 Грушеві ькіш М. С. Історія Украінн-Русн. Т 5. Кііів, 1994. С 389—390.
130 Найноўшы даследчык на падставе вывучэння пэуных відаў літаратурнай дзейнасці пры Кіпрыяне робіць выснову. што кіраўнік яе мусіў сфарміравацца «па-за межамі рускага духоўнага асяроддзя і быць свабодны ад яго псіхалогіі і ўсталяванай традыцыі» (Елысеев Г. А. Две снстемы взглядов в обіцественном сознанпн средне-вековой Русн п эволюцня апокрнфов в XIII—XV вв. // Русское средневековье. 1998 Вып. 1. С. 89)
42
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
Пгалтыр Улляны і Глеба Смаленскіл. Арк 147 адв.
Ініцыял *Н» -ілюс трацоія да 70-га псачьма
*На тя. ГоспоОн уповах да не но-стыжуся в векьс.ж
цыяналізму» XV ст., гэта ўжо абумовілася шматлікімі аб’ектыунымі гістарычнымі чыннікамі.
Даўно прызнана і не лічыцца парадоксам, што перамога ў Кулікоўскай бітве не ўзмацніла, а аслабіла Маскоўскае княства131 (пакшгалт таго, як грунвальдская перамога істотна аелабіла пазіцыі ВКЛ у дачыненнях з Польшчай); менш звяртаецца ўвагі на тое. што аслаблеппе Масквы негатыўна ўплывала і па развіццё ВКЛ, на стапаўлепне яго сама-свядомасці і самабьпнай культуры. 3 адвеч-нага супраціўшка Масква ператварылася ў аб’ект палітычных маніпуляцый, а з жаніць-бай у 1390 г. 19-гадовага Васіля I на дачцы Вітаўта Соф’і (што супала па часе з канчатко-вым перасялеішем Кіпрыяна ў Маскву) — увоіуле ў літоўскага сатэліта. У першае дзе-сяцігоддзе папаваппя Вітаўта стасункі з Ма сквой нагадваюць нейкі цудоўны сон, пра што Аіыерд не мог марыць і на вяршыні сваіх поспехаў. У 1395 г. Вігаўт з дапамогай простай і цышчпай камбінацьн захоплівае Смаленск — на наступны год Васіль I на-носіць візіт Вітаўту ў Смаленск, тым самым цалкам ухваляючы яго анексію. Вітаўт ар-ганізоўвае карную экспедыцыю с.упроць ра-занскіх князёў, і па яе сканчэнні Васіль сам сустракае цесця з віншаваннем у Каломпе, на маскоўска-разанскай мяжы. Нядзіўна, што ў
Вітаўта, асабліва на фоне трывалых цяжкас-цей з Тэўтонскім ордэнам і стрыечным бра там Ягайлам (цяпер ёп кароль польскі Утадзіслаў II), у дачыненні ла рускіх княст-вау расце і мацнее перакапанпе «Я ўсё магу». Ён ужо сур’ёзна вымагае поўнай пакор-лівасці ад Вялікага ІІоўгарада (у 1397 г.) і на-ват выношвае пэўныя маштабныя планы на Усходзе: вядомы, іяшрыклад, яго ультыматум хану Цімур-Кутлуку, каб на ардынскай мане-це чаканілі яго. Вітаўта, кляймо. Глабальныя памеры праватіліся 12 жніўпя 1399 г„ у дзень разгрому на Ворскле, але мас.коўскі сябра не падводзіць і цяпер. яшчэ ў 1404 г. спрыялыіы пейтралітэт Васіля дазваляе Вітаўту канчат-кова авалодаць Смаленскам. Толькі нраз два гады (і зноў не выпадкова гэта супадае з хва-робай і смерцю Кіпрыяна) Масква пачынае выяўляць самастойнасць і выступае (па пскоўскаму пытанню) супроць ВКЛ132.
Такім чынам, ідэачогія Вітаўта ў дачынеп-нях да Усходняй Еўропы — чыста імперская. наднацыянальная і пазанацыяналыіая; Літва, Літоўская Русь займаюць у ёй, можна ска-заць. апошняе месца, хоць нават пісар яго лацінскай канцылярыі пры гэтым можа напісаць на патях кнігі з лацінскімі дакумен-тамі на сваёй роднай мове: «Муіа ташсЬ-пісгко Воха ьгтуіц) цзго паб пату» альбо < Магцагега то)а туіа»133.1 вялізная, агулыіа-руская мітраполія Кіпрыяна — пры ўсім шчырым каталіцызме Вітаўта і, верагодна, праз гэты каталіцызм, гэтую сусветную ідэю — імнануе вялікаму князю. Самога ж Кшрыяна ў ВКЛ лічылі «сваім» — ён быў кандыдатурай яшчэ Альгерда і пастаўлены першапачаткова. у 1375 г., у літоўскія мітра-паліты. Яго прызнанне Масквой і пераезд туды расцэньваліся Вільняй як уласная пера-мога. пэўны духоўны наступ на гістарычнага ворага. Суб’ектыўна Кшрыян, безумоўна, пе быў ні «ліцвін» (у чым яго калісьці падазра-валі ў Маскве134), ні дзеяч адкрыта мас-коўскай арыентацыі. накшталт сваіх папя рэдніка і наступніка — мітрапалітаў Алексія і Фоція. Кіпрыян пераканана і шчыра зай-маўся рэстаўрацыяй адзінай Кіеўскай мітра-поліі, як ён яе разумеў, — адзінай і ў адмі-
131 Пресняков А. Е. Образованне Велнкорусского государства. С. 221—223.
132 Соловьев С. М Сочнненнж Кн. 2. М„ 1988 С. 363 -368.
133 Сосіех ерімоіагія УйоЫі та^пі іінсіь ЬігЬоаніае 1376—1410. Соііесшь орега Апгопі РгосЬазка. Сгасоуіае, 1882 Р ХСУ-ХСУП.
134 Паводле яго ўласных слоў. пры першым яго прыездзе ў Маскву ў 1378 г. іамтэйшыя царкоўнікі «хуляіце на пагріарха. н на царя, н на сбор велвкій: патріарха лнтвнном назвалн, царя такоже. н всечестный сбор все-леньскій» (РМБ Т. 6. Стб. 185 1-й араб. паг.: БЛДР. Т 6. С 422).
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
43
ністрацыйны.м, і ў ку.чьтурпым сэпсе. Рэаль-на ж паслядоўнае сніранне ім усялякіх сля-доў Літоўскай мітраполіі ва ўмовах ка-таліцкай рэлігійнай і культурнай экспансіі міжволыіа зрушвала ў грамадскай свядо-масці ВКЛ цэнтр рускага праваслаў’я па ўсход, да Масквы. Праваслаўная Лчва ўжо з пачатку XV ст. пачынае адчуваць сябе, можа. і не зусім разумеючы гэта, як перыферыя ру-скай царквы. а свае ўласпыя спробы вярнуць былуіо самастойнасць — як раскол, хоць і ап-раўданы зпешнімі абставінамі. Адсюль, вера-годна. тая няўпэўнепасць і пасіўнасць, з якою на працягу XV ст. ставяпца заходнерускія іерархі да ідэі аднаўлення Літоўскай мітра-поліі, у абодвух выпадках (у 1415 і 1458 гг.) паддаючыся (ці робячы выгляд, што падда-юцца) прамому націску з боку дзяржаўнай улады. якая нарэшце зразумела, што ідэа-лагічная перамога засталася за Масквой. Вось менавіта іэты аспект — перамога «кіеў-скай ідэі» ўяе «масквацэнтрычным» варыян-це — вельмі важпы пры разгляданні помнікаў кніжнасці «кіпрыяпаўскага перыяду».
Увагу да аднаўлення царкоўнага жыцця Кіпрыян стаў выяўляць з самых першых га доў сваёй дзейнасці на мітрапо.тіі. яшчэ ў Літве, не прызнаны маскоўскімі князямі. У 1378 г. ён пісаў пра свае поспехі: «Церквн святыа ставнл есмь. Хрнстнаньство утвердлл есмь. Места церковная, запустошена давны-мн леты, оправпл есмь прнложнтн к мптро-поліш всся Русп. Новый Городок лнтовськый давно отпал, н яз его оправнл н десятнну до-спел к мнтрополнн же н села»135. Гісторык заўважае паконт гэтага, што «хвалебныя сло-вы чалавека да сябе самога немагчыма пры няць за сапраўднае гісгарычнае сведчан-не»136, адпак у сферы кніжнасці мы маем цал-кам надзейпыя доказы працы Кіпрыяна,
Ужо першае з’яўленне Кіпрыяна ў Літоў-скаіі Русі звязана з фактамі літаратурпай гісторыі. У 1374 г. у «найсвяцейшую і вя-лікую царкву», г. зн. у Канстанцінопаль, былі прывезсны па ініцыятыве Кіпрыяна часціцы мошчаў віленскіх пакутнікаў 1347 г. Еры-
кладпа ў той самы час патрыярх Філафсй Кокін кананізаваў іх пад імёнамі Антонія. іаана і Яўстафія. Якраз тады ж з'явілася грэцкае пахвальнае слова «слаўным на-ваяўленым пакутнікам» рытара царквы Св. Сафіі Міхаіла Вальсамона і іх «Жыціе», якое, па ўсёй верагоднасці, таксама напісапа ў Візантыі137. Выкарыстанне прац вучоных ірэкаў для складання жыццяў мясцовых свя-тых у праваслаўнай Усходняй Еўропе пе адзінкавая з ява — акадэмік А. Сабалеўскі па-казаў на складзенае ў сярэдзіне XVI ст. Львом Філолагам «Жыціе князя Міхаіла Чарнігаўскага і баярына яго Фёдара»138. Жыціе трох пакутнікаў адразу ж было ўнесе-на ў сцішны Сінаксар — тып службоўніка, ш го пераважаў у той час у грэцкай царкве. Адсюль яно не пазней чым у XV ст. перай-шло ў некаторыя паўднёваславянскія спіс.ы сцішнога Сціхірара, а з іх на Русь — было ўключана ў Пралог і Мінсю139. Роля Кіпрыя-па ва ўсёй гэтай акцыі даволі двухсэнсоўпая: прыбыўшы на Русь як давераная асоба пат-рыярха для расследавання абвінавачванняў супроць міграпаліга Алексія і ўвайшоўшы ў давер да Альгерда, ёп выставіў маскоўцам (і ўсяму праваслаўнаму свету) іх галоўнага палітычнага супраціўніка ў негатыўным святле, як мучыцеля верных. Гэта не было справядліва, бо не было праўдай — прынамсі, сведчапняў антыправаслаўнай палітыкі літоўскіх вялікіх ці проста ўдзельных князёў не існуе; складзенае ў Канстапцінопалі «Жыціе» ёсць адзіным выключэннем. Варо-жасць кніжнікаў ВКЛ да артыкула пра віленскіх пакутнікаў (мясцовы, здавалася б, матэрыял) відавочная: яго няма ні ў адным са шматлікіх беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік. Найбольш старажыгны з захаваных спісаў «Жыція» ў ВКЛ — Слуцкая Мінея XVI ст., дзе яно змешчана пад 19 снежня140.
Адзін з самых выдатных кніжных пом-шкаў эпохі мпрапатіта Кіпрыяна — Кіеўскі Псалтыр 1397 г.141, які мае наступную прыпіску кнігапісца: «В лето 6905 спісана бысть кніга сія Давыда царя повеленьемь
'35 РПБ. Т 6. Стб. 182-18.3 1-й араб паг.; БЛДР. Т 6. С. 420.
136 Голубшскіп/ Е. Е. Нсторня русской церквн. Т. 2, ч. 1. С. 322.
137 Сперанекш М. Н Сербское жігтне лнтовскнх мученпков // ЧОПДР. 1909. Кн. 1 С. 26—47 3-й араб. паг.
138 Соболевскт А. Н. |Рецензня на работу М. Н. Сперанского «Сербское жнтне лптовскнх мученпков»] // ЖМНП. 1909. Ноябрь С. 225-226 2-й паг.
139 Сперанскіш М. Н. Сербское жнтне лнтовскнх мученнков. М., 1909 С. 22—23.
140 Добрянскый Ф. Н Опнсанне рукопнсей Внленской публнчной бнблцотекп, церковнославянскнх н русскнх. Внльна, 1882. № 147
141 Гранстрем Е. Э. Оішсанне русскнх н славянскнх пергаменных рукопнсей. С. 36- 37. Запаско Я. П. Пам’ят-кн кннжкового мнстецтва. Украінська рукоішсна кннга. № 55.
44
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Кіеўскі Псалтыр 1397г. Арк. 171 адв.
<Рукі твае ства-рылі мяне ізрабі.гі ыяне...». Ілюстра-цыя да 118-га псальма с.а сцзнай стварэння чалаве-ка. Хрыстос аду-гаўляе Адама, які чямыць на зямчі сярод дрэў і кве-так. Кругом лета-юць птушкі, хо-дзяць павы.
кіпіцтБіешцпшягц’СА .влге
• ІСГКС/ПСЛПМЫЛПЬЫІЬТЫНЦ
ПЛТЕТЫ(АфЬ4ЛЛТЛПСі6БМ СЛЛ ццітынстыінстімл,н
СІІДЛСТІіІІА. БІЛДІЦМНМА", ' ППЛІЦТНСЛ^ЛПіБІІНІЬТБІ ННЬ .БІЫфеПСАТІБНОД’/КПІЛ, нььіьеселлтсл*, мкіплсліьесл ТЫЫШПІБЛДІ .ПІ^ПЛДЫ п ілкіпільдлпіьел’Ьпнілтыіл, нынстнпшспнінлн/ьесн '^КШАнтемлтьтыіллліцтішн
ТІІАПІСЛІБеСНТЫеЦІЫЛБЛТБІ
сміренаго владыкы Мнханла, рукою грешна-го раба Спірідонья протодіякона, а пісана в граде в Кіеве»142. Кодэкс гэты прыгожа пе-рапісаны і багата аздобдены мініяцюрамі, да таго ж выдатна захаваўся да нашых дзён. За раз ён знаходзіцца ў РНБ, куды трапіў у 1932 г. са зборамі быдога Таварыства амата-раў старажытнага пісьменства, перад тым быў у бібліятэцы В Трамбіцкага каля Сло-
німа, яшчэ раней, у першай палове XIX ст., — у Шарашове і Жыровіцах, у протаіярэя М. Баброўскага. Болып як трыста гадоў, ад 1518 да 1821, Кіеўскі Нсалтыр захоўваўся ў цэнтры старой Вільні. у царкве Св. Мікалая, куды ўклаў яго земскі падскарбі ВКЛ, былы іудзей Лбрам Езафовіч з нагоды свайго хрышчэння. Застаецца да канца няясным, дзе ён узяў гэтую кнігу. Надпіс на ёй, які 10 кра-
142 Столярова Л В. Свод запнсей... С. 382.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
45
плілапаті. тнлнгнпі ЦНЛШНЦІЛ, НЬ'ЬСІЧ.КНМЛчН Ы&ЛЛМІНІІЬ . ОСЕНЬПІ^ПЛ МКІБЬСДіТІМА , ІЛЫГПБІ ^гллшетсАылгішіін іднпі уенелі^лнеАліьнепінілті. ЦІЦІБНДНЛЦЛЬСНП'ЕСІЬЖЫ БІКІ . Ь'ЛГБПІГЬБ ІНЦГЛН лев’ь абіклнліьіклыцуьіш ькінепь спыкнемы пл ім цлн оБіл^іілыпЕллетьб леньплнстст пнкыбіхны іл , с н ы лнлл е т ьлш л іл і ы ктіьіыпе. ыплхлішлмім
(хіп
Кіеўскі Пс.а.ітыр 1397 г. Арк. 57. «. Як той алень крыніцы чыстай, так шукаю Бога я...о. Іпострацыя да 41-га псальма. Фігура на скалістай горцы — сімвал крыніцы: уз-доўж воонай страмнгны ідзе алень Вышыі цар Давю узносіць свае маіітвы да Ісуса Хрькта (апошні паказаны ў ме-дальёне).
:< Х<
савіка 1518 г. загадаў зрабіць побач з выявай свайго шляхецкага герба гэты хіба не самы багаты ў Вялікім Кпястве чатавек, абвяшчае ад імя ўкладчыка, што «сію кнігу, глаголемую Псалтыр з деяньемь. пнсаную з золотом ку-поваремь а черннлом на паркомене у десть, дал есмн се в нерков святого велнкого Хрнс-това чюдоіворца Ніколы перенесення свя-тых н честных мошеп его, в Богом спасаемом 143
граде Вілнп, для спасенія душевьнаго, н веч-ное памятн», а поіым змяшчае доўгі шэраі праклёнаў у адрас тых. хто адважыўся б вы-красці альбо інакш забраць яе з гэтага хра-ма-43.
Прыпіска дыякана Сінрыдонія дакладна датуе Псалтыр 1397 г. і называе месца пе-рапіскі (Кіеў), аднак абставіны з’яўлення і гісторыя кодэкса ў першыя дзвесце гадоў яго
143 Запаско Я. П. Пам’яткм кішжкового мнстецтва. Украінська рукопнсна кннга. С 272.
46
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
існавання да канца няясныя. Маскоўскі мас-тацтвазнавец Г Вздорнаў звярпуў увагу на тое. што гэта адзіны багата ілюмінаваны сла-вянскі спіс Псалтыра, у той час як кола візан-тыйскіх аналопй даволі вялікае. Тым не менш ён прапануе лічыць, што кодэкс быў перапісаны па заказу смаленскага епіскапа Міхаіла ў Кіеве, потым прывезены ў Маскву, дзе быў упрыгожаны шматлікімі мініяцю-рамі, а ўжо потым вярнуўся ў Смаленск, па-куль смаленскі стараста (у 1496-1505 гг.) Абрам Езафовіч не вывез яго ў Вільню, каб укласці ў царкву Св. Мікалая144. Версія кіеўскага даследчыка М. Візіра грунтуецца на тым. што кніга зпаходзілася ў Кіеве да та-го часу, пакуль цэнтр мітраполіі канчаткова не перамясціўся ў Заходнюю Русь.
Іншую рэканструкцыю паходжання і гісторыі Кіеўскага Псалтыра прапанаваў пе-цярбургскі гісторык С. Жамайціс145 146 . Ён звярнуў увагу на тое, што рубрыкацыя апош-няга сшытка кодэкса выканапа ічачай, чым усіх папярэдніх: ініцыялы напісаны не зола-там, а кінаварам, прычым адзін з іх апынуўся паверх мініяцюры. Гэтае назіранне дазволіла вызначыць этаны працы ндд кнігай: напачат-ку быў напісаны тэкст, потым намаляваны мініяцюры, крыху пазней зроблена рубрыка цыя і выпраўлены выяўленыя памылкі (кіна-варам ушсаны прапушчаныя словы) па ўсім тэксце. Трэці перыяд працы над Кіеўсюм Пс.алтыром праходзіў, на думку С. Жа-майціса, у Кіеве, а два папярэднія (перапіска тэксту і ілюмінацыя) — у Канстанцшопалі альбо ў адным з манастыроў Афона116. Стыль аздобы гэтай кпігі масгацгвазнаўцы пазней назавуць неавізантыйскім — зварот да старой ірадыцыі расліннага (цяпер. праўда, болып складанага) арнаменту ў застаўках, вялікая колькасць золата, шматфарбавая ўрачыс-тасць ініцыялаў.
У 1397 г. у Галіцыю быў накіраваны віфле-емскі архіепіскап Міхаіл, які выконваў дару-чэнні канстанцінопальскага патрыярха Ан-тонія Пра некаторыя даручэнні (прынамсі, вырашыць справу луцкага епіскапа Іаана) патрыярх пісаў у лісце да караля Ягайлы. пра іншыя павінен быў расказаць сам Міхаіл147.
Якія сакрэтныя прапановы патрыярха да Ягайлы прывёз царкоўны «міністр замежных спраў», нам невядома. Цалкам магчыма, што патрыярх меў надзею схіліць Яіайлу і Вігаўта, якія нядаўна прынялі каталіцызм, да адмовы ад гэтага веравызнання, тым болып нпо прэцэдэнты ў гісторыі ВКЛ былі вядо-мыя Фрэскі ў Любліне і Кракаве сведчаць пра добрыя адносіны караля Полыпчы да візантыйскай традыцыі Раскошна ілюміпа-ваны колэкс, які нс мае аналогій сярод сучас-ных яму кірылічных рукапісаў, пасля закан-чэння (у Кіеве) мог быпь падараваны патры-ярхам вялікаму князю Вітаўту разам з каш-тоўным «патрыяршым» крыжам, які з таго часу знаходзіцца па шчыце копніка- Пагоні — дзяржаўным гербе Вялікага Княства. Павод-ле версіі С. Жамайціса, праз некаторы час пасля смерці Вітаўта, у сярэдзіпе XV ст.. ру-капіс перайшоў у распараджэнне кіеўскіх міграпалітаў, у Наваградак ці Вільню. Калі мітрапалітам стаў (у 1507 г.) Іосіф Солтан, шмат дарагіх рэчаў з мітрапаліцкай рызніцы перайшло ў Жыровіцы, спадчынны маёнтак Солтанаў. Паколькі рух каштоўнасцей у дзяржаве кантраляваўся земскім пад-скарбіем, апошні мог, пры пасрэдпіцтве Сол-тана, атрымаць Кіеўскі Псалтыр для ахвяра-вання.
Хоць Кіеўскі Псалтыр разам з прыгажос-цю сваёй неавізантыйскай аздобы прынёс у Вільню карпускулу канстанцінопальскай пыхі, ате нельга сказаць, каб ён быў ад.зіны дыктатар моды на кніжную аздобу. Многія кніжнікі пераходзяпь да тэраталагічпага (ад ірэцкага терас 'пачвара’) стылю аздобы ко-дэксаў — камбінацыі вычварных форм жы вёліп з плеценымі з патос-рамянёў арнамеп-тамі ў застаўках, ініцыялах, франіыспісах. Тэраталагічны стыль не выходзінь з папярэд-няга. візантыйскага, — ён змяняе яго. Часам сярод раменных спляценняў ілюмінатар па-казвае птушак і звяроў, людзей і пачвар. Пры гэтым у ініпыялах спалучэнне пляцення са звярынымі матывамі не дае бачнага каркаса аіьбо контуру лігары — абрысы зблытаных пляценнем жывёлін такія адвольныя, што ас-ноўны контур літары парушаецца і робіцца
144 ВзРорнов Г. П. Псследованне о Кневской Псалгнрн. М., 1978. С. 32.
145 Жемайтяс С. Г. К вопросу о пронсхожденіш н бытованші Кневской всалтярм (1397—1518 гг.) // Хрнзо граф. Вып. 2. М„ 2005. С. 126-138.
146 Аб славянскіх кнігапісных майстэрнях у Візантыі гл.: Вздорнов Г Н. Роль славянскнх монастырскнх мас-терскііх пнсьма Константннополя н Афона в развнгнн кнпгопнсаніія н художеетвенного оформлення русскнх рукопнсей на рубеже XIV—XV нв. // ТОДРЛ. 1968 Т. 23.
147 РПБ. Т6. Стб. 297-310.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
47
П^нле «пд ^ін оўЕ"»Мн ггпп>€«ллоу, «'гДкава^ло/ ^ДГв’ГАго^М дг« ТвлЛС/ЙЛЦТГ.ВАГАГв ПйАКбДгв б* нед ^«міа^^оЎДЛльівн с<*\* «<еп» *ча
Снй.е^*л^4ААіЧ, К.Ўпк.ьІгдшЬ ,.,*«*
А- * 4, ь лГ ' Л. АХ5Ле^*”,*/Г'<>в/г<'/м<Ьйн«.
,. ,г.
♦йуелАДіАкА^сме «с«<рскнггн. послЛй^«влев^мв^емеГн.вк^^дс/, I Н МПАГІІІ “""'7*і-««• лі«™%«лйгП.
^Чадт/іЧьіц^чнкшц«4^
I *Аё<умл4ло»елв(СдпАг.^іХ ,, , „
БНШНБСАЬ|ЛГЫМІМ . НПІГІЦ БНШНБС/КСТІЦтлНЦіЛІЛДШНГ . Ціен . ЫІПЛДІІЛБІТЫНЕСП Сл/1 кл к . ПЛ ДЬ ЦІГ КІГІЛІЛ ІННЛІЦЫГЛ цініннлыпілтепіе йт
I к
♦»елле^т*ы*смяі сЬ'Г’пм ,
АА^адн сТ^АшКвуч» 4^е
• <у *1ЯН**. <2 % г® ‘гу/* «<'/<&а лелНі
*л*4*у
у#усвй»Е^е
лтылглнп|НБІлінціе міь,адстіі<пппкніін. нн Аільнтелніін ,<;лірнтнте ІІІН, НПЛНЫЦПіБЛ .ПіБНПі'
ІЛН ЛП»I!МП111/Л • ГНТТІ6СТ тл ьк і ы к і с к Л4л лсл е сн е н і( ЛМІН’іТЛЬПІЛКІБІіІНАешні
Кіеускі Псаітыр 1397 г.Арк. 197. -Госпадзе1 Шта ёсць чалавек.. Ча-лавек падобны ду-навенню; дні яго — як хісткі цень». Матывам ілюст-рацыі да 143-га псальма стана прытча пра адзінарога з нАпо-весці пра Варла-ама і Іасафа^.
Чагавек уцякае ад адзінарога на скалістую вяршы-ню. дзе расце вялікае дрзва. Ён лічыць, што выра-таваны, і частуец-ца мёдам (сімваі мграаой спакуеы). Між тьм белая і чорная мышы (дзень і ноч) пад-тічваюць дрзва і яно вось-вось звачіцца ў глыбо-кую яму, дзе чака-юць змій (*Пад зміем разумей страшнае адава чзрава») і чатыры аспіды (чатыры стыхіі).
Мачктак з такім самым сюжэтам ёсць і на аоной са старонак Лаўры-шаускага Евангел-ля.
невыразным Народны язычніцкі светапо-гдяд праецыраваўся ў дэкарацыю да най-болын свяшчэнных кніг хрысціяпства — Евангелля і Псалтыра. Стыль гэты панаваў на Беларусі да канца ХУстагоддзя.
Адным з прыгажэйшых аздобленых тэра-талогіяй кодэксаў эпохі Кіпрыяна з'яўляецца Псалтыр 1395/1396 г. з Мсціслаўскага Тупічэўскага манастыра148. Кніга была выве-зена ў XVII ст. у Масковію і паслана як уклад
і<8 Шетпма М. В. н др. Опнсанне пергаментных рукоішсей Государственного РІсторнческого музея Ч 1. С. 177—178. — У літаратуры гэты кодэкс да нядаўнягл часу дагаваўся 1395 г.; у апошніх працах Л. Сталяровай звернута ўвага, што пры сакавіцкім годзе еканчэнне перапісвання Псаліыра (1 лютага) прыпадае на наступ ны, 1396 г. (СтоляроваЛ.В. Древнерусскне надпнсн XI—XIV веков напергаменных кодексах. С. 371—372; Яна ж. Свод заішсей... С. 381).
48
ГІСТОРЫЯ БГЛАРУСКАН КНІП
Мсціслаўскі Псал-тыр 1395г.
У арнаментыцы франтыспіса храм паказаныз фаса-да, уся заходняя частка пакрыта узорам пляцёнкі сеткі і птцшак — жывыл і мёртвых. Магчыма, ілюміна-тар пактшу злоўленыя ііюдскія душы-птушкі.
Унікапьная для П<.ачтыра выява св. Савы тлума-чыцца наяг/насцю ў сэтым кодэксе Час.аелоўца па Статуту св. Са-вы.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
49
патрыярха Нікана ў Хрэсны манастыр на востраве Кііі, у Анежскаіі губе Белага мора. Пазней, па загаду Сінода, яна была перада-дзена ў Архангельскае епархіяльнае схо-вішча старажытнасцей, пасля Каетрычніцкай рэвалюцыі — у ДзГМ у Маскве. Адсюль роз-ныя пазвы гзтага кодэкса ў літаратуры — Псалтыр Смаленскі, Анежскі, Архангельскі. У ім захаваўся запіс: «В лето 6903 свершенпе кннзе сен месяца февраля в 1 рукою грешна-го ннока Лукы Смолняннна. Аіце лн же кто вьсхошеть кннгу перепнсуватн, сматряп не прмложнтн нлн отложнтн неко слово, нлп тычку едпну, плн крючкы, пже суть под стро-камм в рядах, нп же пременптм слогню неко-торую, плн прнложнтп от обычных пх же первпе прнвык. нлн пакы отложнтн, но с ве-лпкнм внпманнем прочптатн учптнся. А пн-сана бысть кннга спя грешному кноку Алек-сю, н аше Бог благоволнть в коегождо ог отепь бытн сеп кішзе, п аз. грешнып Олексн, того молю: помпнанпе створп о мне грешпом, в святых свонх молптвах»149. Як можна заўважыць, тэкст запісу мае дзве часткі — ад імя кпігапісца Лукі Сматьняніна і (ад слоў «ц аз. грепшын Олексн») ад замоўцы кнігі. мсціслаўскага (?) манаха Алексія, якія ад-розніваюцца нават арфаірафіяй напіеання імя апошняга. Паколькі абедзве часгкі напісаны адной рукой, узнікла меркаванне, што пісаў Лука пад дыктоўку Алексія, г. зн. запіс уяўляе так званы «дыктат».
Аздоба Мсціслаўскага ІІсалтыра склада-ецца з трох архітэктурных фраптыспісаў, за-ставак і мноства ініцыялаў. Усе яны выкана-ны яркімі фарбамі з такім арнаменталыіым запаўпепнем, якое радуе вока, і нагадваіоць вырабы залатара, пакрытыя эмаллю. У сярэ-дзіне «інтэр’ераў» архітэктурных фран-тыспісаў прысутнічаюць маленькія абразкі: дзве выявы кнігапісцаў за работай і «Укры-жаванне з прадстаячымі ». Малюнак першага франгысшса і радыцыйны: цар Давыд у абліч чы кнігапісца; выявы на другім і трэцім — не-
звычайныя. Калі кампазіцыю «Укрыжаван-не» можна знаіісці і ў іншых кнігах (пазней яе часта адціскалі на пераплётах), то выява другога кнігапісца, падшсаная «Святой Сав-ва», для Псалгыра упікальная. М. Розаў лічыць. што падставай для яе стала наступ-ная частка гэтай жа кнігі, названая «Часосло-вец... по уетаву... отца нашего Саввы»150. Трэ-ба адзначыць гарманічнае спалучэнне арна-ментацыі разгортаў Мсціслаўскага Псалты-ра. а таксама наяўнасць сімвалічнага малюн-ка. Падобнага кшталту малюнкі можна су-стрэць і ў Лаўрышаўскім Евангеллі, і ў Кіеўскім Псалтыры. Упрыгожыў кнігу, хут-чэй за ўсё, сам Лука, аб чым сведчыць пазна-ка тайнапісам «Господн, помозм рабу Своему Луце» над выявамі чатырох фантастычных пачвар, якія акружылі зайца151. К. Бугас-лаўскі спрабаваў тлумачыць малюнак як сімвалічпы паказ Сматенскага княства паміж Масквой. Літвой і Ардой152. Гэтая не паз-баўленая арыпнальнасці «палітычная» інтэрпрэтацыя здасцца некалькі штучнай. Мы лічым, шго больш правільна будзе тлу-мачыць сэнс малюнка як спробу кнігапісца паказаць у абліччы зайца сябе, сваю асобу ў акружэнні фаптастычных істот, якія аеацыі-руюцца са звышсіламі153.
Іншага кшталту тэраталагічная аздоба ўпрыгожвае сучасную Мсціслаўскаму Пеал-тыру кнігу — Мсціжскае Евангелле154. Тут няма багатых франтыспіеаў ці медальёнаў з выявамі святых. Але шматлікія ініцыялы, ся-род якіх багата антрапаморфных, вельмі вы-разныя. Ёсць выявы чалавека з чаркай і чала-века з рыдлёўкаіі, птушкі, якая заблыталася ў цянётах, фантастычнай істоты. што збіраецца праглынуць зайца, і інш.155 Прыпіска почыр-кам XVI ст. на адгорце апошняга аркуша па-ведамляе: «3 Менска Васнлей Мпкнтнч Лах. бурмнстр места Менского, до Мстнжн до Юрья светого отдал до храма божьяго»156.
Выконваючы абавязкі вярхоўнага пастыра ўсіх праваслаўных ва Усходняй Еўропе,
149 Сто.чярова Л. В. Свод запнсей... С. 380.
150 Розов Н. Н. Русскне мастера рукопіісной кннпі: (К 1000-летшо русской кнмгн). СПб 1999. С. 103 -104
131 Нікалаеу М В. Палата кнігапісная. С. 156- 157. — У «Своде.. » Л. Сталяровай таксама адсутнічае Пры напісанні ужытыя некалькі прыёмаў: напісанне літар дагары нагамі, замена кірылічных лііар глаганчнымі. ужыванне недапісаных літар (Долгов С. О. Архангельская Псалтнрь // Древностн: Труды Московского архео-логнческого обшества. 1906. Т. 21, вып. 1. С. 89- 94).
152 Бугославскын К. Г. Замечательный памятннк древнегі смоленской ннсьменностн XIV века м нмеюшмйся в нем рнсунок снмволнко-полнтнческого содержання // Тамсама. С. 77 -88.
153 Нікалаеў М. В. Палата кнігаіпсная. С. 153, 156.
154 Добрянскіій Ф. Н. Опнсанне рукопнсей Внленской публнчной бнблнотекн.. № 2.
3 Нікалаеў М. В Палата кнйапісная. С. 151 156.
156 Добрянскі/й Ф. Н. Опнсанне рукопнсей Впленской публпчной бнблнотекн... С. 7.
50
ПСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Мсціслаўскі Псал-тыр 1395 г.
Дапіска тай-натсам і сімвалічны мано-нак. На малюнку пачвары (цары — рымскі, чакедонскі, вавыонскі — і ан-тыгрыст) абкру-жаюць баязлівага зайца.
ЛТІТЫШфЦІЛАТІі ЛЛГІІШТ& ппькілесп о сьітпшлыынпы тБігакселепіцп пільпшсдц ТППІТПЛЕХІі^МЛАі ШІІП ПІЦТППТЕІН ППЧ<АТЬНіШі ЛАД’ЬМНІГЛХ'Ь’
післлптксл, нлстльнлгпсп гаксоЕцллпдпі-ыіті ццічп мінс’Ьоып ілліінеп гй Ы» Н'9С) V ГI- X | У Я М ЦЯ « ГПМ№ПІ]1|І.
I СТіПТІТЬІГйн;
аМАлКПЛСНЖІП
' Б.ЫІДОГкСК ЦІ
ДпТП '
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАН РУСІ
51
Кінрыян сам займаўся перакладам і сшсван-нем кніг; вядома аб яго перакладах з грэцкаіі на славяпскую мову царкоўна-службовых тэкстаў — чыноў і малебных капонаў на роз-ныя выпадкі, а таксама літургіка-паэтычных твораў. У сваіх «Адказах ігумену Афанасію» Кіпрыян гаворыць аб тым. што ў цэрквах трэ-ба чытаць Евангелле тлумачальнае, а на тра-пезе — Пацярык, кнігі св. Яфрэма Сірына і авы Дарафея, «такоже п Шестоденьннк свя-того Васнлья, і-і святого отца Іоана Златоус-таго»157. Пры Кіпрыяне і праз ягоную карпатлівую працу адбываўся пераход пра-васлаўнай царквы ад Студыйскага царкоўна-га статута да Іерусалімскага, які ўжо за-цвердзіўся на Усходзе і ў паўднёвых славян.
Захаваўся псргаменны Службоўнік, пай-болып верагодна, 1390-х гг., у якім маецца запіс: «Снн Служебнпк препнсан от грецкых кннг на рускын язык рукою своею Кнпрнап, смнренын мнтрополпт Кыевьскы н всея Ру-сіі; елнцн же препнсуете н поучаваетеся снмн кннгамн лн божественую н безкровную жертву Господевн прнносяіцен свяіценннцн н сймн кннгамн молнтвы моляшеся помнна-нте наше смпренме, яко да м вы тому же по-мшіанню сподобленн будете. Аше лн же кто восхошет сня кннгы перепнсыватп, сматрян, не прнложнтп, нлн отложнтн еднно некое слово, нлн тычку едпну, нлн крючькы, нже суть под строкамп в рядех, ннже пременнтн слогню нскоторую, іілп прнложнтн от обыч-пых нх же первее прпвык, нлн пакп отложн-тн в дьяконьствах, ннже в вьзглашенннх, нн в молнтвах, но с веліікым вннманнем прочн-татн учнтнся ііліі преппсыватн, яко да не от небреження в грех впадете. зане же еже от не-бреження впастіі в грех, горшнп есть, неже еже от невіідеіпія бываемаго»158. Словы «ру-кою своею» не трэба разумець літаральна: по-чырк і арфаграфія Кіпрыяна вядомыя і ад-розшваюцца ад тых. шго мы бачым у дадзе-най кнізе159. Як піша Л. Сталярова, такі зва-
рот «мог азпачаць альбо тое, што мітрапаліт быў заказчыкам гэтага кодэкса, альбо тое, што ён пераклаў тэкст грэцкага Служ-боўніка, які лёг у аснову дадзенага кодэк-са»160.
Мы прывялі запіс цалкам, каб звярнуць увагу на даслоўнае супадзенне з тэкстам Лукі Смальняпіна з Мсціслаўскага Псалтыра 1395/1396 г. у частцы «унікалыіага пераліку прафесінных памылак перапісчыка»161, што можа, хай ускосна, паказваць на досыць цес-ныя сувязі Кіпрыяна ў яго кпіжнай дзейнасні са Смаленскай зямлёй.
Яшчэ адзін Службоўнік кшрыянаўскіх ча-соў162 паходзіць з Полацка. У калекцыю М. Румянцава кніга трапіла ад доктара Говарава з Полацка, які атрымаў яе ад наглядчыка по-лацкага павятовага вучылішча Дарашкевіча. Іван Грыгарошч адзначыў той факт, што ў гэ-тым Службоўніку сустракаюцца памінанні князя (над час перапіскі кпіп ім быў Андрэй Альгердавіч), епіскапа і архіепіскапа. У су-вязі з гэтым ён прыгадвае, што полацкая епіскапская кафедра стала архіепіскапскай у 1392 г.. каті міграпаліт Кшрыян хіратанісаў першага нолацкага архіепіскапа Феадосія — таго самага, які пазней ўдзельнічаў у Пава-ірадскім саборы 1415 г. і выбарах мітрапаліта Грыгорыя Цамблака. Дэталёва разгледзеў Грыгаровіч асаблівасці мовы і палеаграфіі гэ-тай кнігі163, толькі мастацкую аздобу («буквы ўзорныя з выявамі драконаў», паводле выра-эу Вастокава) ён пакінуў без увагі.
У межах ВКЛ створана яшчэ адна захава-ная да сёшія кніга эпохі Кшрыяна - вялізны, 238 аркушаў намерам фоліо, «Зборпік жыц-цяў і Словаў святых». які сшсаў у 1390 г. «многогрешньш дьяк Васнлко»164.
Да гэтага ж перыяду адносіцца альбо, пры намсі, узыходзіць да яго ў якой-небудзь сва-ёй першапачатковай версіі яшчэ адзін. даволі цьмяны паводле паходжання помнік — «Ска-занне пра літоўскія цуды св. Мікалая
» РНБ. Т. 6. Стб. 259-260 1 -й араб. паг.
158 Стмярова Л. В. Свод запнсей... С. 316.
1511 ІГорскгш А. В , Невоструев К. Н.] Опнсанне славянскнх рукоішсей Московской сннодальной бнблнотекн. Отд. З.ч. І. М.. 1869. С. 12.
160 СтоляроваЛ. В. Свод заппсей... С. 317 — Не можам, дарэчы, нездзівіцца, чамутакі сталы даследчык лічыць Кіпрыяна, міграпаліта Маскоўскага, і Кіпрыяна, мітрапаліта Кіеўскага, за дзвюх розных асоб (тамсама. С 482).
161 Тамсама. С. 317.
162 Востоков А. X. Опнсанне русскнх н словенскнх рукоппсей Румянцовского музеума № 398.
1КЗ Перепнска А. X. Востокова в повременном цорядке. СП6., 1873. С. 79-81.
184 Леоныд (Кавелцн Л. А.). Снстематнческое опнсанне славяно-росснйскнх рукопнсей собрання графа А. С. Уварова. Ч. 2. М., 1893. № 1045. — Запіс у «Своде...» Л. Сталяровай адсутнічае.
52
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Мірлікійскага». Яно вядома ў 6 спісах XVI— XVII стст., прычым ніводзін з іх, здасцца, нс звязаны з ВК.Т165. Паказадьны сам загадовак: «А се новая чюдеса святаго Ннколы. в Лу-комлн сотворншася. в Лптовской землп»166. Апошнія словы ў Вялікім Княстве былі б залішнія. Аднак залічыць глты твор да літа-ратуры ўласна велікарускай таксама не выпа-дае; ён вельмі архаічны і яўна адлюстроўвае іую эпоху, качі для Маскоўскай Русі погляд на Русь Літоўскую як на краіну нейкага дру-гараднага, сапсаванага нраваслаўя быў цал-кам чужы. «Сказанне...» ашсвае пастаўленне ў Лукомлі ў 1397 г. крыжа ў гонар св. Міка-лая і цуды, што здарыліся пасля, — 15 хворых з розных месц вылечыў св Мікатай. У не-калькіх спісах упамінаепца вялікі князь Вітаўт; адзіп са спісаў называе наўгародскага архіепіскапа Іаана, які намёр у 1415 г. Вера-годна, да гэтага часу належыць і паходжанне «Сказання...». Месца ж яго з’яўлення ў літа ратурнай форме вызначыць, нават гіпатэтыч-на, больш складана. Бясспрэчна, «Сказан-не...» абапіраецца на мясцовыя, лукомльскія паданні — пра гэта сведчаць і нечакапа кан-крэтныя тапаграфічныя спасылкі (св. Міка-лай загадвае «всем крестняном лукомляном» наставіць у яго імя царкву «у леднмка на гор-ке»167). і ў асноўным заходнерускія тапонімы. што змешчаны ў пераліку цудаў. Але відавоч-на і пэўная аддаленасць «Сказання...» ад Літоўскай Русі — апроч назвы, можна адзна-чыць і поўную адсутнасць моўных заходне-рус.ізмаў168, і нейкія дваістыя адноспіы да По-лацка: св. Мікалай кажа лукамлянам, што ха-цеў бы быць з імі, але павінен ісці «в Полтеск, занеже умножншася безаконня нх, целують крест, да пзменяют. Хоіцю нх показннтн»169. Аўтар быццам і асуджае палачан, аднак неяк па-сваяцку: св. Мікалай не толькі іх не праклінае, але ў пэўным сэнсе аддае перавагу Полацку над Лукомлем. У гэтай сувязі маг-чыма дапусціць нскоўскае паходжанне «Ска-
зання...», да таго ж у Пскоўскай зямлі спе-цыфічны культ св. Мікаіая стаў развівацца раней у параўнанні з астатняй Руссю і набы-ваў найболып выразныя формы170; пры гэ-тым сам помнік, з яго безумоўнымі заходне-рускімі каранямі, служыпь яскравым пры-кладам таго духоўнага сінкрэтызму, што так старанна насаджваўся кіпрыянаўскай іерархіяй па ўсёй праваслаўнай Усходняй Еўропе.
У часы Кіпрыяна з непасредпым удзелам кніжнікаў ВКЛ узніклі і іншыя творы, да прыкладу летапісны гістарычна-геаграфічпы помнік «Пмена веем градом рускым далннм н блнжнпм» (паміж 1375 і 1381 гг.)171 з асоб-ным раздзелам «Ліюўскія гарады». Пе-ралічана 37 гарадоў, сярод іх ўсе гры «гіста-рычпыя сталіцы» ВКЛ — Наваірадак, Трокі, Вільня. Добрае веданне асаблівасцей забудо-вы сведчыць аб асабістай прысутнасці на месцы аўтара артыкула ці яго інфарматараў. Шмат якія з «літоўскіх гарадоў» ужо ў XVI ст. перайшлі ў арбіту Масквы, аіе іхняя «літоўскасць» яшчэ доўга ўплывала на куль-турныя дачыненні ў рэгіёне. ІІапрыклад, Та-ропец, які належау ВКЛ, быў пагранічным пунктам на шляху ў саюзную Вялікаму Кня-ству Цвер. 3 Таропца выйшлі кнігапісцы, што працавалі ў розных частках права-слаўнага свету, у тым ліку ў Вілыіі і Су-праслі. 3 другога боку, значная частка гара-доў, якія знаходзіліся на тэрыторыі ВКЛ, на-званыя валынскімі. кіеўскімі і смаленскімі: невядомыя аўтары пад рэдакцыяй, магчыма, самога Кіпрыяна праводзяць традыцыя налісцкі падыход да назваў гістарычных зямель, якія ўжо з'яўляюцца часткамі новага дзяржаўнага ўтварэння.
Лёгка заўважыць. што ў аснове Кіпрыяна-вай энохі ляжала істотная супярэчнасць — у плане палітычным іэта былі часы дамінаван-ня Літвы над Масквой, а ў культурным (ка-жучы, канечне, толькі аб праваслаўнай куль-
165 Пак Н В. Сказанне пра «літоўскія» цуды свяціцеля Мікалая Мірлікійскага // Праваслаўе. 1999. № 8. С. 75-78.
166 Тамсама. С 80.
167 Тамсама. С. 78, 80
168 Тамсама. С. 78.
169 Тамсама. С. 80.
170 Утенскнн Б Л. Фнлологнческне разысканяя в областн славянсклх древноетей (Релнкты язычества в вос-точнославянском культе Ннколая Мнрлнкнйского). М., 1982. С. 16. — Да Пскова належыць і найдаўнейшы (1372 г.) запіс старажьпнарускага перапісчыка з малітвай да св. Мікалая (Столярова .7. В. Свод запнсей № 296), і першае, здаецца, у праваслаўнай Усходняй Еўропе з'яўленне разнога абраза - якраз з выявай св. Мікалая (Соловьев С. М. Сочнпення. Кн. 4. М 1989. С 77—78).
171 Тшомыров М. Н. Русское летопнсанне. М.. 1979. С. 83— 137; Янын В. Л. Новгород н Лнтва. Пограннчные сн-туацші XIII—XV веков. М., 1998 С. 67.
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
53
туры) — адваротная з’ява, пераход да ўмаца-вання Маскоўскай дзяржавы як ядра ўсход-пеелавянскай кніжнасці Характэрна, што вя-домыя пункты кнігавытворчасці ў ВКЛ кан-ца XIV і пачаіку XV ст. грунуюцца, у ас-ноўным, на яго ўсходніх землях — гэта По-лацк, Мсціслаўль, крыху пазней Смаленск. Пры мітрапалітах Фоціі (1409-1431), Ге-раеіме (1433- 1435) і Ісідары (1437-1441) такое становішча аформілася зусім пэўна: палітычная і царкоўная сталіца — Вільня — аказвасцца пяблізкай перыферыяй для за-ходнерускай рукапіспай кніжнасці, а па-гранічны з Масквой Смаленск — яс прызна-ным цэнтрам. Падобную сітуацыю не змянілі ні кароткая рэстаўрацыя Літоўскай мітра-поліі ў 1415—1419 гг. (з кафедрай ужо ў Вільні, а нс ў Кіеве), пі яе канчатковас адд.зя-ленне ад Масквы ў 1458 г.; праваслаўная ду-хоўная ўлада і праваслаўная духоўная куль-тура сталіся ў ВКЛ раз’яднаныя і ў чымсьш супраньпастаўленыя нават тэрытарыяльна. Сталае знаходжанне Герасіма, пад час яго ня-доўгага мітрапалінтва, у Смаленску ёсць вы-нік выключна знешніх, ваенных абставін — грамадзяпскіх войнаў, што адначасова ішлі ў ВКЛ і Маскоўскім княстве. Гэты чыннік. з бе-гам часу відазмяняючыся, іншы раз слабею-чы, але захоўваючыся на працягу амаль 200 гадоў. адыграў важную і драматычную ролю ў лёсах духоўнай кулыуры Вялікага Княства.
Такім чынам, кіпрыянаўскі перыяд кладзе рэзкую мяжу паміж XIV і XV стст.. адначасо-ва займаючы ў гісторыі глыбока арыгіналь-нае і непаўторнае месца. Адрозненні добра прыкмегныя і ў кніжпым рэпертуары: калі болыпая частка XIV ст праіішла пад знакам Евангелляў, а часы Кіпрыяпа можна назваць эпохай Псалтыроў, то стагоддзе пятнаццатае вылучаецца як значным пашырэннем і ўзба-гачэннем наменклатуры царкоўнай кнігі (бо-гаслужбовай, жыційнай. твораў Айцоў Царк-вы), так і ўзнікненнем свецкіх апавядальных твораў, г. зн. літаратуры ва ўласным сэнсе. Першапачаткова яны з'яўляюцца ў якасці ўставак альбо прыпісак у больш традыцый-ных формах пісьменсгва — у летапісах, цар коўных чэцціх кнігах і да т. п.
Найбольш выразны прыклад устаўкі па-добнага роду — першая рэдакцыя «Пахвалы Вічаўту». У фондзе РНБ ёсць кніга, якая бы-
ІІеалтыр Улляны і Ілеба Смаленскіх.
Ішцыяі - ілюст-рацьм да псаяьма 139: *3баві .чяне, Госпадзе, ад ча ча века ліхога; ахавай ад прыгня-тальніка. яны ііхое думаюць у еэрцы, колены дзень на бойку ла-дзяцца...».
ла ўласнасцю мітрапаліта Герасіма яшчэ ў бытпасць яго смаленскім епіскапам, — зборнік 1428 г. са Словамі св. Ісаака Сірына. спісапы «рукою раба Божіа Тімофея», а «во-лею н хотеніем велпкого князя Александра. зовомого Внтовьт»172. Прыпіска ў канцы кнігі апавядае і пра заказчыка: «В лето 6936 месяца августа 14 сннсана бысть кнпга сня. в богохранммом граде Смоленьску. повеленіем смнренаго епнскопа кнр Гераснма, преже бывьшаго Владпмерьскаго Волынскыя зем-лп. родом же москвнтпна, Тітова сына, а Бол-ванова внука»173. Цалкам гэтая кніга, на жаль, не захавалася. Калі яе перапляталі ў Жыровіцкім манастыры (характэрны шыфр жыровіцкай бібліятэкі XVIII ст. пастаўлены на перадапошняй старонцы), то адсутнічаў пачатак (некалькі сшыткаў) і адзін аркуш у канцы — на паўслове абарваныя звесткі пра Герасіма. Паказальна, што папера кнігі мае філігрань «Адзіпарог» — такую ж самую па-перу выкарыстоўвала канцылярыя Вітаўта ў 1422—1424 гг.174 Непасрэдна перад працыта-ванай прыпіскай знаходзіцца тэкст «Пахва-лы» — хіба не першага панегірычнага твора ў культуры ВКЛ175. Ён вядомы таксама ў не-калькіх пазнейшых рэдакцыях у беларуска-літоўскіх летапісах і хроніках XV—XVI стст. і ў расійскіх гістарычных зборніках XVI— XVII стст Тут, верагодна, не месца для гіста-рычна-літаратурпых альбо крыніцазнаўчых назіранняў, але нельга не звярнуць увагу, на-колькі «Пахвала» адпавядае той маніі
172 Ластоускі В Ю Гісторыя беларускай (крыўскам) кнігі. С. 151.
173 Тамсама. С. 153.
17,1 Ілшсеуісіія Е. Роріегіпв ЕіеТцуріе XV—XVIII а. Уііпіцз, 1967 № 3742.
173 Пра «Пахвалу Вітаўту» гл. Чамярыцкі В. А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры. С. 85— 113
54
ГІСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
вялікасці. што апанавала Вітаўта з каііца 1390-х гг. і да канца жыцця. Паводле думкі панегірыста. «бяху крепко служаху ему (Вітаўту. — М Н.) велнцін князп: велпкіпі кня.зь Моськовскп. велнкнн князь Тферьекн, ве.тнкн князь Рязаньскн, велнкші Новьго-род, велнкнн Пьсков н спроста реіцп весь Русьскші язык. Честь н дары подаваху ему н такоже служаху ему вьсточные велнкіпі царн Татарьскнн, тако же п Немецькнн, велпкніі князн служаху ему, со всемн ірады свонмн н с землямн, те же Немецькнн князп по Не-мецькому языку зовомн мнсторове. Еіце же н йнін велнццц князн служать ему: государь Молдавьскон землн, тако же н Бесарабьскон землп, те же велпціп князн, государп Мол-довьскон землп по Власкому языку зовомн воеводы, Тако же п Чесьское корольство слу-жаше ему. А от тех велнкнх земль которому осподарю повелеваше к собе бытп, онн без всякого ослушання прпхожаху к пему с сво-нх земль есть пак хочеть поптн на которую землю. на гпіх сам бываше колн гневен. нлп пак сплыіых свонх воевод где послатп хо-іцеть. Н нс котороп землн, которым госуда-рем веляше к собе бытн. нно тех велпкпх земль государп без всякого ослушапіія прп-ходять со все.мн свопмн смламн на помочь н на его службу»176. В. Чамярыцкі. які вельмі тактоўна трактуе гэтыя ні на што пе падоб-ныя, ледзь пе шалёпыя ўсхваленні і ліслівасці, не можа, аднак, не заўважыць (ка-жучы пра гісторыю тэксту «Пахвалы» ў ле-тапісных рэдакцыях), што «калі згодна з пах-валой 1428 г. уплыў Вітаўта абмяжоўваўся выключна Усходпяй Еўропай... то ўповай ап-рацоўцы магутнасці і славе вялікага літоўскага князя надад.зена ўжо сапраўды ўсееўрапейскае гучапне. «Во велііцем любвн жмвушн» з Вітаўтам, «велнку честь подава-ше» яму, дадае аўтар. нават сам цэзар рымскі... цар царградскі, кароль польскі, а ў Ардзе літоўскі кпязь мае практычна неабме-
жаваны ўплыў»177. Вось ужо сапраўды, «пра-стата і пепасрэднасць выказанага ў ёй («Пах-вале». — М. Н.) пачуцця»178 проста унікаль-ныя179. Твор гэгы займае важнае месца ў ду-хоўнай псторыі XV ст. Ідэю літаратурнага праслаўлення свайго князя пазней падхапілі ў Цверы, дзе інак Фама склаў «Слова пах-вальнае цвярскому князю Барысу Аляксанд-равічу», а таксама ў Маскве, дзе было створа-на «Слова аб жыціі і аб скананні вялікага князя Дзміірыя Іванавіча, цара рускага». Урэшце, тады ж у маскоўскіх і наўгародскіх летапісах з’явілася прасякнутая няпавісцю да Вігаўта аповесць «Аб пабоішчы Вітаўта з Цімур-Кутлукам» — аб бітве 1399 г. на Вор-скле.
Летапісы, пра якія мы нагадалі, таксама былі ў межах ВКЛ цалкам новай з’явай, ва ўсялякім выпадку, ніяк не былі пераемна звя-заны з традыцыяй ХПІ ст. Не будзем спы-няцца на крыніцах і ўласна гісгорыі ле-тапісанпя — гэта досыць поўна выкладзена ў шырокавядомых працах В Чамярыцкага і М. Улашчыка; разгледзім толькі некаторыя фэкты з гістарычна-культурнага гледзішча. Польскі гісторык Я. Якубоўскі зазначыў, іпто летапісанне ВКЛ узнікла «як пронівага ле-тапісанню рускаму» і, хоць і карысгалася ру-скай мовай, імкпулася «ў іншым духу ўплы-ваць на думку чытэльнага літоўска-рускага грамадства»180. Бясспрэчна, у XVI ст. так і было, алс ці было так ад самага пачатку? В. Чамярыцкі паказвае, што «ўсе вядомыя спісы беларуска-літоўскіх летапісаў і хронік падзяляюцца на чатыры групы» — у храна-логіі паходжання: «Летапісец вялікіх князёў лпоўскіх», першы звод (кароткая рэдакцыя), другі звод (пашыраная рэдакцыя) і спіс (Хроніка) Быхаўца181; прычым «Летапісец вялікіх князёў літоўскіх» асобнымі спісамі пе прадстаўлены — гэта проста назва «адзіна-га агульнага для ўсіх спісаў тэксту»182. Апроч яго, кароткая рэдакцыя (інакш — Беларускі 1
176ЛастпоуіВ Ю. Гігторыя беларускай (крыўскай) кнігі. С. 151—152. №. Грушэўскі заўважыў у гэтым тэк-сце «сляды рытмічнай ці, хутчэй, цыклічнай будовы» (Грушевськіаі М. С. Історія Украінн-Русн. Т 6 Кпів, 1995. С. 363): калі гак, смаленскае пісьменства і ў XV ст. захоувала вельмі архаічныя рысы старакіеўскай літа-ратуры.
177 Чамярыцкі В. 4. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры С. 91.
178 Тамсама. С. 86.
179 Савецкія лі гаратуразнаўцы падзялілі лііаратуру XV ст. на літаратуру. якая спрыялаўтварэннюРускай цэн гралізаванай (з цэнтрам у Маскве) дзяржавы, і літаратуру з «пераважальнымі абласнымі тэндэнцыямі» (гл., напр.: Гудзыіі Н. К. Нсторня древней русской лнтературы. 7-е пзд. М , 1966 С 308—310). Панепрыку Вітаўту ў гэтай схеме мссца. вядома, не знайшлося.
'ж]акыЬо»^кі_І. Зінсіуа пагі згокцпкапй пагойохуозеіом-уті па Еігхміе рг/есі Птц ІліЬекк^. ХУагзгахса 1912. 8. 13.
181 Чамярыцкі В 4. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры. С 25.
182 Тамсама. С. 15.
СПАДЧЫНА КІЕУСКАЙ РУСІ
55
ОКГОДПЬШПДТПбьШі ГЛІІО глгкпопллоллклепопм^
I „,ЯСЛ|АПОП4ІКТПЛДЛППІІ еплппІішпвіпТшьппклп ^гмрлмолпсА піы^ьм ЦІЛПОЦМТіСКОППЛПОЬЬСТЬО ДДОЬЬПІІГЛМЛТЬІІІ стмпо гомьстмдомь ТЛ ГППЗ ® цшлнгп л ТЛ П|ІЦ*Ё
ПОТЛЛЫБІ ІІЛШІТ ло
‘V ^Яклоппгпо^отьоппоіг І Я СЛТІШПМА '
С'і- НОППірЬПОІГКОГІППіДЬЛ^ С1 ^АППД IIIП М1ПІЛІП Прік ПІІССМ ь
2.*
і к
Псалтыр Улляны і Глеба СмаленскСх. Ініцыял - ілюет-рацыя да 85-га псальма: *Нахіхі, Госпадзе, вуха Тваё і пачуы мяне, бо я бесіны і сарот-ны...».
летапіс) змяшчае часткі агульнарускую, на аснове Наўгародскага IV і Сафіііскага I ле-тапісаў, і смаленскую. у тым ліку вядомую нам «Пахвалу Вігаўту». I паколькі, працягвае В. Чамярыцкі, «агульнае падабенства перша-га беларуска-літоўскага. Наўгародскага IV і
Сафійскага 1 летапісаў рэзка абрываецца на 1418 г.. ірэба прызнаць, што ў аснове гэтага рускага летанісу, крыніцы першаіа беларус-кага, ляжаў агульнарускі звод 1418 г., так зва-ны паліхрон Фоція»183. Іншымі словамі, пер-шы летапісны звод ВКЛ знаходзіцца цалкам
183 Чамярыцкі В. .1. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры. С 70—71.
56
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ кнігі
у рэчьппчы агульнарускай традыцыі. альбо, дакладней, традыцыі адзінай мітраполіі, «кідэмонп». Першы звод, які аоапіраўся на крыніцы часоў Фоція. вёўся і панаўняўся ў Смаленску, дзе епіскапам, а потым мітра-палітам сядзеў стаўленік і верны паплечнік Фоція Герасім, — праца над ім працягвалася і пасля гібелі апошняга ў 1435 г. (самая позняя звестка адносіцца да 1146 г.), затым спыніла-ся.
Цяпер зноў звернемся да В. Чамярыцкага: «Летапіс жа пашыранай рэдакцыі адкрыва-ецца зусім новым творам — «Хронікай Вялікага Кпяства Літоўскага і Жамойцкага», у якой перадаецца легендарная гісторыя Літвы ад міфічнага князя Палемона да Ге дыміна... Увесь агульнарускі летапіс, за вы-ключэннем некалькіх звестак. у спісах пашы-ранай рэдакцыі апушчаны. 3 летапісу папя рэдняй, кароткай рэдакцыі запазычаны толькі арыгінальныя іворы мясцовага пахо-джання: «Летапісец вялікіх князёў літоў-скіх», Смаленская хроніка з «Пахвалой Вігаўгу» і некалькі смаленскіх запісаў пра падзеі 30-х — першай паловы 40-х гадоў XV ст.»1в4 Па сутнасці, у другой палове XV ст. у летапісанні ВКЛ адбылася рэвалю-цыя. Другі звод (Беларускі II летапіс) свядо-ма і адкрыта нарывае з агульнарускап трады-цыяй, а дакладней — з ідэалогіяй арыешава-насці на Маскву, нават у пытаннях духоўных. I найболып выразпа гэта выглядае ў еамым прыкметным месцы: «Аповесць мінулых га-доў» з яе біблейс.кім пачаткам цынічна замя няецца легендай аб паходжанні літоўскай дынастыі і арыстакратыі ад старажытных рымлян. Безумоўна, непасрэдная прычына гэтага ідэйнага разрыву — падзел на Літоў-скую і Маскоўскую мітраполію ў 1458 г. Але сама рэзкасць і прастата разрыву паказвае, бадай, на карані больш глыбокія — і ў часе, і, здаецца, у псіхалогіі. Жудасны канец мітра-паліта Герасіма (яго спалілі ў Віцебску нібы та за дзяржаўмую здраду, і спатіў якраз той, хто лічыўся лепшым абаронцам усіх правас-лаўных у ВКЛ, — вялікі князь Свідрыгайла Альгердавіч) правёў тлустую рысу пад лю-бой «кідэмоніяй», дыскрэдытаваў саму ідэю Кіеўскай мітраполіі. Шматлікія беларускія
спісы «Летапісу Аўраамкі» і блізкага да яго «Летапісца епіскапа Паўла», якія сучасны даследчык залічвае да помнікаў летапісання Вялікага Ноўгарада апошніх гадоў існавання Наўгародскап рэспублікі, з’яўляюцца. на на-шу думку. характэрнымі помнікамі кніжнасці ВКЛ таго перыяду, калі магчымы быў саюз Вялікага Княства з Ноўгарадам184 185. Наступнік Герасіма Ісідар — апошні мітрапатіт сап-раўды «ўсяе Русі» — ужо ў роўнай меры паз-бягае і Масквы, і Літвы, аддаючы перавагу ІІверы, Ноўгараду, а яшчэ больш Італіі! I са-ма Масква з надзвычайнай лёгкасцю прызна-ла раскол 1458 г. (усё абмежавалася абменам пасланпямі між рускімі і літоўскімі епіска памі186) — Літоўская зямля стала для яе чу-жой і ў царкоўных дачыненнях, застаўшыся выключна аб'ектам тэрытарыяльных дама-гапняў. Адзіная старажыгнаруская культура канчаткова распадаецца. Толькі цяпер і ро-бяцца магчымымі, з аднаго боку, вялікадзяр-жаўныя тэорыі аб «спадчыне Манамаха», з другога — успрыманне ў Вялікім Княстве культуры Адраджэння.
Знешняя лёгкасць расколу не сунярэчыць таму, што мы казалі пра неахвоту і пасіў-насць. з якой ставілася праваслаўная іерархія ВКЛ да выхаду з-пад улады маскоўскіх мітрапалітаў. Самавызначэння патрабавала не царква, а ірамадства, і не з царкоўнымі іптарэсамі гэтае самавызначэнне было звяза-на ў першую чаргу. Якраз з асяроддзя мясцо-нага епіскапата не вядома ніводнага значнага прыхільніка царкоўнай незалежнасці, і ніхто з заходперускіх мітрапалітаў аж да 1475 г. не паходзіў ні з епіскапаў, пі з ураджэнцаў Літоўскай Русі. Кіраўніцтва царквы апыну-лася на ўзбочыне гістарычнага працэсу; гра-мадсгва раптам выйшла з-пад кантролю іерархіі (I гэта пры тым. што славянскае на-сельніці ва ВКЛ заставалася шчыра і глыбока праваслаўным — спробы саюза з рымскай царквой у 1458—1469 і 1476 гг.. што не ішлі ні ў якое параўнанне з маштабамі Брэсцкай уніі, былі аднадушна адхіленыя вернікамі і надоўга забытыя.) Так быў зроблены першы крок у гісторыі крызісу праваслаўнай царквы ў ВКЛ, што прывёў нарэшце да катастрофы 1596 г., ад якой япа ўжо не ачуняла. Гісторыя
184 Чамярыцкі В Л. Беларускія іетапісы як помнікі літаратуры. С. 23.
188 Бобров А. Г Новгородскпе летопнсм XV века. СПб., 2001. С. 229—237.
18,1 Макарші (Бумаков М П.). Нсторня русской церквп Кн. 4, ч 1. М . 1996. С. 275. — Паказальна і тое, што «зносін уласна паміж самімі мітраполіямі Маскоўскаю і Літоўскаю пасля канчатковага падзелу іх .. не адбы-валася ніякіх на працяіу ўсяго дадзенага перыяду» (тамсама. Кн 4 ч. 2. М,, 1996. С. 200), г. зн. да самап Брэсцкай уніі.
СПАДЧьІНА КІЕУСкАЙ РУСІ
57
кніжнай культуры адлюстравала гэты факт у сваёй спецыфіцы: летапісанне Вялікага Кня-сгва Літоўскага, ледзь узнікшы, у канцы XV ст„ г. зн. з Беларускага II летапісу, поўна-сцю губляе царкоўны характар, параджае та-кую унікальную з’яву, як «літоўскія ле-тапісы» XVI ст„ — і бясследна знікае, у адроз-непне, напрыклад, ад Полыпчы. дзе даўнія традыцыі аўтарскай аналііыкі плаўна звязалі яе з эрудыцкай гістарыяграфіяй Новага часу. Калі ў Кіеўскай і Маскоўскай Русі летапісан-не да часоў Івана Грозпага было паркоўнай манаполіяй. то царква Вялікага Княства Літоўскага адразу ж выпусціла з рук гэтую магутную зброю, таксама як неўзабаве сграціла кантроль і над творамі царкоўнай кшжнасці. У XVI ст. іх вытворчасць усё болып пераходзіць да прыватных асоб. Лёс летапісання стаў адной з вонкавых адзнак нрацэсу падзегшя аўтарытэту нраваслаўя ў Літоўскай Русі.
Тут варта закрануць адзш падзвычайны помнік 1490-х гг„ які гістарычна звязаны з ВКЛ, але як быццам увогуле не ўкладваецца ў нашы ўяўленні аб эвалюцыі летапісання XV ст. Радзівілаўскі летапіс — конія Уладзі-мірскага ілюмінаванага зводу 1206 г. (які да нас не дайшоў), — ёсць адной з прыгажэй-шых і цікавейшых кніг стагоддзя. Яна змяш-чае больш за 600 каляровых мініяцюр. выка-наны яны двума (некаторыя даследчыкі лічаць, што трыма) мастакамі — з лёгкай рукі акадэміка Дз. Ліхачова іх часам называюць «вокнамі ў страчаны свет сярэднявечча»187. Згодна з традыцыяй. гэта зборнік — ён уклю чае не толькі летапіс, але і іншыя творы: «Сказанне Даніла ігумена пакорлівага», «Слова святога Дарафея епіскапа Турскага аб 12 святых апосталах», «Слова святога Епіфанія, сказанне аб прароках і прарочы-цах».
У XVII ст. рукапіс гэты належаў Багусла-ву Радзівілу — ад чаго і назва, перад тым -ляснічаму Зяновічу, яшчэ раней — дробнаму
гродзенскаму шляхціцу Цаплі; мяркуючы па маргіпалыіых запісах, пабываў у межах Троцкага, Віленскэга і Наваградскага ваявод-етваў; далей у глыбінях часу лёс яго невядо-мы. Кніга знаходзіцца ў Бібліятэцы Расійскай Акадэмп навук, добра захавалася і, што здараецца нячасга, выдагна апублікава-на факсімільна188. Датуецца спіс досыць да-кладна па вадзяных знаках паперы: галоўную праблему складае пытанне аб месцы яго вы-рабу. Ад пачатку XX ст„ з прац акадэміка А. Шахмагава, у літаратуры замацавалася меркаванне аб заходнсрускім, больш вера-годна смаленскім, паходжанш кодэкса. Як рэзюміруе сучасны прыхілыпк гэтага пункту погляду, ён пацвярджаецца праз дыялекгыч-ныя асаблівас.ці рукапісу, змест прыпісак, у якіх бачыцца ўхваленне вечавых парадкаў, асабліва ў Полацку (у сувязі з агрыманнем горадам магдэбургскага права ў 1498 г.), а таксама праз «мноства заходнееўрапейскіх уплываў» і «малацаркоўны харакіар афарм-лення»189. Акадэмік Б. Рыбакоў дадае сюды вынікі аналізу мішяцюр рукапісу, адзначаю-чы ў іх заходшя гатычныя элеменгы «ў паўнавартасным комплексе: рыцарскі даспех XV ст„ своеасаблівыя вычварныя шчыты XV ст„ гарматы ў амбразурах крэпасцей» по-руч са спецыфічна смаленскімі сюжэтамі і матывамі190. У цэлым падобныя доказы ўражваюць, але, узятыя паасобку, абвяргаюц-ца іншымі аўтарамі
Характар мініяцюр можна растлумачыць праз біяграфію і жыццёвы вопыт масгака, а асаблівасці мовы — праз месца нараджэння перапісчыка191; пазнака «зрн» пры ўпамі-нанні Полацка (на яе важнас.ці настойвае А. Чарняцоў192) сведчыць на карысць полац-кага паходжання спіса не больш, чым устаўка «ў нас» у тэкст сказання аб закліканні вара-гаў («а другнй снде у нас на Белеозере»193) на карысць белазерскага. Многія заўвагі хутчэй выклікаюць пытанні, чым адказваюць на іх. Так, А. Чарняцоў адзначае «архаізм мінія-
187 Напрыклад, аповяд пра штурм князем Уладзімірам Полацка. спробу Рагнеды забшь свайго мужа, за-ступніцтва маленькага Ізяслава за сваю маці, раду баяр даць Рагнедзе з сынам айчыну, а таксама высылку по-лацкіх князёў з сем’ямі ў Канстанцінопаль — усё гэта ілюстравана пяццю мініяцюрамі (арк. 163—164).
188 Радзнвпловская летопнсь. [Т 1]: Факснмпльное воспронзведенне. СПб.; М., 1994.
189 Чернецов .4. В К нзученню Радзпвнловской летопнсн // ТОДРЛ. 1981. Т. 36. С. 285 -287.
1911 Рыбаков Б. А. Мнннапоры Радзнвнловской летопмсн м русскпе лнцевые рукоппсм X—XII веков // Радзн-внловская летопнсь [Т 2]: Текст, нсследованпе, оппсанне мнннатюр. СПб.; М., 1994. С. 282, 300-301.
191 Кукушкііна М В. К вопросу о месте пройсхождення Радзнвпловской летопнсн в сппске XV в. // ТОДРЛ. 1997. Т. 50. С. 382-383.
192 Чернецов 1. В. К нзученню Радзнвнловской летопнсн. С. 286.
193 Кукушкына М. В Преднсловне к пзданпю // Радзнвнловская летопнсь. |Т. 2]. С. 10.
58
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
('таронка Радзівілаўскага ле-тапісу з трыма мініяцюрамі, якія імоструюць тэкст (падзеі 1199 г.): 1. Вяртанне вой-ска князёў Ярапо.ч-ка кіеўскага, Юрыя Даўгарукага пе-раслаўскага і Анд-рзя валынскага з пахооу на Чаршгаў. Тут жа: невядомы рыцар канчае жыццё са-масубстаам.
2 Захоп чаршгаўскімі Оль-гавічамі палонных, скаціны і коней пад Нежаіўмам 3. Дараванне кіеўскім князем Яраполкам пераяс-лаўскага княжзння свайму братц Анд-рзю і валынскага — пляменнікц Ізясла-ву Мсціславічу. Злева — алесарыч-ная фігура.
Арк. 166 адв.
аіьінмпн
СПАДЧЫНА КІЕУСКАЙ РУСІ
59
ОП мгКснД'ГЛША • ВДНЬ/ЦВААГПН . НАІЮГН . НЖЬ'гІ’Н ЛНДОІ
Старонка Радзівілаўскага ле-тапй у з мініяцю-рачі, жія нтстру-к>ць пыкст: пад час мору Ю92 г. па По-лацку хадзілі пеш шу (уначы) і ездзілі конна (удзень) д яблы, напаоаючы на людзей у дамал і на ву.йцал.
салчІг^'А- ноіссненХ'Ьгігі^епінкоігьі під • нтлкооўш^нлА
1 Лйн'• подоулснл ННХ‘‘ііА,Ь'ЛАСП1і> НПІГ^ЛЛ.ЬК'-ЛВЦНГЛА уву • мкоклвьё/ полі'млгіы . гЦгіАлленье па гаь’Ышн кі^дйгкД!
СН*?»В|ПМеМА • ^МЛЛЛепгіСЬ’ЫЯНМгН • гл«ок||вг4^ы •Нв г^^іь’гіьдііреа^лнк*» . ваАгЬп* ведрль’АШ» свн^е'А цлшл еллл/Х гіАлгіоўіьМ||ввев’*^ГА^.САМН,нмлвтпА^ нмпвгл^гіЛМ^нЛль’ЫВЛ^ІполмІ-пкв • нрАПглвелнКАк’^ шейІнвлоьен.ь лівпо^в- н• <?л інсочніьШ^
60
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАП КНіГІ
цюр, іх арыенгацыю на старажытнарускія ўзоры дамангольскіх часоў, практычпую ад-сутнасць адлюстравання ў мініяцюрах дасяг-ненняў старажытнарускаіа мастацтва XIV— XV7 стст.»19,1 — але ці былі Полацкая і Сма-ленская землі некранутымі астраўкамі да-мангольскаіі архаікі? Тут жа ён кажа пра «агульную дэградацыю стылю і звязаную з ёй нядбайнасць выкапання». Але ж гэта даты-чыць аднаго з мастакоў ілюстрацый, чаму гэ-та павінна служынь доказам таго ці іншага месца стварэнпя спіса? Супастаўленне вай-сковых і бытаных рэчаў на мініяцюрах пака-зала адпаведнасць іх захавапым у музеях і ар-хеалагічным знаходкам. Паводле заключэн-ня археолаіа А. Арцыхоўскага, іх можна раз глядаць як праўдзівую гістарычную карці-ну — мшіяцюрысты дакладна паказваюць не толькі старажытную зброю: мячы. сякеры коп і, шастапёры. гарматы і бытавыя рэчы — плугі, рыдлёўкі, нажніцы, але такс.ама нрад-меты — сімваты існаваушай іерархіі: кароны, шапкі, шлемы і адзенне193. Сапраўды, Ра-дзівілаўскі летапіс мае шмат загадак, супя-рэчнасцей і парадоксаў. Але галоўнае: абса-лютна немагчыма растлумачыць, хто і на якія сродкі мог замовіць у Вялікім Княстве ў 1490-я гг., кап туды ўжо ва ўсю моц пасту-палі друкаваныя кнігі, вялізны ілюмінаваны кодэкс свецкага зместу, цалкам назбаўлены якой-небудзь актуальнасці (нагадаем, тэкст заканчваецца на 1206 г.) і якіх-небудзь сэнса-вых сувязей з Літоўскай Руссю (такія знака-выя для повай дзяржавы іапонімы, як Вільня, Наваградак. Трокі, рака Нёман не нрыгадваюцца тут ні разу).
Доўгае княжанне Казіміра Ягелончыка (1440—1492) выклікала і новыя з’явы ў сфе-ры кніжнасці. Інтэнсіўная заканадаўчая дзейнасць (выданне Судзебніка 1468 г. і шэ-рага прывілеяў гарадам і землям ВКЛ), ус-кладненне структуры і функцый велікакня-жацкага апарату прывялі да ўзнікнення дзяр-жаўнага архіва. «У сярэдзіне 80-х гадоў XV ст. канцылярыя Вялікага Княства Літоў-скага ажыццявіла два мерапрыемствы, цесна
звязаныя паміж сабой: былі складзены кнігі-зборнікі ранейшых дакументаў і распачалося вядзенне бягучых кніг, у якія дакументы ўпісваліся па меры складання. Гэты момант уяўляецца пачатковай датай гісторыі выдан-няў Літоўскай Метрыкі»194 195 196. Тут важна не толькі тое, што ўзнікае новы тып — «кнігі-архівы»197, але і што істотна пашыраецца ко-ла людзей не проста пісьменных, а тых, хто прафесійна займаецца працай з дакумептамі, прычым людзей з шырокімі духоўнымі інта-рэсамі. Невыпадкова да гэтага часу адносяц-ца першыя сведчанні аб прамых кніжных су-вязях Вільні з Масквой: пісар вялікага князя Якуб звяртаецца з просьбай да маскоўскага архітэктара Васіля Ярмоліпа купіць для яго некалькі богаслужбовых і чэцціх кніг198.
Узнікненне свецкай кніжнасці не азначала якога-небудзь звужэння сферы функцыя-ніравання царкоўнай кніп. Рэпертуар жа яе значна пашырыўся. Звяртае ўвагу з'яўленне службовых кніг песнапенняў — Трыёдзяў (Поспай, што ўключата паследаванш веліка-поснага цыкла, і Кветнай — для набажэнства ад Вялікадня да Пяцідзесятніцы) і Актоіха, альбо Асмагласніка (з малітваслоўямі на ас-татнюю частку года). Міграпаліт Фоцій, еду-чы з Канстаіпнопаля па Русь (у 1408 г.), за-хапіў з сабой грэцкія богаслужбовыя кнігі, якія статі ўзорам для перакладаў і гыражы-равання ў ВКЛ; да іх адносіцца Трыёдзь По-сная і Кветная, якая захавалася да сёння199. Вядомыя нам і славянскія Трыёдзі. Адна з іх - пергамінавая. знойдзена ў XIX ст. у вёсцы Мікатаева Дзісенскага павета200. Другая, з фондаў РНБ, выклікае асаблівую цікавасць Як паведамляе запіе перапісчыка, яе ў 1466 г. зрабіў дыякан Яўстафій у Гродне па заказе пана Фёдара Валовіча201. Аднак пры па-раўнанні публікацыі з арыгшатам выяўляец-ца, што кантрастная фатаграфія і чорна-белы друк зраўнялі колер чарніла асноўнага тэкс-ту прыпіскі (акуратны слупок) з выпраўлен-нямі і дапіскамі, зроблепымі іншым чарнілам і пшіай рукой. Калі былі зроблены папраўкі і з якой мэтай — невядома. Пазнейшае ўмя-
194 Чернецов Л. В К нзученню Радзпвнлловской летопнсн. С. 287
195 Арцыховскый А В. Древнерусскне міінпатюры как нсторнческнй нсточннк. М., 1944.
19,5 Бережков Н. Г Лнтовская Метрпка как нсторнческнй нсточннк. Ч 1. М.; Л., 1946. С. 95.
197 Альшчц Д. Н. Что счнгать рукопнсной кніігой? (Нз опыта опнсання древнерусскнх рукоішсей) // Пробле-
мы нсточннковедческого нзучення рукопнсных н старопечатных фондов. Л.,1979
198 Нікалаеў М В Палата кнігапісная. С. 211.
199 фонкііч Б. Л. Греческая рукопнсь мігтрополмта Фотня //ДПРК. [Сб. 1| С. 189 195.
200 Добрянскіій Ф Н. Опнсанме рукоппсей Внленской пуб.тнчной бпблпотекп... № 5.
201 Ластоўскі В 10. Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі. С. 161
СПАДЧЫНА КІЕУСКАН РУСІ
61
Іііінсяк'іі лл
'ДК*
опнс
ГГ*”’."4..
ІІбАСЛІНІ іліЫгмгМ
дпмдеіісІАКНйННЗД.
,-С і| V мнднюгл />і •ЛНЛНЬ
^О^пОСАЬДмк нкон
МІН'Ч Н'ОЛНА І<К
і ГЛНГІвІН емьрлкльтк
Пр ІІАГНД^І М4Л |НЛ -Н* ’ 6 еуі явукшмногбгрішь
I ' г* Н > ,1 л ,
НЛГбЛММІ&ЧКЫ ДЬМКО
ІЫЦКАГПЙН /Н-АГА п
Л. ' ЛТІНСІІІЬ ПОМАДгНвГО
ААМ !
Н 7йО і|іДК
(V г<4' ІСГІфлШІ Імр
ТрыеОзь XV ст. з Гроона (РНБ: ЕпІ.17).
Прытска дыякана Яустафія са спраўленняла невя-домага рэдактара. У канцы — сентэн-цыя кннапісца: чРааку апошнячу канец, а розуму ня-ма канца. Як рады заяц, сеткі пазбес-шы, так рады пісец, апошні радок дапісаушы .*.
62
ПСТОРЫЯ БЕ-ЛАРУСКАЙ КНіГІ
Грыёдзь ХУст.э Гродна (РНБ.
Еп.І.17) Арк. 186. Дапіска «верным нашьм князем по-собы ,» у тэксце праушчыка-рэдак-тара кнігі вылцча ецца і колерам чарніла, і почыр-кам
/А
(ІІАЧ’Н МЦ.ОЬІрН Х‘/>С(С|ІП О^лсем Н АГЛ(|Ц *і 0’1(0 Ні( <ІОДХУЛ’ІАСІСОМЭ|*(МІ^І (Н(СуДіАСО1|ДНЛіЬДЫ ч
ёмА.ТпуОС'ГНОН’ЯН'Д Н0АД В4(|ПЬ * ( ПІ(54РК«(Т'*^0П А Гр ( /1 ІА'І ^'Л Й 4 С Н Ні| ( го*сод
^іС|(«с>і'Н оісооі&данямН'і^
ЙЛ(гііеіУ4МА
(Л(ПН
ггінле
ЬСКОЕНОНН |^0С0Е'ННЫНС*Н|С|О(П|С0М2Г .ГТТСГ'.ГІ ДЙ^^НОК'А’ДНТНЯПОНЛ*
МІЯННІС4 (л. •*-«- "ЧаА
С'ГЙОНАВб <к / х ск-ППА С ігглдгкЗ ірН *-
Н 1(41С-Ы (Х*Ч( СЫ(НПІТ 04 С'Г'О
ЦГІІСТ Н«ь о
ДЛ<Ы’ОГ|!'*пГ
3 /- '
>у Ц ц^н
ец'омнйліоднс молі'нмв
СіПАЙЬНОК^н Ь 0П(ОІ|ІН гі^місонсеснлісй*' 4кы к» АГ лс/г/АЛНП'ІЦОЬЬІ
й • ГЧ О А СЛА ГгіЫГЛД |
ПІН Л|'
САі|ІЛ(/А ^Ьгпд/ХЦ^НРКЯ птслАйсД,' НДАА^ГГАіМССА
СН»(М^О нрыдднц СЛф
кол4'ь*д ШI с Лч'кі СЛЛ1 с гнс
Л<(|» *Сс4’ДА(Н *(А -Ш|рял МДСшііплвцП^ Н|М
ЯІГСА^ЛІ
ЫНМОЬ'* КЛП'ЛКЫАСНЛЫ
МЛША Н10»М/ПЦлмл*В
'/
ШЛІ’ІН і^ЛГ.учІЛ^-Ю^ІЬНСіПН’іАІ^ОІІ*
< !мў- '
{с не ч.нд^ гмтло п оад мі|і с «мь'пгон в|4 г н}
<м0лаі(і*С(Пі<^Кі 7 ’гйтС т»гл*^мгАА^
°“Ч . , < > гч т*
ЬАтклікмбМгік»'*'-’’* ~(ММЬО
М|4М|НА | ОДлНЯЧСОуГП'МіПСІЧІІХВО
і'4'НАс4йН ІНЛ1ЬПДК»(1
рНСА НАК
ОЛ4
•*
ІНІМбСііЦшА
> ЦАь’» П* Л*ВОЬ СЛНІО^ о ЧП44 ОуіГТОААГОЦНЦЛОКЛ
I ' Д.Л '».' ГІ4ШНй<ЛСП>Дгі(Л ш*С'к
СКООКІН «4 |Ц« ВЛаЮірН I п пД ко €дН гі оу 11» Н і в^і'
___ V
4*л« -НП<Я0іўІЬГ6ГМ(гіК Сгі’АРКЛуо*' ^гіШОСП’Ы^П МС АВ‘Л'Н|1 ПНЬ'с ПОН^ЫМ ГОІШ ІП»ННІІНСА>ІЛОУ4<6
С'ПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
63
шанне ў гэтую прыпіску выглядае спробай «прывязаць» яе да вядомай гістарычнай асо-бы. Калі ўважліва ўгледзецца ў старонкі кпігі, можна ўбачыць рэдактарскую праўку па тэксце — магчыма, змяненне прыпіскі бы-ло канчатковай стадыян работы праўшчыка.
Актоіх, які часта ўжывалі і як навучаль-ную кнігу па музыцы, набыў у XV ст. пэўную актуатьнасць202. У практыку Кіеўскай мітра-поліі ўводзіцца новы службовы статут — Іерусалімскі замест Студыйскага. У адпавед-насці з большай складанасцю ўжытку была створана новая рэдакцыя Актоіха, якая ўключыла новыя вершы і каноны і адлюстра-вала зменены парадак песнапенняў. Менавіта таму пісар Якуб прасіў прыслаць яму з Маск-вы Актоіх новаіі рэдакцыі203.
Узор рукапіснай кнігі смаленскап трады-цыі гэтага перыяду — Евангелле 1449 г. з ук-ладным запісам: «Се еванглье дал раб бжнн Мамак Федор Матфем Боброедов ІІван Нп-кнфоров Лукьян Макспмов Стму Спсу на прпстол в лето 3 ное прн велнкнм кнзн Казн-мнре прн епспе Семнонп»2*4.
Якасцю каліграфічнага ныканання вылу-чаецца спіс тлумачальнага Псалтыра («Ска-заніе пеалмом») св. Афанасія Александрый-скага, зроблены ў Віцебску205. На адгорце апошняга аркуша знаходзіцца прыпіска: «В лето 6... (апошпія тры лічбы адсутнічаюць. — М. Н.) сппсана бысть сія кннга рукою много-грешпого раба Божня Ортемья дяка рекомая Псал і нрь толкованая. А сппсана бысть в гра-де Внтебьску месяца марьта. на похвалной неделн в 13 день...»206 Цікавая рыса, якая не адзначана ў публікацыі прыпіскі: слова «Ор-темья» напісана пасля закрэсленага «Ар-теміа» — перапісчык выправіў нашсанне, якое здалося яму. верагодна, занадта праста-моўным.
У рс.зных беларуска-літоўскіх і рускіх ле-гапісах неаднаразова апісана гісторыя далу-чэнпя Смаленска да ВКЛ — распавядаецца, як Вітаўт аблажыў у 1395 г. гэты горад і пра-панаваў выйсці з яго смаленскім князям Свя-таславічам, каб вырашыць іх сямейпыя спрэчкі на яго, Вітаўта, трацейскім судзе. Калі князі выйшлі, Вітаўт прымусова рас-
Пеачтыр Улляны і Глеба С 'маленскіх. Арк. 275 адв.
Дыялоі двух рыба-коў, якія разам з поўнай рыбы сет-кай угмараюць ітцыял *М>: *Па тянн корвіін сын — сам есы таков». Атрымалаі я до-і-ыць іранічная ілюстрацыя г)а 128-га псаіьма *Шмат уціекалі мяне з юнацтва маыго...».
сяліў іх у розныя месцы сваёй дзяржавы, а Смаленск перадаў свайму намесніку. Вялікі князь Глеб Святаславіч Смаленскі аказаўся на велікакняжацкай службе і праз кароткі час (у 1399 г.) гераічна загінуў у бітве на Ворксле. ваюючы на баку Вітаўта, Пасля шэ-рага закалотаў у 1104 г. горад канчаткова ўваншоў у склад ВКЛ. На наступны пасля смерці Вітаўта год, у 1431 г., удава Глеба Сма-ленскага Улляна (у манастве Алена) уклала ў храм св. Міхаіла Архангела ў Смаленску сваю сямейную рэліквію — вялікі ілюмінава-ны пергамінавы Псалтыр. Уктадны запіс на апошняй старонцы паведамляе: «В лето 6939 спю кнпгу дала раба божпа Утьяна. нарече-ная во нночьском жнтыі Елена, церквн чюдо-творца святого архангела Мнхапла на помн-нок... господпну своему князю велпкому Гле-бу Смоленскому м мне, ннокнне Елене, н на шнм детем. А кто сню кннгу отпмет, погубнт пашу память. самого его погубпт Хрпстос сын бога жнваго... ампнь»207. Нашчадкі Глеба Свягаславіча Смаленекага і Улляны ўвайшлі ў далейшую гісторыю ВКЛ як дынастыя Гле-бавічаў (Глябовічаў) — яны ў розны час зай-малі, ужо як дзяржаўныя чыноўнікі. вышэіі-шыя пасады ў дзяржаве, у тым ліку ў Сма-ленскім ваяводстве. Псалтыр Улляны і Глеба застаўся адным з самых выразных і добра за-
2(|- Дожына Н Снеўная кніга Актоіх на Беларусі // Музычная культура Беларусі: пошукі і знаходкі. Матэры-ялы VII навуковых чытанняў памяці Л. С Мухарынскай (1906- 1987). Мн., 1998
203 Нікалаеў М. В Палата кнігашсная С. 211
304 Востоков .1. X. Оппганпе ругскнх н словенскнх рукоппсеіі Румянцовского музеума. С. 175.
203 Петров Н. II. Оппсанне рукоппсных собраннй. находяшнхся в городе Кневе Вып. 2. М., 1896. № 11
206Тамсама. С. 10
207 Іранстрем Е. Э. Опнсанне русскпх н славянскнх пергаменных рукопнсей. С. 51
64
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
Псалпіыр Умяны і Глеба Смаченскіх. Франтыспіс з Канстанціно-пальскім патры-яршым крыжом з'явіўся ў Псалты-ры смаленскіл кня-зёў у той самы час, кам выяьа гэ-тага крыжа трапіла на шчыт конніка іПагоні* на дзяржаўным гербе Вялікага Княства Літоўскага.
хаваных помнікаў прылучэння незалежнага княства да ВКЛ.
Тэрататагічная ілюмінацыя Псалтыра Ул-ляны і Глеба Смаленскіх мае падабенства да аздобы сучасных яму па часе стварэння (ка-
нец XIV ст.) Мсціслаўскага Псалтыра і Мсціжскага Евангелля. Лкрамя пляцёнак-інпіыялаў з фантастычнымі істотамі тут ёсць шмат буквіц, якія па свайму малюнку — зва-рот да рэалізму штодзённага жыцця. У літа-
СПАДЧЫНА КІЕЎСКАЙ РУСІ
65
ры «М» два рыбакі цяпіуць сетку з рыбаіі і (падпісана рукоіі пісца) сварацца пры гэтым: «Цягні курвін сын! — Сам гэтакі!», у літары «Н» б’юцца два рыцары — адзін утыкнуў у другога дзіду, супраціўнік замахпуўся мячом (гэта ілюстрацыя да 139-га псальма — малітвы за дапамогу супраць ворагаў). У літары «П» два чалавекі трымаюць верхнюю перакладзіну літары. а свабоднаіі рукой кож-ны трымае за язык сабаку, ппцыял «О» нама-ляваны так, што літару ўжо цяжка назнаць — яна страціла свае акруглыя формы і ператва-рылася ў двухнефавую келлю, пасярод якой стаіць сівабароды чалавек з топкім нажом для рэзкі пергаміну ў адной руцэ і з ру-капісам у другой. Асабліва складаныя па кам-пазіцыі франтыспісы — намаляваны не толькі традыцыйныя застаўкі з тэрата-лагічным (раменным і звярына-пачварным) арпаментам, але і рэчы нетрадыцыйныя. на-прыклад патрыяршы крыж (той жа формы, што і крыж Еўфрасінні Полацкай, які ў гэты час знаходзіўся ў Смаленску). Акрамя арыпнальнай ілюмшацыі ў Псалтыры Утля-ны і Глеба ёсць дадатковыя малітвы, змест якіх сугучны тэксту Псаітыра — малеппе слабога чалавека: «Шатанпе юностн н лнце-мерне старостп н обое безумня прнтяжав, в леноетьную облехся рпзу н, встыда нспол-ннхся. руку вздетн на нь бо не смею. О мпло-стн Божпя прмчмтая, к гебе прнпадая, молю-ся, прося отпуста мнопіх мн зол... прпмміі мон плач воішюша к тобе. в путь твопх запо-веднн наставн мя...» (арк. 297 адв. — 298).
Ілюміпацыя ІІсалтыра Утляны і Глеба Смаленскіх яшчэ чакае свайго манаграфічна-га даследавання. Тое, што яно можа быць шкавым і плённым, паказвае праца Б. Рыба-кова — для тлумачэння асаблівасцей света-погляду стрыголыпкаў ён выкарыстаў аначіз тэраталагічнай аздобы наугародскіх кніг XIV СТ.208
Сярод кніг, што прыдатныя і для чытання пры набажэнстве, і для хатняга атьбо келей-нага чытанпя. вылучаецца «Пралог». Гэты жыційпа-павучальны зборнік з чытаннямі па днях года быў распаўсюджаны ўжо ў XV ст. У інвентары Слуцкага Троіцкага ма-настыра 1494 г. адзначаецца «...старых речей церковных., ІІрелогн два»208 209, у «спісе кніг у Метрыцы Вялікага Кпяства Літоўскага» за 1510 г. (бібліятэка Альбрэхта Гаштольда —
0.ІІЛ
<®»ЖБгП
' ;ГППІ
Псалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх. Арк. 140 адв.
Антрапа чорфны ініцыял «Б г.
Жыгімонта Старога) упамінаюцца два «Пра-логі»: «кніга прелог» потым друп раз — «прелог». Друкарні ВКЛ гэтую кнігу не вы-давалі.
Частка рэпертуару кніг у акрэс.тены намі перыяд не прызначалася для богаслужбы (цг дакладней, яны прызначаліся не толькі дтя богаслужбы) — гэта чэцш кнігі, сярод якіх важную функцыю носьбіта ведаў пра будову навакольнага свету выконвалі прырода-знаучыя зборнікі. У славянскай кірылічнай традыцыі самастойных прыродазнаўчых кніг (з выняткам, які складаюць, напрыклад. «Траўнікі») не існуе. Чытач знаходзіў іх у вы-глядзе асобных казанняў у зборніках энцык-лапедычнага зместу, у Палеі, Шасцідневе і іншых зборніках трывалага і пераменнага зместу.
Часам звесткі аб з’явах прыроды (у тым ліку і анамальных) сустракаюцца ў выглядзе прыпісак на богаслужбовых, чэцціх атьбо га-спадарчых кнігах. Напрыклад, у Евангеллі XVI ст. маецца такі запіс (на польскай мове з асобнымі словамі на старабеларускай): «Года тысяча шэсцьсот пяцьдзесят чанвёртага ме-сяца жніўня дванаццатага дня па рымскім ка-лсндары знак на небе паказаўся перад світан-кам, засвяцілася раніцай, а дзевятай гадзіне, месяц быў і зорка, што, верагодна, яму слу-жыла; за караля его міласці Яна Казіміра тое было, а за дзяржавай яго міласці пана Яна Мілясеўскага маёнгку і царквы Горніцкай. Іаан Сашка, гродзенскі пратапоп сваёй ру-кой».
208 Рыбаков Б. А. Стрнгольннкп. Русскне гуманпсты XIV столетня. М. 1993. С. 170—174.
2ЮАЗР. Т. І.СПб., 1846. С. 137.
66
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
ІІсалтыр Улляны і Глеба Смаленскіх. Арк. 297 адв.
Ініцыял паказвае кніжніка ў келлі.
Пра тое, што гэта літара <От*, мо ж на здагадацца хутЧі>н па сэнсе, чым з выявы
Кантакты ВКЛ з Захадам спрыялі з'яўлен-ню зборнікаў чыста літаратурных, якія скла-далі аеобную кнігу. Адна з такіх ацалелых кшг сярэдзіны XV ст. — рукапісны зборнік з лігаратурнымі творамі — змяшчае тры апо-весці: «Страсці Хрыстовы», «Аповесць пра каралёў-валхвоў» і «Жыціе Аляксея, чалаве-ка Божыя»21п. Тэксты гэіых папулярных ся-рэднявечных твораў перакладзепы з лацін-скай мовы. Перакладчык не ведаў царкоўна-славяпскай версіі апошняй аповесці, і, можа, таму ў мове яго перакладу амаль не су-стракаюцца царкоўнаславянізмы. Гэтыя і інпіыя акалічнасці дазволілі В, Ластоўскаму спвярджапь. што зборпік перакладзены ка-таліком для каталікоў211. Мяркуючы па асаблівасцях палеаграфічных (тэкст пе-рапісаны беглым паўуставам, якім карыс-таліся пры напісанні дакументаў), зборнік мог быць перапісапы ў скрыпюрыі веліка-княжацкай канцылярыі.
У 40-я гады XV ст. пачалося кнігадрука-ванне ў Еўропе. Прыкладна праз 30 гадоў гэ-тае тэхнічпае дасягненне. якое вывела. павод-ле ірапнай заўвап Я. Неміроўскага, кнігу з тупіка унікальпасці212, ужо прымянялася ў дзяржаве Казіміра Ягелончыка, менавіта ў
яго польскай сталіцы — Кракаве. Тут у 1473— 1477 гг. выйшлі чатыры кпігі на лаціпскай мове, а праз некалькі гадоў, у 1491 г. — чаты-ры кірылічныя інкунабулы. Першыя кіры-лічныя кнігі на славянскай мове пры фінан-савай падтрымцы кракаўскага горнапрамыс-лоўца Яна Турзона былі надрукаваны Швай-польтам Фіолем у 1491 г. Гэта чатыры лі-тургічныя кнігі: Актоіх, Часаслоў, Трыёдзь Посная і Трыёдзь Кветная. Сферай іх рас-паўсюджання сталі ўсе славянскія землі. Прыпіскі на 78 захаваных да сёння па-асобніках выданняў Фіоля паказваюць, што 30 з іх у XVI—XVII стст. бытавалі ў Мас-коўскай дзяржаве (яшчэ 14 маюць больш познія прыпіскі велікарускага паходжання), на 12 паасобніках ёсць запісы беларускія, польскія і ўкраінскія, на двух — румынскія маріінапіі213. Аднак друкаванне ў Кракаве славянскіх кпіг было прымусова спынена. У гэтым можна бачыць адну з першых праяў цэнзуры новага часу214, аднак, хугчэй за ўсё, прычына тут болып складаная: важным фак-тарам была перамога каталіцкай артадоксіі, немалую ролю адыграла і аддаленасць месца вытворчасці ад асноўных спажыўцоў.
Выхадцы з ВК.Т, магчыма, звязаны яшчэ з такім цікавым фактам гісторыі славянскай друкаванай кнігі, як друкаванне каталіцкіх кніг славянскай мовай глаголічным ал-фавітам — яго арганізаваў у горадзе Рыека па свой кошт епіскап Шымун Казічыч Беня ў 1530—1531 гг. Усяго вядома шэсць назваў: Псалтыр, лацінскі Службоўнік, малы Рыту-ал, Місал, «Кніжіце од жнтіійа рнмскнх ар-хпреов п цесаров» (гістарычны твор з жыц-цяпісамі папаў рымскіх і імператараў) і кніжачка з манаскімі правіламі. У Рыеке для Шымуна Казічыча працавалі два майстры-друкары - Дамінік і Барталамей з Брэста215. Наўрад ці яны былі з французскага Брэста — больш верагодна, што славянскія тэксты (хай сабе і пязвыклай глаголіцай). набіралі выхад-цы з Брэста Літоўскага, і славянская мова была для іх родная.
2 1,1 Карскый Е Ф Труды по белорусскому н другпм славянскпм языкам. М., 1962. С. 263-315.
211 Ластоўскі В. Ю. Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі. С. 181.
212 Немыровскіш Е Л. Начало славянского кннгопечатання. М , 1971. С. 36
213 Тамсама. С. 208. — Пекаторыя з кнігазнаўцаў навейшага часу залічвалі друкі Швайпольта Фюля да здабыт-каў то.тькі ўкраінскіх. Так. увесь 5-ы выпуск часопіса «Украінська кннга» (Краків; Львів. 1943) выйшаў з пад-загалоўкам: «450-ліття украінського друкарства в Кракові». Такой самай крайнасцю з'яўляецца пастулат аб тым, што друкі Фіёля — гэта першыя беларускія друкі (Саверчанка I. В. Ангеа тесііосгііач. С. 20).
211 Тороізкі}. Роізка V,- сгазасЬ по'Л'огуспусЬ О<1 згосіком'оецгоре^зкіе) ро!у§і сіо пігаіу піеро<11е§І05сі (1501 — 1795). Рогпап, 1994.
2,,і ОІ5соуегіпд іЬе діадоіігіс чсгірГ оГСгоаГіа 7а§геЬ, 2000. Р 27
СПАДЧЫНА КІЕУСКАЙ РУСІ
67
Каля 1475 г. на мітрапаліцкую кафедру ў Наваградак прыехаў абраны вернікамі і духа-венсгвам і прызпачаны вялікім князем Казімірам смаленскі епіскап Місаіл — упер-шыню на прастол сеў ураджэнеп ВКЛ. Атры-маўшы ў спадчыну маёнтак Чарэю, ён яшчэ ў 1454 г. заснаваў у ім манастыр. Гэты манас-тыр ён адпісаў у спадчыну сваёй роднай пля-менніцы княгіні Марыі і яе мужу, велікакня-жацкаму пісару пану Багдану Сапегу. Акрамя Чарэйскаіа ў аіюшняй чвэрці XV ст. у ВКЛ склалася цэлая сетка манастыроў, кожны з якіх быў кнігапісным цэнтрам — Гродзенскі Каложекі Барысаглебскі, Віленскі Свята-Троіцкі. Кобрынскі Спаскі, Мсціслаўскі Апу-фрыеўскі, Мсціслаўскі Пустынскі, Міхай-лаўскі Гарадзецкі ў Полацку, Поланкі Іаана Прадцечы на востраве, Полацкі св. Пятра на замку, Полацкі св. Міколы на Лучні, Полацкі Спаса-Еўфрасіннеўскі, Пінскі Ляшчынскі, Слуцкі св. Іллі, Слуцкі Троіцкі, Лаўры шаўскі, Смаленскі Міхаіла Архангела, Троцкі Раства Багародзіцы. 3 благаславення Мі-саіла ў мітраналіцкім скрыпторыі была ство-рана новая Кормчая кніга. Акрамя царкоў-ных капанічных правілаў (на аснове серб-скай рэдакцыі) яна ўключала апісанпе Нава-градскага 1415 г. сабору, формулу пастаўлен-ня ў епіекапы мітрапаліта Герасіма, паследа-ванне асвячэння антымінса і царквы ў 1476/1477 гг, а таксама шэраг юрыдычных акгаў вялікіх князёў Вітаўта і Казіміра Яге-лончыка для ўсіх насельнікаў Вялікага Кня-ства Літоўскага. Гэтая Кормчая — важны помнік царкоўнага і свецкага права апошняй чвэрці XV ст. — зараз знаходзіцца ў Кракаве, куды трапіла з бібліятэкай графа Тарноўска-га216.
Ад другой паловы XV ст. кнігапісны цэнтр існаваў у Слуцку пад пратэкцыяй князёў Алелькавічаў. На пачатку 1494 г. архіманд-рыт Слуцкага Троіцкага манастыра Іосіф Солтап (у будучым мітрапаліт), адыходзячы на служэнне ў якасці епіскапа ў Смаленск, падпісаў вопіс манастырі кай маёмасці, якую здаваў кпягіні слуцкай, пазначыўшы, шго ён атрымаў пры прыняцці архімандрыцтва, а што прыбавіў. Гэта самы старажытны вопіс
маёмасці, у якім найбольш увагі аддаецца кннам: «Я архіімандрпт Іосцф, нареченый ешіскуп Смоленскій, здаю твоей ммлостм го-сударынн моей кнегннн манастырь святое Тронцн... а над то прпбавнл есмп за мое дер-жанье... А кішг: Правпла велпкіп, Устав. Со-борнмк постный, Соборннк годовыіі, Собор-ннк Жптія Святых, Зморагд, Потребнпкн два, Служебннкп трн, Дорофсй, Ефрем, ІІп-кон, Феодор Студпт. Апокалмпсія, Грпгорей Спнапт, Псалтыря в десть, Часословець... А старых речей церковных: Мнней дванадцать, Тріодн две, Еуангеліп два тетры. Прслогн два, Еуангеліе толковое четье, кшіжка Лест-впца, Семіон Новый Богослов; Апостол тетр, а другій опракос, Устав. Псалтыря. Патерпк Печерскый...»217. Такім чынам, архімандрыт Іосіф 26 кніг атрымаў ад сваіх папярэднікаў, а 19 дадалося пад час яго кіравання манасты-ром. Можна меркаваць, што частка новых кніг была перапісана ў самім манастыры. Рэ-пертуар іх — пераважна чэцці. прычым такія кнігі, як Саборнікі, патрабуюць вялікай твор-чай работы ад складальніка і наяўнасні вялікай бібліятэкі, дзе можна было б збіраць патрэбныя тэксты. Адна з кніг, перапісаная ў Слуцку, захавалася да сёння. Гэта патрыстыч-ны зборнік (РНБ, шыфр у. I 1410), які ў 1487 г. па загадзе Іосіфа спісаў Антон Сямёнаў сын Чалюсткін.
Кнігі полацкай работы разпастайныя па тэматыцы, захавалася іх няшмат. Адна з та кіх — «Лесвіца» 1479 г„ спісаная ў Іаанаўскім на востраве манастыры218.
Значнымі кніжнымі падзеямі ў гэгы час былі працы кнігапісцаў Бярозкі і Васкі. У 1489 г. паповіч Бярозка родам з Наваградка складае і перапісвае ў Камянцы кнігу «Чэц-ця» «пры вялікім каралю Андрэю» — так на-зывалі Казіміра Ягелончыка, і гэта дало нека-торым падставу гаварыць аб першапачатко-вым праваслаўным хрышчэнні Казіміра пад імем Андрэй. Знакам бытавання габрэйскіх кніг, прывезеных з Заходняй Еўропы альбо з Канстанцшопаля, з'яўляюцца іх пераклады ў ВКЛ. Адзін з прыкладаў — зборнік пад на-звай «Прнточннк», які ў 1483 г. спісаў пісар пана Мікалая Радзівіла Васка. Тут, між
216 ІЦановЯ. Н. Восточноставянскне н южнославянскне рукопнсн... Вып. I. С. 136—154.
217 АЗР. Т. 1. С.136—137.
218 Іаанаускіх манастыроў было багата на Русі, таму кнігі з прыпіскай аб знаходжанні ў манастыры Св. Іаана Прадцечы цяжка дакладна лакалізаваць. Аднак мы ведаем іолькі адзін манастыр Іаана Прадцечы на востра-ве — у Полацку. Гэта не ўлічыла даследчыца полацкай «Лесвіцы» {Корнеева-Петрулан М. II. Лествпца 1479 г. как памятнпк ппсьменного языка Псковской областп XV в. // Зіауіа. 1931 Зезіі 1 8 4). Кніга зараз захоўва-ецца ў Аддзеле рукапісаў Харкаўскай гарадской бібліятэкі імя У. Г. Караленкі (М 819322а-10.9196).
68
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
Патрычтычны зборнік (РНБ <2-1 1410).
Смальнянін Анпіон Сямёнавіч спісаў гэту кнігу па за-гадзе кір Іосіфа Балгарыновіча, на-стаяцеля манас-тыра св. Тройцы ў С нуцку ў 1487 г. Неманаскае імя кшгатсца дазваляе йачыць у ім альбо паслуштка, альбо наёмнага ра-ботніка.
інпіым, перапісаны пераклад «Логікі» («Речн Монсея Егаптяннна») аўтара XII ст. Майсея Майманіда219. Дзе працаваў Васка — певядо-
ма. Хутчэй за ўсё, не ў маленькім Нясвіжы, а ў сталічнай Вільні, дзе можна было знайсці арыгіпальныя тэксты для спісання (магчыма,
219 Творы, перапісаьыя ў гэтай кнізе, выклікалі актыўную палеміку на пачатку XX ст. (Берожыцкііа Л Замет-кп клнтературе лжпдовсгвукчцнх// РФВ 1911 № 3/4). Зараз месцазнаходжаннезборніка невядома. Ензнік з калекцыі Аддзела рукапісаў бібліятэкі Акадэміі навук Украіны ў час Друіой сусветнай вайны.
СПАДЧЫНА кіеускай русі
69
болыпую частку з іх грэба было перакла-даць).
Прыняўпіы спіскапекую кафедру на ўсходзе Вялікага Княства Літоўскага — у Смаленску, мітрапаліт Солтан сваёй кіпучай энергіяй спрыяў развшцю кніжнай справы ў гэтым горадзе. Яго намаганнямі падрыхтава-ны і здзейснены шлюб Аляксандра з права-слаўнай маскоўскай царэўнай Аленай Іва-паўнай, што спрыяла, у ліку іншага, інтэн-сіўпым кніжным кантактам з Маскоўскай дзяржавай, прынамсі з Троіца-Сергіевым і Кі рыла- Белазерскім манастырамі
Сталай, афіцыйна зацверджанай рэзідэн-цыі мітрапаліт не меў. У залежнасці ад асабістай прыхільнасці ён мог жыць у Сма-лепску, Валадымеры-Валынскім, Наваірадку і Менску. Сталічная Вільня не была месцам пастаяпнага зпаходжання мітрапаліта: пасля скаргі віленскіх мяіпчан вялікаму князю Аляксандру ў 1498 г. у лісце Аляксандра бы-ло зазначана: «...а здавна дей мптрополнт одннова на год к ніім прнезджнвал...»220.
Важным для будучага аблічча кніжнасці ВКЛ стаў 13»6 год. Тая частка «літоўскага парода», якая да гэтага часу заставалася язычніцкай. хрысцілася па кагаліцкім абра-дзе і была падпарадкавана польскім архі епіскапам. Прыпяцце хрысціянства адбыва-лася пад час «вялікага расколу» рымска-ка-таліцкай царквы (1378-1417), калі заходні свет меў адпачасова двух пап — аднаго ў Ры-ме, другога ў Авіньёне. Хрышчэнне на за-ходнім абрадзе прывяло да шырокага пранікнення ў краіну лацінскіх, а пазней і польскіх кніі. Яшчэ неахрышчаныя язычнікі пад правадырствам вялікага князя Ягайлы далучыліся да каталіцызму. У дзяржаве ад-былося веравызнаўчае раз’яднанне, і яно ста-ла часткай пюсіііь уіуепсіі (спосабу жыцця).
Гісторыя веравызнаўчых разыходжанпяў сягае ў XI ст., калі візантыйскі патрыярх Міхаіл Кіруларый абвясціў (у 1054 г.) прын цып пераваіі духоўнай улады над свецкай, зачыніў надпарадкаваныя Рыму цэрквы і ма-настыры ў Візангыі, назваў ерассю трады цыйнае ў лацінян прычашчэнне апраспокамі і суботні пост. І.н адмовіўся прызнаць вяр-
шэнства папы Льва IX над усходняй царквой. Чэрвень 1054 г. пазначаны поўным разрывам заходняіі і ўсходпяп цэркваў.
У багаслоўскай сферы асноўнае разыхо-джанне палягача ў тым, што лаціняпе пры-зпавалі сашэсце Святога Духа не толькі ад Вога-Айца. ате і ал Ісуса Хрыста, ад сына («I ад Сына» — «Гіііоцце»). Спрэчка аб прыродзе Троііцы стала, па сутнасці, снробай вырашэн-ня важпеіішых філасофска-багаслоўскіх пы-танняў аб суадносінах адзінства і мноства, зямнога і нябеснага, чалавека і Вога. Па-роз-наму трактавалі ўсходняя і заходняя цэрквы свабоду волі. Заходняй канцэпцыі накана-вання (св. Аўгусцін)221, якое вядзе чалавека ў выратаванне альбо ў пагібель, візантыііцы супрацыіастаўлялі тэорыю сінергізму — спа-лучэння свабодпай чалавечай дзейнасці з Бо-скай міласэрнасцю.
Каталіцкая царква ў ВКЛ выкарыетоўвала гатовыя тыпы богаслужбовых кніг, якія склаліся ў Заходняй Еўропе: зборнікі служ-баў, агэнды, рытуалы, брэвіарыі, градуалы, антыфапарыі.
Богаслужбовыя каталіцкія кнігі пры-сутнічалі ў 1422 г. у наваградскім касцёле Усіх Святых (зараз фарны касцёл), калі 74-гадовы Ягайла браў свой чацвёрты шлюб з прадстаўніцай знатнага роду (паходжаннем з Вялікага Княства) Соф’яй Гальшанскай. Пасля нараджэння іх дзяцей над Польшчай фактычна запанавала літоўская дынастыя. Сямейнай мовай першых Ягелонаў і іх свая-коў у ВКТ была «славенская руская», пра што сведчаць, прынамсі, дакументы — лісты вялікіх князёў. Так, у 1387 г. Ягайла, ужо ка-роль, даючы свайму брату Скіргайлу Альгер-давічу Троцкае княжапне і горад Полацк, ка-рыстаецца «рускай» мовай222. Апынуўшыся ў Кракаве, ліцвіны спрычыніліся да польскай кіпжпасці — Соф’я Гальшанская заказала пе-раклад кніг Старога Запавету на польскучо мову. Кніга гэтая была адмыслова ўпрыгожа-на і агрымала ўласнае імя «Біблія каралевы Соф’і»223.
Асноўным спажыўцом прывазных кніг бы-ло Віленскае каталіцкае епіскапства. Па-раўнальна маладое (аргані.завана пасля
22“АЗР. Т. 1. С. 175.
221 Глыбокая зацікаўленас ць гворчаецю св. Аўгусціна выявііася ў выдадзеным Віленскай акадэмічнай друкар-няй у 1617 г. зборы яго твораў: «Размысленні ў пяці тамах. Таемныя казанні, зброя духоўная, аб скрусе сэрца. аб марнасці свету...». Пераклад з лацінскай на польскую мову зрабіў бабруйскі старасціч ІІётр Казімір Трызна.
222 ІІергамепные рукопнсп Бнб.тнотекн Академнн наук СССР. Опнсанпе русскнх н славянскнх рукоішсей ХІ-ХУІ веков. Л„ 1976. С. 176.
223 Коазогсака М. ВіЫіа *)?гукц роічкіш. Т 1. Рогпагі, 1968. 8 62—86.
70
ПСТОРЫЯ БРЛАРУСКАМ КНІГІ
кіЬег РакмпаІі<і (АнОэгавенскі ле-гендарый) XIV ст. Чатыро.счастка-вая мініяцніра са сцэнамі з жыцця св. Станіслава.
Друкуецца па кнізе *РаяегЬ/. 5., ^агюсКа М. Роіопіса аПузІусгпе а> гЫо-гас.Ь гі'аіукапДгісІі. СМапД, 2000»
1387 г.), яно ахоплівала велізарную тэрыто-рыю, на якой каталіцкі касцёл знаходзіуся ў стадыі арганізацыі — наігрыканцы XV ст. там было каля 90 парафій. Неабходныя кнігі прыбывалі ў асноўным з-за мяжы. Так, сярод
кніг першага віленскага каталіцкага епіскапа Андрэя Васіла ў 1397 г. называюцца: два пан тыфікалы, а трэці стары, з рубрыкай рымска-га двара. імшал адзін маты, рубрыкі француз-скай ачьбо рымскай221. У Кракаве, пры Ма-
221 Рггуаі&оіезкі П'. 7.у\соГу Ьі^карбу.' хуіІегічкісЬ Т 1. РеГегчЬцгк. 1861. 8. 26.
СПАДЧЫНА кіеўскай русі
71
рыяцкім касцёле, была створана спецыяль-ная карнарацыя — «катэдралісі» — цэх кніга пісцаў, што працаваті па перапісцы кніг для заказчыкаў з рускіх зямель Кароны і для ВКЛ. Сярод прадстаўнікоў гэтага цэха асаблівым масгантвам вылучаўся алтарыст Марыяцкага касцёла майстар Барталамей, які выканаў у 1483 г. па заказе наваградскага старасгы Марціна Гаштольда «Антыфана-рый»225. Да зробленых у Кракаве кніг нале-жыць і Біблія з Бібліятэкі Расійскай Ака-дэміі навук.
Да з’яўлення ў Вялікім Княстве Літоўскім кнігадрукавання Віленскае епіскапства за-маўляла неабходпыя кнігі за яго межамі. Так, у 1499 г. гданьскаму друкару Конраду Баўмгартэну была замоўлена літургічпая кніга «Агэнда» (А^ешіа). Гэгае універсалыіае выданпе, папярэднік «Рытуата» (называлася гаксама «Басгатепіагішп», «Разіогаіе», «ЬіЬег Ойісіогат», «Малцаіе»), было га-лоўпым кіраўнінтвам кожнага снятара ў вы-кананні сваіх абавязкаў. «Агэнда» напісапа па ініцыятыве і пад наглядам епіскапа Оль-брахта Табара226 канопікам віленскай дыя-цэзіі Марцінам.
Сучасныя даследчыкі агаясамляюць ка-ноніка Марціна з Марцінам з Радома, што жыў у Вільні ў 1495-1502 гг., выпускніком Кракаўскага універеітэта, чалавекам з бліжэйшага атачэння епіскапа Табара227. Кніга атрымалася настолькі ўдалая (не-вялікая — 62 аркушы, яна змяшчала толькі самыя неабходныя — выбраныя — службы), што Баўмгартэп у тым жа годзе выпусціў яшчэ адпо выданне для выкарысгання ва У'іоцлаўскім епіскапстве (пры гэтым быў зменены тытульны аркуш — на ім ужо не ўпамінаўся віленскі канонік Марцін). Ста-сункі з Гданьскам не перапыніліся і ў наступ-ныя стагоддзі: так, у першай палове XVII ст. вялікую колькасць пратэстанцкіх кніг для літоўскіх збораў пастаўляў гданьскі друкар і выдавец Андрэй Тунэфельд.
Усеагулыіая змена касцельных богаслуж-бовых кніг адбылася пасля Трыдэнцкага са-бору (1545—1563). Новыя кнігі павінны былі адлюстроўваць рэформы літургіі У сён-няшніх бібліятэках часта можна сусгрэць пе-раплёты XVI ст., зробленыя з ранейшых па
Фрагмент мішяцюры Андэга-венскага легенда-рыя.
Сцэназ па-стаўленнем св. Статсіава ў епіскапы.
Друкуецца па кнізе «РаДегЬу 5., ўапоска М. Роіопка агСузіусгпе ю гЬіо-гаск гсаіукапзкі’'к. СФапзк, 2000».
часе натаваных пергаменных лацінскіх ру-капісаў, — гэта рэшткі тых каталіцкіх датры-дэннкіх службоўнікаў (градуалаў і антыфа-налаў), што пайшлі пад нож пераплётчыка.
Каб атрымаць поўнае ўяўленне пра кніжную кулыуру Вялікага Княства Літоў-скага, мы павінны ўлічваць сталую прысут-насць у абарачэнні значнай колькасці пры-вазных кніг. Кніжныя сувязі зямель, якія паз-ней увайшлі ў ВКЛ, з заходнееўрапейсжімі краінамі пачаліся яшчэ ў XI ст„ калі ў Тураў з жонкай князя Ізяслава Яраславіча трапіў кодэкс Гертруды — Псаітыр, перапісаны пры канцы X ст. па заказе архіепіскапа Трэві (Ірландыя) Эгберта і ўпрыгожаны 34 мініяцюрамі. На Русі ў кодэксе з’явілася яш-чэ адна чаетка (гэтак званы Сосіех Сегггасііаішз — малітоўнік Гертруды) і пяць новых мініяцюр: «Раство Хрыста», «Укры жаванне», «Багародзіца Пячорская», «Апос-тал Пётр з групавым партрэтам сям’і Ярапол-ка» і «Каранаванне Яраполка». Малітоўнік узнік на працягу 1078—1087 гг., пісала яго
225 Роікокзкі Е. К.Чф.ка г^коріьшіеппа XV каішгге РоГкі ХУагега^а, 1984. 8 108.
226 Епіскап Табар нарадзіўся ў Табарышках Ашмянскага навета. Быў прабошчам апімянскага сабора Св. Духа, потым віленскім канонікам. Пекаторыя гісторыкі называюць яго Войцэхам (РггуаІ§оа-зкі Ж /уу/огу Ьп>кпрб%' лтІепзкісЬ. Т. 1. 8. 69—89).
227 Ыон'ак і. Росгцікі згіпкі (Іпікагчкіе) па Рошоггц \у XV ліекп. Сііапьк. 1976. 8. 154—155.
Псалтыр Учляны і Еіеба Смаленскіх.
Арк 169 адв. — 170.
Разгорт з фран тыепісам. гЧуй, мой народзе, нпву ку маю, вуха сваё да слоў вуснау маіх прыхіліце» — пача-так псачьма 78.
/II
кЛіПЛІЦГЬ дьды
’ЬПСІЦІЛІТМГ0ДППІСШі^,1 & квп’ьм«ппрікл«пптні(гв КЛШСК'ЬГЛЫвКСТ’ЫЦПІЦЬ
** ” '* .4$Ч^«КГЬП|П’ГГЛД1'Ь'СТЛ
ыьііг біфлгогіл,тпмінп.'(к,і П л ікісл «’кіш/цоіт'ьпмссіті
рНЛ’ЬНМЦППЛШППвЬІДЛнІдгіл П ”ІС..ГН/й6тЛД1іП^1В|«Д1П I Ь %^1«!,іПірГ|КЛ4’ЬІГ« АПСНЛІ)
74
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІГІ
альбо сама Гертруда, адьбо, як лічаць некато-рыя даследчыкі, яе капелан228. Мініяцюры. згодна з гіпотззай Віктара Шматава, маглі быць створаны ў Тураве, дзе некаторы час жыў Яраполк229.
Значны кніжпы імпарт (славянскіх і грэцкіх кніг) з пауднёваславянскіх зямель і з Візантыі існаваў праз цесныя царкоўныя кантакты з Канстанцпюпалем. Пасля ка-таліцкага хрышчэння ў ВК.Т у вялікаіі коль-касці сталі трапляць, часцей за ўсё праз Полыпчу, заходнееўрапейскія кпігі. Спачат-ку ў Наваградку і Вілыіі, а затым і ў іншых гарадах ВКЛ пастаянна дзейнічалі каталіцкія манахі (францысканцы і дамініканцы, пас-ля — кармеліты, бенедыкцінцы, бернардзін-цы і іншыя ордэны), з якімі прыйшла лацінская кніга — часцей за ўсё не перапіса-ная ў ВКЛ, а прывезеная здалёк прадукцыя заходнееўрапейскіх скрыпторыяў. Сярод іх такія высокамастацкія, як кніга з жыццямі святых — «Андэгавенскі легендарый». Гэты пергаменны (на 105 фаліовых аркуіпах) ко-дэкс быў зроблены па замове караля Роберта Андэгавенекага каля 1333 г. майстрам Герту-лам. Згодна з пануючай па тоіі час у італь-янскіх (балонскіх) майстроў модай, на ста-ронках дамінуюць мініяцюры, а не жыційныя тэксты - бо гэта была кніга, прызначаная для каралеўскіх дзяцей, якія па ёй вучыліся чы-таць. У 1347 г. Андэгавенскі легендарый вы-вез з Неапаля кароль Людвіг Вепгерскі, які пакінуў яго сваёй дачцы Ядвізе. Ад яе кіпга як пасаг перайшла да Уладзіслава Ягайлы. У сталіцы ВКЛ прыгожы заходнееўрапейскі кодэкс атрымаў пазву «ІлЬег Раяьіопаііз», бо тут пераважалі жыцці пакутнікаў. Вялікі князь Ягапла падараваў «ІдЬег Раззіопаііз» віленскаму кафедралыіаму касцёлу — япа доўга заставалася гам як узорная кніга для знаёмства новазвернутых хрысціян з выдат-ным сінтэзам слова і вобраза, сплавам гісто-рыі і легенды, агіяграфічных топасаў і ікана-графічных схем... урэшце, з лацінскап мовай і асновамі хрысціянскай веры230.
Найболыпую групу сярод захаваных ру-капісных кніг складаюць літургічныя. атьбо
богаслужбовыя, кнігі. Вялікая іх колькасць у праваслаўнай царкве тлумачыцца гым, што пры богаслужэнні карысталіся спалучэннем сонечпага (мінейнага) і месяцавага (трыёд-нага) каляндарных цыклаў. Богаслужэнне магло адбывацца па поўным цыкле -- мапас-тырекае - ці скарочаным — саборна-прыход-скае. Некаторыя літургічныя руканісы ўяўляюць сабоіі тэксты яшчэ мепшага аб’ёму, чым гэта неабходна нават для саборна-пры-ходскага богаслужэння. Гэта прывяло С. Цемчына да думкі, што ў еярэдпявеччы існа-ваў яшчэ адзін тып богаслужэння. калі япо адбывалася не рэгулярна, а спарадычна — не ва ўсе дні, а толькі на некаторыя выхадныя і найболып зпачныя святочныя дні. Гэты тып мог існаваць там, дзе не было рэальнап маг-чымасці для штодзённага саборна-прыход-скага богаслужэпня ў слабахрысціянізава-ных асяродках, пасля падзелу цэркваў — на тэрыторыях з перавагай іншаслаўнага (на-прыклад, каталіцкага) насельніцтва, у рэдка-населеных месцах, дзе цяжка збірацца ўсім вернікам, у перыферыйных вясковых прыхо-дах. Такі тып богаслужэпня С. Цямчып нра-панаваў называць місіянерскім231. Кожнаму гыпу богаслужэння адпавядалі пэўныя тыпы кніг, асноўныя з якіх пададзсныя ў табл. 1.
Істотныя змены ў рэпертуары распаўсю-джаных у ВКЛ літаратурных твораў ад-быліся пры мітрапаліце Кіпрыяпе, іх прыня та лічыць вынікам другога паўднёваславян-скага ўплыву. Назіранні акадэміка А. I. Саба-леўскага паказалі, што па мяжы XIV і XV стст. інтэнсіўна перапісваліся творы свя-гых айцоў, новыя спісы працягвалі сваё жыц-цё ў буйнейшых праваслаўных (пазней ба-зыльянскіх) манастырскіх бібліятэках232.
Асаблівасці аздобы кнігі ў XIII- XV стст. — яе ілюмінацыя (у адрозненне ад пазней-шай ілюстрацыі). Гэта абавязковае цэласнае мастацкае вырашэнне ўсёй кнігі: каліграфія перапісчыка, мастацкае выкапанне зага-лоўных літар (ініцыялаў) і заставак, нарэш-це, малюнкі і мініяцюры. Вонкавы выгляд за-хаваных кпіг адпавядае мастацкім густам ча-су і ўзроўню майстэрства: вонкавы — пера-
228 Роскоь-зкі Е. КоЬіеІу а клідгка згесіпіоч'іесхн — іууЬгапе ргоЫепіу // КІІІзС. 1998. № 3. 8. 3—4.
239 Шчатау В Ф Партрэт Яраполка ў мініяцюрах // ПГКБ. 1980. № 4. С. 24—26.
230 Зараз «Андэгавенскі легендарый» пад назван «Асіа вапсіопіт рісііз іта^шіЬці асіотаГа» захоўваецца ў бібліятэцы Ватыкана (РааіегЬ 8.,]шюска М. Роіопіса агіуЛусгпе V/ гЬіогасЬ чаГукапзкісЬ Ссіапчк 2000 8. 32-33).
231 Темчын С. Ю. Тнпы православного славянского богослуження в XI—XIII веках в связн со структурнымц разновндностямн служебного Евангелня ц нных лнтурітіческнх кннг // 81ауіа. 1999. ЗезіГ 2. 8. 191-211.
232 Соболевскый А. II. Южнославянское влнямне на русскую пнсьменность в XIV—XV веках. СПб., 1894.
СПАДЧЫНА К1ЕЎСКАЙ РУСІ
75
Асноўныя гыпы кніі ііры богаслужэннях Табліца 1
Богаслужэнііе Манастырскае Саборнапрыходскас Місіянерскае
Перыяды чнасць Кожны дзень Субоіы, нядзелі, святы Снарадычпа (нядзе.іі.
Статут Евангелле Студыйскі, Іерусалімскі Поўны анракас, тэгр Статут Вялікай царквы Кароткі апракас святы) А постал - Ева нгеллс
Апостал Поўны апракас і чэцій Кароткі апракас Апракас святочны (нядзельны) Вел і коді іа-нядзельны.
Мінея Апостал Месячная Свягочная Стоўппы Агульная
Актоіх Актоіх поўны Шасціднеў службовы Акгоіх нядзельны
Кветная Трыёдзь Поўная Поўная Святочная (нядзельная}
плётчыкаў, унутраны — ілюмінатараў і пісцоў. ІІа жаль, пераплёты кніг гэтага перы-яду не захаваліся, таму гаварынь пра вонка-вы выгляд можпа толькі абапіраючыся на апісанні і нешматлікія аналогіі Традыцый-ным сюжэтам мініяцюр былі выявы аўтараў кніг (найчасцей евапгелістаў) — іх шмат сус-тракаецпа ад пачатку кнііанісання. У XIII— XIV стст., як заўважыў М. Розаў, у гэтых вы-явах з’явіліся новыя характэрныя асаблі-васці, якія вынікаюць з таго, што майетры кніжнай мініяцюры пачалі болып зацікаўле-на ставіцца да гэтых выяў, бо бачылі ў іх, у ад-розненне ад іканапісцаў. не толькі святых, але і людзей сваёй прафесіі233. У азначаны пе-рыяд у Вялікім Княстве Літоўскім у кніжнай аздобе змяніліся два стылі — візантыйскі і тэ-раталагічны, звярыны.
Для разуменпя творчасці ілюмінатара важна ўсведаміць, шго ў межах стылю ён до-сыць свабодна «гуляе». Гэта назіраецца і паз-ней, у выпадку з мастацкім «прымітывам» аз-добы рукапісных кніг XVIII ст. Паводле думкі Ю. М. Лотмана, народнае ўспрыняцце малюнка матэрыяльнае: яго кранаюць ру-камі, на яго паказваюць пальцам, з ім іаво-раць. Кніжная ілюмінацыя звязана з тэкстам не толькі пісаным, але і імправізаваным. Калі прафесійнае мастацтва стварае статую, якую аглядаюць моўчкі, то народнае мастацтва стварае ляльку, з якой гуляюць, размаўля-юць, якую апранаюць, спавіваюпь. I сакра-лізаваны змест у XIV -XV стст. не перашка-джае яшчэ аздабляць кнігу так, каб можна было «гуляць» на пачатку амаль кожнага раздзела. Наглядным прыкладам могуць стаць ініцыялы з Мсціжскага Евангелля і
Мсціслаўскага Псалтыра. У арнаментыцы франтыспіса Мсціслаўскага Псалтыра 1395 г. храм паказаны не як звычайна, у разрэзе, а з фасада; уся заходняя частка пакрыта ўзорам пляцёнкі-сеткі і птушак — жывых і мёртвых. Птушкі нібыта трапілі ў сетку арнаменталь-най пляцёпкі, каб загінуць. Цяжка вызна-чыць схаваны сэнс гэтай кампазіцыі — Б. А. Рыбакоў бачыць у плеценых арнамен-тальных застаўках тэраталаіічнага стылю д'ябальскія сеткі-«цянёты», у якіх ілюміна-тар паказаў злоўленыя людскія душы-птушкі.
Для вывучэння кніжнай ілюстрацыі ў якасці аднаго з інструментаў мы павінны вы-лучыць асобныя іканаграфічныя схемы і зрабіць пазіранні за іх асобнымі зменамі ў ме-жах іканаірафічнага зводу. Важным з'яўля-ецца даследаванпе асобных ілюстрацый і агульнай сістэмы ілюстравання. Неабходны дадатак да гэтага — аналіз вобразнай інтэр-прэтацыі тэксту сродкамі ілюстрацыі. Мас-так у паказанай падзеі часам выходзіць за ме-жы тэксту, які ён ілюструе. Іншы раз гэта тлу-мачыцца асацыятыўным мысленпем, часам — міграцыяй ілюстрацыйных схем і сюжэтаў з кпігі ў кнігу, але варта ўзяць пад увагу і іыя някніжныя крыніцы вобразна-паэтычнай інфармацыі, якой валодае ілюмінатар.
Калі для вызначэння іканаірафічнай схе-мы неабходна высветліць найперш тры крыніцы. звесткі кананічных і некананічных кніг Старога і Новага Запаветаў, гворы пат-рыстыкі і літургічнай гімнаграфіі, то пры даследаванні кіпжнай ілюстрацыі трэба пры-маць пад увагу, акрамя таго, дадзеныя апо-крыфаў і шырэй — фальклорныя вобразы.
233 Розоя Н Н. Русскне мастера рукопясной кннгн. С. 90.
76
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Вырашэнне праблем някніжных крыніц ілюстрацыі абяцае адкрыпш, якія істотна па-вялічаць уяўленні не толькі пра псіхалогію мастацкай творчасці ілюмінатара, але і пра шырокі і багаты сусвет народных ідэалаў, што атрымалі адлюстраванне ў ра.інастайных ілюстрацыях сярэднявечнай і навейшага ча су кнігі.
У 1970 я гады супрацоўнікі Археа-графічнай камісіі АН. СССР распачаді працу над зводным каталогам рукапісаў, што за-хоўваліся ў СССР. На першым этапе гэтага праекта даследчыкі з Беларусі і Летувы ў працы ўдзелу не бралі. Вынікам стала недас-татковая ўвага да кніжнасці з зямель ВКЛ, нешматлікія захавапыя паасобнікі заліч-валіся да агульнарускіх помнікаў. Ста-ноўчым бокам стала, аднак, тое, што праца паспрыяла распрацоўцы методыкі і метада логіі вывуч.эння рукапіснай кнігі. У аснову апісанняў зводнага каталога была пакладзена тыпалагічная класіфікацыя — метадычныя рэкамепдацыі змяшчаюць характарыстыкі асноўных тыпаў рукапісаў. Аднак пры ўсёй увазе да класіфікацыі кнігі элементы кніж-най аздобы — арнаментыка і ілюстрацыя -найчасцей заставаліся па-за ўвагай іх функ-цыянальнага прызначэння ў межах кодэкса.
На сённяшіпм этапе вывучэння пам далё-ка яшчэ да магчымасці стварыць абагуль-няльную гісторыю ілюмінаванай рукапіснай кнігі ў Вялікім Княстве. Да сёнпя не асэнса-вана інфармацыя аб цэнтрах кнігавытвор-часці. не выяўлены ўсе майстры. не даследа-вана тэхналогія ілюмінацыі. Адпак матэры-ял, што сабраны ў працэсе працы над ру-капіснай кніжнасцю ВКЛ, яшчэ неаднойчы будзе прадметам гістарычна-кнігазнаўчага абагульнення, і перш за ўсё ў плане гісторыі кніжнай ілюстрацыі і кнігавытворчага ўмельства. Неабходна і далей назапашваць апісанні ілюмінаваных кпіг, распрацоўваць методыку вывучэння ілюстрацыі. раскры-ваць узаемазалежнасць паэтычнай вобраз-насці літаратурнага гвора і кніжнай аздобы. На гэтым шляху важна вырашыць метадыч-
ную і метадатагічную задачу манаграфічнага вывучэння і публікацыі асобных помнікаў. Найлепшы вынік атрымліваецца ў выпадку, калі рыхтуецца факсімільнае выданне ру-капісу. Першая спроба фотатыпічнага выдан-ня ў Мінску помніка рукапіснай кпіжнасці XIV ст. была няўдалай: падрукавапае з чор-на-белага мікрафільма са значным памянь-шэннем ад фармата арыгіната «факсіміле» Друцкага Евангелля аказалася не прыдат-ным для вывучэння аздобы. фанетычных асаблівасцей і пункіуацыі гэтага цікавейшага помніка - на рэпрадукцыі згубіўся такі важ-ны для кнігапісца XIV ст. чырвоны колер — кінавар231. Нашмат больш удалым было ажыццёўленае ў 2009 г. факсімілыіае (на па-перы) і электроннае выданне Слуцкага Еван-гелля з навуковымі каментарыямі. Далей-шымі па важпасці кандыдатамі на факсі-мільнае перавыданне мы назвалі б Мсці-слаўскі Псалтыр, Полацкас і Лаўрышаўскае Евапгеллі
Рукапісная спадчына ВКЛ патрабуе і прынцыпова іншага спосабу вывучэння, ме-навіта рэканструкцьп страчаных помнікаў кніжнасці. Зніклыя ў пажарах і ліхалецці па-асобнікі (прыгадаем дзесяткі знойдзеных у культурных слаях Наваградка, Полацка, Мінска і іншых гарадоў кніжных зашпілек) могуць быць рэканструяваны паводе зместу і наваі аздобы. Міжвольная спроба такой рэ-канструкцыі адбываецца заўсёды. калі да-следчык якога-колечы захаванага помніка га-ворыць пра яго «пратограф» Адпа з такіх рэ-канструкцый узыходзіць да ўзнаўлення ство-ранага ў Наваірадку ў 1262 годзе Храногра-фа: апісання пошуку міфалагічнымі асобамі-язычнікамі найбольш прымальнага спосабу пахавання вельмі добра стасуецца з мяшанай балтыйска-славянскай тапанімікай Нава-градчыны і спалучэпнем абрадаў трупаспа-лення і трупапалажэння ў навакольных могільпіках234 235 236. Тэксты з незахаванай да сёння рукапіснай кніі і пры гэтым бяруцца па спісах Хранографаў XV (РДзАСА №279/658) і XVI (БАНЛіт № 109/147) стагоддзяў235.
234 Друцк летапісны. Друцкае Евангелле. Мінск, 2001
235 Павлова К.В. Поіребальныс памятннкн окрестностей Новогрудка // КСНА. 1981 Вып 166. С 78-83.
236 Лемешкын Н. Ноанн Малала в фольклорное сказанне о Совпн в составе Хронографа 1262 г.: переводная впзантнйская хроннка н древняя лнтовская лнтература // 8епо,і ІіеШуок Ійегесйга, 21 кпі^а. Уііпшз, 2006 I.. 229-275.
Уздым і крах літоўскам культуры (1501-1648 гг.)
КУЛЬТУРНА-ПСТАРЫЧНЫ КАНТЭКСТ
а пачатку XVI ст. замкпёная ў сабе арганізацыя асобных зя-мель Літоўска-Рускай дзяржа-вы пасля падпарадкавання іх уладзе вялікага князя вілен-скага цалкам захавалася. Кож-
ная з зямель была не толькі адміністрацый-наіі адзінкай. Пры поўнан адсутнасці агуль-нага заканадаўства яна жыла «па сваіх мяс-цовых правах, па сваёй «старыне» і раўнівгі ахоўвала непарушнасць сваёй тэрыторыі...»1.
Ці была ў гэты час агульная для ВКЛ культурная прастора? Адназначнага адказу няма. Самастойнасць асобных зямель зама-цоўвала іх культурныя асаблівас.ці. У розных частках дзяржавы карысталіся сваімі дыя-лектамі «рускай» ці «літоўскай» мовы (асаб-ліва адрозніваліся дыялекты балтыйскія: прусы і жмудзіны разумелі летувіскія гаворкі з-пад Ліды і Крэва не больш, чым палачане палякаў). Хрысціянства не забараняла «ту-тэйшай» мовы ці дыялекту, але прывучала маліцца на мове агульнацаркоўнаіі. Адным з важных і да сёння нявывучапых пытанняў культурнай гісторыі ВКЛ з’яўляецца пытан-не аб ужываппі «рускай» мовы ў каталіцкім храме. Ахрышчаная ў каталіцызм Літва стала дзвюхмоўпай — нават ведаючы свой родны (балтыйскі) дыялект, прадстаўпікі пануючых класаў усё часцей для грамадскіх зносін, а таксама і ў побыце карысталіся старабелару-скай моваіі — асабліва тыя, хто атрымаў маёпткі на рускіх землях, хто парадіііўся з рускі.мі баярамі і князямі. А такіх за два міну-лыя стагоддзі была болыпасць. Касцелыіае набажэнства на лацінскай мовс вымагала ад свягароў ведання лаціны, але не больш таго. Якая мова будзе абслугоўваць унутрыкас-
цельнае жыццё (пропаведзь, дакументацыя і да т. п.), павінны былі вырашаць самі новаах-рышчаныя. Рымска-каталіцкі касцёл у дачы-неннях культуры (мастацтва, мовы, музыкі) быў сістэмай гнуткай і адкрытай на ўсход (пра гэта свсдчаць, напрыклад, кірылічныя надпісы і візангыйскага стылю фрэскі ў кас-цёлах Кракава і Любліпа часоў Ягайлы). За-хавапыя шматлікія касцельныя паперы на старабеларускай мове розпых, прыпамеі ві ленскіх і наваградскіх, касцёлаў, пратэкцыя каталіцкага епіскапа першадрукару Францы-ску Скарыне гавораць пра тое, што на пачат-ку XVI ст. у касцёле ВКЛ адбывалася ваган-не паміж «палыпчызнай» і «русчызнай». Н. Мячкоўская тлумачыць адзін з абаротаў у выдавецкім адрасе Скарыны (рускшш словы а мовай славвнскай) як падкрэслепае ўказан-не на новы шрыфг, аўтарам якога быў Ска-рына2. У гэтым ёсць рацыя. але справа не столькі ў малюнку шрыфту, колькі ў яго прынцыповым адрозненні ад лацінскіх шрыфтоў.
Нязменны альбо амаль нязменны жыццё-вы лад вызначаў, акрамя ўсяго, і ўстойлівасць ужытковага кніжнага рэпертуару. 3 другога боку, падзеі штодзённага жыцця ўвесь час стваралі прычыны для ўзрушэння грамадст ва. Будаваліся шматлікія хрысціянскія хра-мы — касцёлы для неафітаў і цэрквы для па-слядоўнікаў тралыцыйнага, грэцкага дабра чэсця. Найбольш значныя сярод іх — позна-гатычны касцёл св. Ганны ў Вільні і мігра-палінкі Наваградскі Барыеаглебскі сабор, уз-ведзены на фундаментах сгаражытнай царк-вы XII ст. Многім новабудаваным храмам дойліды надалі абаропчыя якасці — з такіх захаваліся Сынковіцкая, Маламажэйкаў-
1 Пресняков А. Е. Лекцнн по русской іісторнм Т. 2, вып. 1 М., 1939. С. 129.
2 Мечковская Н. Б. Кпрнлло-мефодмевское наследне в фплологмп 81аУІа ОтТІіосІоха п языковые вопросы в рус-ском православнп XX века // Славяноведенне. 2000 № 2. С. 5—6.
УЗДЫМ I КРАХ ЛПОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
79
с.кая, Супрасльская цэрквы і Камайскі кас-цёл. Грамадства ВКЛ моцна ўзрупіыў папад крымскіх татараў 1506 г„ калі былі ўзяты і разбураны Наваградак і Мінск: «Року 1506... сам Магмет Герей солтан подыішол под за-мок Мннскнй, а под Слуцко послал двох бра-тов свонх... пустнл загоны нод Внлню, также до Внтебска, Полоцка п Друцка, п на все сто-роны... А тые два брата его царевнчп отсту-піівпін от Слуцка пошлн до Новгородка, а на той час в Новгородку все панове сеймовалн, которые вндячіі, же зле, выехалн з Новгород-ка за Немен, а татаре за ннмн гоннлн. Взявшн перше Новгородок, запалнлн его, а перешед-шн Немен, в Лптовской землн велнкіш почн-ннлн шкоды, а з вязнямн м здобыткамн назад вернулііся... людей самых над 100000 хрнсі н-ан вязнев з Русн н Ліітвы, кром пншнх до-бытков, вывелн так, нж на кождого тагарнна по 25 вязнев доставало, кром побнтых»3. Пасля гэтай катастрофы пачалося інтэнсіў-нае абарончае будаўніцтва на наваградскім Замку і ўзвядзенне новай гарадской с.цяны ў Вільні: «Того ж року внлняне н панове лмтов-скне, тым страхом стрвожены, мур около Внлня обвелн н замкп обмуровалн»4, — знешняя пагроза падштурхоўвала будаў-ніцгва ў дзяржаве. Не паспелі прызвычаіцца да адных архітэктурных дасягненняў — а ўжо закладваліся падмуркі новых. Саборы буда-валі гараджане і багатыя паны, магнаты і дзяржава стваралі сістэму абарончых замкаў і гарадоў5 6. Ліодзі напружана працуюць на бу-даўніцтве, ствараюць повыя кнігі, нябачныя дагэтуль абразы і фрэскі. пішуць музычныя творы. Важпымі падзеямі робяцца новыя думкі (найперш у нетрах хрысціянскіх кан-фесій) і публічныя дыспуты аб іх. Тысячы праваслаўных становяцца пратэстантамі, каб ужо ў наступным пакаленні зноў быць правілыіымі каталікамі. Небываласць — гэ-тую неадменную прыкмету кульгурнай па-дзеі — грамадства не толькі заўсёды чакае, але штодпя стварае; сукупнасць культурных падзей дае няспынную плынь «павіны» — рух эвалюцыі. Можна ўбачыць пэўны пара-докс у тым, што жыццё і грамадскі статус но-вым дасягненням — новабудоўлям, закана-даўству, парадку судаводства альбо арганіза-цыі войска - забяспечвалі каралі і вялікія князі праз тое, што, прымаючы ўладу, давалі
абяцанне «старыну не рушыці, навіны не ўводзіці».
Паколькі гаспадары больш часу жылі за мяжой, у Польшчы (Кракаве, а потым Вар-шаве: ныключэнне складалі Аляксандр Яге-лончык ды Жыгімонт Аўгуст), гарант заха-ванпя «старыны» аказваўся далёка, і «наві-на» даволі лёгка з’яўлялася ў межах ВКЛ, не сустракаючы кансерватыўнага адпору вы-шэйшай улады.
Для нас тут найболып важна, як адбываўся працэс назапашвання кніжнай «навіны», якая роля ў гэтым розных слаёў грамадсіва ВКЛ — ад нялікіх кпязёў да простых друка-роў, кнігапісцаў і пераллётчыкаў. Пасля смерці Аляксандра Ягелончыка ў каратеў-скім скарбцы ў Кракаве (інвентар спісаны 24 і 25 ліпеня 1506 г.) знайшлося 12 кодэксаў і 18 аздобленых малітоўнікаў, сярод якіх і адна руская кніжкаь. Але гэта былі не ўсе яго кніп — віленская частка каралеўскай біб ліятэкі тут не апісана. Пры яго панаванні між Маіквой і Вільняй, Смаленскам і Ноўгара-дам, Бранскам на Падляшшы і Бранскам на Дзясне існавала ад.зіная прастора — кніп прыбывалі з Масквы, але і спіеваліся на мес-цы; для гэтага былі адукаваныя пісцы і пат-рэбныя тэксты. У гэты ж перыяд у ВКЛ за-клаліся падмуркі «кніжнай талеранцыі» — у адпой сям’і збіраліся кнігі розных па веравы-знанні аўтараў. Мець іх у сваёй хаце і чытаць было не заганна.
За кароткае праўлеіше Аляксандра многія тэндэнцыі новай эпохі проста не паспелі вы-явіцца. Першы значны яе перыяд прыпадае на княжанне Жыгімонта Старога (1506— 1548). Пад час яго валадарства ўзнікла не-калькі буйных кніжных прадпрыемстваў: ак-тыўна дзеіішчалі мітрапаліцкі і велікакня-жацкі скрыпторыі, пад пратэкцыяй членаў віленскага магістрата і каталіцкага епіскапа Яна «з княжат літоўскіх» (пазашлюбнага сы-на Жыгімопта) пачалася кнігадрукарская дзеннасць Францыска Скарыны ў Празе (1517—1519). На шматлікіх пражскіх выдан-нях ёсць заніс: «А то ся стало накладом Бог-дана Онкова сына радцн места внленского» альбо, як на тытуле Кнігі Іова: «а накладом Богдановым Онковнч з внленского места». Выдавецкая гворчасць Скарыны нават знеш-не ўяўляла сабой сімвал новага. Пераклад-
3ІІСРЛ Т. 32. С. 101.
4 Тамсама.
3 Трусаў Д. А. Сіаронкі мураванай кніп Мп. 1990: Ткачпў М. .4. Замкі Беларусі (XIII -XVII ст.) Мн., 1977.
6 Рарее Р. Аіекяапсіег ^а^іеііопсгук. Кгакбу,; 1949. 5. 114.
80
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАгі КНІП
На партрэце Францыска Ска-рыны з пражскага выдання Ыбліі 1517 г. першадру-кар паказаны як *кніжы спіса-цеіь».
чык. каментатар і друкар Бібліі надаў пры ёй свой партрэт на фоне атрыбутаў вучонага (сфера, ліхтар і пчала) і кніг (сваёй біблія тэкі?) — з’ява для таго часу унікальная7. Гу-маністычныя ўплывы прыкметныя і ў пад-крэсленай талерантпасці прадмоў і пасля-слоўяў Скарыны, дзе як заказчыкі не ўпамінаюцца царкоўныя іерархі.
Мастацкая аздоба выданняў Скарыны вы-лучае яго кнігі з шэрага сучасных яму ру-капісных. Навіна была ў малюнку шрыфту, у азлобе — пераважна чорна-белыя гравірава-ныя ілюстрацыі (замест звыклых каляровых заставак і шматколерных міпіяцюр), дімыс-ловы тытульны аркуш. Але шматлікія, аднос-на велічыні саміх кніг, застаўкі-арнаменты і
іншую аздобу, а таксама нячорнае (часцей за ўсё рознага тону карычневае) чарніла часта ўжывалі ў гэты час і кнігапісцы. Што да коле-ру, то тут Скарыпа мяняе традыцыю і робіць кнігі болып строгімі Цяпер, праз колькі ста-годдзяў. мастацтвазнаўцы і гісторыкі выказ-ваюць больш ці менш абгрунтаваныя мерка-ванні пра тое, якія нямецкія, італьянскія ці чэшскія кніп Скарына ўзяў за ўзор для аздо-бы сваіх, якія гравюры купіў гатовыя, а якія заказаў (ці, можа, зрабіў сам). Пад час выдан-ня Бібліі Скарыны і ўваходу яе ў прастору кніжнасці ВКЛ гэтае пытанне не было актуальным. Пагроны Скарыны — гыя ж віленскія бургамістры і радцы, епіскап Ян — напэўна ж бачылі заходнія друкаваныя кнігі і хацелі мець свае не горшыя.
На развіццё кірылічнай кніжнасці ВКЛ адмоўна паўплывала страта (у 1514 г.) такога значнэга кніжна-летапіснага цэнтра, якім быў Смаленск; не прыйшоўшыя з усходу кнігі замяніліся на тыя. што прывезлі з заха-ду — у Кракаве была створана цэлая карпара-цыя перапісчыкаў кпіг. Галоўпымі заказчы-камі сталі касцёлы Вялікага Княства. Пры-няцце ў 1529 г. першага збору законаў — Ста-тута ВКЛ — стала прычынай масавай вы-творчасці яго спісаў у дзяржаўным скрыпто-рыі — велікакняжацкай канцылярыі. За год да смерці Жыгімонта Старога пры падтрым-цы прускага герцага Альбрэхта, супраціўніка (хоць і пляменніка) Жыгімонта, Марцін Мажвідас выдаў «Простыя словы катэхізі са» — першую кнігу на літоўскай мове. На-род, які не меў рукапіснай кніжнасці. дый ніякага пісьменства на сваёй мове, атрымаў адразу высокую форму кніжнай культуры. Імплантацыя сталася ўдалай, хоць асноўная мэта літоўскамоўнай кніжнаспі — пашырэн-не пратэстантызму — не была дасягнута. Ня-ма сумневу, што ў Вялікім Княстве стала вя-дома аб выдавецкай дзейнасці Мажвідаса: Катэхізіс меў прысвячэнне «Ай Мадпінп Оцсаішп Бігнапіае» («Вялікаму Княству Літоўскаму»); усяго ж Мажвідас быў аўта-рам пяці кніг, дзве з іх выйшлі ўжо пасля яго смерці ў 1566 і 1589 гг.8 Кнігі Мажвідаса наўрад ці дадалі шмат новага да рэпертуару пратэстантаў у ВКЛ, бо ад сярэдзіны XVI ст. тут ужо наладзілася вытворчасць сваіх кніг
7 3 некалькіх соцень выданняу Бібліі XV і першай чвэрці XVI ст. партрэт перакладчыка ці выдаўца зна-ходзіцца, апроч скарынінскай, толькі ў венецыянскай Бібліі Н. дэ Малермі 1490 г. (Шматов В Ф Нскусство кннгп Францнска Скорнны М . 1990. С. 83).
8 Жукас С. Первая лнтовская кнііга в культурпом контексте эпохп. Катехнзнс Мартпнаса Мажвндаса (1547). Уііпшз. 1997 С. 16-19.
УЗДЫМ I кР^Х ЛІТОЎСКАН КУЛЬТУРЫ
81
"НГН 6ТОРЫЧ
Г^І >
*. Кншу*, ш1в(1 ||,(1 лЬшхі, „
ргл.п Й» ш № в,зті>і(яі
«н*тм* ггспод» мгт ,«й.«т .
4*1« гЬваі [і.г.но Нбм ЫігЛпмн Згп*тцк-аті (•„, лт. «гіін . Нмы.а»
Н.тмі ГІмЛ Вігт I лі Ь«Л . пен№Т
<«ш Нпгтп.
Ь'. а о^жінн* Н «нгш* Немгтг еім*
ІЬп Фіммн стдаіт угл ГЛІІ «гу 6»і(уг«і«< і
Кці мічі» Нпнгтіч г е,м Осінн ІірГміш».
Ві-етнн нннгн іннлтілпо'іншті СМ . 3*110,1 не ШЛОЖЕШ іЫГбй» КнН ЫЗІ.ІКХ.^ОКТОгОЬЬ фгЧйфі «ш «тагн нншьа сыноы яіолоуыы;-
на польскай, нямецкай і старабеларускай мо-вах. Аднак кёнігсбергскія выданні несумнен на паўплывалі на з’яўленне літоўскамоўных кніг у Вільні: фактам свайго існавання яны сцвярджалі годнасць гэтай непрызнаяай у дзяржаве мовы. У выніку сфера ўжытку літоўскай мовы пашырылася: яе выкарыста-лаі контррэфармацыя. першым атрадам якой былі езуіты. Невыпадкова нават сучасная літоўская мова нясе на сабе выразны адбітак мовы насельнікаў Малой (Прускай) Летувы. У XVII] ст„ да прыкладу, друкаваных цалкам ці часткова па-літоўску выданпяў у ВКЛ бы-ло 167 і 243 — у Прусіі9.
Княжанне наступнага (і апошняга) Ягело-на — Жыгімонта Аўгуста — цесна і складана пераплятаецца з панаваннем Жыгімонта Старога, які дамогся абрання сына вялікім князем, а неўзабаве і каралём, яшчэ ў 1529 г„ калі той меў дзевяць гадоў ад роду. Гэта пе была ні адмова ад улады, ні парушэнне ўмоў Мельніцкай уніі — хутчэй прамая лапчная выснова з іх, снроба ўстанавіць хоць нейкае падабенства спадчыннай манархіі, дапоўніць асабістую унію замацаваннем абсдзвюх дзяр-жаў за сваёй дынастыяй. У 1544 г„ яшчэ пры жыцці бацькі, Жыгімонт Аўгуст фактычна
садзіцца на велікакняжацкі стол у Вільні — пераход улады адбыўся амаль непрыкметна. Адпаведна і культурная псторыя таго часу шмат у чым уяўляе працяг і развіццё тых на-прамкаў і з’яў, што выспявалі ў першай пало-ве стагоддзя.
Рэлігійная талерантнасць, узведзеная ў палітычны прынцып, выклікала моцны ўздым кнігавыдавецкай актыўнасці. Але ж пры гэтым віленскі ваявода Мікалай Радзівіл Чорны ў 1559 г. быў занісаны як непажаданы аўтар у «Індэкс забароненых кніг» папы ІІаўла IV. Падставай стала яго наіеміка з папскім легатам Алаізіем Ліпаманам10. Энергічныя адэпты пратэстантызму, сярод якіх былі высокія дзяржаўныя чыноўнікі ВКЛ. аказваті моцную дапамогу сваёй новай канфесіі. Важнай падзеяй для будучыш культуры стала пратэстанцкая Ьіблія на польскай мове. якую выдае ў 1563 г. Брэсц-кая друкарня Мікалая Радзівіла Чорнага. Пальшчызна ад двара вялікага князя і караія Полыцчы так шырока распаўс.юдзілася, што ў 1566 г. Другі Статут ВКЛ мусіў стаць на абарону традыцыі — замацаваць дзяржаўную «рускую» мову як абавязковую для канцыля-рыі.
«Біб.ііяо Францы-ска Скарыны.
Разгорт Кнігі Царстваў з гра-вюрай «Гіабудова храма».
Угэтай ілюстра-цыі адбіўся пафас будаўніцтва, які апанаваў Вялікае Княства Літоўскае ў пер-тай чвэрці XVI ст.
9 Топоров В Н. Мартннас Мажвндас в контексте его временн: (К 450-летню со дня выхода в свет первой лнтов-ской княгн) // Балто-славянскне нсследовання 1997: Сборннк научных трудов. М„ 1998. С. 29.
10 Вііскіааісі-Реісок’ы Р. Сеп/пга сіачупе) Роіясе: ті^іху ргаьц сігпкаг.чкц а зіозет \У.агь7.а\уа. 1997 8. 206-207.
82
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
** л .*
Й&Ы ХРЙГГІ
нтжлн«.і «035 мялфга
се: того-
ЗЯтііІО*-
я; нйій (аадітгвн й % ІІ(СВХНІНЯ!^^-Й СНЛЛрйяМЛ* Й х-кртьы • (оад ісш». ІСЯІЙ8 ЖІОДЙ Й НКЛвО-іЙЬОЬІ;
гЬ^іЦЙікцС нБрктіаас I® *я -4 (оадф>1(ф<>1 мздяоті флшры- фвр'Вс.Л Ж* ( > ДН ІЦ V м- ес(»між4 (оадлрямА-5Ір»сн»4роадя.цннлда». « V ПНЯўКІ ®І (> ЦН НЛІССОМ нл лісонжіртадслічоні-
та'м >н же (>ад воэя опв гл Хйою соозм.Е (ол;моенад ота (81>ы-оян4 ,гІ(оад ё сеы
Ыс «й х 4 (оад адвш адт(.*-адаЦ ,гі чярь (-эад сояпмоіы ЛКпІІ'ріІНЙЫ СолояоніЖ'бро Аі (КК"п н.чя (Мо імі ж« нон А-КСН.4ж%рОЦНлССЯ-
&< яо роад й э ісо іяі’м-йо Ляфяшо ж4 ("ад 1й(»м • 1о (Лм«ж4(эадоадю-
®>нл,т?1. (оад іо.іфяня-юч фя .» ЖЕ (-< н да;«, до же >>.) ад чадйю- Езекв» л,Ь (оад-мя ІМСЙЙ . МЯНяІНА ж4 рцніімо ні-адонз .'4 (о.ад іосню-Іоаді х4 (»ад 1 суоннй ігео (я | тНй >то-«П(іьс ымж вявнлон с*о? Пон(5сгленнн гі еягя ложктемз- ІіхоннЛ роад сяля фнйлх-схіяфі'йлжі (оадзоро е-іеілі-
Зогот-еМ ’4 (оад лвнтг’я-я
л
ё г
А
«
5
3 н
4 і
яі
«і
іі
Нннгя /олЗ ісяуя сйя ляеадою сйяяеря смоеого Яв(ялм —..—Ісплоаді 1СЯЯКЯ, іся якпяі сплоаді йкосЯдіковпяі сплоаді юдб ні(гял> іго. Ьад пяй сплоадх Лярая й>/(8 г)я мяад.'ряресяпяіі спяоадл іі(« мя,і<(о.4 пяк ссйоді.і «|>ямя-!І(яй пякчЛяоднл ямнняадвя-ямнпяаді пяі, сіі яоадяі ня»ссо ня-шісойпяісішад; сялмо н.і бяімонпяісплоадіоос 3 ,;я\яет. ооч' пяк спладіо енад до і>ы о«іЦ пяь Ылоадл ікісен Ніссад пяк Ліоадл *я ’?я ю(ол», адыад пяь Ю(оя_ ссмоаді ,оло“омя ;8 (в'ноі-во ломонпяк сплоаді (0«0»МЯ-(0 еоям пяк сплоліл «яіЛлі* пЯк СПЛОАІ'< Лсч Яіся пяк сплоадл й6«я^ятя-йо.іся}ят пяк спя" адЛ Ю(ЯМЯ,ІО(ЯМ пяк сплойіл 6>і й 0|й і пяй сплоадл нсы 4ямя,іолДям пяй спло^н) іуя зяЛя: пяь сплоадНзайй' Ь засіАПЯьсплойіл мяйясіА- мя нясін пяй сплвадл лмоня-ямой пяй сплоаді іосію Ібсіі пяі, сплоадл ?ііуожсАіі(й іго-взяп^лся'каь еяецлсйскоЁ п»зяп(о’ яхеню еяеслоііской 1; Хонід сйлоад.і сяляіійл* ся/я 4нй» пяі сплоада} росяеілл
Зо(оеяс льпяіі сйяоаді >Іе Н|
ГгЫСЯ і-лцк-я-с-кн
я ________в«А«І
?-вг(««анін кото(ы^е в в іт>н п. (гкля адтў йкімяі НКІМВПЯІ.СЙЛО «,іі іёхоніё->11 тоняняеші й
ЛСКІГЯ I ТЯ(01» ^ОГТЯаЬО'ГЯі мгь»ч ё-нор--кг-?‘Д-і-М
, С-5-і-«-К(« г кв-лі с.я-$-
Г’ЖОЖВЕІЙКІЛ чЕ&ТадтріГ ть(няпя
АЯ11/010 СПІ>.!
«Евангелле ад Матфея^ Васіля Цяаінскага.
Першае у ВКЛ ныданне а пара-лельным — беларускім і славянскім — тэкстам.
Беспатомны Жыгімонт Аугуст адправіў сван> дзяржану ў будучыню без Яге.тонаў, але злітую з каропнай Польнічай. «I ўжо Карона ІІольская і Вялікае Княства Літоўскае ёсць адно непадзельнае цета, а таксама не паасоб-ная, але сумесная Рэч Паспалітая, якая сябе з дзвкіх дзяржаў і народаў у адзін народ знесла і злучыла»11, — гэта, аднак, не цалкам аднавя-дала асноўным пастановам новай уніі, што была зацверджана ў Любліне 1 ліпеня 1569 г. Да супольнай выканаўчай улады (кароль, ён жа вялікі князь) дадалася толькі супольная
заканадаўчая - вальны сойм. Асобнымі за-сталіся цэнтратьныя органы і суды. Сам акт уніі змяшчаў бадаіі што адну ўмову, якую можна лічыпь у чымсьці дыскрымінацыяй Літвы, — палажэнне аб каранацыі каратя і вялікага князя выключна ў Кракаве. Істот-ным чыннікам змены батансу сіл на карысць Кароны стата спыненне са смерцю Жыгімон-та Аўгуста (прапрапраўнука Гедыміна) нацы-янальнай літоўскай дынастыі. Парательнае выданне на славянскай і беларускай мовах Евангелля (Васілём Цяпінскім) супала па ча-се з нрыняццем уніі.
Нядоўгі прамежак часу 1572—1587 гг, які ахапіў, тым не менш, тры «бескаралеўі» і два панаванні «недынастычных» каралёў (Ген-рыха Валуа і Стэфана Баторыя), стаўся ў пэўных дачыненнях вельмі цэласным і вы-ніковым. Апошні Жыгімопт з Ягелонаў пакі-нуў Вялікае Княства свабоднай, можна ска-заць, дэмакратычнай краінай ў братэрскай федэрацыі з Польшчай — праз 15 гадоў яго цёзка са шведскай дынастыі Вазаў атрымаў каталіцкую ваенную дзяржаву, нацэленую на распаўсюджанне рымскага прававер’я і звон ку, і ўнутры сябе. Каталіцызм з нануючай рэ-лігіі ператварыўся ў дзяржаўную ідэалогію — перыферыйнае і наваг падпарадкаванае ста-новішча Літвы рабілася відавочным само па сабе: што яна магла супрацьпаставіць Крака-ву, арцыбіскупу-прымасу? I справа тут пе ў запядбаппі ці пяўвазе — каралі. як, да пры-кладу, Баторый альбо пазней Уладзіслаў IV, маглі любіць Літву і жыць там — сама логіка ідэйнага развіцця выштурхоўвала Вялікае Княства на крэсы дзяржаўнасці і культуры Рэчы Паспалітай. Галоўны змест культурнай эвалюцыі непазбежна пераходзіў у галіну рэлігіі, рэлігійнай барапьбы. У 1584 г. у Франкфурце-на-Майне выйшла ў трох тамах «Гісторыя Полыпчы» Аляксандра Гвагніна12. У другім томе гэтай кнігі ёсць асобны раздзел з анісаннем Вялікага Княства Літоўскага: 'Марпі ОцсаШз ЬіСмапіае сцш зшз Ргоуіпсііз. раІагіпаііЬцз, сіУЙаГіЬцз еС сазГгіз ргаесіршз сошрепсііоза сіезспргіо». Для нас зараз важна, якія абшары ў іэтай кнізе (што назней шмат разоў перавыдаватася) падаваліся еўрапейска-му чытачу як ВКЛ. Гэта увогуле Літва, Вілен-скае ваяводства. Троцкае ваяводства. Мінскае ваяводства, Наваградскае ваяводства, Брэсц-
11 Уоішпіпа 1е§шп. Т. 2. РеІегчЬш^, 1859. Р 89.
12 Сса^піпо .4. Кегапі Роіопісагшп. Тоті ігез. ЕгапсоішТі. 1584. Мы карысталіся паасобнікам з бібліятэкі Радзівіпау, які зараз знаходзіцца ў Аддзеле рэдкай кнігі БАН СПб: 11 456.О/4629К..
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
83
кае ваяводсіва, Валынь (Уоііпіа Ке^іо), Кіеў-скае ваяводсгва, Мсцісдаўскае ваяводства, Віцебскае ваяводства. Подацкае ваяводства, Княства Самагіція (Жмудзь. — М. Н.)
Моцным ударам па не да канца яшчэ сфарміраванаму маналіту культуры Вялікага Княства Літоўскага нры Баторыі стала пры-мусовае ўвядзенне для дзяржаўнага карыс-тання грыгарыянскага календара. Гэтая «навіна» (яе неадназначна сустрэлі і ў такіх чыста каталіцкіх краінах. як Італія) выкліка-ла, як сведчыць летапіс, «велнкое замешанпе промежн панамп н промеж людмп духовны-мн, также н людмн простымн было плачу ве-лнкого, нареканя снлнаго, похвалкн, посвар кн, забуйство, грабежм, заклпнанпя, впдячн яко новые евята установлялп, празнпкн от-менялн, купцом торгп албо ярмаркп поотме-нялн, праве было начало прпстья аптнхрнс-това, у таком велнком замешанью»13. Коль-касць аргуменгаў прыхілыіікаў новага кален-
дара, як і колькасць спецыяльпа напісаных на гэтую тэму кніг, павялічвалася, але не вельмі пераконвала апанентаў. Права-слаўныя каляндар пе прынялі.
Як форма грамадскага адказу на ўмяшанне дзяржавы ў сферу прыватнага рэлігійнага по-быту ўзніклі брацтвы — пратэстанцкія і пра-васлаўныя хаўрусы з уласнай палітычнай, га-спадарчаіі і культурнай дзейнасцю. Ьрацтвы арганізоўвалі школы і друкарні « Того ж ча-су почалн у во Львове. у месте Внленском, у Берестыо школы науку выдаватн, братерство якоесь установлятн н тым закон н веру ут-верждатп», — апавядае Баркулабаўскі ле-тапіс пад 1583 г.14
Істотна ўплывата на вытворчасць, спажы-ванне і гандаль кнігамі ў Вільні каталіцкая семінарыя папы Грыюрыя ХШ, якая дзейнічала ў сталіцы ВКЛ (з перапынкамі) у 1582—1798 гг. Тут навучаліся студэнты (алюмны) з розпых краін Еўропы, яны былі
Каляндарныя табліцы (у тым ліку паехалія і «вруцэлеті, — ма-люнак рукі з напісанымі на фа. іангах лічба. м і) у рукапіснай кнізе *Святцы».
3 лютага 1634 г. гэту кнігу купіў віцебсю мешчанін Багдан Заверніцкі «...за злотыл паўдзевята ад Паўла Білецка-га...» (РНБ, Паг. 322).
13 ПСРЛ. Т 32. С. 177.
14 Тамсама.
84
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Партрэты лялікіх князёў літоўскіх і польскіх каралёў Стэфана Баторыя і Жыгімонта 111 з рукапіснага маскоўскага «Тытулярніка» 1672 г.
пастаяннымі спажыуцамі кніг. у тым ліку нрывазных. Іх пярэсты нацыянальны склад паказваюць захаваныя спісы студэнтаў за 1585—1602 гг. па адным чалавеку з Аўстрыі, Бельгіі, Багеміі. Датмацыі, Гамбурга, Гесена, Ілірыі, Італіі, Лапландыі, Любека, Масковіі, Мазураў, Нарвегіі; па два з Фінляндыі, Сіле-зіі, Жамойці Швабіі; па тры з Падляшша і Трансільванп; па чатыры з Германіі, Саксонп і Вестфатіі; па пяць з Брандэнбурга. Англіі. Венгрыі і Шатландыі; шэсць з Польшчы, сем з Даніі, 15 з Русі, 19 з Літвы, 24 з Лівоніі, 31 з Прусіі, 35 са Швецыі15. Чаму маглі навучыц-ца іншаземныя і мясцовыя студэнты ў Вялікім Княстве? Хто былі іх настаўнікі? Ад-каз на гэтыя пытанні патрабуе асобнага дас-ледавання. Аднак наяўнасць у пашым рэгіёне па-еўрапейску адукаваных асоб, якія маглі навучаць моладзь і самі плённа працавалі ў розных галінах ведаў, відавочная.
Доўгае (да 1632 г.) панаванне Жыгімон-іа III Вазы было больш складанае і разнас-тайнае, чым проста перыяд змрочнай езуіцкай рэакцыі, як яго часта паказваюць. У 1588 г. быў прыняты Трэш Статут ВКЛ і ў тым жа годзе надрукаваны ў створанай дзяр
жаўнымі чыноўнікамі друкарні. Рознае з Польшчай судовае права і розны парадак су-даводства замацаваў адрозненні ў права знаўстве абедзвюх частак манархіі Вазы. Магчымасць прадстаўнікам ВКЛ не пасту-пацца сваімі інтарэсамі на агульным (валь-ным) сойме павіппа было забяспечыпь права «ІіЬепіш уесо» хоць для аднаго голасу. Гэтая юрыдычная «бомба запаволенага дзеяння» была закладзена на будучыню, а пакуль ВКЛ карысталася выгодамі ад унармаванага пра-ва. аб ступені дасканаласці і распрацаванасці Трэцяга Статута сведчыць той факт, што ён заставаўся дзейным законам нават Расійскай імперыі да 1840 г„ а ў юрыдычнай нрактыцы ўжываўся да канца XIX ст.16 Пагрэбы дзяр-жавы спрыялі развіццю кніжнай вытвор-часці. Выдаваліся кнігі, неабходныя для справаводства і судоў, у прыватнасці спісы Статутаў. Праз год пасля прыняцця Статута Жыпмонт III першы раз наведаў сталіцу Вялікага Княства (пад час паездкі ў Рэвель для сустрэчы з бацькам, каралём Швецьп Юханам III), і няма сумневу, што канцлер Леў Сапега і друкары Мамонічы падараваті каралю паасобнік Статута «евайго» друку з
15 Тіітеіп Н. Рттупаіеіпозс пагосіохуа аіцтпбгг Зетіпагіцт Раріезкіедо \\' УУІІте 1582- 1798 // Мі^сігу УЛсЬосіет а ХасЬосіет. Шагзгаша, 1993. 8. 61—65.
16 У 1897 г расійскі Сенат па прыватнай судовай справе прызнаў за афіцыйны тэкст Статута беларускі. павод-ле выдання 1588 г. (ІІольде ,4. Э. К нсторпп перевода Лнговского Статута на русскпй язьпс // Сборнпк статей в честь Дмнгрпя Фомнча Кобеко от сослужпвцев по Ммператорской Публпчной бпблнотеке. СПб., 1913.
С. 142).
УЗДЫМ I КРЛХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЫУРЫ
85
яго партрэтам. На той жа выпадак было пад-рыхтавана вельмі важнае для псторыі мас-таці ва кнігі выданне — папегірыкі вілепскіх «акадэмікаў» (так называлі і выкладчыкаў, і студэптаў універсітэта) А. Крэўскага і А. Ра-ецкага; тут упершыню гербы вялікага князя і каратя (на пачатку кпігі), а таксама аўтараў (па канцы) надрукаваны не з драўлянай. а з меднай доіпкі. Пачынаецца эра медзярыту ў кпіжнай ілюстрацыі.
Першыя гады панавання Жыпмонта ПІ прайшлі ў Кракаве. Але ад’ехаўшы ў 1609 г. на вайну пад Смаленск, кароль вярнуўся ў 1611 г. ужо ў Варшаву, якая і стала надалей рэзідэнцыяй манарха.
Час папаваппя Жыгімонта III стаў часам росквіту мастацтваў: пры двары працаваіі шматлікія мастакі, архітэкіары, музыкапты і спевакі. У адрозпепне ад апошніх Ягелонаў Жыгімонт Ваза запрашаў людзей мастацтва не на акрэслены тэрмін, а пажыццёва, пры-зпачаючы невялікі пансіёп. Збіраў калекцыі ўсходняй зброі, дываноў, карцін. У вольныя хвіліны браў урокі ў прыдворных мастакоў. Большасць яго вялікіх архітэктурных праек-таў выконваліся ў Варшаве і Кракаве; у ВКЛ кароль фінансаваў аздобу віленскага касцёла св. Казіміра і пабудову маста на Нёмане: «драўляны, праўда, але так паводле правілаў мастаціва збудаваны, што падобнага Поль-шча не мае», — пісаў Сымон Стараво.тьскі. Езуіты наблізіліся да Жыгімонта III пасля ўвядзення новага «ўраду» пры двары — кара-леўскага прапаведніка. Першым заняў гэтую пасаду ў 1588 г. рэктар Віленскага універсітэ-та Пётр Скарга, які зрабіўся праз гэта адным з бліжэйшых дарадцаў караля (да сваёй смерці ў 1612 г.).
Характэрная рыса мастацгва кнігі перыя-ду першых Вазаў — эмблемагыка з трохчаст-кавым тыпам эмблемы: надпісам (дэвізам), выявай, подпісам (каментаром). Дэвізамі эм-блем рабілі сентэнцыі антычных аўтараў, вы-трымкі з Бібліі, выказванні сучаснікаў. Подпісы ў залежнасці ад мэты стварэння эм-блемы былі дыдактычныя, панегірычныя ці метафізічныя, разнастайныя не толькі па змесце, але і па аб’ёме. Выразнымі прыкла-дамі эмблематыкі ў графічнай аздобе кнігі
пачатку XVII ст. з’яўляюцца «Алегорыя» К. Халецкага (1613) і панегірык А. Мафона Льву Сапегу на ўступленне яго па пасаду віленскага ваяводы ў выданні Лявона Ма-моніча (1623), а таксама панегірык Я ну Кара-лю Хадкевічу «з нагоды закладкі першага ка-меня ў падмурак касцёла Унебаўзяцця Маці Божай у Крожах на Жмудзі»17.
У Вільні кароль каталік быў найперш вялікім князем пярэстага ў рэлігійных дачы-неннях Вялікага Княства. Абразок з жыцця тагачаснай Вільні ў апавядапні сучасніка — добрае таму сведчанне. Аднойчы наваградскі падсудак Фёдар Еўлашоўскі гасціў у свайго прыяцеля, віленскага каноніка Балтрамея Нядзвіцкага. Калі італьянцы, слугі канопіка, што сядзелі разам з ім за сталом, даведаліся, што Еўлашоўскі — пратэстант, то вельмі здзівіліся, «як мяне смеў ксёнз капошк на абед свой паклікаць». На гэта канонік ім ад-казаў, што «в нас з того жадна ненавнст не быва н мнлуемы се яко з добрымн прняте-лы»18.
У тым жа 1589 г. сваю паству ў ВКЛ наве-даў канстапцінопальскі патрыярх Іярэмія. Мамонічы друкавалі ліст караля з абвесткай аб яго візіце, а таксама ўпамянулі пра гэтую (дасюль небывалую) падзею ў пасляслоўі да выдання «Апостала» 1591 г. На сустрэчы ў Вільні патрыярх Іярэмія, мітрапаліт Міхаіл Рагоза, паваградскі ваявода Фёдар Скумін і іншыя паны і князі разам з народам «мелн намову п обмышлене друкованя кннг до церквен Божпх». Тады ж Іярэмія навсдаў Львоў і даў прывілей на кнігадрукаванне львоўскаму праваслаўнаму брацтву Успення Багародзіцы Дакумент гэты шкавы для зна-ёмства з рэпертуарам кніг праваслаўнай дру-карні на той час, бо падрабязна іх пераіічвае: «...мають волность братство успеніа Богоро-днца друковатн не возбранно свяіценныя кнпгн церковныя прнлежно н з велмкнм она-тренем, нс токмо часословцы. псатгыры, апо-столы, мнпен п треодн. требннкы, сннаксары, еуангеліе, метафрасты, торж[естве]ннкы, хроннкы сн реч, летопнсцы, н прочая кнпгы богословов церквн нашея хрнстовы, но учн-лноду потребные м нужные, сіі реч, ірамматн-ку, пентнку, реторнку н фнлософпо»19.
17 Ткачэнка М. I. Эмблематычныя рысы ў гравюрным партрэце пачатку XVII ст. // Барока ў беларускай куль туры і мастаціве. Мн , 1998. С. 237—238.
18 Свяжынскі У. М. «Гістарычныя эапіскі» Ф Еўлаіпоўскага. Мп , 1990. С. 18.
19 Эіріотаіа М.аСпі.апа а раІгіагсЬіь огіепСаІіЬп.ч сопігаГегпіІаіі Даіігорідіапае Беороііепзі а. 1589- 1592 сіага, сшп аіііз ІігГегіь соаесіз ес аррепсіісе. Ьеороіі, 1895. Т. 2. Р 64.
86
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІП
8. Ю8АРНАТ
ДКСН1ЕР1$СОРУ5 РОЬОСЕК$І$ М- РДТ* ЮЬі & М. о. ЬІТГДКІД.
I» ефМі Г>а»л Маггу» ент тгг^Нвг тнЗіл ІВЛгіпі п'ггеат Інтпл сіігл ’ГЬаіт.
V: пон Нг/ІіГітт Іасгьт ]нааІіа /«»*/: ^ссслЗн /нііілі, тлЗл тсі ір]а /лсеі, ЕЕОСІ-
Полацкі архіепіскап Іяса фат (Кунцэвіч), якога за гвал тоўнае прыцяг-ненне да уніі забілі мыхары Віцебскаў 1623 г., хутка будзе на-званы святым па-тронам Польшчы і Літвы Гравюра з кнігі Андрэя Младзя-ноўскага е.ЗнрреГіае тііі-Іагез ех дісіз Роіопіае Ціаапаесріе ^епііз ТнгеІагіЬнз...». [УНпае], 1671 г.
Д.ія характарыстыкі супрацьстаяння Польшчы і ВКЛ найболын выразнай (і пра-цяглай) патітычнаті падзеяй 1590-х гг. была спрэчка каталікоў за Віленскае біскупства. Жыгімонт III, мяркуючы, верагодна, уз-мацніць адзінства сваёй дзяржавы, намінаваў на кракаўскую кафедру ліцвіна Юрыя Радзівіла, а на віленскую — паляка Бернарда Мацэёўскага. Аднак у Вялікім Княстве, спа-сылаючыся на Статут, не прынялі на вышэй-шую царкоўную пасаду іншаземца. Справа вырашылася толькі ў 1600 г., сама па сабе: па-мёр Юры Радзівіл, і кароль перавёў Ма-цэёўскага ў Кракаў, а Віленскае біскупства было аддадзена ураджэнцу ВКЛ Бенядыкту Войне (блізкаму сваяку Мамонічаў).
Актуальным палітычным пытаннем заста-валася злучэнне заходнярускай праваслаў-най царквы з царквой рымска-каталіцкай. Заключаная ў 1596 г. Брэсцкая царкоўная унія не вырашыла, як паказала будучыня, пытанпя, але шмат што змяніла як для пра-васлаўнай, так і для каталіцкай цэркваў. Уні-яцкая іерархія неўзабаве зразу.мела, што ў правах з каталіцкай так і не зраўняецца. а нязгодная з уніяй частка праваслаўнага духа-венсіва не была прызнаная ў сваіх правах. Унія. як і супраціўленне ёй, нарадзіла не толькі арыпнатьную літаратуру (богаслуж-бовую, багаслоўскую, чэццю), але і стварыла адметныя гыпы кніг — двухмоўныя служ-боўнікі, памяннікі і г. д. Самае ж важнае, што Брэсцкая унія выклікала да жыцця унікаль-ную для таго часу. прынамсі ў межах адной дзяржавы, з’яву — адкрытую літаратурную палеміку вакол злучэння цэркваў і ходу гэ-тага працэсу на праваслаўных землях Каро-ны і Вялікага Княства. Налеміка, якая пра-цягватася толькі ў найбольш актыўнай сваёй фазе, практычна паўстагоддзя (з 1590-х да 1640-х гг.), яскрава адлюстравата галоўную, магчыма. палітычную сунярэчнасць Рэчы Паспалітай гэтых часоў — надзвычайную бескампраміснасць, нават бязлітаснасць уласна рэлігійных узаемадачыненняў і ба-рацьбы, а з другога боку — выкарыстанне та-коп жа надзвычайнай свабоды слова і друку і, што не менш істотна. разуменне высокай ка-шгоўнасці гэтых інстытутаў для ірамадства, разуменне, якое даходзіла часам да ўзаемнай падтрымкі розных канфесій у справе забес пячэння гэтых свабод, нанрыклад. паміж пра-
васлаўнымі і пратэстантамі. Як піша сучасны даследчык. «пастановы Варшаўскай канфе-дэрацыі (1573 г. аб верацярплівасці. — М. Н.) прадухілілі ў Польшчы кровапралітныя рэлігійныя войны, якія ахапілі Захад Еўро-пы... Пазней — на працягу XVII ст. — контр-рэфармацыя ўзяла верх у польска-літоўскай дзяржаве не ў браіазабойчай вайне, а шляхам пераконвання і выкарыстання легальных форм барацьбы»20. Думка гэтая выказана, мо-жа. занадта катэгарычна, не без пэўнай ідэ-алізацыі «шляхецкай дэмакратыі» (ці не контррэфармацыя ў яе спецыфічна польскім варыянце прывяла да войнаў Багдана Хмялыііцкага і расійска-шведскага «пато-пу»?), але па сутнасці аўтар мае рацыю.
20 Лчпатов А. В. Лнтература в круту шляхетской демократнн (Позднее барокко Просвеіценпе. Предроман тнзм). М„ 1993. С. 17.
УЗДЫМ I КРАХ ЛПОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
87
Толькі не варта забываць і пра іншы бок прабяемы: каталшызм пачатку XVII ст„ які свядома вырашаў задачу аднаўлення свайго гатальнага панавання ў Еўропе21, мог ужы-ваць дэмакратычныя формы, але піколі не пагадзіўся б ім падпарадкавацца. «Шлях пе-раконвання*, росквіт палемічнай лііаратуры хавалі за сабой нарастанпе небывалага крызісу, і Вялікае Княства апынулася ўбаку ад яго. У 1620 г. іерусалімскі патрыярх Фса-фан, вяртаючыся з Масквы праз Кіеў, без даз-волу дзяржаўных улад паставіў там права-слаўнага мітрапаліта і епіскапаў. Узнікненне гэтай «новап іерархіі» поруч са «старой» — кіеўскім мітрапалітам-уніятам у Вільні і яго епіскапамі на тых самых епархіях — пера-водзіла ўсё пытанне ў рэчышча ўзброепага супрацьстаяпня, бо дзяржава не дапускала «повых» епіскапаў да епархій і саступала альбо пагрозам казацкап ваеннап сілы, як у Кіеве, альбо шырокім грамадскім рухам і на-строям, як у Луцку ці Перамышлі. Ужо адзін гэты факі яскрава сведчыў, што ушя пра-валілася — насуперак самому сэнсу слова яна прывяла пе да аб’яднапня, а да з’яўлепня, за-мест дзвюх, трох царкоўных арганізацый з адпаведным ростам напружанасці ва ўзаем-пых дачыненнях у ірамадстве. Для Лігвы ж гэтае нечаканае аднаўленне санраўднай Кіеўскай мітраполіі азпачала новы, першы пасля 1458 г„ выхад рэальнага цэнтра права-слаўя за межы яе дзяржаўнай тэрыторыі і, як выпік у сучасных умовах, неабходнасць яшчэ цяснейшага злучэння з Польшчай, якая адна магла абарапіць уніядкую іерархію.
Унія, прыпятая ў Брэсце, лагічна закончы-лася праз 28 гадоў — у студзепі 1624-га, на царкоўным саборы ў Наваградку. Пяць епіскапаў (уладзімірскі Іякім Марахоўскі, холмскі Афанасі Пакоста, лупкі Іярэмія, по-лацкі Антоні Сялява. тураўскі Грыгорый Міхалоўскі) і мітрапаліт Іосіф Вельямін Руцкі пастанавілі дамовіцца з кіеўскім духа-венетвам аб тым, «абы был новофундованый в нашпх краях, яко п в московскпх, патріярха на добрах певных духовных, который бы на добрах тых на всн потомные часы пребывал,
п по благословеше ішгде не посылал»22. Не пасылаў ні ў Кансганцінопаль, ні ў Рым...
Гэты дакумент, саборнае рашэнне 1624 г„ адназначна сведчыць: гыя, хто прыняў унію, гатовыя былі дзеля задзіночанпя царквы і болыпап духоўнай свабоды адмовіцца ад яе. Аднак так, як хацелі — «шырым сердцемь, от-кннувшп прпваты свон на сторону» — не ста-ла. Толькі змяніліся на некаторы час коль-касныя судачыненні праваслаўных і ка-талікоў...
Унія, прынятая ў Любліне ў 1569 г„ закон-чылася ў 1655 г. скасаванпем саюза ВКЛ і Ка-ропы. Вялікім князем літоўскім абраны шведскі кароль Карл X Густаў. Новую унію падпісалі 1100 чалавек шляхты, жмудскі біскуп і пяцёра сенатараў ВКЛ (сярод іх ініцыятар уніі Януш Радзівіл). Гэта куль-мінацыя палітычнага лёсу Януша Радзівіла, а пачыналася ўсё яшчэ ў 1641 г„ калі багаты магнат-пратэстант браў шлюб з праваслаў-най — дачкоп малдаўскага дэспата Ваеіле Лу-пу Марыяй. Дзеля таго вяселля па загадзе кіеўскага мітрапаліта Пятра Магілы на лацінскай і польс.кай мовах быў складзены панегірык, упрыгожаны шмаілікімі гравю-рамі і шыкоўна выдадзены лаўрскай друкар-няй у Кіеве. Сярод ілюстрацый — іравюры з варыяцыямі на тэмы гербаў Радзівілаў (арол і тры грубы) і Міпдаўскіх гаспадароў (галава вала). У канцы змешчэна іравюра з партрэ-гамі Радзівілаў, гербамі ВКЛ і Малдовы23.
Аднак ілюзіі самастойпасці ВКЛ адразу разбурыліся: віленскаму ваяводзе і вялікаму гетмапу Япушу Радзівілу маскоўскі цар (праз свайго пасла, двараніпа Васіля Ліхара-ва) пагардліва нагадвае: «А ты велпкпй гет-мап полского короля н ВКЛ внлннекнй вое-вода был по мнлостн полского короля. А го-род Вплна была полского ж короля, а не твоя. Волно было королю на івое место н пново гетмана внлпнскнм воеводою учнннть, ныне ты, а завгра нпой бы был воевода. А ныне го-род Вплна н городы Княжства Лнтовского велпкого государя нашего, а не свпйского ко-роля. А гы свнйскому королю ппшеш ВКЛ напрасно...»24.
21 Гл„ напр.: Поршнев Б. Ф. Трндцатнлеіняя воііна н вступленне в нее Швецкн н Московского гоеударства. М„ 1976. С. 9-56.
22 АЗР. Т. 4. СПб„ 1851 С. 513-514.
23 Панепрык іэты — адна з самых прыгожых кніг свайго часу — зараз надзвычайная рэдкасць мы карысталіся паасобнікам РНБ, шыфр: 6.4.1.281.
24 Заборовскый Л. В. Велнкое княжество Лмтовское н Россня во время польского Потопа (1655—1656 гт.): До-кументы, нсследованпе. М„ 1994. С. 25.
88
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІП
Гравюра 1641і. з панегірыка да вя-селля Януша Радзівііа і Марыі, дачкі гаспадара Малдовы Васіле Лупу.
С'імвалічны малю-нак паказвае, як на небе сыходзяц ца шляхі Радзівілаў і іх но вых мапдаўскіх сваякоў. Тое, інто наймагутнейшага магната пратзстанта, «некаранаванага ўладара .Чітвы^ вянчаў правасіаўны нітрапаліт, сучаснікі раі цэньвалі не толыа як асабісты поспех Пятра Магілы, але і як падзею, што падымаіа аўтарытэт нраваслаўнай царквы. Аўтары панегірыка не ве-далі, што шлюб будзе бязазетны, на Янушы Раозівгле скон чыцца біржай-ская галіна гэтага роду.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
89
Драматычны лёс Януша Радзівіла — вілен скага ваяводы і найвышэйшага гетмана ВКД. князя Свяшчэннай Рымскай Імперыі на Ьіржах і Дубінках. графа на Невелі і Себежы і мсціслаўскага старасты — прыводзіць яго ў падляскі гарадок Тыкоцін, дзе ён раптоўна памёр 30 снежня 1655 г. Сярод яго маёмасці ў Тыкоціне знаходзіліся, між іншым, і ўзятыя ім з сабой кнігі: «6. Зкпупіа чсохохса е кзі^-йаті зсагегпі різапеші... 9 Зкг/упка сПц^а геіагпа г кзіуцаші йгцкохуапеші... 11. Бгійіасіа г кзі^аті 12 і 13. 1)\\ іе вгцйасіу м’іеікіе г ЬіЫіосекц»25.
Унія ВКД і Кароны Польскай вярнулася на кругі свая..
Часы праўлення Уладзіслава IV (1632— 1648) яшчо раз паказалі глыбока аб’ектыўны, незалежны ад якіх-небудзь палітычных пава-рогаў характар падзей. Новы кароль, далёкі ад фанатычнага каталіцызму Жыгімонта III (яшчэ ў 1624—1625 гг. каралевіч Уладзіслаў ездзіў у надарожжа ў .Заходнюю Еўропу ў су-праваджэнпі Альбрэхта Станіслава Рад.зі-віла, і кантакты з адукаваным ліцвінам знач-на паўплываіі на матадога чатавека), афі-цыйна прызнаў «новую іерархію-/ — вынікам стала кансалідацыя ваяўнічага праваслаўя, якое абапіралася на казаптва. Праііаведні камі Уладзіслава былі не толькі езуіты, як у Жыіімонта III, але і дамініканцы — спачатку (у 1612—1634 гг.) прафесар рымскай і грэц-кай літаратуры з Кракаўскага універсітэта Фабіяп Біркоўскі (быў з Уладзіславам і пры войску), ад 1635 г. — грамадзянін ВКД, пра-фесар Вілепскага універсітэта і славуты паэт Мацей Казімір Сарбеўскі, кнігі якога вы-ходзілі як у ВКЛ, так і ў Еўропе. Сарбеўскі карыстаўся сімпатыяй караля і суправаджаў яго нават на патяваннях. Пакаёвымі двара-намі Утадзіслава IV былі браслаўскія шлях-ціцы Геранім і Уладзіслаў Камары.
У часы Уладзіслава IV былі зроблены спробы ўлагодзіць міжканфесійныя супярэч-пасці. Адной з такіх супярэчнасцей быў ста-ры каляндар. У верасні 1640 г. у Вілын вый-шла кніга дубенскага архімандрыта. уніята Касіяна Саковіча, прысвечаная праблеме ка-лендара. Аўтар паказаў шматлікія нязруч-насці ад карыстання дзвюма рознымі сісгэ-мамі лічэпня часу і ўгаворваў адмовіцца ад
староі а календара на карысць новага: «...Сам тады змілуйся над сабой зацпы народзе рускі і скінь той непатрэбны табе ценжар Старога Календара з каркаў сваіх, дзеля прыняцця Новага Календара. Бо то вельмі не гжэчна, што ў аднаго будзе «Хрыстос Васкрэс», а ў другога аж праз пяць тыдняў будзе «Воісціну Васкрэс», і прыяцель гвой каталік будзе ве-сяліцца і скакаць, а ты над селядцом і сырам сядзець будзеш...»26. Тут жа падаецца прапа-нова — як прыняць новы каляндар права-слаўным жыхарам Кароны і ВКЛ: «...калі б у першых гарадох, напрыклад на Літве ў Вільні, э на Русі ў Львове. на Валыні ў Астро-гу і Луцку, а на Украіне ў Кіеве каляндар прынялі, тады б і іншыя меншыя гарады за імі пайшлі...»27. Праблема календара, як ба-чым, засталася нявырашапай да сёння.
Казанне Казіміра Яна Вайшна ровіча на паха-ванне Агнешкі Чарніцкай Кама-ровай Жодзішкі, 12 верасня 1645 г. Кніга прысвечана яе сынам: Ге-раншу, «пакаёва-му двараніну яго міласці караля», і Уладзіславу, брас-лаўскаму падча-шаму, «пакаёваму Овараніну кара-левіча яго мшасці караля».
25 КогіііЬа/ Е. 2усіе)апіізга Кайн'л'іНа. ЛЛТІпо: ХУіІеЬвк, 1859. 8. 420
26 Закоаісг К. Каіепсіагг зсагу V кіогугп іагспу у осгулуізіу іікагше зіе... а іакіе згкосіу г сггушапіа зіе Зіагедо, у іако зіе та го/птіес Роргахуа Каіепсіагга. ХУусІапу рггег \хіе1еЬпе§о оуса Каззіапа Зако'л ісга, агсЫтагкігіСе ВнЬіепзкіе§о ітііа, XV ХУіІпіе Кокіі Рагізкіе^о 1640 сіпіа 13 8ері:етЬга 2а сіо/луоіепіет ЗгагзгусЬ. Арк. С4
27 Тамсама. Арк. Е2.
90
ГІСГОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
ТРАДЫЦЫІ КНІГАПІСАННЯ I РЭПЕРТУАР
3 развіццём дзяржавы ўзнік і агрымаў развіпцё інстытут дзяржаўнай канцыдярыі ВКЛ. Канцылярыяй кіраваў канцлер, які ў адсутнасць вялікага князя заставаўся вышэй-шай урадавай асобай у дзяржаве28.
Усе дакументы, якія мелі подпіс караля і вялікага князя — прывілеі і універсалы, акты на зямлю і на тытулы, дыпламатычныя даку-менты і да т. п., каб мець юрыдычпую сілу, павінны былі быць запячатаны дзяржаў-най пячаткай і ўпісаны ў кнігі дзяржаўнага архіва — Метрыкі29. Канцлеру і яго намес-ніку — падкапцлеру падпарадкоўваліся піеа-ры. Колькасць іх строга не рэгламептавалася і ў розныя часы магла быць рознай. Пісару падпарадкоўваліе.я дзякі, якія вялі справа-водства. перапісваті акты, тыражавалі неаб-ходныя для жыцця дзяржавы кпігі. у прыват-насці звод законаў — Статут. Такім чынам, канцылярыя з'яўлялася скрынторыем.
Калі ў канцы XV ст. маскоўскі цар Іван III ефармуляваў дактрыну абароны і апекі пра-васлаў’я, у тым ліку і на землях ВКЛ. і такім чынам заклаў падмуркі ідэалогіі барацьбы за прылучэнне да Масквы ўсіх праваслаўных зямель, гэтыя ідэі не атрымалі шырокага вод-гуку сярод праваслаўных Вялікага Княства. Цэнтрам апазіцыі, на думку Э. Банёніса, быў не толькі наіівышэіішы гетман князь Кан станцін Іванавіч Астрожскі, які пабываў у маскоўскім палоне, а потым працягваў ваен-нае змаганне з войскам Івана III, але і права-слаўныя пісары вялікакняскай канцылярыі Бо менавіта япы валодалі тымі дакументамі і кнігамі, на аснове якіх рыхтаваліся абгрунта-ванні палітыкі і ідэалогіі для пасольскай службы Вялікага Княства30. У канцылярыі выпрацаваўся вельмі выразны почырк-ско-рапіс, які імкнуліся пераймаць у правінцьл. Зараз гэты почырк вядо.мы пад назвай «за-ходнерускі», «беларускі» альбо «ўкраінскі» скорапіс. Асноўнай кніжнай прадукцыяй,
што выходзіла са скрыпторыя вялікакняскай канцылярыі. былі спісы Статутаў хоць штат прафесійных пісцоў мог спісаць усялякія іншыя кнігі па заказ31.
Пісары ў ВКЛ былі лацінскія і рускія. Па-сада пісара з’явілася ў канцылярыі Вігаўта ў канцы XIV ст. і была адной з найболып важ-ных у дзяржаўнай іерархіі 3 1522 г. пісары прыносі.іі прысягу. Пісар-ураднік кіраваў працай дзякаў-перапісчыкаў і ставіў па даку-менты свой подпіс. Пасля 1550 г. з’явіліся першыя памінацыі (назначэнні) на пісарства, але колькасць пісараў пе была дакладпа вы значана. Пасля рэаргапізацыі канцылярыі Вялікага Княства ў 1566 г. колькасць пісараў была абмежавана пяццю: пісар вялікі, скар-бовы, польны, пісар двароў і маёнткаў гаспа-дарскіх, пісар дэкрэтавы. Наступная «наві-на» з’явілася толькі на пачатку XVIII ст. — тады пачалі вылучаць пісараў свецкіх і ду-хоўных. Як сам пісар. так і яго падначаленыя дзякі часта займаліся кнігапісаннем. Сучас-ная гістарыяграфія дастаткова добра ведае гісторыю і іерархію пісараў ВКЛ32.
Прадукцыю скрыпторыя канцылярыі ВКЛ мы пазнаем па характэрным почырку яе дзякаў, а гаксама па ўпамінанні ў прыпісках пісараў. Усё, што вядома з яе сёння, гэта вялікія. грунтоўныя кнігі. Прыкладам яе пра-дукцыі ў XVI ст. могуць быць захаваныя спісы Статуга 1525 г., Жыровіцкі зборнік эн-цыклапедычнага зместу, тут пачалася праца над зводам біблейскіх кніг — «Дзесятагла-вам». У XVII—ХУШгтст. функцыі канцыля-рыі як скрыпторыя паступова зніклі. Гэта можна патлумачыць істотным павелічэннем аб’ёму работы з актавымі матэрыяламі і Мег-рыкай, з другога боку — далучэппем да рэ-алізацыі важных кніжных мерапрыемсгваў блізкіх урадавым асобам друкарняў (яны ў такіх вынадках адначасова выконвалі і функ-цыі выдавецтва).
28 Ад 1458 да 1579 г канцлеры былі адначасова віленскімі ваяводамі. Астафей Баіданавіч Ва'іовіч у 1579—1587 іт. быў адначасова канцлерам і віленскім кашталянам Пасля яго канцлеры іншых пасад не займалі (ІП?///ў. Зепаіогомче і сіуі’пйагге ХУіеІкіе^о Кзі^вГчга ЬіСем^кіейо 1386-1795. Кгакбч', 1885. 8 160),
29 8іан% СЬ. 5 гііе хуечспіхмьсЬе КапгІеізргасЬе Зсз Сго.чьііігзіепішпі Ьііацеп. Озіо, 1935.
30 Банш>нчс Э. Д. Лнтва XV в : ошуіценне многообразня окружаюшего мпра // Наш радавод. Кн. 4, ч. 2. Грод-на, 1992. С. 432.
31 Сядзельнікау А Д. Наведамленне аб пісары Якубе // Запіскі аддзелу гуманітарных навук [Інстытута бела-рускай культуры]. 1928. Кн. 3. С. 207-209.
32 Адна з апошніх прац: Ілііеа ісх Н„ КасІшЬа А. Нггусіпісу сепігаіпі і будпісагге \УіеІкіедо Км^зша Іліе-лзкіедо ХІУ-ХУШ «чекц. Кбгпік. 1994.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТ\РЫ
91
СІьЦА^АЛЛІЫЛЛЕлЬЬі .М44«р'кТ0Ь»М^СЛ. ПП(Мрь^гі»І1Ь»(*пь^Іў><ч
ЛІСЛЛОЛЕЛіЕСЁ-іАмлТйЬІЫ іЛІ<ОЛІ0Ь'С.Т(Ь1Ь'ОЕдІЛ»Л>ЙЬТр|ЛСЛ4НіГ-аІц4
е^^ннкнпгнйіш ЙЬ^Л(ЕЬЛЕЛОЛЕ| і^|>АМТІІСД МЛЕ»ПІГОАЛН<С4ПД0АЛПЛОу іМНогоК^ПЛЕЖАПІЕ.іЛКОЖЕ
ПШЬАЕЬЬЛС ,Ь (КІ'ОЕІЙЛПЛЛНН. ОСІАвІЛ Ьв (ІАМысУо ПО ГЛЬ(А ТКЬ СГвІА (ірігісвАЛДЛІСТЬП^ТД ЛОЖЬ- МП(ІдОЬ'ЬП|Ж«Л СН'ІС.Ь / «огполу ІігіХ. ГА ПЕПО^ЛДо ГлА8 ЛіЛПЕСлЛГЛІо'сЖ.ДАГыХн’ІЛЬіСіі ТО^ОЛуЖОЕЎлГстііЬОСАЫ'і.’СІА. «ОТОЕЛЛГЛЛВАСКОТО^ОГОЖОІІО ПТКЛПДЕсУтЬвСПЕАІПАКО^ «ЛН. кМвЬПГТІПо^фНШПА^ ТПП^ІЖЕ^ ПАГОЛу^А ПОІЕЖЬ віпы • поп полц^огм.сіііі т бІЛЫІЛЛГсЛТМ.С^ІЛіІОПКАПЫ МП.ШПІ'хЖЕП^ЬпОЕЛЛІАЧІСЛІі ВЬЛІХ»ЕІ|(1ЕЦЛП ПСКрЬСІСЕЬ'^ Д-МАЛ^Іій.^-МЫКМаГЕ.РлЛ /4^‘. ПЫІЕМЖЕ-П.Н Л I <*>• Д. пгіЕЛІЖЕ. г.-н 4Ні Д.^.ВЛЕЖЖЕ п.мл) уз апЕмь.в-мД^ ВПЕЛІЖЕ.й.Л113.Н-вПЕЛАЬ В (МЛІ^. йгіЕЖЖС.Й.Л(І<І> АДЕ С АТЫВгі гўь К ЬЖ * П 6 Ё Т(0Ь |уь ПАВЛА(|1Ь ПЛГІІІЛ. СЕІСТ ПЕДПІ' САЙЫ П^ЛНІЛОІКА^АЙІЕ. нстл ЖЕСІмміОп'ЬтЬіОЖО СПС ^ь «ОЕМЖОЕТЛІПІІСЛОЕТЕ^П^ ЛЕтЛ.ПОСАСТКгіЛІІгілІАПШПЕ ^ЙЛГО ПоТ«|(АГ0гіТ|КТЬ(АІ'О-
го^ыбйЕмьнірЕшп.сжор'ж
I П001Н »'ІГЛІСТЬІІСЛАІАЖЕ Ь г
рЛ(О1НХ*>І‘0^ду.ЛдОК0ЛІ}4
<ПІГЬ ФШОЕАОЬМПСЛ'Ь^ЛАЖ* ІЕ ЕТЕ^О ІІ^ІАЕЖН. трьвлЕПІН ГІВЛА( ЛЬКОТО^Ш.ЬПіілвПЛЬ ^ЯліЖАСЛСЛО^ САКОСЕАфЕА^Ь.м
Д'ІГА ЛЫірьб'К- АфЕ в’бдл.кьі Т^. П Г-ДІ|1ЕХь«^ГпА'ы.вЬ діло'ім д.( ЎАІК.ЁЖЕАфЕХ*І|1Е Н(ІрІСТЛЙлК(Т(р( СНЖЕВОЛЛ ПГдАЬІ^омЧ коіорылскрй
СГІіН^ША. лсломколлркомі
ожшіЛсл.ЕЖЕДОйіішнріуі тві'Е.прНЕгі^ЫгпАірЕЕтпсло. і(ыа<АбіМЕ(тпрАлілФ.е [рьВлЕПІМ 7Л АЖЕ НІЕ ПОЛОЖЕгіС’ ’ • гўя> ЕАЬ'Ті ЕЖ Е ЕШПАЛАП^ЛвГ ^П»4іЫДОІЕ.КвАІІ<0Ж(КК0
.1 =»’• п'.:
ІЖ(
. прві ПГЁ ЎЛІСТЫІСЛ А ГАЯІЕ ЯІГА бі'лел(ЖАі|іАД|ыг>шіп. в А^ые ЛНЛЕп пьгіўрь вЫВОгім'Ііі ТІ К0ГОЖО Ё УА ІСТА Л СІС|ІЫ<Г(БЧ ГЛГЫ|1А,ОБ(ІЖШЕШЛ. ^МбЬьу "О гіііроса'ЦіЕЛй.шмйгіЬ'- - Ш ШфШ ' .
ЛСЛАНСТГОДУЛ ЛЛ< ЛП(ІЛІП»Ьв'ЬсЫК'кі<О4мп:^’А'(ТлІпУ. ГТГНІМ <МЛ, г' І’ІІІУ ^{(П(КЯ>ІП м4^ЬНП((рТьіЛл<'П'.С(ЛОГ071'Л4ЛЛ>ІаО^А1|М к(і'А.нстыл.іігп. (іггыьпггал'оаіоі|Ьлш ііІсвт<А^.Іы^і^л1п(і^ шыігшлушяс. •
Дзесятаглаў. Старонка з вер-тыкальнай за-стаўкай Праца лепшага на той час у Вялікім Княстее калігра-фа — Мацея Дзе-сятага.
Вільня — Супрасль, 1502— 1507 гг.
92
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
«Зепайлі зеріет сопзыІапЬнз С. Магіі ауніііз зі%-пагііз, т Адшіа Шызігіззіт еі ехсеііепгіззіті сіотіпі еі. МісЬаеІіз Сагітігі НасігітН 8.К.І ргіпсіріз ехргеззш. зааец[пе ] сеізіін -сііпі ргіто раіаіі-паіе зоііыт іпзсеп-(іепіі, аЬ Аіехапгіго Рогпіак поіагісіе Сеггезігі УНпепзі.. ».
Вільня, 1666 г. Гранюра Конрада Гётке з выявай радзівілаўскага арла, гербавым знакам «тры трубы» на гру дзях, які ўзнесены над сталіцай Вільняй, і раман-тычным пейза-жам з акведукам і возерам. На ніжнім полі эты-кетка з шыфрам Імператарс кай Публічнач бібліятэкі ў Санкт-Пецярбур -зе.
Недахоп якога-небудзь віду кніг пры-водзіў часам да таго, што кнігапісанне ар-ганізоўвалі (браді пад сваю апеку) прыват-ныя асобы — як правіла, багатыя магнагы. Скрыпторыі ўзнікалі ў маёнтках. Найбольш вялікі з прыватных скрьшторыяў дзепнічаў у двары Солтанаў у прадмесці Вільні — Шышкінях (зараз раён горада побач з тэлсве-жай). Час дзейнасці гэтай кнігапіснай май-стэрш — канец XV і першая палова XVI ст. Месца перапіскі самых старых солтанаўскіх кніг дакладна не вызначана. Гэта Мінеі, пе-рапісаныя ў 1487 г. дзякам Сепкам па заказе гаспадарскага маршалка Солтана Аляксанд-равіча (маршалак, намеснік слонімскі і нава-градскі, памёр каля 1490 г.)33. Маічыма, што гэтыя кніп ўжо пісаліся ў Шышкінях, як і Мінея службовая, перапісаная ў 1488 г. піса-рам Занкам родам з Турава34. У 1496 і. невя-домы перапісчык сшсаў для яго Пралог35. Існуе дакумент — спіс кніг Солтана Аляксан-дравіча, «што у Вмлыш былн прн нем»36. Магчыма. шго болыпая частка з іх спісана ў скрыпторыі Солтанаў. У 1537 г. два пе-рапісчыкі перапісалі для яго сына Аляксанд-ра Солтанавіча «Службу святым Варысу і Глебу» з парэміямі і «Службоўнік». У 1545 г. у Шышкінях дзяк Міхайла перапісаў для яго «Багародзічнік» (пазней кнігі 1537 і 1545 гг. былі пераплеценыя разам)37. Адзін з багацей-шых родаў Вялікага Княсгва — Радзівілы гаксама мелі сваю канцылярыю са штатам канцылярыстаў-кнігапісцаў; першы ўпамя-нёны з іх — Васка — вядомы як перапісчык (а магчыма, і складальнік) зборніка з тракта-тамі па логіцы.
Сярэднявечны вобраз свету і абумоўленыя ім універсаліі культуры пачынаюнь разбу-рацца пры канцы XV ст. Гэты працэс працяг-ваецца ў XVI і XVII стст., калі набывае пэўныя абрысы новая карціна свету. Каіі для сярэднявечнага чалавека навука азначала перш за ўсё асэнсавапне таго, што дадзена яму ў аўтарытэтных крыніцах як ісціна, то пазней, у XVI—XVII стст., такі стан рэчаў змяняецца. Імкненне да пазпання прымушае чалавека звярнуцца да непасрэднай сутнасці рэчаў. Ён хоча — незалежна ад зададзеных узораў — убачыць усё на свае вочы, дайсці да
ўсяго сваім розумам. Анталагічныя, касма-ганічныя, натурфіласофскія і гнасеалап'чныя праблемы шырока асвягляліся ў публіцыс-тычнай літаратуры другой паловы XVI-XVII стст. Спектр сацыяльных праблем, што знайшлі адлюстраванне ў публшыстыцы, ук-лючаў глыбокія праграмныя распрацоўкі ма-штабных грамадскіх пераўтварэнняў, база-выя прынцыны рэформ дзяржаўных інстыту-таў, удасканалення вышэйшай улады, судо вых оргапаў, фарміраванне прынцыпаў рэгу-ляваппя дачыненняў паміж станамі, а такса-ма нормы міжнародных і міждзяржаўных да-чыненняў.
Найболып папулярныя ў гэты перыяд аўтары — Валент Барташэўскі (17 ролных выданняў), Якуб Альшэўскі (12), Мялет Сматрыцкі (12). Важнае месца прапягвае займаць зборнік. Чалавек, які бачыць у кнізе ўсеагулыіую і універсальную «веду», зразу-меўшы. што Святое Пісьмо не заключае яе ўсю, часта збірае ўсё астатняе, чаго няма ў Бібліі, у асобную, «сваю» кнігу. Там поруч аказваюцца бытавыя (сямейпыя) звесткі. інфармацыя са старажытнай гісторыі, літара-турныя творы, юрыдычныя дакументы, па-лемічныя пісанні. Так, з 15 спісаў летапісца ВКЛ толькі адзін (Слуцкі) уяўляе асобную «гістарьшную» кнігу, асгатш'я 14 — часткі зборшкаў38. Загадкай застаецца. чаму ні адна з друкарняў не надрукавала падобпы зборнік для хатняга чытання.
Каб дакладна паказаць колькасць майстэр-няў пісьма і іх лакалізацыю ў ВКЛ, патрэбна адмысловае даследаванне. Аднак матэрыялу для азпачэння некаторых з кніжных цэнтраў на землях ВКЛ як скрыпторыяў, што дзеіінічалі на працягу акрэсленага перыяду, дастаткова. Кпігі перапісвалі асобныя «спіса-целі» шмат у якіх гарадах і мястэчках і бадай ці не ў кожным манастыры, але скрыпторыем мы будзем лічыць майстэрню па вытворчасці рукапісных кніг, дзе работа выкопваецца на заказ (на рынак). Хоць у буйных скрыпторы-ях існуе падзел працы. на кнігах па-ранейша-му з’яўляюцца прыпіскі кшталту: «Радуеться корьмчнпк в тншпну прастав, а странпый прпшед в отчьствіе свое, а кннжный сышса-тел дошед кннг конца сего», як у «Кнізе На-
33 Добрянскші Ф. Н. Опнсанме рукоппсей Впленс.кой публнчной бнблпотекп... № 156, 161 34РДАСА, ф.181,№ 142.
33 Добрянскт Ф. Н. Оппсанне рукопнсей Впленской публпчной бпблнотекп... № 100.
зв РПБ. Т. 20. СПб., 1903. С. 872.
37 Тііхотров М. Н. Опнсанпе Тнхомнровского собрання рукопнсей. С. 19—20.
38 Гл.: Улаціік Н. Н. Введенпе в нзученпе белорусско-лптовского летоппсанпя.
94
ПСТОРЫЯ БСЛАРУСКАЙ КНІГІ
Запіс курса аст-раномй і геамет-рыі ў адным .з ка-легіумаў ВКЛ. 1608 г.
Табліца руху 8-й сферы на 1609 — 1644 гг.
3 бібліятэкі Нясвіжскага зам-
ка.
вукаў Ісаака Сірына і авы Дарафея» з Су-прасльскага манастыра (арк. 239 )39 40.
ІІасля адкрыцця (у 1579 г.) Віленскага універсітэта ў рэпертуары тыражаваных кніг з’яўляюцца матэматычныя, фізічныя і іншыя прыродазнаўчыя выданні; як правіла, яны на манср рукапісаў энпыклапедычнага зместу мелі некалькі частак, прысвечаных розпым сюжэтам. Вывучэнне прыпісак на 11 паасоб-ніках чагырох кніг па фізіцы (віленскія вы-данні XVI—XVII стст. з польскіх збораў) да-ло магчымасць сцвярджаць, што гэтай літа-ратурай карысталіся галоўным чынам прафе-сары і вучні езуіцкіх школ, а захоўвалі мана-стырскія бібліятэкі розных ордэнаў на тэры-торыі ВКЛ і Польшчы10. У прыватнаспі. паа-собнікі працы Й. Рэйтэра «Ігіз зец соіогез...» (Вільня, 1647 г.) належалі бібліятэцы езуіц-кага калегіума ў Нясвіжы і канвента кар-мелітаў у Клодаве. Твор Й. Младзяноўскага
«ТЬеогетпаіа <1е оспіо» (ЛЛ7і1по, 1641) быў уласнасцю Войцэха Рудаўскага, студэнга філасофіі і матэматыкі. Як вынікае з запісу, гэта быў дарунак О. Кругера, прафесара Віленскага калегіума Кніга аўтарства Кан-станцыя Віюка Каяловіча «Осшіш гаііопе соггесшз...» (Вільня, 1648 г.) была ўласнаспю дамініканцаў у Ражане, другі яе паасобнік на-лежаў бернардзінцам у Радаме.
Даследаванпе шасці паасобнікаў (з поль-скіх збораў), выдадзеных у Вільні кнігаў па медыцыне паказала, што тры з іх не мелі прыпісак чытачоў-сучаснікаў, затое шмат-лікія глосы сустракаюцца на патях пяці вы-данняў (вывучана 15 захавапых паасобнікаў) па астраномн Вялікэй папулярнасцю такса-ма карысталіся (і неаднаразова перавыда-валіся) эканамічная брашура Марціна Сміг-лецкага «О ІісЬхеіе...» і любчанскае выданне «О оЬіегапіц і схуісхепш копі». Да арыгіналь-ных старадрукаваных кніг-зборнікаў прыро-дазнаўчага складу можна залічыць працу ўраджэнца вёскі Магільна Пінскага павета Яна Пратасовіча «Іпсептогея гепіпі... сгуіі с.о кіо іуупаІаД» («Пераіік рэчаў... альбо хто што вынайшаў»), што выдадзена ў Вілып ў 1608 г. У ёй змешчаны апісанні 174 вынахо-дак і 180 імёнаў людзей, спрычыпеных да гэ-тых адкрыццяў.
Асобным відам кніжнасці былі рукапісы прыродазнаўчага зместу, спісапыя для патрэб студэнтаў (канспекты чытаных курсаў), а таксама рукапісы вучоных, не падрыхтава-ныя да друку.
Да найболып ранніх прыродазнаўчых ру-капісаў, што выйшлі са сцен Віленскага уні-версітэга. належыць твор прафесара матэма-тыкі Андрэя Мілеўскага «Еіетпепіае сіізсі-ріілаппл таіЬетаіісагцш» (1630), які змя-шчае асноўныя звесікі па практычнаіі геа-метрыі-геадэзіі, пачаткі астраноміі і метэара-логіі. Вялікі трохтамоны кампендыум «Кзі^і папк тасетатусхпусЬ» напісаў у 1655— 1659 гг. шляхціц Іосіф Нарановіч-Наронскі. Першы том прысвечаны выкладу арыфме-гыкі. друіі — геаметрыі, трэці — асновам перспектывы і фаргыфікацыі. У кнізе мела-ся, паводле слоў сучаспага даследчыка, усё неабходнае інжынеру таго часу41. Акрамя гэ-тага, пяру Наронскага належалі кніга-
39 Добрянскіій Ф. Н Оппсанне рукоппсей Впленской публнчпой бмблнотекп .. С. 85.
40 ТороІДга М. В СгуГеІпісОл'о кмцгек ссусІапусЬ па Ьігсуіе і Віаіопьі IV XVI і ріепезге) роіоу/іе XVII 'Л'іекп (па росІМам'іе ргол'іпіешіі зіагосігнкб’л' г роізкісіі і гайгапісгпусЬ ЬіЫюіек папкоіуусЬ). Сг. 2: ЕнегаГпга ілуіеска // РатВК. 1980.2 16 8 257-259.
41 Дагоногеісг-Нагопзігіў. Вп<1о\лтс№о ’Л'іуеппе. ХУагетача, 1957. 5. VIII.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
95
зборпік з перапісанымі і створанымі ім самім працамі па мастацтве артылерыі, будаўніцтву сядзіб, палацаў і замкаў. спіс сенатараў ВКЛ і кароппых, зборнік прымавак12. Калі ў 1658 г. сонм вынес рашэнне аб выгнанні арыян з ме-жаў Рзчы Паспалітай, Іосіф Нарановіч-Наронскі пераехаў з Вялікага Княства ў Прусію. Пасля яго смерці бібліятэка была прададзена, прычым некаторыя кнігі і ру-капісы трапілі да губерпатара Слуцкага і Ка-пыльскага княства Казіміра К іакоцкага, вя-домага кіраўніка работ па фаріыфікацыі Слуцка.*3
Біблейскія і богаслужбовыя кнігі. На тэ-рыторыі ВКЛ, дзяржавы поліканфесійнай, распаўсюджаны былі богаслужбовыя і чэцці кнігі хрысціян розных плыней, іудзеяў і му-сульман. Спалучэнне полілінгвізму і полі-
канфесійнасці прывяло да таго, што рэперту-ар богаслужбовых кніг у краіне быў вель.мі разнастайны. Толькі у XVI — першай палове XVII ст. у Вялікім Кпястве выдадзены каля 320 назваў івораў рэліпйнай літаратуры. прычым кірылічныя кнігі складалі каля 60%. Да гэтай лічбы можна яшчэ дадаць каля 150 назваў надрукаваных палемічных твораў42 43 44. Хоць розныя адгалінаванні хрысціянства вялі паміж сабой палеміку, але пры гэтым прадстаўнікі адной канфесіі маглі карыстац-ца тэкстамі Свягога Пісьма, а часам і бога-службовымі кнігамі. падрыхтаванымі прад-стаўнікамі іншай канфесіі. Так. каталікі, за-ключыўшы унію з праваслаўнымі, фармаль-на прызналі ўвесь камплекі праваслаўных кніг. Біблію ў перакіадзе пратэстантаў выву-чалі каталіцкія і праваслаўныя багасловы.
Разгорт з калян дарнымі табліцамі.
Зборнік энцыкла -педычнага змес-ту — праоукцыя скрыпторыя ве.чікакня жацкай канцылярыі.
XVI ст.
3 бібліятэкі Жы-ровіцкага чанас-тыра.
42 Маркушевыч Л. II. Новооткрыгое пронзведенне попьскон военно-технпчсской лнтературы XVII в. // КНМ. 1968. Сб. 17. С. 215-224.
43 Выскгеакі Реісшса Р Кахітіегг КггузхСоі Кіокоскі і сіпікагпіа V/ Зкіскн // ОКР 1967 Т. 12. 5. 165- 166.
44 Гороізка М. В. Сгугеіпісіхуо кыцхек чеусІапусЬ па ІдС*Не і Віакішзі хе XVI і ріепсвхе] роіосеіе XVII хстекн (па рогкіахуіе ргоч'ідіепсіі Чагосігнкбху г роккісЬ і гадгапісхпусЬ ЬіЫюсек папко^усЬ). Сх. 1 Ьісегашга геіі^упа і роіетісгпа// РатВК. 1979. 2. 15 5. 207.
96
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ кнігі
Тытульны аркуш гБібліі» Францы-ска Скарыны Выданне гэтай кнігі не змагло 6 адбыцца без гра-шовай дапамогі віленскага месціча Багдана Онкава. ІІрага, 1517 г.
Старабеларуская мова грапіла ў справавод-ства і богаслужэнне не толькі хрысціянскіх цэркваў, але і мусульманскай; з’явіліся пера-клады на яе са стара- і новагабрэйскай моў.
У беларускіх мусульмап склаўся свой арыгінальны камплект богаслужбовых кніг. Акрамя абавязковага Карана на арабскай мо-ве ў яго ўваходзілі Тэджвід (выклад навукі чытання Карану), Тэфсір (Каран з падрадко-вым каментарам на беларускай мове), Кітаб (рукапісны зборнік разнастайных тэкстаў), Хамаіл (малітоўнік, зборпік замоў, лячэбнік), Ільміхаі (зборнік рэлігійна-жыцейскіх пра-вілаў, якія абавязковыя для мусульман).
У кніжнай культуры ВКЛ ад даўных часоў, нрынамсі ад 14 ст.. прысутнічае і грэчаскі складнік. Мітрапаліт Кшрыян і грэкі з яго агачэння і сталі тымі, хто пазнаёміў мясцо-вых насельнікаў з грэцкай рукапіснай кнігай. У больш познія часы колькасць кантактаў павялічылася Грэцкія кнігі стаіі звычайнай
з’явай не толькі сярод праваслаўных інтэлек-туалаў, але зпаходзіліся і ў вучопых ка-татікоў Вялікага Княства. Прынамсі каталог бібліятэкі Віленскага універсітэта сёпня ўключае 32 грэцкія кнігі, выдадзеныя ў пер-шай палове XVI ст. у Венецыі, Кёльне, Пары-жы, Базэлі, Цюрыху і Хатле. якія належаті бібліятэцы віленскага іезуіцкага навіцыяту, галоўнай бібліятэцы віленскай Акадэміі (ВіЫіогйека Ма^па). езуіцкім каіегіумам у Полацку і Оршы. Няма сумнення, што коль-касць ірэчаскіх выданняў і рэгіён іх пашы-рэння былі шмат большыя.
Першым друкаром, які пачаў выкарыс-тоўваць грэцкія шрыфты, быў 1 ван Фёдараў. Прыехаўшы ў Львоў з беларускага Заблуда-ва, ён адразу ж пачаў шукаць магчымасці ар-гашзаваць друкарню. На той час у Львове існавата грэчаская катонія. Фёдараў спадзя-ваўся. што грэкі падтрымаюць яго і дапамо-гуць яго пачынанням. Да іх першых ён і звяр нуўся: «іі плакахся прегорькнмгі слезамн, еже не обретох мнлуюіцего нпже помогаюіце-го: не точію же в руском народе. но ннже в греках мнлостн обретох» (пасляслоўе да Апостала 1571 г.). Тым не менш друкаванне Аностала скончана ў 1574; у тым жа годзе выйшаў славянскі буквар
Восенпю 1576 года друкар перасяліўся ў Астрогдзеля ажыццяўлення новых планаў — выдапня поўнай Бібліі. Галоўным рэдакта-рэм стаў рэктар Астрожскай акадэміі Герасім Сматрыцкі. Друкаьанне Бібліі скончана 12.8.1581 г. Заключны аркуш з датай 12.7 1580 г. у некаторых экземплярах прад-стаўляе толькі адзін з варыянтаў, гэта бяс-спрэчпа падцьвярджаецца тым, што ва ўсіх экземплярах Бібліі ў прадмове называецца як дата сканчэння работ 12.8.1581 г. Першым прыкладам грэчаскага друку ў выданнях Іва-на Фёдарава з’яўляецца заключная формула ў прадмове да Новага Запавету: До^а тю ооотаі^оуті алаута || ац.т|У — Слава зрабіўша-му ўсё, амінь. Усяго толькі пяць слоў дроб-ным грэчаскім шрыфтам, з такой жа колькас-цю граматычных памылак у іх; аднак яны сведчаць аб тым, што працу па стварэнню грэчаскіх шрыфтоў астрожская друкарня праводзіла ад самага пачатку, адначасова з друкаваннем кірыліцай.
Ужывальную ў розных хрысціянскІх цэрк-вах ВКЛ кнііу досыць умоўна можна ўкласці ў традыцыйную схему, а менавіта: Святое Пісьмо, царкоўнае права, літургіка, цар-коўная гісторыя, аскетычная тэалогія, гамі-летыка і Мізссііапіа, альбо «розпае».
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУАЬГУРЫ
97
Гатоўнай часткай як друкаванага, так і ру-капіснага рэперіуару ва ўсе чаеы існавання ВКЛ ёсць «кніга кнігаў» хрысціянскай цывілізацыі — Біблія, Першую на ўсходне-славяпскіх землях спробу сабраць у адной кнізе ўсе часткі Бібліі зрабілі ў Ноўгарадзе Вялікім па замове архіепіскапа Генадзя ў кан-цы XV ст., а на пачатку XVI ст. поўны збор біблейскіх тэкстаў з'явіўся і ў Вялікім Кпяст-ве — гэтая праца звязана з віленскім мітра-паліцкім скрыпторыем і каліграфам Мацеем Дзесяіым, пра што мы згадвалі ў першым раздзеле.
У сталіцы ВКЛ кнігадрукаванне пачалося выданнем «Апостала» Скарыны. Поўны біблейскі звод быў упершыню надрукаваны па-нольску сацыніянамі ў Брэсце ў 1563 годзе. Яшчэ адну спробу новага перакладу Бібліі на польскую мову зрабіў Сымон Буд-ны — плён яго працы пабачыў свет у 1572 г. у Нясвіжы і Лоску. У 1626 г. віленскі кальвін-скі сінод прыняў рашэнне аб пеабходнасці перавыдання «Біблп версіі Брэсцкай, а не іншай, хіба толькі з неабходнымі папраў-камі». Пасля дамовы з кальвіністамі Карон-най Полыпчы новае перавыданне вырашылі друкаваць у Гданьску. Пры гэгым тэкст «Малітвы каратя Манасіі» быў перанесены да апокрыфаў, а «Песні трох младзенцаў», «Сусана» і інш., якія ў Брэсцкай Бібліі пада-юцца асобна. злучаны разам. як «Дадаткі да Данііла». Шыкоўна надрукаваная Андрэем Гюпефельдам кніга ўвайшла ў гісторыю як «Гданьская Біблія 1632 г.». Лідэр пратэстан-таў ВКЛ Крыштаф Радзівіл прысвяціў гэтае выданне — з надзеяй на талерантнасць —
Сй ЯгОош^/ §
. Апі $агЬм
Оіе^'цу ТКАТСЕУ 5гч7епсоу §
П'ЛгіОіта
9ц₽ГІсЬц 7 діерпіц/ ^жммдеіін Ц'’> 7? роішесК?» 6?. енпцц ЕЦепіа / гсурдп 8>
.......
Ч 'К ІРТ) А ТК 1 8 Е
ІЖІІКА^ОІА, 1ОАСНІМА8 ІНКСН5 К.НЕТА8, МеашРопа, 165. фівееоооо ооооо @е@@в ввоаеі&9
Уіадзіславу IV на пачатку яю маястату. Па-лову тыражу Гдапьскай Бібліі (300 па-асобнікаў) атрымалі зборы Вялікага Кпяства Літоўскага. Рэшту — Малаполыпча (200 па-асобнікаў) і Вялікая Полыпча (100 па-асобнікаў)45.
Некалькі спроб надрукаваць Біблію зрабілі праваслаўныя. Для атрыманпя вы праўленых і аўтарытэтных спісаў біблейскіх тэкстаў віленскі ваявода і гетман Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч і земскі падскарбі Астафей Валовіч пасылалі ў 1561 г. у Маскву манаха Ісаію Камянчаніна з заданпем атры-
маць для друку аўтарытэтныя тэксгы, сла-вянскую (Генадзеўскую) Ьіблію, «Жыціе» Антонія Пячэрскага і «Евапгельскія гутар-кі», незадоўга перад тым перакладзеныя з грэцкай мовы пад кіраўніцтвам Максіма Грэ-ка. Сёння прынята лічыць, што асноўныя мэ-ты паездкі Ісаіі былі палітычныя - перамовы аб недапушчэнні магчымай вайны паміж абедзвюма дзяржавамі, а размовы аб кнігах (адзінай сапраўды неабходнай у Вільні кнігай былі «Евангельскія гутаркі») — дып-ламатычным прыкрыццём16. Місія Ісаіі за-
45 №меак 2. Апйггеі 11ііпсіеісі )ако пакіайса і йпікагг ВіЫіі Сйапзке] г 1632 гокп // Б. С I. га гок 1967. Ссіапзк.
1968. 8. 35-53.
Ктга хрысціянскіх на-бажэнстваў... д.гя карыстання цэрк-вам Вялікага Кмя-ства Літоўскага выоадзена, а ця-пер другі раз пе-радрукавана з да-даткам некато-рых песняў на па-мяць святых бо жых таксама з далучэннем нека торых малітвау. У Кейданал дру-каваў Яўхім Юрый Ротэ. у год Гасподні 1653
46 Юзефовт Л. А. Мнссня Іісайн (1561 г.) н Остафнй Воловяч // Советс.кое с іавяноведенне. 1975. № 2. С. 73—
81
98
ГІСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ кніп
Прыпігка кінава-рам па-славянску на паасобніку Брэсцкай Бібліі 1563 г.: да зага-лоўка «Кыр*і •фігіохіг» (Кнігі суддзяў) дададзе-на кірыліцаіі «Ц.зра]ілевых».
№
«і Ьо цйТоір &Ыа>ісг* П**’г;есз рс>ГроЬ ЬуГй рі^е? шетй Іу с?«9 (р:4хіР0іа’в
п<ір:зез піе^он ітзс/оЬтйік тсз&оіедр ретг’кедороМсшя йЬоООгті/ вІеЬзі&З іеопедо й шпп?5^:»Р1сдо* 2і еусЬо' ше оЬкгяпороГроІпут оЬуя «3« іст/йіс Ьгі і роЬпЬзат у ро$й ш оЬ Ьодй хгеьіпд іе до г роЬоЬйш'й/й іл {ОЬясзуіЬусгзесз роггзеЬпй Ёп гЗйЬе^НмЬі» опедо^ІЕу р:зеіО5ОпсяЬо(р:А хрсезхрлпофеЬіпгі/йЬопнетЬуІірьряпотгіешГп сзушепіп 0вЫ1 у го ^йЗйшдРйп^кдо/ Гсоіу йЫл еЬедооЬЬ4гзй! Ьцфет(гі?оіт/ ыкЬст таогоГа у тосу.ІЗуІ г^е, ггхаь іф Гр:йп?оі»йСІпЬ да ГйгпоГсірооііід^йРс» пп/5йфо«?Уіп?4ійсдіхррейП’Ьзпх’еуп’кгзе/ухррійгрЬзігоеусЬіаойІс Хй* Зеу/Ь:опіедооотергзуійсіоІ7 сзупівсМзЬетц Гр:т»кЫт?о(с хреЫпд гідо ь’До іРзйГош'е іе|і пярі|йпО»
Л» * « «XV А®
кончылася няўдала; у гісторыю ён увайшоў не як дыпламат, а як пісьменнік47. Агульная ж для ўсяго арэала ЗІатіа огіЬосІоха задача выдання кніг Бібліі была вырашана крыху пазней, пасля пераезду ў Вялікае Княства ма-скоўскіх першадрукароў48. У Вялікім Княст-ве Літоўскім Іван Фёдараў і Пётр Мсцісла-вец працавалі не толькі над друкаваннем. аде і рабілі тэксталагічную падрыхтоўку біб-лейскіх тэкстаў, прынамсі рыхтуючы выданні Евангелля і Апостала. Пасля сустрэчы з імі Сымон Будны пісаў, што яны «)ако пн заті ром-іебаіі 2 зсагусЬ кыдд паргам’ііі»49, г. зп. нравілі тэксты па старых (верагодна, ру-капісных) кнігах. Гэты ўспамін перакладчыка Бібліі на польекую мову сведчыць і пра цес-ныя аеабістыя кантакты кніжнікаў розных канфесій. Вяршыняй выдавецкай дзейнасці
Івана Фёдарава стала надрукаваная ў 1580— 1581 гг. у Асгрогу Біблія. Да гэгага часу Ва-лынь з Астрогам стала часткай Кароны Поль-скай, аднак традыцыйныя сувязі з права-елаўнымі ВКЛ не толькі захаваліся, але і па-бываті новае вымярэнне. А развіцнё навукі ў Астрожскай акадэміі ў будучым было крыніцай ведаў і для Вілыіі. і для Львова50. Рыхтуючы астрожекае выданне. Іван Фёда-раў акрамя галоўных крыніц — Генадзеўскага 1499 г. спісу Бібліі, перакладаў Францыска Скарыны. Мацея Дзесятага і дыякана Фёда-ра — выкарыстоўваў таксама Брэсцкую (Радзівілаўскую) Біблію 1563 г. і іншыя вы-данні Брэсцкай друкарні.
Кніжная градыцыя працягвала развівацца ў накірунку пашырэння рэпертуару і ства-рэння новых цэнтраў перапіскі, спецыфічнай
47 Абрамовт Д. П. К лптературной деятельностн мннха Камянчаннна ІІеамн. [СПб.], 1913.
48 у гістарыяграфіі існуюць розныя думкі аб прычынах < выхаду» маскоўскіх першадрукароў у ВКЛ. Акадэмік А. Панчанка піша: тМеханічнае тыражаванне ісцін засмучала рускі розум.. Патрэбны быу час, каб чалавек змірыўся з гэтай навацыяй...» (Панченко А. М. Русская культура в канун пегровскнх реформ // Пз нсторнн русской культуры. Т. 3. М.. 2000. С. 12; параўн.: Сапунов Б В К вопросу о прекраіценнп деятельностн первых тнпографпй в Москве // ТОДРЛ. 1956. Т 12).
49 Голенченко Г. Я. Русскне первоііечатннкп п Снмон Будный // КІІМ 1965. Сб. 10. С. 146-161
50 Мыцько I 3. Острозька слов яно-греко-латннська академія (1576—1636). Кпів 1990.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
25ет’4тіт'е/*^>ІК5ГІ к рос;агг»> ГіУ $ЬЬШІ|к(ІІ?едоіюЕй У Ьйіеу/ й тіІйзЮретіеЬіу ттітфп'п4 п’уЬо: догохг’усі'» ? п Ьоіопч гпуіг^с (Ьі^куз&ізетжуу зейгсзаті.
♦• Дестц з Ззгйек. рвуісі ;а р іе пій &«|Ь с^у(хесу ІаЬн грсег|Гіедо з»і
^іокК&ді&мпій'. пл'««-»*“ 0^ 2471 пшрогУіеЬ>’іАІ/5?йІй'коЬ?АПОр4 *Пллл & Г0І петпіЬпет ДгоЮхх-^р:зс(1.іпзе ЬтШ((пяо$піеЗйЬіСо: Зігй^яозй? *«РЙ<*1П* шссЬйІріоіоЬпопнйс/Зіт? зпйт 3с 2500 V тг(Ы і іЬу Ск $йігйсЛ/рЬу
гпсіеу’.
99
Брэсцкая Біблія 1563 г. Аркуш 247. «Другая кніга Хронік», якая у візантый скай тршіыцыі называецца Па-рамплменон, аб чым і зроблены запіс кінаварам кірылічнымі літа-рамі.
асаблівасцю гэтага перыяду можна назваць рукапіеныя коті з друкаваных кніг. Часам гэта быді копіі. якія імкнуліся паутарыць арыгінал абсалютна дакладна. аж да капі-равання арнамепгаў гравіраваных заставак і гравюр-ілюстраный. Але адзначаны і іншыя варыянты. Так, у канцы XVI і пачатку XVII ст. для богаслужбовага ўжытку досыць часта капіравалі біблейскія кнігі скары-нінскага друку. Аднак выданне ў восьмую до-лю аркуша пе падыходзіла для патрэб бога-служэння, таму перапісчыкі імкнуліся на-даць кнігам традыцыйную, кансерватыўную форму — вялікі (у аркуш) фармат, старасла-вянскую графіку і арфаграфію. Кошт рукапіспага паасобніка быў меншы. чым друкаванага.
У фондзе РНБ захоўваецца паасобнік Брэсцкай Бібліі са шматлікімі прыпіскамі почыркам XVI ст. Па сутнасці, прыпіскі ўяўляюць сабой паказальнік, які рабіў маг-чымым дапасаванне гэтага паасобніка для праваслаўнага богаслужэння. У бібліятэцы Кубліцкіх на Палессі знаходзілася яшчэ адна падобная кпіга — Новы Запавет, выдадзепы сацыніянамі ў Ракаве ў 1620 г., у якім раздзе-лы па-славянску падзелены на зачалы; у тым жа паасобніку знаходзіўся пісаны па-славян-ску каляпдар51 Некаторыя з паасобнікаў Ас-трожскай Бібліі адразу ж пасля выдання
сталі прадмеіам працы кніжнікаў ВКЛ, «кніжнага спраўленпя». Рабілася філа лагічная праўка, накіраваная на замену сла-вянскіх архаізмаў словамі жывой мовы, допісы з палемікай супраць іпшаверцаў52.
Выданне Астрожскай Бібліі стала значнай падзеяй у біблеістыцы, гісторыі кніжнай кулыуры і выдавецкай справе, але не пры несла, па ўсёй верагоднасці. камерцыйнага поспеху. У 1590-я гг. віленскі выдавец Кузьма Мамоніч купіў значную частку нераспрада-дзенага тыражу Астрожскай Бібліі, у тым ліку вялікую колькасць недадрукаваных па-асобнікаў. Адсутныя лісты былі дадрукаваны спецыяльна адлітым па заказе Мамонічаў шрыфтам; у бібліяграфіі яны атрымалі назву «віленскіх»53.
Рымска -каталіцкая поўная Біблія ў Вялікім Княстве Літоўскім не выдавалася54. Здаецца, што прычынай гэтага была перыфе-рыйнасць ВКЛ у каталіцкім свеце. I ў карон-най Польшчы справа выглядала не лепш. Ас-ноўныя клопаты тэолагаў з Кракава былі скіраваны на падрыхтоўку і выданне толькі Новага Запавету (друкарня Марка Шарфэн-бергера) — упершыню ў 1556 г., а потым пе-равыданні 1561 г. з прысвячэннем Жыгімоп-ту Аўгусту, 1575 г. — Генрыху Валуа, 1577 г. — Стэфану Баторыю, прычым тэкст неракладу кожны раз змяняўся55.
51 ]оскег. ОЬга/ ЬіЫіо§гайсгпо-ЬІ5Согусгпу Іпегаіпгу і папк... ро гок 1830 Мцсгпе. АЛ’іІпо, 1840 Т. 2. 8. 16.
52 Выдапіым узорам працы кніжпікаў ВЮІ XVI ст з’яўляюпца прыпіскі на паасобніку Астрожскай Бібліі, які пазней натежаў Савацісву манастыру (12 вёрст ад Цвсры). Сотні глосаў рукі двух аўтараў паказваюць на зна-ёмства апошніх з асаблівасцямі веравучэння каталікоў, лютэран і кальвіністаў, добрае веданне пстарычных твораў, уважлівае стаўленне да мовы, у тым ліку праз выпраўленне памылак друку (Пыхоя Р Г ІІрнпнскн кон-ца XVI в. на лнстах Острожской Бнблмп пз собранпя Уральского государственного уннверснтета// Федоров-скне чтенпя 1982: Сборннк паччпых тредов. М., 1987. С. 21 -33).
« Кніга Беларусі 1517- 1917 С. 71.
54 Адзінае вядомае нам выключэнне — вершаваны пераказ Старога і Новага Запаветаў, надрукаваны ў 1769 г. у Нясвіжы.
55 Рг. 5. \Уіа<1ото5с о рг/скІасІасЬ ВіЫіі і^/укн роіікіт // Сгаьорівто кзі^огЬіогц рцЬІісгпе§о ппіепіа ОззоІігічкісЬ 1828. 2. 4. 8. 36—60
100
ПСІОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Нясцць скінію, а Давыб скача. Мінілцюра-ілюс гпрацьм да тплу-чачальнага ІІсал тыра.
Вільня, Х\'1 ст.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
101
Найболып колькаснай групай сярод заха-ваных руканісных і друкаваных кніг па-ра-нсйшаму з’яўляюцца літургічныя, альбо бо-гас.лужбовыя. Пасля прыняцця Брэсцкай уніі новыя каталікі — уніяты — карысталіся для пабажэнства сваімі традыцыйнымі (візантыйска-праваслаўнымі) кнігамі. У ВКЛ не было строгай і да канца рэгламенга-ванай сістэмы відаў богаслужбовых кніг, што даследчыкі звязваюць з меншай (у па-раўпанні з праваслаўнай Масквой) рэгламен-тацыяй царкоўнага жыцця. Асабліва гэта заўважна на кнігах для прыватнага богаслу-жэння і хатняй малітвы, якія, у іх першых выданнях, можна разглядаць як богаслужбо-выя зборнікі. «У назвах адчуваецца некато-рая пяпэўнасць, таму што выдаўцы часта тлумачаць назву кнігі, раскрываючы яе змест. Так, напрыклад, назва віленскага сле-даванага Псалтыра — Паўустаў — тлумачыц-ца словам «Трэбнік» (на Маскве «Трэбнікам» называлі толькі тыя кнігі, якія змяшчалі трэ-бы, г. зн. чыны асвячэння вады, вянчання, спавядання і г. д.). У прадмове да віленскага 1622 г. Паўустава даецца абгрунтаванне та-кой назвы нраз тое, што ў ёй ёсць выбарка найпаі рэбнейшых царкоўных спраў з поўна-га зводу гэтых спраў — Устава»56. Тое ж мож-на сказаць пра Часаслоў (Часасловец, Ча-соўнік), Трыфалагіён (Анфалагіён), Актоіх (Асьмагласнік) і інш. Пратэстапцкія канфесіі карысталіся асобпымі тынамі богаслужбо-вых кніг. якія склаліся, як і каталіцкія, у За-ходняй Еўропе. Істотнай з’явай у кнігавыда вецкай гісторыі ВКЛ стала выданне перакла-ду Пятра Сестранцэвіча «Навукі аб свягых сакрамэнтах Новага Запавету» Жана Каль-віна (кавалак з яго кнігі «Інструкцыі хры-сціянскага набажэнства») у любчанскай дру-карні Пятра Бластуса Кміты ў 1623 г.
У дадзены перыяд па-ранейшаму пай-больш папулярнай кнігай Старога Запавету быў Псалтыр. Структуру Псалтыра добра прэзентуе тытульны аркуш аднаго з вілен-скіх выданняў (Брацкая друкарня, 1630 г.): сПсалтыр блаженнаго пророка ы царя Давы-да со моліітвамн по каждой кафіісме, песнмч Моысеовыма м велнчаніем на праздннкн гос-поОскія н святых божіых». Кафізма (ад грэц-кага «сядзець») — гэта састаўная частка Псалтыра, некалькі псальмоў, што чытаюцца за адзін раз; у шэрагу выпадкаў пасля ка-
ДГНьЙНОфЬ • Нк&ДІТЬ йКОАРГвОСАЯШНКО пгнйфд.нірнх’ь йлкплолі с*ой
ояніньтьсы пеонн дяеьг дій прорш іріеы Мзрі нлебл кйдісмй 7
Пслломг Акдв’ь * Ц’
Блаўпініі АіКжг нжі ^дло НаЦЬ НДСОВІЧ'Ь нп? сч^Еыр-» нн<п5’л» грдшнырніет.і , ЙНД СІЛДЛНЦІЙ гЙьнтіль
• Нов^аконі
I ГДНН ЕОЛАЕГО ЙВІ
Л
фізмы змяшчаюцца спецыялыіыя дадатко-выя гімны («седальны»). Кожная кафі.зма ў сваю чаргу падзяляецца на тры «славы». У Вялікім Княстве Літоўскім былі распаўсю-джаны тры віды Псалтыроў славянскай тра-дыцыі: просты, следаваны і тлумачальны
Просты Псалтыр у самым кароткім вары-янце складаўся з паступных частак: 1) уласна Псалтыр, 20 кафізмаў; 2) біблейскія песні (8 старазанаветных і 1 новазапаветная); 3) «Псальмы выбраныя» — выбаркі з псаль-моў для службы на святы, з «велічаннямі». Вельмі часта далучаліся памінальныя служ-бы, асобпыя каноны, статутныя палажэнні, пасхальныя табліцы.
Застаўка -дрэварыт нямецкай работы для першага Орукаванага беларускага Псалтыра.
Францыск Скарына, Прага, 1517 г.
Дзесятаглаў. Па чатак Псалтыра. Разгорт з адзінай ў кнізе міыіяцю -рай.
Вільня —
56 Вознесенскый А. В. Служебная Псалтнрь в восточнославянском кннгопечатаннн XVI—XVIII вв. // ТОДРЛ. 1997. Т 50. С. 215-219.
Супрасль. 1502— 1507 гг.
Н»ГІ
Н'ГГОС Ьлмд кгь* тыжегн
КМПОІ'ІІкНі’ПЛМЬДДЬ.Ш
Ь(Квуі0(НАТЛША(А(АГЫЦН;улг0(П00уіІ<ЦАСЛ\ТЬЦІ(ТЛЫК;*’
—.... ж......... .. .......Г....АЙЬКОу'П’ЬпА
''ІМЬаГПАНГО Тпороу'ГАІТСЬ ГвОН’НГАрОСТІ'юсвое
ІГ0.ПЛ(ІШ ^гь/іечекь
ГлННАХА(Г07/АСТ/ІЬГЛ'Г0уг'ЬІН{Ь.ЛШК НуЬ*ЖНвЫНЛАЛКС(уЬП0СМ’Нт(АНААЬ ММЬ •ТОГДАВ'Ь^ГЛНТ ь.'ГПНГП'кйОГ- -госм ат< ть «аТ д/же п о с тлбл е п'Ы см ьцоь йн е ногороустоугоего. ьь^Б’ЬллАлолел'Ьннегнн: ЛЛП'І*' (ПЬЛЛОННСНТЫ • .Ц'АДПк^уЦТ/Л.ПрОСЙ МТН А(ЬІІ(Ы^ОСТ0АПІІТЛ0(.н6д|>Ь'АЛЛІеТв0е К0ПІ|АІ(М лн • «у пАсешіАнллй|Смя«л’<7)лоі07/Акосі.(оудьскеу|укА "*' ' ' :• ЛАІСАЯчНТе елллн • рскотднте гвн сА(тр|-о .нр/ун ТО%1’П|ІІНЛЛ'<'ТеЛАІ(А11ЛПІ'(,гуАйеК0ГДАП\> гнЧіКАетсА гь • н погм кнете шп оутп а^аедллгв. нглн'а
ШКОр’ЬАуО^ТЬеГО.'кЛАЖеПМйСНКАД’ІТОфЦНА дмь'д н ь •' гао уг'Ь ^іл і ц а д ве салома с пд с в о іго ОуЛАПОТКНІІІАП'О^жк. ДіеЛЛАН. ЛАМОНІКЬСТАІО лспо^н гл^тьдшммоен. п’кспсе ніЖелубкМ ------^ГГЛМІНІКЬМОйёсн . СЛАКАМОГАНблуЮ
плбсйвндлстьйгк/імАсвоё^лнстьегопсшпАдТ елн КО (ТГКО^ Н 0ЎСП <4, №ТАК0Пе Т ЬСТН НIН НСТАКО . П-ЬІЛ коі</луьегожен'ь^лА,ктА(Н'<т^ьшАІ’цд-<іемАК • сегооАме ЦМК'ЬСЬЙ^ТА утьпстьстк 'ЫІСЬ-.~-
д. йіг^нчгііі йй А
» АД^(НЬЛ(0|/ЖЬ,НЖ(П(НДСПЛС’ЬЬ±ТЬМПЬСТННЫ.«НАПо 4
V тк^<шнмпестА*клл(і^іфМГ0|гвгмтельп(сім . лш ' р 6’ьсакол4тлнлола»(Г0 нвь^АконІёгопооуіггскдльік в Ш лоірь.ньАгўёмк0^’&«САЖ(плоепрін(Г0днф]іводь'і’пж» ? >
ПНСЛ» Г>чр
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП ________ __________
104
«Давыд грае, пісцы пішуць, а народ трубіць* -група музыкаў на мініяцюры вімжкага тлумачальнага Псаптыра мае блізкае іканаграфічнае падабенства да групы музыкаў на сярэдняй частцы мініяцюры з Дзесятаглава Мацея Іаанавіча (гл. С. 118). якая датуецца 1502-1507 гг.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
105
Следаваны Псалтыр — гэта просты Псал-тыр, да якога дададзены Часаслоў, г. зн. па-слядоўнасць дзснных службаў. У следаваны Псалтыр можа ўваходзіць да 50 асобпых час-так. Гэта універсальная богаслужбовая кніга.
У тлумачальным Псалтыры для лепшага разумення тэксту да псальмоў прыдадзены тлумачэнні Айцоў Царквы.
На думку Яўхіма Карскага, Псалтыр стаў адной з першых кпіг, у тэксце якой адбіліся асаблівасці старабеларускай мовы. Як пры-клад ён называе тлумачальны Псалтыр з Су-прасльскага манастыра (зараз у БАНЛ, Е19-49), Псалтыр Румянцаўскага музея (зараз у АР РДБ, Рум. 335 і Рум. 1017). У далейшым беларускія моўныя асаблівасці адлюстравалі таксама друкаваныя Псалтыры Скарыны, Мамонічаў, Еўеўскай друкарні і шматлікія спісы з іх57. Выразным прыкладам з’яўляецца рукапісны спіс 1543 г. з Псалтыра Ф. Скары-ны, дзе захавана прыпіска перапісчыка: «Под лето Божого нароженя 1543 року ннднкта 1 августа 8 докончана ес сіа псалтырь з роска-заня его млстн велможного пана Нвана Мн-хамловнча старосты пннского, п кобрынско-го клецкого, городецкого, рогачевского, дер-жавцы быховского н селецкого. Пнсал Пар-фен»58.
У Псалтыры пераважаюць вершы, якія вы-казваюць эмацыянальны стан стваральніка. Тут мала канкрэтных вобразаў і сюжэтаў, і з-за гэтага, здавалася б, кнігу цяжка ілюстра-ваць. Аднак Псалтыр належыць да тых кніг, якія мастакі імкнуліся ўпрыгожыць як най-лепш. Шэдэўрамі мастацтва кнігі з’яўляюцца Кіеўскі і Мсціслаўскі Псалтыры (пра іх ужо была гаворка ў папярэднім раздзеле). Най-больш багата аздобленая частка Дзесятагла-ва (Супрасльскі зборнік) з адзінай у кнізе шматфігурнай мініяцюрай, шматколерным пісьмом і багатымі ініцыяламі — гэта Псал-тыр.
Паралельна з працай Мацея Дзесятага над зборнікам біблейскіх кніг у мітрапаліцкім скрыпторыі ВКЛ працавалі над ілюмінава-ным спісам тлумачальнага Псалтыра. Кодэкс гэты, у адмысловым пераплёце віленскай ра-боты, да сёння захаваўся ў зборах РНБ у Санкт-Пецярбурзе59. Асаблівасцю яго з’яў-ляюцца мініяцюры-ілюстрацыі (болыпасцю двухчасткавыя) са сцэнамі біблейскай гісто-
рыі часоў цара Давыда. Блізкае кампазіцый-нае падабенства мініянюр дазваляе мерка-ваць, што ў іх стварэнні браў удзел адзін і той жа майстар-мініяцюрыст.
Колькасць выданняў і перавыданняў дру-кававых кірылічных Псалтыроў можна пад-лічыць толькі прыблізна, ад накладу часта за-сталіся лічаныя паасобнікі, а то і унікаты:
1. 1522, Вільня. Друкарня Францыска Скарыны: «Малая падарожная кніжка» Ска-рыны — гэта па складу свайму следаваны Псалтыр. Вядома 9 захаваных паасобнікаў.
2. 1576, 16. 1. Вілыія. Друкар Пётр Мсці-славец у доме Кузьмы і Лукаша Мамонічаў. Кніга выйшла па загаду скарбнага ВКЛ Зя-новія Зарэцкага. Друк у дзве фарбы, вялікія ініцыялы. Бібліяграфія ўлічвае 26 захаваных паасобнікаў.
3. 1586, 10. II, Вільня. Друкарня Мамоні-чаў. «Выдрукована... працою п пнлностью н всемп выдаткп Лукаша Нвановнча Мамоіш-ча, скарбного короля его мнлостн Велнкого Князства Лнтовского н Козьмы Мамоннча, бурмнстра впленьского». Бібліяграфія ўліч-вае 7 захаваных паасобнікаў.
4. 1592, 8.1, Вільня. «Выдрукована в Велп-ком князстве Лнтовском в столечном граде Внлнн... под дозором н звнрхннм паном дру-карнн... пана Лва Сапегп канцлеря Велнкого Князства Лнтовского... А промыслом, прото-ры труды н тшаннем скарбного короля его мнлостн пана Лукаша Пвановнча Мамоннча н брата его Козмы, бурмпстра внленского...». Бібліяграфіяй улічаны толькі адзін захаваны паасобнік (РНБ, Санкт-Пецярбург).
5. 1591 — 1592, Вільня. Друкарня Мамо-нічаў. Бібліяграфія ўлічвае 5 захаваных па-асобнікаў. Усе яны пашкоджаны і не маюць выхадных звестак.
6. 1593, 30. XI, Вільня. Друкарня Мамо-нічаў. 3 прысвячэннем Луку Мамонічу, што падпісаў Лявон Мамоніч, на адгорце тытуль-нага аркуша змешчаны герб Мамонічаў. Бібліяграфія ўлічвае 8 захаваных паасоб-нікаў.
7. 1595, 26. IX. Вільня. Брацкая друкарня. Тытульны аркуш не захаваўся. У выхадных звестках у канцы кнігі яна названа «Пса-ломніца» і пад такой назвай улічана біблія-графіяй. Ёсць звесткі пра 5 захаваных па-асобнікаў.
57 Карскый Е. Ф Западнорусскне переводы Псалтырн в XV—XVII веках. С. 22—31.
58 Барсов Е. В. Опнсанне некоторых южнорусскнх н западнорусскнх рукопнсей, находяпінхся в рукопнсном собраннн Е. В. Барсова // ЧОПДР. 1884. Кн. 2. С. 1 2-й паг.
59 У Імператарскую Публічную бібліятэку кніга паступіла са збору Ф. Буслаева ў 1911 г., зараз мае шыфр
ЕІ.738.
106
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
Вменскі тплума-чальны Псалтыр XVI ст.
У верхняй частцы мініяціоры пака-заны музыканты са смычкавымі і шчыпкотімг інструментамі, а таксама з тру-бамі
(РІІБ. ЕІ.738).
УЗДЫМ I КРАХ ЛПОУСКАЙ КУЛЫУРЫ
107
іггогапста®, /юскек
Дзесятаглаў (Су-прасльскі зборнік з перакладам кніг Бібліі). Пачатак прароцтва Іосіі. Каліграфія Мацея Дзесятага. 1502— 1507 гг.
лоявгні,(ян гы кішсі'» йіріннву.рьдпн. ш^шпц. ніші (ПАМЛЛ . нлдл. оьы - нпіукіііны нп^нпд . ЙЯІу^НН
НЦвввАлААА ДНЛЙШЛСОВАц^А ГНЛЖ: <ЛІАЧОІСЧ СЛвЯАГНА іоішсні. ««шсі'с І{^нпоплінсгг^жгноглуіжні;^ ПвНІЯіі *Л0|ГДА«|1П ^ІЛАЛ*ШГА : НН^ нпвллгвмв
^к^^цЯі.длвп^лллілМ; п^лудн^йглуснв: ^|йгікн»му П^в^вОІІ ІІЛлЛіМ? НіЦАіЛь .ЦМ7М іуіСМЛЛвДАНМіШ*,П(в 8П НІ^ЛіЛЫЛ^вМу ННв^. НЛвІСвГвІ^іГвв^вМІ^іНлА,-іігу^і л'шчдпь ГвК^«уШЛчЛуК»ІІІІІ)4ЬН4ПЛЛ^К<^ Ніуднлііічг. цірньяшннро^ціір: ^і»/нуг»н^«. ояпплмькінепвллн лвллнл,нлляііЛ(нўнл07Сігкі»ілп(пвллнлвллп'п,ілм(іпл<л. (уіі^вч ны с^впіньл^івслн': йыгк»нсв^ніі/мллнлу гв; нспсвулшг’4 кг^іі., ншснсунуі^тлпіГв пнмі'іі ннкулпг 10 ННК«ГІМ ННКОНгіННЫ ., ЦШ^ЙНгі(п<млнл«ьл _ ппум. НЦД1.АЫІІНПЛКЫ^ОГП'А: ііріь гу0Г4МН»[ЯіАМ«> ГПлЛ іЛівН; М/Н7КІ ЛЫ ГПЛпНлК!" ГІЛг,^ К'IСЛ1 і ЙЛШІ к ФлНІі ІНСЛв Ггі»й * ІН « АI. ,ЛІ<Ы пфсвісчмв^сіііін нмгкс тнглл4г|нсАННіі^»т« ? ^ь^іткпчллгі;с"7^'(і НЛПСЛЛЯІірС.Кн'ніЛіІіЛЛвСІ.ЬвІ СЛМНІіГву П^^ввСПІІСгЬ СНОШ К,Г4Я?НЙЛЛГ0.'і'Іс-ю^гслгновінгідн«4-,нслов», гі^ЛЛЛГвФ ВКУПЬ;ЦП«СНІАЬІ«<ОЬ''ІГ НЛАСТІ, (^ПЛу.^Вх ^іцЗ шфмлА. .тілвшлнілі^нііплі.‘ ^Ц’ктск^сьвіл^-л^віллвп НСІС'Г^гкІп0(ПІІОЛЛПЛвІіАННЛЛ>.,ІІ(<ГіСІіС'кЛЛ<Г^І ІвсПвісІсІСГПіСН .влКвІПЛННКтПЛМвА НЛ^ЧНІЛЛГіКііА. н ш п/ і г у глужепн «<л»млн ц л сьвіге, нлгві’в^кн аглв ід ’й<|»^ЫсОГІ|і<в ІДгіО ІЧпЛСІ'К^Св пЛПІ ПНвСП’АНЛСвпм іів ПЯЧ^НІІ ІІП’НАІМ ‘||ПОЛ47ЬМГО Аісмпусгпынів.нв<г ЧННГ0Й Н^ІСІІ^І 44410 Гі^вО^ЬІ^ГігКНГОГІііКЛТКІГвЛПА »А П ІПвЛЛН лро. місв ллткн.шс^іллн^овші'лі
’ Г.А
108
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАРІ КНІГІ
8. 1594—1595, Відыія. Друкарня Мамоні-чаў. Бібліяграфіяй улічана 7 захаваных на-асобнікаў.
9. 1596. 23. VI, Вільня. Псалтыр (без тыту-ла). Брацкая друкарня. 3 трох вядомых па-асобнікаў ні адзін не захавау тытульнага ар-куша.
10. 1600, Вілыія. Друкарня Мамонічаў. Да-кладны паўтор выдання 1576 г. Адрозніваец-ца чорнымі кропкамі, якія ў выдапні 1576 г. надрукаваны чырвонай фарбай. Адсюль умоўная назва гэтага — выдання «Псалтыр з чорнымі кропкамі». Бібліяірафіяй улічана 6 захаваных паасобнікаў.
11. 1623, Вілыія. Брацкая друкарня. Біб-ліяграфіяй улічана 5 захаваных наасобнікаў.
12. 1627, Вільня. Брацкая друкарня. Біб-ліяграфіяй улічаны 2 захаваныя паасобнікі, абодва ў Маскве (РДзГМ. РДБ).
13. 1629, Вільня. Брацкая друкарня. Бібліяграфіяй улічаны 2 захавапыя па-асобнікі У гэтым жа годзе друкарня вы-пусціла Псалтыр з Часасловам. Вядомы толькі 2 наасобнікі гэтага выдання — у Санкт-Пецярбурзе і універсітэцкай бібліятэ-цы ў Упсале.
14. 1630, Вільня. Брацкая друкарня. Біблі-яграфіяй улічаны 3 захаваныя паасобнікі
15. 1635, Буйнічы. Друкарня Спірыдона Собаля. 8°. На тытульным аркушы пазнача-на, што кніга выходзіць «в новозаложеном месте Буйннчах в маетностп его мнлостп па-на Богдана Стеткевпча, подкоморего Мстн-славского...». Бібліяграфіяй улічаны 1 заха-ваны паасобнік (Масква, РДзГМ).
16. 1637. Магілёў. Друкар Спірыдон Со-баль. 4". («В Могнлеве з друка Спнрндона Соболя... рукодан. Року 1637»). На тытуль-ным аркушы пазначана. шго кніга выдадзена «благословеннем... повеленнем м нжднвенн-ем Петра Могплы. мнлостню божсю архп-еппскопа мнтроііо.інта кпевскаго галнцкаго п всея Россіш, экзархн святейшаго апостол-скаго фрону константннополскаго...». Біблія-графіяй улічаны 2 захаваныя паасобнікі (РНБ, Санкт-Пецярбург і РДБ, Масква).
17. 1638, Еўе. Друкарня брацтва. У гэтым выданні першы верш кожнага псальма на-друкаваны па-славянску, а далей гатычным шрыфтам по-польску. Вядомы 4 захаваныя паасобнікі.
18. Каля 1637—1638 гг.. Магілёў. Спірыдон Собаль. Блізкае падабенства да магілёўскага
выдання 1637 г. Адзіны захаваны паасобнік у РНБ, Санкт-Пецярбург.
19. 1642, Еўе, працай манахаў манастыра Сашэсця Святога Духа. 3 захавапыя паасоб-нікі.
20. 1642, Куцейна (РНБ. Упсала).
21 Каля 1650 г.. Куцейна. Унікат у Маскве (РДБ).
Далей наступае доўгі перапынак да 1693 г., калі «Псалтыр» Максіма Воіпчанкі выйшаўу Магілёўскай брацкай друкарні (перавыда-дзены тамсама ў 1704 г.).
Аналіз гэтага спіса паказвае, што Псалтыр як тып выдання даволі варыятыўны - кніга можа мець фармат ад вельмі вялікага (Іоііо, 2°) да маленькага (осгауо, 8 ). Акрамя грады-цыйнай гравюры з выявай цара Давыда (ча-сам з ільвом) упрыгажэннямі могуць быць гравюры з Тройцай, Спасам, шляхецкім гер-бам.
Псалтыр у Біауіа оггЬосІоха традыцыйна быў галоўнай кнігай для павучанпя. Гэта па-цвярджаецца шматлікімі прыпіскамі (кштат-ту: «учебная дьячка Фёдора Роднонова» на выданні 1600 г.) і каліграфічнымі практыка-ваннямі на палях і свабодных старонках. Большасць захаваных паасобнікаў з гэтай нрычыны вельмі «зачытаныя» і знаходзяцца ў кепскім стане. Пратэстанцкія выданні Псалтырв на польскай мове выйшлі ў 1564 г. у Брэсце (з прысвячэннем М. Радзівіла кара-леве Ганне Ягелонцы) і ў Любчы ў 1614 г. у вершаваным выкладзе Саламона Рысінскага.
Сярод старазапаветных тэкстаў у другой палове XVI ст. пашырыліся Кнігі Прарокаў з тлумачэннямі. У працэсе іх перапісвання па-ралелыіа ішла інтэнсіўная праца над пера-кладам і рэдагаванне, пра што сведчыць, у прывагнасці, прыпіска на старонках з тэкс-там Іярэміі-прарока ў «Кнізе прарокаў» з Віцебскага Маркава манастыра: «Сіе прнло-жено есть от некіпх преводннков дабы зходн-лась последняя речь с перьвою, а в еврейскпх кннгах того не обретается»60. Далсй у гэтай жа кнізе на палях, насупрапь тэкста Данііла-нрарока: «Того еже ннжен положено в еврей-скнх кнпгах Данііла пророка еже ішсаны суть в нпх халдейскпм языком не обряіцете, даже дотоле: Тогда с страхом подпвпся. Пісанож есть сіе в кннгах греческнх і латннскмх... Да-же дозде в еврейскпх кпнгах не пнсано, а се еже положено есть вышей с Федосп переводу греческаго»61.
60 Добрянскый Ф. Н. Опнсанне рукоішсей Внленской публнчной бнблнотекн... № 47.
61 Тамсама.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЫУРЫ
109
СНА
Т4ЛО6ГАІА ІСЭД айл. Ш0/КІ6І
^ЦгсНЛА/Ь ЛГГЛА ІЦНбЧР міу-ігйлнці^нць й
/ гк<нгпт»ьнгілт’ын ІШ *ПГ»Л : ГЛІЬ’Ь.ІІІЛЧЦІЛІ’# ЬЧПАСТМНН, «ЦТОТІМНТ» гітгнь. пмьмть»|нт«тьйл ёгб; І^ЙіСМАННіііСНІіАМЛ ін гіріг ПШ Й'ЦН НІбЦЬ ,
Лемяшэвіцкое Евангелле XVI ст. Асаблівасці аздо-бы паказваюць на скрыпторын пінскага Ляшчын-скага манастыра.
110
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Лемяшмпцкае Евангелле ХХ'І ст. Пачатак прадмо-вы да Евангелля ад Марка
V1' ОднніішФ . V . гін
Ш ОііЦДА^АйіПНГАЛЛМО 4<У» ЛІГ ІГА . і\Ь М:— ОГІЛГІіІ. цзг лг ц<> ОЗі-ФП^’ЬдАНІНі’НН . ЛА <ІЛ: ЛМ 6 &ОІТАНІНПІТ/Г61.#<І5 л7н ліг 6ІІ • - фнгіуош ПЙ йтг« , стГл\. V» <ін.лг пь. і«м ні ЬоЛг
ЛТМУДЛЛНГАСТПСІГЛІ нн Т{ ЛІЖІШГЦНІ ПІ4.
епнгАногЗі’Л^но’к.Л лрго^птіпонн Н'ЬЖЖПКЛ’Ці1ЛТ(/ 6ГОЖГ НСІІЛ (Ы6ГІІЦКНЛ6ТШТН лУоЬНАГОІЛІГІ’ НЛ\Н1МІ1Л«Г<"1Н СД’АДЛМГ . Ші’АНІГіГОС КІГТ|ІОП»±
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
111
Прыгйска дзяка Міхаыа Аяяксан-дравіча, які спісау Евангелле па да-ручзнт і за грошы святара Казьмы Еасілевіча Жабы, пры дзяржаве ка-раля польскага, вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста Жыгімонтавіча.
«Кнігі ігргірокаў» — зборнік досыць аб’ём-ны: перапісаны ў сшытках памерам ш цпагіо, ён займае 495 аркушаў, а памерам ш (оііо — 388 аркушаў. 3 друкаваных да гэтага тыпу кпіг можна залічыць «Кароткія сабраныя гісторыі з Новаіа і Старога Запаветаў» — зборнік тэкстаў. што выдалі ў Віленскай дру-карні ксяндзы-піяры ў 1762 г.
Да сёпня пе іс.нуе поўнага бібліяірафічна-га спіса створаных у ВКЛ рукапісных Еван гелляў. Паводле нашых падлікаў, іх захава-лася менш за сотню62, у XVI—XVII стст. гэта пераважна тэтры (Чатырох’евангеллі). Склад гэтых кніг досыць традыцыйны: прад-мова Феафілакта Балгарскага, чатыры Еван-геллі і паказальнік чытанняў. Што да аздобы, то ў гэты час дамінуюць два стылі — бал-канскі і рэпесансавы. Найбольш выразныя помшкі балканскага стылю (стыль вызнача-ецца найперш застаўкамі з плеценым арпа-ментам) — Евангелле полацкага архіепіскапа
Нафапаіла і Шарашоўскае Евангелле. Рэне-сансавы стыль, для якога характэрна «разра станне» ўпрыгажэнняў, акаймаванне заста-вак і ініцыялаў намаляванымі на палях кнігі кветкамі, найболып выразна выяўлены ў аз-добе Ваўкавыскага і Сапегаўскага (Жы ровіцкага) Евангелляў.
Акрамя новых (друкаваных і рукапісных) Евапгелляў ва ўжыванні знаходзіліся і кнігі, сівораныя яшчэ ў старажыінарускі перыяд. Яны з'яўляліся аўтарытэтнымі спісамі і вы-карыстоўваліся не толькі для чытання і бога-служэння, але і для запісу юрыдычных даку-ментаў. Так, пад час судовай справы (за зям-лю Федароўшчыпу) свяіара віцебскай царк-вы Іаана Багаслова з удавой ІІатамілай Мэр-кавай у 1546 г. у якасці аргумента фігуруе старажытпае Евангелле з укладпым зашсам княгіні Улляны Альгердаўны63. Укладныя запісы маюцца ў большасці захаваных Еван-гелляў старажытнарускага часу: Тураўскім,
62 У Пецярбурзе спісы Евангелляў з ВКЛ знаходзяцца ў архіве Сінода (XV ст. з замкавай царквьг Пятра і Паўла ў Полацку; пачатку XVII ст.; сярэдзіігы XVI ст. з укладным запісам князя Канставдіна Астрожскага ў Дарагабуж; канца XVI ст., наданне вілепскага райцы у царкву Прачыстай Багародзіцы ў 1594 г.), у БАН (фраг-мент Евангелля-апракаса XII ст. са збору Міхала Баброўскага, Чатырох’евангелле XVI ст., кунлена ў 1594 г. у Тарапцы, у 1633 г. ахвяравана ў царкву Іллі ў Бялынічах; Чатырох’евангелле Дабрахотава 11.8 1, Ляшчынскае XVI ст.), у Аддзеле рукапіеаў РНБ (Полацкія Евангеллі Пог.12., 0..П.1.2, Еп.1.17, Галіцкае Евангелле 1266 -1301 гт.; Евапгеллі ІІафанаіла, Лемяшэвіцкае, Галянішчы, Дзісенскае), у Пхшкінскім доме (галіцка-валынскі апракас). У зборы Віленскай публічнаіі бібліятэкі знаходзіліся 8 пергаменных, 15 Евангелляў на паперы, ство-раных да XVII ст.. а таксама 5 рукапісных Еаангелляў XVII—XVIII стст. У маскоўскіх сховішчах Евангеллі з ВКЛ ёсць у РДзБ, ДзГМ, бібліятэцы Маскоўскага універсігэта, РДАСА.
63 Сапунов А. Внтебская старнна. Т. 1 Внтебск, 1888. С. 45 (№23).
112
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Евангелле XVI ст. зБрэсцкай царквы святога Міхаіла. Пачатак ад Іаана.
Аддзел рэдкіх кніг бібліятэкі Томскага універсітэта, шыфр В-1235.
Евангелле тэтр полацкага архі-епіскапа Нафа-наіла. Пачатак
Аршанскім, Лаўрышаўскім. Перапісаныя ў перыяд ВКЛ пергаменныя Евангеллі таксама праз пэўны час ператвараліся ў кнігі-архівы: прыпіскі з ахвяраваннямі маюць Менскі ап-ракас XIV ст., Друцкае Евангелле XIV ст. і інш. Тым часам праваслаўныя (пазней уніяты) часта карысталіся царкоўнай кнігай і як юрыдычным дакументам. Ахвяраванні цэрквам і манастырам упісваліся ў найбольш каштоўныя і аўтарытэтныя Евангеллі — па-прастольныя. ІПмат новых запісаў, напры-клад, сустракаем у Лаўрышаўскім Евангеллі. 3 XVI ст. на палях з’яўляюцца іншыя (у па-раўнанні з больш раннімі) укладныя. Калі ў XIV—XV стст. уклады рабілі вышэйшыя асо-
бы ў дзяржаве, то цяпер на пергаменных па-лях лаўрышаўскага кодэкса — дараванні ма-настыру вакольных жыхароў: «Пан Іван Аляксандравіч Стрэтовіч, падскарбі вялікага гаспадара, караля Казіміра запісаў на манас-тыр трыццаць коп жыта са свайго маёнтку Бярозаўца; Пан Воўчка Есковіч з братам сваім Грынем дае ў Лаўрышаў манастыр сваю ніву, а пры гэтым прысутнічае пан Воўчка Гаўсовіч; пан Іван Глебовіч дае поле ў Міла-шэве святой Прачыстай у Лаўрышава, вечна і ненарушна. А пры тым сведкі — паны Багдан Храбтовіч, Хведка Глебовіч, Воўчка Гаўсовіч, Андрушко Харытановіч», — такіх запісаў у Евангеллі каля дзесятка. У XV—XVI стст. нраваслаўныя баяры і шляхта шчодра адор-валі заснаваны вялікім князем Войшалкам манастыр зямлёй і прадуктамі са сваіх палёў. Жыхар Наваградка Лук’ян Шуба з жонкай Васілісай і дзецьмі Пятром і Федкам запісаў на царкву Прачыстай Маці Божай у Лаўры-шаўскім манастыры чалавека, на імя «Кре-чю», з яго дзецьмі і зямлёй. Гэты акт здзяйс-нялі ў прысутнасці пана Васіля Пратасовіча і Афанаса-сотніка, а пісаў нікольскі поп Пан-крат. Падобныя запісы ёсць у Полацкім Евангеллі XIV ст. з Іаана-Прадцечанскага на востраве манастыра64 і ў іншых помніках.
Прыпіскі ўкладчыкаў пераважаюць над прыпіскамі кнігапісцаў. Фармуляр прыпісак змяняецца ў залежнасці ад часу і яшчэ чакае спецыяльнага даследавання. Вось прыклад прыпіскі XVI ст. (з Евангелля 1520 г.): «В ле-то 7028 ннднкта 8 напнсана бысть кннга сіа, нарнцаемаа еуангеліе, тетро, прн велнком ко-роле Жнкгнмонте, і прн епнскопе Іонн вла-дыце туровском н пннском н прн князе Фе-дорп Нвановпчн Ярославнчя, повеленнем хріістолюбнваго мужа раба божіа Семнона Батыевнчя Рака старца хвоеньскаго. II дано бысть в Ноблн в храм святаго велнкаго н чу-дотворца архіерея хрнстова Ннколы. А хто сіу кнігу вьзмет от церквн святаго отца Нн-колы мж в Ноблн пннскаго повета, тот да бу-дет проклят в сін век п в будушін. А пнсал дьяк многогрешньш раб божін Савастіан Ав-раамовнч пж в Ноблн. Доскончана бысть кннга сіа месяца іуня, 1 день на памят свято-го мученнка Нустнна Фплософа н на муче-ннка Устнна»65.
Захавалася багата кніг, пра месца спісван-ня якіх мы можам гаварыць толькі з некато-
Евангелля ад Матфея.
64 Гранстрем Е. Э. Опнсанне русскнх н славянскнх пергаменных рукоішсей. С. 41—45.
65 Добрянскяй Ф. Н. Опнсанне рукопнсей Внленскон публнчной бнблнотекн... С. 47.
114
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Пачатак прыпіскі, якая з’яўляецца аўтабіяграфічнай аповесцю кнігапісца Мацея Дзесятага і на-ват мае асобны загаловак: «Она-пысавшемь кніігч сія».
, -----------
С__^нлп нфі ашеліьнпнгн •ДГ',
ыстьпіктвглгвлі^п'ьлі«|гль. нл«пТіюлпн’Ь- м;кел«рім4 ^з’тілцпе ІІелеНвр |ІтлЬ'ЫСТ4Ь'ІАІ(ІлЕА- ЦЛЛІШЛЖІІсеКІ^М*(НІбЬ нтрідоіере • шіьстйвяпійлсЬші в1Гр^Т«^ПІ|П ^лжеп^пе ' ШП*Іт.Гі^7іІ-/Іл4«ЛЛЖ€ СТ«ОСв^Ті.С«. €>?СТА<рІН .ЛвукІА«%. С'ул«<4-1.('уттл<^ін. ЙЛСНЛІП. (ЛК«вЬ.Л4ЛТДь ^Т^ААЙ54^^НлсеПА7(^А'?ІЛ.мр’л.(\^ШКІл.[аІАЖ»НсУн^у г ГА ІГ«, а'АсЖМ’ІІГГЛ Л ГПЛ Ь ЙСЛГІ со крАсА . II ь-ьі С ТЛ Й'Ь ((У( П ’ыпь мннр й’ьсавемьсоіьстл’ігв'Ьг^л^т^впт^мАЛАстьірі ГЛІЛаІлАЬ Л'ЬСТГвЛНКвЛЫЛАГІвІ./ІЛА^еП'Ы'ЬіНаШЛ.ЯСІПА^І^ „„рПАЕЫл'лдАЛ^А.Й^МЛЛАСТьуДЯіеПЫГІ НЛПІД«л4 в'ЬСТГвІш л ІірТІН .[рнкЯіМАЛІ К^МАНрЬ'ЫЙ'ЬННШТЬсТйГ ьгіврппв ПІЖН ЙЬК’ЬГ«рь>НД( . ’рПОЯЙ ІІАЛеКСАПДрМАЛвЛв’ІліАЛвеКЬІ іікгвчгі ПвПвЯІ'н.К'ЬІ’^^Н^.^ІНЖІП^ІЛШЛЛГГЛЬСікМПСМСПвІГвНЛЛ'ЬСПЛ. V Ці НЛАІГіГпіКТЛ^Іл. Пр’ЫніЛ0НІ|А(АААГ«ЛНКж6^А •^СвШЛІ Пвс(>| ГМНСАплп^^'Ь|і«днтмен й'ьвмккГлвв'^іді.«^ТГІСНСАмА плсть^п.^елнкігітііТйв^іАалрллллл.гвйвлльін^оТнпл.Ыі^Алі шіулдл пмтп пвп^ншь’. уАквже нп^?інспіве ігвн^шун гь; ЖМ'ІСТАЛГІнЬСКЛГвіЗьуЛ^Л,ПКЬІСТАЛЛПН^А . ^]НвМ7< Н^ввАН САПІСТв'н 1|інС.Л пвлвпкХ^^СТП Ю П^ТІК ПЛОСТ^ііГ нплрквШАнлласлл*» еў&.пллік п^фясеплвлііделлмнеустдфк. НТАМв/ыНГ^ЛІ(ПОЧК<І.ІНІ«Л^Т'Ь.. ТАК«яіГііУсул^і’л^шнІсолпі вАПА«ПАЬьі‘е<|>в«<нні'п ЛБьГнгвгліепнпв'ЬСввемыоІьгтвіб'/ ьрім/кшірйяллтін. ^еясеА?ч>^ІП'Ьсоснібь]гв.п^вкгб«лп С/ЬЛЛІІ П^еЬ'ЫТН 6'АЛЛН^ТІмыІ^ГЬІвЛ0ІН.ЫЛА^вСЛ«^НТН V пві(пвАяспеліептшлпіемлнквак7пм'Ілквлнквл^ті • цвслі Аііже прін»« ь'ьплліа. іже пегькрнтн тлааптл іоёАп^^ппа ГвЛЛН ^СГвТ^ПАЦН СЛ'І! ГбвеІввЛК.ІГв К ПНГо. „’нД Ь^в'ЬС^^ Гь ^ШНШТІЛА^ЛГЛХпН’ГНСЛ . іІтвуіІКПНГЛ 6ДАТН КТвН^КЙП Н (АНКіь^М ’пвлежіпвмве вуьвгветілв.лАПАлГксйвел^шН'Пслвн вв^нтель. ЦпкГ'ьпел^О'^желАлі’лААвегв. нікпл'ьпнпвівтьпіе лее е • осв гі твд'Ев <к к л г« п влвір п в л а п н сап і не д кпйгы . /(
й'ьквеп{цльмвжн(іпь'ьім.рллвіійсенлллч^е'цр пнсл|іебыйьі ^6(ЛІ1КСКЛЛ>Я>ЬСТгОг^ЛНТвКЬСК«МЫ^К«У|,,^,УЕі4І>’^І1ІГ,Г<
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
115
рай верагоднасцю. Да такіх паіежыць, на-прыклад, Евангелле тэгр з дзвюма пры-піскамі по.тацкага архіепіскапа Нафапаіла — аб укладзе самога гэтага Евангелля і срэбнага келіха-паціра ў царкву Параскевы Пятніцы ў Полацку. Кніга гэтая мае незакончаную аздо-бу: ініцыялы прапісаны толькі кінаварпым контурам, пакінута месца для мініяцюр і за-ставак (намалявана ўсяго адна першая за-стаўка пры Евангеллі ад Матфея). Мяркую-чы па ўмелай разліноўцы паперы, даскана-лым почырку перапісчыка, выдатна арганіза-ваным адсылачным і даведачпым матэрыяле і іпшых прыкметах, кнігу перапісвалі ў ней-кім скрыпторыі (магчыма, вілепскім мпра паліцкім). Тут яе і прыдбаў полацкі архі-епіскап і, не дачакаўшыся, пакуль скончаць аздобу, завёз у Полацк, каб зрабіць ўклад. Да-та ўклада дакладна невядомая (прыніскі не датаваныя), можна меркаваць, што гэта пер-шая чвэрць XVI ст., калі Нафанаіл упаміна-ецца на полацкай кафедры66. Тое, што По-лацк і сам здаўна быў кнігапісным цэнтрам. не дадае аргументаў на карысць мясцовага паходжання гэтага рукапісу, бо мясцовы архіепіскап папэўна б не пашкадаваў грошай (і часу), као укласці кнігу з цалкам скончанай аздобай.
Вялікую каштоўнасць уяўляе прыпіска трэцяй асобы (не перапісчыка і не гаспадара кнігі) — духоўніка слункага князя Юрыя Юр’евіча Алелькавіча папа Мілахвея, у якой ёп засведчыў уласнаручную працу князя па перапісцы Евагелля: «Не чуднся благоразсу-дпгелное чытате.тью спе светое Евангелпн которое сам светое паметн Юры Юревпч Олел-ько Княжа благочестнвое Слуцкое року 1585 сам своею рукою власною переппсав что почппает золотом, а далее простым чер-ннлом іі мнннею, бо тое учннплось не от ску-постн, але от ревностгі велпкой ко благочес-тню светому, дабы такое перепнсанне скоро до скутку своего прышло, а знову утаеваючн працы своп ц кошты пред человекн, тое тот кпязь учпішв йак мысьмо часто там бывалн н вндііліі іі слышылн, а найвенцей што уже н хороба прпблііжалася. турбацыя Речн По-сполшой укорогнлн жызнь тое княжатн — умер. погребен в Слуцку в Соборней Успенья Пресвпатыя Бого-Матерп церквп у правого
6ПН.
,1 <4 . V'
гм^с/шіпл „
0ДКА П0 4ОІ€ЫК .^4 А Г <44 н ОГН м
-ПоГП»ГсТ|Н*|**НМ>І
Па тЛм гр м » ны ь’4 ГМ*«ПЛу
... . " < 7
с1Л«5І‘гПАЛ Ьул. М<ГПААЛ»-Ж1^ДПД||Л
(ІСОВГКА. еіАіаГІііі)
крплоса положеп. Свядчнм многогрешный поп Мілахвей Светое Барборы в Слуцку церквн, княжетп с п. духовныіі отец»67.
Для ўзору прыпісак на Евангеллі, што да-тавана XVII ст., мы выбралі кодэкс. які па-ходзіць з калекцыі гродзенскага дамінікапца Дамініка Сівіцкага (яго пячатка захавалася на арк. 5: «Оошіпіснь Зіхміскі О. Р. ргом 1іі;у. іт.»), а пасля скасавання дамініканскага ма-настыра быў вывезены ў Віленскую пуб-лічную бібліятэку, зараз мае шыфр БАНЛ,
Евангелле тэтр архіепіскапа На-фанаіла. Укладны запіс Нафанаіла на Евангелле і срэбны пацір у Пятніцкую уарк-ву ў Полацку.
№ Макарпіі (Булгаков М. II.). Ясторпя русской церквн. Кн. 5. М., 1996. С. 167.
67 Цытата паводле запісу гісторыка Іосіфа Смалінскага, які трымаў арыпнал у 1904 г. у Слуцку (Каітшу.чка БаеедМ Рогігеіу і гаЬуікі кчіцгаі ОІеІко\\ісг6\\ \\' Зкіскн. Іп\уепІагугас)а)6геіа Зтоііпзкіе^о г 1904 г. \Уаг$га\\'а, 1996. 8. 37).
116
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Е19-30. Усяго ў гэтай кнізе 194 аркушы, спісаныя ў два сдупкі. Звычайны склад для Евангелля тэтр: Прадмова Феафілакта, епіскапа Охрыдскага, тэксты евангелістаў у традыцыйнай паслядоўнасці: Матфей — Марк — Лука — Іаан, ад аркуша 189 адв. пе-рапісаны Саборнік. Дзве рукапісныя пры-піскі, у якіх сустракаюцца літары лацінскага і кірылічнага алфавітаў: адна паміпальная, на адгорце 154-га аркуша: «В месте Нньдуры сіпіа 27 іпзса }цпі аппо 1655, поменн Господн душу раба своего Стефана Буваевнча, умар-лаго в Мннску»; другая прыпіска паведамляе аб назіранні гродзенскага пратапопа Яна Сашкі за незвычайнай з’явай у ваколіцах Горніцкай царквы — сучасныя уфолагі веда-юць падобныя ўражанні пры з’яўленні НЛА (неапазнанага лятаючага аб’екта): «Кокп Гузі^с згезсзеі ріеНхіезіцС сгмшгГе^о тзса Аху^цзіа сі'Л'ппазЕе^о сіпіа лесПсі^ К.утзкіе§о каіепсіаггц гпак па ніеЬіе рокагаі зіе рггег §осігіпе згага, рсжмчаіа Ьуіа гапо о §оскіте сігіе^'іціеу, тіезцс Ьуі у §луіагсіа зіцгуіа опетц гарешпіе; га кгоіа его мнлостп Дапа Кагітіегга іо Ьуіо, а га сіхіеггамсу ]е§о тзсі рапа Дапа Мі1іазіе\узкіе§о таіфіпозсі у церквн Горннц-кое. Доап Згзгка, ргоіорора Сгосігіепзкі, ру-кою своею».
Самае ранняе друкаванае Евангелле ў Вялікім Княстве «свершнлося» 17 сакавіка 1569 г. — гэта Евангелле вучыцельнае68, якое было надрукавана на сродкі найвышэйшага гетмана Рыгора Хадкевіча ў яго маёнтку За-блудаве Іванам Фёдаравым і Пятром Мсціслаўцам69. Яно мае вялікую прадмову, напісаную самім Хадкевічам. «Точню не будн леннв, но со всякнм прылежаннем чнтай, вішмай, слушан пнсанных п творн», — пісаў ён. Аўтарам Евангелля вучыцельнага трады-цыя называе канстанцінопальскага патрыяр-ха XIV ст. Каліста. Назву, як і змест кнігі, тлумачыць загаловак аднаго з рукапісных
Евангелляў вучыцельных XVI ст.: «Повучэн-ня ізбранна от святого Евангелія н от многнх божественных пнсаній, глаголема от архнрэя з уст во всякую неделю на поученне хрнстон-мсннтым людем альбо прочнтаема такоже іі на господскне праздннкн»70. Такі тып Еван-гелля (часам яго называюць «нядзельнае Евангелле») быў папулярны ў ВКЛ, а ў Мас-коўскай Русі пасля ніканаўскіх рэформ рас-паўсюджваўся галоўным чынам сярод стара-вераў (яны заказвалі гэтую кнігу ў Супрасль-скай і Віленскай друкарнях у 1790 і 1794 гг.71); У Маскве яно ўпершыню выдадзена ў 1652 г„ а пасля — толькі праз 200 гадоў. На-ступнымі пасля заблудаўскага сталі вілен-скія выданні вучыцельнага Евангелля — Васіля Гарабурды каля 1580 г.72 і два Ма-монічаў 1595 г.73 74 Пры друкаванні і Гарабурда, і Мамонічы арыентаваліся на выданне 1569 г. Яны капіравалі першавыданне ў шрыфтах, размяшчэнні тэксту, арнаментыцы. Гэтая акалічнасць зараз стварае вялікія цяжкасці пры атрыбуцыі дэфектных паасобнікаў7,1.
Выдаючы каментар да Евангелля, права-слаўная царква ВКЛ уводзіла ў кола сваіх кніг аналогію пратэстанцкім і каталіцкім Пасцілам75. Некаторыя даследчыкі бачаць за гэтым фактам тэндэнцыю да схілення пра-васлаўя ў бок контррэфармацыі76, але такое меркаванне пакуль не падмацавана дастатко-вымі аргументамі.
У 1616 г. адразу два выданні Евангелля ву-чыцельнага выйшлі з Еўеўскай брацкай дру-карні. Першае мае вялікую прадмову, зверну-тую да крычаўскага старасты, пана Багдана Багданавіча Саламярэцкага. Аўтар прадмо-вы, Максенці (Мялет) Сматрыцкі, пра-слаўляе род Саламярэцкіх, а на заканчэнне піша: «Вучыцельнае Евангелле, або Казанні нядзельных і ўрачыстых свят евангелляў, з славенскай мовы працаю маею (за ласкаю і помачу божыяй) на мову рускую перакладзе-
68 Старадрукаваныя кірылічныя апракасы ў бібліяграфіі невядомыя.
89 Кнігі Беларусі 1517—1917. № 6.
70 Рукапіс гаты быў пакладзены ў царкве Спаса ў сяле Варанілавічах смаленскім ваяводам Васілём Тыш-кевічам (1569—1571) і яго жонкай Настасеяй (зараз захоўваецца ў РДАСА).
71 Вознесенскый А. В. Кнрнллнческне нздання старообрядческмх тнпографнй конца XVIII — начала XIX века: Каталог. Л., 1991. № 125, 349.
72 Кніп Беларусі 1517-1917. № 11.
73 Тамсама. № 30, 31.
74 Параўнальны аналіз цалкам захаваных паасобнікаў і табліцы памылак друку гл.: Мосші А. Г. Определенне кнрнллнческнх нзданнй Евангелня Учнтельного XVI в. в полевых условнях: Методнческне рекомендацнн. Свердловск, 1990.
75 Пасціла — значыць гутарка, казапне «рокі іііа», г. зн. «пасля тых» (прачытаных пад час імшы) слоў Бібліі.
76 Віосзка М., Выі^ак Н. На ігорасіі кзіцгек сугуІіскісЬ у-'усІахгапусЬ \у рапзіжіе роізко-іііем'ккіпі \\' XV—XVIII м/іекп: РгбЬа сЬагакіегузІукі // Ха)яСагьге сігыкі сегкіехупозіохуіапккіе. 8. 181—187.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
117
і
^/нпрн ллі^л'м^вкіі ^дм.нніл . пан’івн'лінл ікінгітмлнінлнйСі^н. ылнклпкнзытвллн <Г»«КЛГІ . ІТЛ/НТЛГІ/ІДІНЛІКІН НЛІІГНЛНК/Ц .
* лрдшлібі, I'
{-ІЕГ» В«<ДОЖНТ«ЛЛ ^ЛЛНІГНЛІН Й^Л НПЛІЛШ оніілн пнеліГйлгі іўі«ні« лнділлі <ын длл-л . ПІ/ЫІ лмны'о п^інгліі ЫТ^НЗЛКІПІ ОЛ/Л^ НЛЛІЖ«^|ІТГЖГН ^« «ІК1 нл н»в»(«вм слпл^таівлЛн «т«’« «улі« п^і^ллііітлумн ‘,'Е «УЛІ«Т4І ЛЛЛТЛ'ГоМЧЛІЛ^к'о лХІіу. йішлнн». шнсіэж, поіўі«ніл> й^с^лннл«тымн«к|М , «ІЖКННГлІглЙ |ўіН'Г(ЛН««<ПН«ЛНі<<-ГЛ . <*«<** нлііліплеілі внліллііпні'гілін/внн кііб^ео ПНШС МНІГІ1ЛІТНІ НЛ1Н»Г«ОГ|ІЛЗН« Л?(ьл* ГЛЛ Й"1 шцілі-і П/'/ІКН . нлпклгідо дн ін «н глл нл ІПІЛЛ1 «в«Н «ГІЖ«П»ЛІЖН пліл^дннкл в«*ілн нмяк НЛ'ікн іітіі/н . о«« ніГлне-гі ішлнні «ь«1і,гіт<лктвХі'П глл, ілкі длк«ні л&шіо ДЛНЧГКІТв . СЛГТЫКІ ННІТНННЛ і« (іллі ем «Т4.ОНЖССМНіІЖНК «ЛЛвМ Ш1ЛЖвЛГ»в<Л«Н« ШІНЛІ’І н^вілн шдўл«тл йп^ітмж п^глосл»
— віч’ныж п|Ін< двм луіж , нлш«г»|лдн«гініл> в1П««Л*ІДНАА літл в»пл»тнтн«лЛЦб»лн . НПЛ«Т« ІлІіГ ПІ^ЮнУн НЛ«Л> В««Я^ІА , ННЛ3, ЛІЛН ЖНТН в»«Д«Т^ • НЛ»уіЛАНЛ«1СЛГ»^ЛзК мін пУтн «іінлг» , НОС^ЛірлА НН ШТЛШІКІЛІ тЎ. т«'нк« т^Хдіін₽»л4^нннлшлп^т«^гі'і -пхтр^тнніул^гітнг^іуі^АДННЛшнуі н ^а«лн , н|лн»н«г« ллы в<н ніі^ілгіуілл НЗ^* ^твыт^ндіігівн,в»«<^« . нгй'тлнлштыж НСНЛП дуійл нлн«л БІЗНКМА НІ-^І^ОДІ «нінгглшір. Ніўтгішктілжшо^лдулітлп
нае... вашай княжацкай міласці прыношу». У прадмове да другога еўеўскага выдання, якую падпісалі манахі брацкага манастыра і прысвяцілі княгіні Карэцкай (Ганне Хад-кевіч), прычыны перакладу Евангелля вучы-цельнага на рускую мову (фактычна на за-ходнярускую, альбо старабеларускую) тлу-мачацца больш падрабязна. Усяго ад 1.569 да 1616 г. было выдадзена некалькі тысяч па-асобнікаў гэтай кнігі77. Пасля гэтага — больш чым стосямідзесяцігадовы перапынак. Толькі ў канцы XVIII ст. (у Супраслі ў 1790 г. і ў Вільні ў 1794 г.) па заказах старавераў пера-выдадзена маскоўскае (1652) вучыцельнае Евангелле.
Колькі б шмат ні выходзіла друкаваных вучыцельных Евангелляў, гэтую кнігу тыра-жавалі і кнігапісцы. Рукапісныя копіі часам маюць на сабе прыкметы інтэлектуальных шуканняў саміх «спісацеляў» і чытачоў. Так,
на ўжо памянёным вучыцельным Евангеллі, што спісаў кнігапісец Іаан для смаленскага ваяводы Васіля Тышкевіча, знаходзіцца ціка-вая праўка, якая сведчыць аб жаданні наблізіць тэкст да гутарковай мовы свайго часу. Праўшчык перакладаў славянскія сло-вы на мясцовы беларускі дыялект, выкарыс-тоўваючы кірыліцкі і лацінскі алфавіты аль-бо іх сумесь: спсніа (с. 67) — зЬахуіепіа; гдьствую[т| над німі (с. 70) — рапціа пасі піті; Блгдтію і члколюбіем (с. 72 адв.) — Ласкою і члко Любіем; Прославіте (с. 84) — Выхва-ля[і}те; Стеноградіе (с. 85 адв.) — будоване.
Васіль Тышкевіч смаленскім ваяводам быў толысі тры гады, у 1569—1571 гг., потым памёр, пахаваны ў Супрасльскім манастыры. Магчыма, Іаан быў адным з супрасльскіх ма-нахаў і спісаў на заказ смаленскага ваяводы толькі што выдадзеную^ў суседнім Заблудаве кнігу? Яшчэ адзін спіс Евангелля вучыцель-
77 ТороВка М. В. СгуТеІпісШ-о кыцгек шусіапусЬ па Ьігшіе і Віаіопічі... Сг. 1. 8. 221.
Евангелле вучы-цельнае.
Разгорт з гербам Рыгора Аляксанд-равіча Хадкееіча і пачаткам ІІрад-мовы.
Заблудаў, 1569 г. Вандроўныя дру-кары Іван Фёда-раў і Пётр Мсціславец.
Разгорт з пачат-кам Евангелля ад Марка. Друкар — еўеўскі ігумен Гаўрыіл Іаанавіч. Еўе, 1644 г.
ІЮТ5ЙЙІ
»ЛЛМІ»
8%%8а®дте%Н?
і
Г Ш Д, П6НА>
ДуАЛО 0УЛІА [( ]&гл, 0I тт н„ >/ ,/ /
КАЗА’іА
КжіАэ мкоже пнсдно » 0* Лф ПШІЛАН
ДгГЛА ЛШГО П^ ЛНЦММ ТЫ НМЧ , НЖС ОуГОТОБНТ’Х П^'ГА ТЙОН П^ДІТОПОН- Глагі &О ПІНфАГО Й'АПЙТАГНН І «уГОТО КАНТІ пй’ ГдНА, П^ШІ ТБІ^НТІ РН^А I * У 6Г®*
। .' Й Б КДЕШ^ Пр»ьІф«НІ* । н кд р л<® і тл«4 і Злчлм 6*лм *
ПА
120
ГІСТОРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНІГІ
нага (з еўеўскага 1616 г. выдання) зна-ходзіўся ў Жыровіцкім манастыры і заха-ваўся (БАНЛ, Р19-69) да сёння.
Традыцыйнае Евангелле тэтр (Чатырох’-евангелле) асобнымі выданнямі выходзіла досыць рэдка. Першая такая кніга была скон-чана Пятром Мсціслаўцам 30 сакавіка 1575 г. у доме Мамонічаў у Вільні78. У выдавецкім адрасе зафіксаваны факт чатырохмесячнага (ад лютага да чэрвеня 1574 г.) панавання ка-раля і вялікага князя Генрыха Валуа. Ён ужо больш за паўгода жыве ў Францыі, але новы вялікі князь не абраны, і Мамонічы выдаюць кнігу «прн дерьжаве господаря нашего мгіло-стнваго Гендрнка Божіею мнлостію короля польскаго н велнкаго князя лнтовскаго н прн преосвяіценном архіепнскопе нашем йоне мнтрополнте кіевском н галнцком п всеа Русім».
Пасля гэтага чвэрць стагоддзя (да 1600 г.) тэтры не друкаваліся — Евангелле Васіля Цяпінскага 1570-х гг.79 было хутчэй выдан-нем дэкларатыўным, чым масава запатраба-ваным. Тым часам друкаваных кніг не хапа-ла, таму актыўна працягвалася перапісванне заказпых паасобнікаў, пра што сведчаць. на-прыклад, уклады Евангелля князем Васілём Канстанцінавічам Астрожскім і яго жонкай у 1581 г. у Дарагабужскую царкву і Евангелля, спісанага ў 1594 г. віленскім райцам Якавам Іванавічам у царкву Прачыстай Багаро-дзіцы80.
17 ліпеня 1600 г. Мамонічы завяршаюць новае Евапгелле81. За выключэнпем пасля-слоўя, гэтая кніга цалкам з’яўляецца пера-друкоўкай Евангелля 1575 г. — ёсць толькі невялікая розніца ў наборы асобных слоў і радкоў, упрыгажэнні ў параўнанні з арыгіна-лам перагравіраваны груба і спрошчана 82. У канцы 1600 г. Мамонічы зрабілі яшчэ адно выданне Евангелля з нязначнымі адрознен-нямі ў наборы83. Тыражы былі досыць вя-
лікія, аб чым можна меркавапь па многіх па-асобніках, якія дайшлі да нас (толькі ў Льво-ве зараз захоўваецца 13 паасобнікаў). Най-болып цікавы з іх мае ўкладны запіс 1609 г. у царкву Мяркурыя Смаленскага. У 1614 г. гэ-тае Евангелле «прынесена ад маскоўскай зямлі ад храму святога велікапакутніка Хры-стова Меркурыя, купіў яго міласць пан Ніко-ра Прежекул вялікі вістернік зямлі малдав-скай, будучы ве Львове і даде яго там жа да манастыра святога Янофрыя йде же ёсць пі-грібені цела жонкі яго Марыі...»8'1
У XVII ст. істотна павялічваецца коль-касць каталіцкіх выданняў — яны пачынаюць пераважаць на кніжным рынку. Двойчы, у 1637 і 1647 г„ выходзіць «Евангелле польскае і літоўскае, так нядзельнае, як і ўсіх свят, што ў касцёле каталіцкім паводле рымскага па-радку праз цэлы год чытаюць» Яна Як-новіча85; у 1643 г. — «Евангелле на нядзелі і ўсе святы...» у польскім перакладзе езуіта Якуба Вуйка86. 3 праваслаўнага боку су-працьстаіць ім толькі Евангелле 1644 г„ якое «благословеннем святейшаго патрнархн кпр Парфена» друкавала брацкая друкарня ў Вільні альбо Еўі87.
Асобных выданняў кірылічных «Апоста-лаў» за XVI і першую палову XVII ст. вядома шэсць: Скарыны 1525 г„ Мамонічаў 1591, 1592 і пасля 1595 г„ куцеінскае каля 1632 г. і магілёўскае 1638 г. Спірыдона Собаля88.
Як бачым, да канца XVI ст. праваслаўная царква карысталася амаль выключна ру-капіснымі «Апосталамі»; у нейкай меры пат-рэбу задавалыіялі прывазныя паасобнікі ма-скоўскага (1564)89 і львоўскага (1574) «Апо-стала» друку Івана Фсдарава. Апошняе вы-данне лічылася, верагодна, найбольш аўта-рытэтным: Мамонічы ўзялі яго за ўзор, і іх «Апостал» 1591 г. паўтарае яго ў размя-шчэнні набору на старонках і ў іншых прык-метах афармлення.
78 Кнігі Беларусі 1517—1917. № 8.
79 Кнігі Беларусі 1517—1917. № 12.
80 [НыкольскіЛ А. Н.] Оппсанне рукопнсей, храняіцнхся в архнве Святейшего Правнтельствуюіцего Сннода. Т. 1. СП6., 1904. С. 10-11,13-14.
81 Кніга Беларусі 1517—1917. № 55.
ю Лукьяненко В. Н. Каталогбелорусскнх нзданнй кнрплловского шрнфта XVI—XVII вв. Вып. 1. Л„ 1973. С. 156.
83 Кніга Беларусі 1517— 1917. № 56.
84 Сытішкова Л. Н. Впленскне кпрнлловскпе нздання конца XVI — первой половнны XVII в. во львовскнх со-бранпях // Федоровскпе чтення 1982. С. 81—82.
85 СеріепёК., Ресгацккіепё I. Уііпіаоз акасіетііоз зрацзСцуёз Іекііпіаі 1576—1805. № 423, 424.
86Тамсама. № 1014.
87 Кніга Беларусі 1517-1917. № 146.
88 Тамсама. № 3, 23, 25, 39, 117, 128.
89 У 1602 г. у царкву Успення ў Заблудаве быў пакладзены Апостал 1564 г. {Сапунов Б. В. Кнпга н чптатель на Русн в XVII в. // Кннга в Росспн до середнны XIX века. Л„ 1978. С. 64).
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
121
Некалькі разоў на працягу XVI ст. кнігі Новага Запавету выдавалі сацыніяне: у Нясвіжы ў 1563 г. Даніэль Ленчыцкі; у Брэс-це ў студзені 1566 г, з прысвячэпнем Тамавіа Фальконіўса Эльжбеце, Сафіі, Анне і Хрысціне Радзівіл; у Брэсце ў чэрвені 1566 г. выйшлі «Дзеянні Апостальскія» з тэкстам, узятым з Брэсцкай Бібліі, і тлумачэннямі з прысвячэннем выдання Тамашам Фаль-коніўсам Мікалаю Радзівілу (Рудаму)90. Ак-рамя таго, тут змешчаны вершы Цыпрыяна Базіліка («Да Мікалая і Крыштафа Радзі-вілаў») і Станіслава Жука («Да ласкавага чы-тача»)91.
У канцы XVI ст. з’явіліся выданні Новага Запавету з Псалтыром. Упершыню збор гэ-тых найбольш ужытковых богаслужбовых кпіг выдаў Іван Фёдараў у 1580 г. у Астрогу. Кніга такога складу атрымала прызнанне ся-
род праваслаўных жыхароў ВКЛ, якія не прынялі унію, і да маскоўскай вайны 1654— 1667 гг. выходзіла ў розных друкарнях. Каля 1596 г. у брацкай друкарні ў Вільні была вы-дадзена «Кннга Новаго завета. В ней же на-предн псалмы блаженнаго Давнда пророка н царя», што змяшчала таксама месяцаслоў і паказальнік евангельскіх чытанняў па тыд-нях года92. Выданне было зручным для кары-стання і адразу ж даволі шырока распаў-сюдзілася ў праваслаўным свеце. Складзены ў 1601 г. вопіс кніг Кірыла-Белазёрскага (у Расіі) манастыра фіксуе: «4 кнігі Новый За-вет лнтовскнх в четверть, в начале пнсаны псалмы». У 1611—1641 гг. Новы Запавет з Псалтыром быў перавыдадзены яшчэ тры ра-зы93. У прысвячэнні да выдання 1611 г. адлю-строўваецца крызіс кірылічнага кнігадрука-вання: зазначана, што добрых кніг, «нашнм
«Новы Запавет госпада нашага Ісуса Хрыста ў ім жа і Псалтыр...». Разгорт з выявай евангеліста Мар-ка.
Куцейна, 1652 г.
90 Тамаш Фальконіўс - кафедральны канонік у Любліне; пасля адыходу ад рымска-каталіцкай царквы яго па-садзілі ў астрог, адкуль яго вызваліў Мікалай Радзівіл. Разам з Сымонам Будным Фальконіўс быў пратэс-танцкім прапаведнікам у Клецку.
91 Кііреева Г. В. Брестскне нздання XVI века в фондах Нацнональной бнблнотекн Беларусн // Здабыткі. Да-кументальныя помнікі на Беларусі. [Вып. 1]. Мн„ 1995. С. 24—30.
92 Кніга Беларусі 1517—1917. № 48.
93 Тамсама. № 71, 100,137.
122
ГІСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
«Новы Запавет госпада нашага куса Хрыста ў ім жа і Псалтыр...». Разгорт з пачат-кам літургіі св. Васіля Вялікага. Куцейна, 1652 г.
словенскнм языком друкованых, не сгало», а таму робіцца гэтае «собраппе многнх кннг» па парадку царкоўнай службы і «всё что нуж-по людям подорожным для отправованя на боженства».
Каб сумешчаныя Новы Запавет з Псалты-ром можна было выкарыстоуваць не толькі для хатняга чытання, але і для вядзенпя бога-служэння, у некаторых выданнях да Новага Запавету дадаваліся марпналіі з паказаннямі чытанняў, а ў віленскім выданні 1623 г. — указанні пра тое, як пачынаць і як заканчваць спяванне Псалтыра.
Нельга сказаць, піто «Апакаліпсіс» св. 1а-ана Багаслова быў адной з папулярных альбо шырока распаўсюджаных кніг. Аднак гэты адметны твор сустракаецца ў кпіжнасці ВКЛ, як і ў культуры іпшых хрысціянскіх краін, пачынаючы з XVI ст.9'1
Строга рэгламентаваны парадак набажэн-ства фіксаваў Службоўнік — «Устав божест-венныя лнтургня ііже во святых отец нашпх Ноанна Златоустаго, Васнлпя Велпкаго н
прежде оевяіценная Грнгорня Двоеслова». Паколькі парадак набажэнства ад часоў, што апісваюцца ў гэтым раздзеле, да часу інтэнсіўнага збірання рукапісных кніг як помнікаў старажытнасці істотна змяніўся, то зпачная колькасць Службоўнікаў паспела згубіпца ў хвалях часу (рэалыіа — яны былі парэзаны на пераплёты альбо знішчаны як пепатрэбныя). У першай палове XVI ст. адзінства праваслаўнай службы і нязменная патрэба ў Службоўніках з правільным вы-кладам службы сталі прычынай распаўсю-джання сярод нраваслаўных ВКЛ Служ-боўнікаў, друкаваных у Венецыі (у прыват-пасці. у 1519, 1527 і 1554 гг„ прычым у пер-шым і апошнім выпадку — двума выдан-нямі). Рэдакцыйныя адрозненні не сталі пры гэтым перашкодай.
Першы друкаваны ў ВКЛ Службоўнік вы-пусціла друкарня Мамонічаў 24 чэрвеня 1583 г. у Вільні94 95 «ко очіпцепшо п ко нсправ-ленню ненаучоных н ненскусных в разуме кннгопнсец... дабы во всех церквах Божінх
94 Откровеіше св. І4оанна Ьогослова в мпровой кнпжной траднцпп: Каталог выставкн. М.. 1995.
95 Кніга Беларусі 1517—1917 №14
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
123
сяужаіцпп іереп по пскусных н нсправленых кннгах служнлн». Кнігазнаўцы даўно звяр-нулі ўвагу на яго ксілаграфічныя застаўкі з імем чарнагорскага ваяводы і друкара Божы-дара Вукавіча, узноўленыя з венецыянскага Службоўніка 1554 г. Ёсць дзве гіпотэзы ад-носна прычын гэтага відавочнага каггіраван-ня. Згодна з адной, застаўкі, што робяць ві-лепскае выданне падобным на венецыянскае, былі зроблены для лепіпага распаўсюджван-ня выданняў Мамонічаў па Балканах96, згод-на з другой, такое падабенства патрэбна было Мамонічам, каб павялічыць аўтарытэт свай-го Службоўніка ў ВКЛ і, можа быць, у Маск-ве97. Урэшце, выкарыстанне застаўкі і некато-рых прыёмаў графічнай аздобы аркуша, уласпівых выданням Вукавічаў, не перайшло ў літаральнае капіраванне. У тэксце Служ-боўніка, побач з пекаторымі арфаграфічнымі нормамі паўднёваславянскага правапісу, су-стракаюцца сляды наўгародскага вымаўлен-ня (напрыклад, «оцпстн» замест «очнстн»), што сведчыць аб выкарыстанні рускіх спісаў. Перавыданне Службоўніка адбылося ў Вільні ў 1598 г. ці незадоўга перад тым (па-колькі ўсе вядомыя яго паасобнікі не маюць тытулыіага аркуша, кніга датуецца па ўклад-ным запісе ад 22 красавіка 1598 г.)98. Да ся-рэдзіны XVII ст. выйшла яшчэ 7 выданняў99. Асаблівы від службоўніка пад назвай «Тры-фалагіён, альбо Цветаслоў» быў надрукава-ны з благаславення і па загаду мітрапаліта Сільвестра Косава ў Куцейне ў 1647 г.100
Першым выданнем службоўніка каталіц-кай царквы ВКЛ была «Агэнда» віленскага каноніка Марціна, надрукаваная ў 1499 г. Конрадам Баўмгартам у Гданьску. Непасрэд-на на тэрыторыі Вялікага Княства каталіцкія богаслужбовыя кнігі сталі друкаваць шмат пазней. Называліся яны па-рознаму: «А^епсіа рагуа» (Уііпае, 1616) з фармулярамі на хрышчэпне, вяселле і дат. п.; «Мосіцз сіемоіш; сеІеЬгапгіі спт Ітнсін запсНззііпнпі шіззае засгійсіпш...» — пераклад з італьянскай мовы твора езуіта К. Р. }ц8Ііпе11о для ўжыванння духавенствам Літвы і Жамойці (Уііпае, 1624); тое ж (Уііпае, 1630); тое ж (Уііпае, 1646); «Кііпаіе касгапіепСогпіп» (Уііпае, 1647); «Кііпаіе касгатепгогшп» (Уііпае,
1653). Пасля маскоўскай вайны — перапынак да 1670 г. Акрамя лацінскіх, вядомы польска-моўныя службоўнікі — усяго, паводле нашых падлікаў, 12 выданпяў.
Пратэстанцкія богаслужбовыя кнігі, вы-творчасць якіх была пашырана ў XVI ст., за-хаваліся кепска. Вядомы тры выданні служ-боўпіка «Еоппа аІЬо роггцсіек зргасуосуапіа зстфіоксі рапзкісЬ» (2-е выд. \\51по, 1598; 3-е выд. АУіІпо, 1600), а таксама выдадзеная ў 1624 г. Любчанскай друкарняй праца Міка-лая Высоцкага «Акс пяіц^і сЬггіді...». Важным крокам да ўпарадкаванпя пратэстанцкай бо-гаслужбы стала кніга пастара Яна Маліны «Парадак звычайных абрадаў касцёла Аўгус-
«Новы Запавет госпада нашага Ісуса Хрыста ў ім жа і Псалтыр...». Пачатак Псалтыра.
Куцейна, 1652 г.
96 ЗерноваА. С. Тппографпя Мамонпчей в Внльне (XVII век) // КЙМ. 1959. Сб. 1. С. 178.
97 Пуцко В. Г. Художественное оформленне внленскнх нзданнй служебнпка (1583—1640) // Федоровскне чте-ння 1982. С. 124.
98 Кніга Беларусі 1517—1917. № 52.
99 Тамсама. № 80, 81, 102, 130, 138.
100 Тамсама. № 153.
124
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
|| нжтг еляучм^ тр || ^Спкпгеі л ^нггам«|| ІЙЙ'. ШДН’ГМА» й|
^ШіаКмпклгьн ^нго^іждав*ІП| ^йіЛОБА АПЫ [’нЛІ’ІНСАГв з []^|Ж Й • ЖДВфГШМА- Ц П* я кішпнлт йнлклл^лсЧ^ Ле*У
ТХКл, ІНІ ЛІЛЛЛКПСЧМГІ П«Н4 «Г,
.-. • , г.л»п;.,. , л й
Л«ч»нх Олп.гя , [{лнЯцлібрі ^слнксГс [{кмдкт^ЖІ у Л*то«ч«гзго ДД '
іл г;
«й •» 3?.5«
^[сгнл'<лч.ск>гі л шірішл’ісксгі ОпІлріты, [п^аіллл.
1Аля»нн'іл.т*
Службоўнік, вы-дадзены коштам дзяржаўнага канцлера ВКЛ па-на Лявона Сапегі. Друкарня Лявона Мамоніча.
Тытульны аркуш. Вільня, 1617 г.
Кнігадрукары жадаюць свайму дабрадзею мінскаму вая-водзічу і надвор-наму харужаму ВКЛ пану Багда-ну Агінскаму «здоровя обоіі-га» — духоўнага і цялеснага.
ціянскай канфесіі» (Вільна, 1640) і створаны на падставе гэтага «Парадку...» польскамоў-ны службоўнік «А§епс1а» (Вільна, 1648).
Акрамя Службоўніка, паследаванне дзён-ных службаў ёсць таксама ў Часоўніку (паз-ней Часаслоў, Часасловец). У гэтай кнізе по-бач з архірэйскімі і дыяканскімі малітва-слоўямі змяшчалі таксама тыя славесныя формулы, якія прамаўляў чыталыпчык (апошні мог не мець царкоўнага сану). Склад Часоўніка і Часаслова вельмі варыятыўны. Абавязковым ядром у іх з’яўляецца пасля-доўнасць пагадзінных малітваў (часоў, ад гэ-тага і назва кнігі) і некаторыя нязменпыя малітваслоўі павячэр’я і паўночніцы. Най-больш важнае адрозненне Часаслова ад улас-на Часоўніка зыходзячы са структуры кнігі, палягае ў тым, што ў першым, побач з пасле-даваннем дзённых службаў, змяшчалі яшчэ і месяцаслоў і некаторыя іншыя матэрыялы, пераважна даведачныя. Часоўнікі і месяца-
словы выдаваліся часта — праз кожныя 1 —2 гады. Тым не менш гэтыя кнігі сярод захава-ных даволі рэдкія, можа таму, што іх выкары-стоўвалі для навучання грамаце. Прыкладам рукапіснага Часаслова можа быць Часаслоў з Супрасльскага манастыра з дадаткамі (маліт-ва пасля нараджэння дзіцяці, чын асвячэння вады і іншыя службы); у пазнейшых (уніяц-кіх) Часасловах з’яўляюцца мясцовыя эле-менты, у нрыватнасці ўключаецца служба Ія-сафату Полацкаму (рукапіс БАНЛ, Р19-226).
На разгледжаны перыяд прыпадаюць 9 выданняў Часоўнікаў і Часасловаў.
1. Часасловец (як частка «Малой падарож-най кніжкі»). Францыск Скарыпа «ў велнко-славном месте Внленском», каля 1523 г.
2. Часоўнік. Вільня, 1574—1576 гг. Пётр Мсціславец у Мамонічаў.
3. Часоўнік. Вільня, 6.7.1596 г. Брацкая друкарня.
4. Часоўнік. Вільня, 1597 г. Мамонічы.
5. Часасловец. Вільня. 1601 г. Мамонічы (магчыма, у 1592—1601 гг. былі яшчэ вы-данні).
6. Часаслоў. Еўе, 1612 г. Брацкая друкарня.
7. Часаслоў. Вільня, 1617 г. Частка накладу на тытульным аркушы мае назву «Часасло-вец». Лявон Мамоніч.
8. Часаслоў. Вільня, 1631 г. Брацкая дру-карня.
9. Часаслоў. Куцейна, 1632 г. Спірыдон Со-баль.
У практыцы праваслаўнай царквы на кож-ны дзень года прыпадае ўпамінанне аб якой-небудзь звязанай з царкоўнай гісторыяй па-дзеі. Адпаведна дадзённых службаў, паследа-ванні якіх меліся ў Службоўніку і Часаслове, далучаліся асобыя малітваслоўі і спевы, пры-свечаныя канкрэтным падзеям альбо ка-панізаваным асобам. Гэтыя паследаванні (га-лоўным чынам да вячэрні і ютрані) маюцца ў кнігах, што называюцца Мінеямі месячнымі. Усіх Міней дванаццаць; у складзе кожнай кнігі прыведзены адпаведныя формулы на кожны дзень месяца; дванаццаць кніг тым са-мым ствараюць поўны гадавы камплект.
Поўны гадавы камплект рукапісных Міней — рэдкасць, ён меўся хіба толькі ў вялікіх і багатых манастырах, друкаванага ж у ВКЛ не было.
Найбольш распаўсюджаны фармат ру-капісных Міней 4° і Е°. Незалежна ад фарма-ту ў кожнай кнізе змешчаны тэкст чытанняў на адзін альбо два месяцы. Рукапісныя Мінеі змяшчаюць шмат матэрыялу, які дазваляе га-варыць пра мясцовую своеасаблівасць у пра-
Кглмоном^ Сі’О А1
кошнк бкгнекомк ХОЕХЖОДХ НЯДЕОГНОМХ ЁМНКДГО КНА.- Лнтоыклго, Еоскодн
УОЕН /Лннйгоміі’. П. Н. ндое^д<сбн нлліі аіце
Мнлостнаом^ здорвм, шеонгл» \ 4
Г= ’ ’ . 1
Ссмоц/ньгн ЯгрМбЦА БКГСУ ГТЫр'на> кіто р^ге Ы*і Ш/ЛЛМ прддд , 3 ПрІЬ’ІчНОІ |>ДДЫ ПОГТДНОВншН 1 го НЫН СЛ4&І' <В0( КЫСТ4&НТН ПД0ЛЖМ(Н С КіЛМОЖНЫН Мл.* П. \ орбкысі Е(; Кнл. Л-і Пн< Н ) Н4 НБНЫ
вЫСОКОСТгЬ ШПЫН^4Г4ДН( Н ОуКШТДлТОвДНЫІС В НАНДО
, КОНдШОН іінГвр’^ Сф^ноН» зв'Цдллін ЫКО мднлшст^н'йншнлін гдфтдлін ШЗДОЯНЛ'М ДА’Ь СОЛШІН СВІТНЛД» дрі/гбі ДнАд^ГОСНОКН.ТДС'ВШКД,^ НЧІО ПОСТДНОВНЛ'Ь I л мкш ндйдоскона'лшін Л^ІТСКТОН'І а СЛ#ГН ТЬІЛКВ ШКр^ГОЛЛ'Ь НЕНЫЛЛ’Ь» Д^н <МО&ЛЮ СлірТСЛНН діВЛОКК ПО^ОНЫІ П^стлвнл г 3 КОТООНГ'Ь НгіНЫЛІ'Ь КрЙ’ОВ'Ь НЁНЫХ'Ь шк^оты» НННЫМ» ДЫХЛНІА л« трв*ь » швы ШГНА ЕДНСТДМІЖі ННЫ гфв^М ПОвЧ^Т^НОН ЛіГІрКаВдНС » ннны ДОЖДОВ'Ьо СН’&ОВ'Ь » грдов'ь.н ТЫЛІ'» Подокньуг'ь лптіш^'ь рогПсрджісп , НННЫМ'Ь НЛ ШСТЛТОК'Ь дО суплдгі#(КЛОННОГО ЧЛВ*^КД СТО^оЖ&’ ПОВ'^НЛ'Ь • То ТДК*Ь НЕНЫН Е^ДЫН»К*ьГдЫ прілі/дрость БжІА ВЬНТдВНЛД» шздбвнлд» Н (4сПОрЛіДНЛ4»а Діьлть ЧННОВ'Ь СЛЛІгн ШНЫО » ДЛБШ СЭф.фні^ыдлнсты » ^ОСПОГдЖНЛД : ДДІОЧН ЗНлТЬ» НЖ'Ь нСскліОЕОННЦА Слодд н Снл п^ів*ічнл ГО БжІА» Ч(|<^ВЫБ|І4НЫ< ДрЛІ'Ь Стыліт, Н4ЧННА , Ь ді&ДТЬДО^ШВ'Ь ^ДСЫ лйнтынныс &нннд достллд роспоржлтн: нсл&хінс» йіісь д ьоВ'іы*» долі НП1|ІНСТ#ПНОН ДрВДЛЫ Бж(Н » ^ОрШВ'Ь тыр ^оспорджіні тр&тнылеь м СПІВДННМ'Ь СЛа&ІГ ёг'«М«П{1НСТ!!‘ПН0(, ВСЛБНТСЖ НКШТААТНТ'Ь г ТДЙ'Ь І ЦрКОВЬ»НД зімнын домж САДВЫ ТоГОЖ'Ь ПдНД, МОЛНТВсгіНЫАіН ^шрдмн. З&ЫКЛДСЖ КШТДЛТОВН'ІНШНО КОГАТ'^НШНО Н МсН’&НШОНШКД^О&АТН* Ді ВЖТЬ Пр*то СЭрДННКШВ’ЬЛСЛТвІнНЫ^ 44(611 ЦрК,ВЬ ^ІКОКД Долнт іЦЬ*н| СыНОДдЛНІ рнднДО&ЗТНСЛ» ОуЗДКОННЛЛ*
• ••
ЫІ СТЫМ'Ь Н4ЧННА1 Ь ДС&Д'ГіДврМД'Ь Ч<ІІЫ
” ' I
Бжін» ^оршаті ты^і ^юспорджін» трн&тныліі &о
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
126
Тытульны аркуш Ірмалоя. Гэтая спеуная кніга ўключае ў сябе толькі тэксты, мелодыі спевакі выконвалі толькі па памяці.
Еўе, брацкая дру-карня, 1642 г.
васлаўнай традыцыі. У прыватнасці, цесныя сувязі Супрасльскага манастыра з Сербіяй адлюстраваліся ў тэкстах Міней: у су-прасльскім спісе Мінеі на асобым месцы (у канцы) — службы св. Антонію, архіепіскапу Сербскаму [БАНЛ, Р19-145], другі спіс зафіксаваў пазнейшую замену службы св. Сімяону Сербскаму службай прападобнаму Марцініяну («по рассужденню пскуснепшііх пе празднуется сей св. Спмеон в 13 дне, вме-сто же его поем преподобнаго отца Мартпнн-ана» [БАНЛ, Р19-159]). Акрамя традыцый-ных тэкстаў у Мінеях маглі змяшчацца ноты і вершы [БАНЛ, Р19-155, Р19-138] альбо помнікі мясцовай агіяграфіі, літаратурнай творчасці. У прыватнасці, агульная Мінея [БАНЛ, Р19-137] уключае некалькі арыгіналь-
ных твораў — апакрыфічныя «Казанне аб канцы свету», «Спрэчка Еліферыя з жыдам Малфам аб 12 пятніцах», вершавапы твор «Слова аб збурэнні пекла. Размова Люцыфе-ра з Адамам» і інш.
Адзін са старажытнейшых захавапых спісаў Міпеі службовай мае прыпіску, у якой пісец паведамляе пра выраб кнігі праз загад пана Солтана, маршалка караля і вялікага князя — магчыма, у скрыпторыі Солтанаў на двары Шышкіні: «Пропзволеніемь отца, п хотеніемь сына н с поспешеніемь п денствп-емь пресвятого н жнвотворяшаго духа. Нзво-лпся наппсатн сіа кнпга рнкомая мінея ман в году 2ЧУ8 прп державе короля польскаго ка-зпмпра велпкаго князя лптовьскаго. А пове-ленпемь н желаппемь пана солтана короля его мплостп маршалка лптовьскаго, наречеп-наго в святемь крешеніп Александр сын пана Александра подскарбьего землп Лптовскыя Рукою многогрешнаго п грубаго діака Запка родом з турова от огца пменсм Алексіа. Нно осподо отцн п братіа ведаюіцін закон бжпн чтете бога радп псправляюше а не кленнте моего худоуміа п маломожства. Попеж елпко мп вседерьжптель бог споспешествова до-стпгнутп толпко п потрудпхся к желателем благочестпа спе сьппсатн богу слава в троп-цп амппь» (ЦДзАСт.А, ф. 181 [архіў МАМІД], № 442.). Вядомы выпадкі прывозу Мінеі службовай у ВКЛ з маскоўскіх межаў, пры-намсі адпа такая кніга ў 1552 г. трапіла ў Мсціслаў да брацкага свяшчэнніка Грыгорыя Горліцы101.
Кнігі літургічныя і гімнаграфічныя. Свая спецыфіка прысутнічала ў структуры служ-бы для свят Велікоднага цыкла. Ад першага падрыхтоўчага да Вялікага посту тыдня і да свята Тройцы ў складзе змяняльных маліт-васлоўяў трэба было спяваць не поўпыя ка-ноны, а зменшаныя. якія складаюцца пера-важна з трох песепь, супраць звычайпых васьмі- і дзевяціпесепных канонаў. Гэтыя паследаванні склалі дзве кнігі, якія атрымалі назву Трыёдзі (ад трыпесенных канопаў). Трыёдзь Посная ўключала паследаванні велікапоснага цыкла, Трыёдзь Кветная — паследаванні ад Вялікадня да Пяцідзе-сятніцы (свята Сашэсця св. Духа).
У 1609 г. Посная і Кветная Трыёдзі былі надрукаваны ў друкарні Мамонічаў. На ты-тульным аркушы гэтага выдання пералічаны
,0' [Ныкольскый А. Н.] Опнсанне рукопнсеіі, храняшнхся в архнве Святейшего Правнтельствуюшего Сннода. Т. І.С. 112-113.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
127
аўтары: «Треодь цветная Поаііна Дамаскнна, Козьмы Маумского, Феофана Ннкейскаго, Носнфа Содуньскаго епнскопов. Н мных свя-тых нзбрапа». У нрысвячэнні, якое адрасава-на дзяржаўнаму капцлеру ВКЛ Льву Сапегу, адзначана патрэба Трыёдзі не толькі для Вільпі, але і для «...всех краев народу языка славенского...». Далей аўтар прадмовы (Ля-вон Мамоніч) падкрэслівае заслугі Льва Са-пегі ў аб’яднанні ўсходняй і рымскай цэрк-ваў.
На працягу многіх стагоддзяў адной з най-вышэйшых праяў эмацыянальнага пазнаніія Божай мудрасці былі царкоўныя спевы. Таму першыя музычныя кпігі, з якімі пазнаёміліся жыхары ВКЛ, — кнігі з запісамі музычнага суправаджэння богаслужбы, а геаграфія і гістарычны лёс абумовілі сустрэчу ў Вялікім Княстве дзвюх найвялікшых плыняў хры-сціянскай гімнаграфіі: візантыйскай і грыга-рыянскай. Першая карысталася набыткамі такіх вядомых аўтараў-гімнографаў, мелур-гаў і паэтаў-меладосаў, як Іаан Златавусны і Яфрэм Сірын. Раман Сладкапевец і Андрэй Крыцкі, Іаап Дамаскін, Казьма Маюмскі і шмат іншых102. Другая грунтавалася на ду-хоўнай працы папы Грыгорыя Вялікага (Два-яслова) і ахоплівала не толькі спеў, але рас-працоўвала інструментальную музыку. Прак-тыка праваслаўнай царквы выпрацавала не-калькі тыпаў музычных кніг, важнейшыя ся род якіх — Трыёдзь і Актоіх. У праваслаўнай традыцыі вядома шмат кпіг, у якіх музыка запісвалася пры дапамозе знаменнай ната-цыі — адмысловых знакаў над радком тэксту.
Пасля тыдня Усіх Святых замест Трыёдзі парадак змяняльных малітваслоўяў і песняў паказвала іншая кніга — «Актоіх, альбо Ась-
магласнік». У складзе гэтай кпігі малітва-слоўі згрупавапы па васьмі гласах царкоўпа-га спявання (адсюль і назва: окіо — восем), а ў сярэдзіне гласаў — па днях сядзмічнага (тыднёвага) цыкла. Найбольш старажытныя Актоіхі пабудаваны паводле Студыйскага статута. Актоіх можа быць натаваны і нената-вапы, пры гэтым беларускія натаваныя Ак-тоіхі да XVI ст. музыказнаўцамі пакуль не вылучаны, і мы можам сведчыць пра іх быта-ванне толькі абашраючыся на агулыіасць з рускімі
Актоіхамі, якія маюць і тэксты, і крукавыя ноты. Больш познія спісы Актоіха з зямель ВКЛ могуць мець акрамя тэксту сціхіраў но-ты — напрыклад, Актоіх XVII ст. з Супрас-ля103. Пра ўжываппе Актоіха і як навучаль-най музычнай кнігі сведчыць запіс на ніжняй дошцы пераплёту рукапісу XVII ст.: «Аз мно-гогрешный Францншек Ланевскій тут у Су-праслю з ласкп его мплостн отца архнманд-рііты Іосафата Мнхневнча мнл позволеніе на той кннзіі учнтпся» (БАНЛ, Е19-179). Сярод рукапісных Актоіхаў вылучаецца кніга, якая належала князю Сямёну Міхайлавічу Слуц-каму(БАНЛ, Р19-174).'
Пасля з’яўлення кнігадрукавання Актоіх трапіў на варштат у ліку першачарговых вы-данняў — у жніўні 1582 г. у Вільні, у доме Ма-монічаў, яго надрукаваў Васіль Гарабурда. Пазней гэтую кнігу тыражавалі друкам і прыхілыіікі праваслаўя — з кіеўскіх і аст-рожскіх арыгіналаў, і уніяты, прынамсі су-прасльскі Актоіх выдадзены «благословешем вселенского архіерея Венеднкта палы Ры.м-скаго».
Усяго нам вядома пяць выданняў Актоіха ў друкарнях ВКЛ (табл. 2).
Табліца 2
Год выдання Месца выдання Друкарня, друкар Заўвагі ў выхадных звестках
1582, 4.УІІІ Каля 1632 Пасля 1638 1646 Вільня Куцейна альбо Буйнічы Куцейна альбо Буйнічы Куцейна Супрасль Васіль Гарабурда Спірыдон Собаль Спірыдон Собаль Друкарня Богаяўленскага манастыра Друкарня манастыра «Кіеў, 1629» «Кіеў, 1629» «Перш у Астрозе і ў Кіеве, а цяпер у Куцейне выданы»
102 Пецярбургскі музыказнавец Я. Герцман лічыць, што многія з гэтьгх аўтараў (у т. л. Раман Сладкапевец) складалі толькі словы, выкарыстаўшы папулярныя ў іх час мелодыі (Герцман Е. В. Музыкальная внзантнннс-тнка. Л., 1988).
'ю Добрянскціі Ф. Н. Опнсанпе рукопнсей Внленской публнчной бнблнотекн... № 176.
128
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Давыд грае. на гуслях і перамаме льва. Мініяцюры-і.тстрацыі да тлумачальнага Псалтыра. Віленскі мітра-паліцкі скрынто-рын. Першая чнэрць XVI ст.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
129
Кнігі Актоіха звычаііпа друкавалі фарма-там 20 (№ 1 і 5) аіьбо 40 (№ 2, 4). Часам яго ўпрыгожвалі толькі двухколерны друк і про-стыя застаўкі (№ 1, 5), але часцей гэтая кніга мела адну-дзве (№ 2, 3, 4) іравюры.
Існаваў і скарочапы варыянт Актоіха. ку-ды ўваходзілі спевы нядзельных дзён на ўсе восем гласаў, ішпыя былі пададзены выба-рачпа. Гэтая кніга, прыдатная для небагатых храмаў, у якіх не было штодзённай рэгуляр-най службы, называлася Шасціднеў. Най-больш ранні вядомы нам рукапіс Шасціднева мае прыпіску з датай: «В року 1616 месяца сепьтебрпя 14 напнсася сня кннга глаголе-мый шестодневец»104.
У эпоху Рэпесанса і барока адбываецца пе-раарыентацыя гімнаграфіі візані ыйскай тра-дыцыі на заходнееўрапейскую. Інтэнсіўнае развіццё гімпаграфіі ў ВКЛ у XV—XVII стст. абумовіла фарміраванне новых тыпаў спеў-пых натаваных кніг, сярод якіх галоўнае мес-ца належала зборніку як сінтэтычнай анта-логіі гімпаграфічнага рэпертуару. У ВКЛ такі зборнік быў адной натаванай кнігай, што ме-ла саманазву Ірмалой. Асноўны змест Ірма-лоя — першыя строфы песняў і канонаў — Ірмасы. Ноталінейныя Ірмалоі дайшлі да на-шага часу ў шматлікіх рукашсных копіях, якія ствараліся ў розны час, у ро.зных мясцо-васцях і рознымі перапісчыкамі-спевакамі. Таму ўсе япы маюць большыя альбо меншыя адметнасці — у вонкавым выглядзе, тыпе ма-стацкага дэкору. ірафіцы і арфаграфіі слоў-пага і нотнага тэкстаў і спосабаў іх кампапа-вання, нарэшце, у музычпа-стылёвым на-паўненні. Знешні выгляд Ірмалояў звычайна свяі очна-ўрачысты, што свсдчыць пра мас-тацкі густ іх стварапьнікаў і заказчыкаў. Свя-точнаець пранізвае ўсё: ад кампаноўкі ста-ронкі гэтых помнікаў да ўласна музычнаіа зместу. Львоўскі музыказнавец Юры Ясі-ноўскі сцвярджае. што выбраны святочны рэпертуар дыктаваў узнёслы настрой знеш-пяга выгляду Ірмалояу105 106.
Ужо ўведзеныя ў навуковы ўжытак Ірма-лоі сведчаць, што існавалі кніжныя цэнтры, дзе музычныя рукапісы выраблялі рэгуляр-на. Гэта перш за ўсё манастыры: усяго мы мо-жам гаварыць пра 30 Ірмалояў, што створаны да 1668 г„ 13 з іх манастырскага паходжання.
Найболып распаўсюджаны фармат — у чац-вёртую долю аркуша (17 адзінак, 56,6%), крыху менш Ірмалояў-фаліянтаў (11 па-асобшкаў, 36,6%). Ірмалоі маленькага фарма-та складаюць 6,6% (захаватіся дзве кніжач-кі). У залежнасці ад фармату, шчыльнасці по-чырку і колькасці музычнага матэрыялу Ірмалоі могуць мець ад 200-300 да 600 і болыв старонак. Падзелу працы паміж пе-рапісчыкамі тэкстаў і нот не было — прак-тычна заўсёды ўвесь Ірмалой перапісвала ад-на і тая ж асоба,0й.
Вось кароткі рэестр захаваных рукапісных Ірмалояў, створаных у ВКЛ да 1668 г. (№, да-та, звесткі пра рукапіс, заўвагі; у квадратных дужках нумар паводле катаіога Ю. Ясіноў-скага).
1. 1598—1601 гг„ 576 аркушаў; «Ірмолой, твореніе преподобнаго отца нашего Іоана Да-маскнна. Нанотован в святой обптелн монас-тыру Супрасльском, столп Ірмосов наппсан рукоделіем Богдана Онпснмовнч[а], спевака родом с Пшіска. В лето от созданіа міра 7109. А от выілошеніа Хрнстова 1601». Беларускі скорапіс, асобныя тэксты шсаныя грэцкай мовай. Пераплёт сучасны рукапісу. Арнамен-тальныя застаўкі. ішцыялы — каляровая пля-ценка балканскага тыпу; на палях упрыга-жэшп ў выглядзе птушак і маскаронаў; 6 мшіяцюр у цэлы аркуш: св. Раман і Давыд, св. Васіль-Уладзімір, св Казьма, св. Іаан Да-маскш, суд Пілата, Дабравешчанпе. на гы-тульным аркушы гравюра з Пражскай Бібліі Францыска Скарыны. Ёсць укладны запіс (часткова пашкоджаны) у храм Архангела Міхаіла Кіева Нячэрскай лаўры Напевьг су-прасльскі, знаменны, мултанскі. мірскі. бал-гарскі. грэцкі. царгародскі. Хор маскоўскага патрыярха запісаў у 1997 г. некалькі песна-пенняў з Супрасльскага Ірмалоя на кампакт-дыск [5].
2. Пач. XVII ст„ прадаўгаваты (10.7x14 см.), 685 аркушаў, без пачатку і канца. Дроб-ны наўустаў; адна арнаментальная за-стаўка — каляровая пляцёнка балканскага тыпу. Вадзяныя знакі паперы 1606-1623 гг. У 1909 г. з мінскай калекцыяй А. Ельскага паступіў у Львоўскі нац. музей [8].
3. Пач. XVII ст„ 288 арк„ скорапіс. Арпа-ментальная застаўка: раслінны матыў з про-
104 Перетц В Н Рукоппсіі бпбляотекм Московского уннверсптета. самарскнх бпблпотекп н муэея п мннскнх собраннй. Л.. 1934. С. 179.
105 Ясжовськіш Ю. П. Украінські та білоруські нотолінійні Ірмолоі 16-18 століть: Каталог і коднкологічно-па-леографічне дослідження. Львів, 1996. С. 35—41.
106 Тамсама. С. 75.
130
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
сценькай мініяцюрай, арнамент ініцыялаў — пляцёнка з зааморфнымі элементамі; на пач. ахоўным аркушы прыклеена гравюра. Вадзя-ныя знакі 1615—1622 гг. Актоіх-Ірмалой; на-певы: кіеўскі, супрасльскі, балгарскі. Масква, ДГМ; Снн. п.216 [13].
4. 1-я пал. XVII ст„ 271 арк. Арнаменталь-ныя застаўкі, ініцыялы — пляцёнка балкан-скага тыпу. Перапісчык «}іеготопасй }іопа г^пка здуа»; «Сей Ермолой отца Карпа Фе-дор[овпча] свешенннка Плешецкого н ... куп-лен у Смоленску року 1629 февраля 24 дня у пана Федора Кненнцн радцы смоленского, рукою власною»; наклейка XVIII ст.: Куте-енскій. Напевы: рускі, просты, балгарскі [14].
5. 20—30-я гг. XVII ст„ 444 арк.: «Кннга глаголемая Ермолой монастыра обіцежнтел-ного Кутенньского нноческаго н храмов свя-тых Богоявленій н Рождества Хрнстова пра-вославна греческаго восточнаго». Скорапіс, у нотным тэксце фіты, бекары, старожы. Кпігу ўпрыгожваюць арна.ментальныя застаўкі, ініцыялы з каляровай пляцёнкі. Напевы: бал-гарскі, грэцкі [18].
6. 2-я чвэрць XVII ст. (да 1643 г.), 261 арк„ зблытаны пры пераплёце. «Пакн м пакп. Гос-подн благословн... Столп снн напнсан быст мною недостойным неромонахом Тараснем... в Менску почал, а у Впльнн н у Жыровнчах докончыл». Напевы: супрасльскі, грэцкі, «на-пел добрый», «меледыйная» [30].
7. 2-я чвэрць XVII ст„ 380 арк., скорапіс. «Сей Ермолой Нвана Казака куплен 1787 году в... Сей Ермологнй ворколабовского мо-настыря» (па форзацы). Балгарскі напеў [32].
8. 2-я чвэрць XVII ст„ 147 арк., дробны паўустаў, скорапіс; старожы; застаўкі і ініцы-ялы старадрукарскага арнаменту; з Су-прасльскага манастыра [35].
9. XVII ст„ 433 арк., без пачатку; дробны паўустаў; старожы [36].
10. XVII ст„ 346 арк., без канца; скорапіс; старожы; балгарскі напеў [37].
11. 1638—1639 гг. Ірмалой Фёдара Семія-повіча з Беражап на Падгор’і, спісаны ў Су-праслі. 290 арк., паўустаў, фіты, старожы; ар-наментальныя застаўкі і ініцыялы — рас-лінныя арнаменты старадрукарскага тыпу; пяць мініяцюр; запіс аб пераплёце кнігі ў жніўні 1644 г. у Супрасльскім манастыры, стараннем Сілуяна Кунцэвіча; балгарскі на-пеў [46].
12. Ірмалой, спісаны ў Куцеінскім жано-чым манастыры пры ігумепні Меланні Юр-чакоўне ў 1648 г. Пазней ігумення Іраіда
прывезла кнігу ў Смаленскі Узнясенскі жа-ночы манастыр (да 1663 г.) і там рукапіс за-ставаўся да XIX ст. Сённяшняе месцазнахо-джанне невядома [49].
13. 1649 г. Іаан Калбека ў Жыровіцкім ма-настыры. 413 арк., паўустаў, старожы; арна-ментальныя застаўкі і ініцыялы — пляцёнказ элементамі раслінпага арнаменту, міпіяцюра ў цэлы аркуш, гравюра (гравёр Лука); аст-рожскі, падгорскі, беларускі, віленскі, слуцкі і крамянецкі, скіцкі, сербскі і балгарскі напе-вы [51].
14. XVII ст„ 234 арк., старожы, фіты; за-стаўкі і ініцыялы з зааморфных элементаў, 7 мініяцюр. Просты, астрожска-валынскі, ку-пяціцкі і балгарскі напевы [69].
15. XVII ст„ 7 арк., без пачатку і канца, ско-рапіс; старожы; балгарскі напеў [711.
16. XVII ст„ 264 арк„ без пачатку і канца, паўустаў; старожы; кіеўскі напеў [73].
17. XVII ст„ 278 арк„ без пачатку і канца, паўустаў; старожы; застаўкі і ініцыялы дру-карскага арнамепту; балгарскі і кіеўскі напе-вы [74].
18. XVII ст„ 300 арк„ без пачатку, паўустаў; старожы; на арк. 180 мініяцюра — бічаванне Хрыста; балгарскі і падгорскі напевы [79].
19. XVII ст„ 333 арк„ без пачатку, паўустаў; старожы, фіты; застаўкі і іпіцыялы друкар-скага арпаменту; балгарскі і просты папевы; паходзіць з Віцебскага Маркава манастыра [93].
20. XVII ст„ 305 арк„ паўустаў; старожы, фіты; пакінута чыстае месца для аздобы; кіева-пячэрскі, балгарскі і супрасльскі напе-вы; «...куплена сна кннга Ермолой в месте Вптебску в ковалёва сына Стефана Амосовп-ча, а цнна ей сей кнпзе грубых талеров пол-шеста, то есть злотых 13, року 1681 месяца декабрна» [94].
21. XVII ст„ 349 арк„ скорапіс і дробны паўустаў; старожы; пераплёт з ціснёным ар-наментам; кіеўскі, астрожскі і балгарскі напе-вы [95].
22. 1651 г. Заказаны ігуменняй Фоціяй Кіркораўнай для Баркалабаўскага жаночага манастыра ў Куцеінскім манастыры, пры ігу-мене Іаілі Труцэвічы. 318 арк„ старожы, нот-ны тэкст у рамцы; арнаментальная застаўка, ініцыял, на тытульным аркушы — каляровая мініяцюра. Напевы: просты. балгарскі 1102].
23. 1652 г. Цімафей Куліковіч, святар в. Бе-лы Ковель Аршанскага павета пры брацкай царкве Іаана Прадцечы, 373 арк„ пропускі, дробны паўустаў; старожы, фіты; арнамен-тальныя застаўкі, ініцыялы — кветкавыя ма-
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
131
тывы друкаванага тыпу і пляцёнка, чаеткова ў колеры [104].
24. 1653 г. Віленскі базыльянскі манастыр Св. Тройцы. 377 арк., канца няма, паўустаў, старожы. перап.тёт новы. «Сей Ермолой па-ппсапый през педостойного н моногоргреш-наго інока чьіну святого Васнлія Велнкаго в манастыру святон Тронцы в Внлне в року 1653 н отданый до церквн святой жнвотворя-шей Тронцы в року 1655 месяца Януарія 10 дня...». У 1663 г. быў у Масковп: укладзены Мікітам Казловым у Амбросіеў Дудзіп мана-стыр [106].
25. Другая палова XVII ст.. 371 арк., арк. 351—371 з іншага рукапісу. Арпамептальныя застаўкі, ініцыялы — катяровыя кветкі; чаты-ры мініяцюры. Запісы пра ігумена Грозаўска-га манастыра (арк. 323, 324). Напевы: кіеўскі, балгарскі [138]
26. Другая палова XVII ст., 518 аркушаў. Арнамептазьныя застаўкі, ініцыялы. кан-цоўкі — друкаванага тыну, кветкавыя і раслінныя матывы, частка ў колеры; кнігу ўпрыгожваюць таксама дзесяць мініяцюр і восем гравюр. Прыпіска на першым аркушы: «Кпязю Атексею Мнхапловнчу от свяшен-шіка Мнтрофана Бенкоровского. Село Шн-шево Горецкого уезда Могнлёвской губ.» На-певы: астрожскі. балгарскі [139].
27. 1662 г. «Сей Ірмолой Евстафія Івано-внча М.1 К.М. мьста Внтепска, куплен у пана Керштона Крыстнана, дано за него талеров 9». 215 арк. Арнаменталыіыя застаўкі, ініцы-ялы друкаванага тыпу, раслінныя матывы. Належаў Івану Ігольніку, жыхару Віцебска. У 1866 г. знаходзіўся ў Віцебскай Заручай-скай царкве Раства Хрыстова. А. Рачынскі вывез рукапіс у Вільню. Напевы: падгорскі, балгарскі 1145].
28. 1662 г. «Нрмолой .повеленнем же ясне превелебнаго в Бозе его мплостн Господнна отца Кіабрнеля Коленды, архпешіскопа По-лоцкого, Внтебского, Мстнславского, епнс-копа Березвецкого, Леіцннского н Супрасль-ского архнмандрнта мнтрополші Кіевской, Галнцкой н всея Росін адмнннстратора. Вы-пнсан есть в року Господнем 1662 мца декаб-ря 24 в Сунраслю». Работа інака Феафіла, 294 арк. Багатая мастацкая аздоба: арнамен-тальныя застаўкі. ініцыялы, аздобленыя ка-ляровым шоўкам, кветкавыя матывы; міні-
яцюры (14), сюжэты: анёлы граюпь на разна-стайных музычных інструментах — гітары, віяланчэлі (басэтлі), фагоце, арфе, трубах; адна гравюра (Жыровіцкая Багародзіца). Месцазнаходжанне невядомае [117].
29. Магчыма, 1666 г., 411 арк. без пачатку і канца, пашкоджаны; дробны паўустаў роз-ных почыркаў, скорапіс; старожы. Мастацкая аздоба: каляровыя арнаментальныя застаўкі і ініцыялы з кветкавымі матывамі. уклеена ад-на гравюра 1151].
30. Трэцяя чвэрць XVII ст., 211 арк., дроб-ны паўустаў. Мастацкая аздоба кнігі — арна-ментальныя застаўкі, шматколерныя ініцыя-лы з расліннымі матывамі, сем мшіяцюр. Тут жа жартоўны верш аднаго з гаспадароў кнігі: «Круль Ягело збіл крыжакі а пан Крупа хцял быць такім» 191 ].
Адзін з самых раншх і адначасова самых ноўных і цікавых па музыцы — Ірмалой Баг-дана Анісімовіча — перапісаны ў 1598—1601 гг., калі яго складалыіік Багдан Анісімовіч, родам з Пінска. быў пеўчым у Супрасльскім манастыры. У ім (над Херувімскай III гласа) ёсць прыпіска пра тое, што царіарадскі напеў запісаны ад патрыяршага пеўчага — сведчан-не жывых кантактаў праваслаўных манасты-роў ВКЛ з Канстанцінопалем107. Магчыма. гэты пеўчы быў у Вялікім Княстве разам з патрыярхам Іярэміем у 1589 г. — тады мясцо-выя «спевакі» запісалі і захавалі яго мелодыі. Ірмалой Багдана Анісімовіча з’яўляецца ад-ным з найбольш ранніх помнікаў, з непасрэд пымі перакладамі крукавога зпаменнага рас-певу ў ногалінейную сістэму. Пасля канфлікту ў 1630 г. з крытарам мапастыра Хрыстафорам Хадкевічам Багдан Анісімовіч пераехаў з Супрасля ў Кіеў. Ірмалой, які быў уласнасцю «спсвака», грапіў пасля яго смерці ў збор Кіева-Пячэрскага манастыра; тут гэтую кнігу неадпаразова капіравалі як узор, і яна значна паўплывала на ўкраінскую музычную культуру108. Дата нерапіскі ў Су-праслі больш позняга Ірмалоя — Фёдара Семіяновіча — нызначаецца па двух пры-пісках: у арнаменце па ініцыяле (арк, 32) можна прачьпаць: «Року 1638 іюля 17»; на аркушы 271 яшчэ адзін запіс: «Року 1639 ап-рыля 25 ха гохкагапіеш ]е§о шозсі Рапа ргге\сіе1еЬпеяо оуса Х'ікойета Мокояіа ЗгуЬіп&кіе^о агсЬітапйгйу ЗцргаНзкіеяо га
107 Цалай-Якіміенко О Перекладна нівча література XVI-XVI1 століть в Укра'іні та іі музнчно-віршова форма // ЗНТШ. 1993. Т 226. С. 13.
108 К'онотоп А. В Древнейшнй памятннк украітнского нотолннейного пнсьма — Супрасльскнй нрмологпон 1598- 1601 гг.// Памятнпкн культуры. Новые открытня (1974). М., 1975. С. 287.
132
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Ірмалой Лаурэна Крупскага.
Смаленск, канец XVII ст.
На мініяцюры па-казаны архангел Міхаіл, які пера-магае шматлікіх д’яблау. Ніжэй, у пякельным по-лымі, гарыць ка-ранаваная асоба.
Іазкд Во/д хуурізапу ]е5Г той Ірмолой Феодор Семіяіювіч з града Бережан з Подгоря». Му-зычная частка Ірмалоя складаецца з двух на-певаў: простага (для літургіі) і балгарскага (для сціхіры «Пріндпте людіе»).
Акрамя шырока распаўсюджаных напе-ваў — балгарскага, грэцкага і знаменнага — у Ірмалоях сустракаюцца і болып рэдкія, у тым ліку мясцовыя, напевы — мултанскі, пад-горскі, астрожскі, супрасльскі і мірскі.
Месца стварэння кожнага Ірмалоя залежа-ла ад перамяшчэнняў яго аўтара-скла-дальніка. Прынамсі, прыпіска на рукапісным Ірмалоі XVII ст. (спісапы да 1643 г.) паказ-вае, што Тарасій — іераманах-базыльянін — працаваў над ім у трох месцах: спачатку ў
Менску, а потым у Вілыіі і Жыровіцах: «Па-кп н пакн. Господн благословн. Честь н хвала господу богу н пречнстой светой девнцн Маріп н всем светым. Столп снн напнсан быст мною недостойным неромонахом Тара-снем закону нже во светых отца нашего Васн-лня Велнкого. Подпнсал рукою власною. В Менску почал, а у Внлнн н у Жыровнчах до-кончыл. Лета господня [1] 643 месяца авгус-та 23 дпя в среду от денне празннк Успенпя предвечныя владнчпцы нашея богороднцы н ... дівн Марпя»109. Частка натаваных ру-капісаў падпісана не поўным імем аўтара, але толькі крыптонімамі: «І.Т.», «П.Ш.», «В.Р.» — такога звычаю няма ў спісах украінскага па-ходжання. Ю. Ясіноўскі тлумачыць гэта
109 Яснновскіт Ю. П. Певческне рукопнсн украннской традпцпм в собранпях Государственной бнблнотекп СССР н.м. В. 14. Леннна // ЗОР ГБЛ. 1986. Вып 45. С. 287—288; Касцюкавец Л. П. Беларускі рукапісны Ірма-лой // Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследаванні. Мн„ 1989. С. 149—154.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
133
цяжкімі палітычнымі і канфесійнымі ўмо-вамі на беларускіх землях ВКЛ, калі пе-рапісчыкі павінны былі хаваць свае імёны110. Больш, аднак, верагодна, што гэта — даніна традыцыі і праява асобы перапісчыка, бо пе-вядомы ніводзін факт пераследу чалавека за перапіску спеўнай кпігі.
Вядома толькі адно выданпе Ірмалоя ў гэ-гы перыяд, называецца яно «Ірмалой, снреч Осмогласнпк» (зн. Актоіх). Выдрукавала яго ў 1642 г. Еўеўская брацкая друкарня. Ірма-лон змяшчаў тэксты, але без музычнага матэ-рыялу. Кніга маленькага фармату (у 12-ю до-лю аркупіа), з гравіраванай выявай сашэсця Святога Духа на адгорце тытульнага аркуша. Захаваліся два паасобнікі гэтай кнігі, абодва ўРНБ.
Музычпая культура каталіцкай царквы — гэта перш за ўсё традыцыйныя грыгары-янскія спевы; у касцёлах выконваліся такса-ма кампазіцыі сучасных еўрапейскіх аўтараў, мясцовыя музыканты пісалі арыгінальныя літургічныя творы. Музычную частку служ-бы складалі Градуалы і Антыфаналы; часам у маргіналіях сустракаюцца сведчанні спісван-ня іх у мясцовых кляштарах і касцёлах. Як прыклад можна назваць Градуал з пяціліней-най квадратнай натацыяй, спісаны ў мястэч-ку Кімбараўка (Цёмная даліна) над Прыпяц-цю ў 1609—1630 гг. (аддзел рукапісаў НББ, шыфр 091/311К).
Нотныя лінейкі ў ім прапісаны чырвоным альбо чорным чарнілам; перапісчык нот і тэк-сту напісаў тонкія загалоўпыя літары (ініцы-ялы), пакінуўшы каля кожнай з іх месца для работы другога майстра — рубрыкатара. Апошні ствараў на свабодным месцы шмат-колерную арнаментальную кампазіцыю, на-даючы старонцы ўрачысты і святочны вы-гляд, аднак не скончыў працу і частка ініцы-ялаў засталася не арнаментаваная. Прыклад-на да таго ж часу, што і кімбараўскі Градуал, адносіцца «Арганная кніжачка» 1626 г„ якая належала аднаму з францысканскіх манасты-роў ВКЛ. У ёй змешчаны рукапісныя ноты для арганаў (на двух нотных станах: верхні пяцілінейны і ніжні васьмі- альбо дзе-вяцілінейны). Наяўнасць у «Арганнай кні-жачцы» гравюр работы еўрапейскіх майст-роў сведчыць аб друкаванні яе як нотнага
сшытка ў адной з друкарняў Еўропы, а паз-ней — запаўнепні нотным зместам у ВКЛ, на што паказаў адкрывальнік і даследчык гэтага рукапісу Уладзімір Неўдах111.
Першая ў ВКЛ кальвінская музычпая дру-каваная кніга — Канцыянал — выйшла ў Брэсцкай друкарні ў 1558 г. Гэта былі «Песні Божае хвалы» Япа Зарэмбы ў музычпай ап-рацоўцы Вацлаваз Шаматул і Цыпрыяна Ба-зыліка. У гэтай жа друкарні ў 1560 г. выйшла «Песня аб лотраўскім стане аблудных мана-хаў», друкаваная прыгожым, як і Канцыянал, мензуральным нотным шрыфтам. Пратэс-танцкія спеўныя кніп выпускала і Ня-свіжская друкарня, прынамсі ў Нясвіжы выйшлі з друку Катэхізіс (1563—1564), да якога далучаны Канцыянал (54 псальмы і 110 песень з мелодыямі). Апрача таго, вядо-мы певялікі спеўнічак, які ўлучае 5 псальмоў і 8 песень на тэксты Рэя, Каханоўскага, Марціна Чэховіца. У Вільні музычная пра-дукцыя абмяжоўвалася выключна друкаван-нем аднагалосых мелодый у рэлігійных кнігах, што выдаваліся ад канца XVI ст. як для каталікоў, так і для пратэстантаў. Друкар-ня Яна Карцана перавыдала ў 1594 г. вы-праўлены нясвіжскі Капцыянал, а ў 1598 г. надрыхтавала новае, папоўненае і змененае выданне гэтай кпігі. Якуб Марковіч у 1600 г. выдрукаваў «Катэхізіс ... з малітвамі, псаль-мамі і песнямі», з якіх значная частка мае но-ты. 3 друкарні Мельхіёра Пяткевіча выйшаў «Польскі з літоўскім катэхізіс», выкапаны яго памочнікам-супрацоўнікам Станіславам Вярэйскім112.
Разнастайная літургічная кніжнасць была толькі адным з раздзелаў велізарнай сферы кніжнай культуры, пакліканай да жыцця Святым Пісьмом. Другім вялікім раздзелам, што абавязаны сваім генезісам шэрагу кніг Бібліі, была патрыстыка — творы Айцоў Царквы. Напісаны яны перад канцом перша-га стагоддзя хрысціянства. Найвышэйшы росквіт патрыстычнай літаратуры быў не-калькі стагоддзяў пазпей і звязаны з імёнамі Іаана Златавуснага, Васіля Вялікага і Грыго-рыя Багаслова Назіянзіна. Сярод шматлікіх накірункаў у кніжнай патрыстыцы найболь-шае развіццё атрымалі два: пісанні экзэге-тычныя, якія тлумачылі Святое Пісьмо, і
110 Ясыновськші Ю. П. Украінські та білоруські нотолінійні Ірмолоі 16 18 століть. С. 52.
111 Неудах У. СапІапііЬцз ог^апь. Беларуская арганная культура ў кантэксце еўрапейскага музычна-гістарыч-нага працэсу. Мн., 1999. С. 63—65.
112 Ргхуюеска-Затеска М. Опікагаічто тцхусхпе « Ецгоріе сіо копса XVIII суіекп. Кгакбіу, 1987. 5. 259—261.
134
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Катэхізіс. Раз-горт кнігі пры па-чатку 143-га псальма «Оотіпе ехаасіі огаііопет». (У праваслаўнай і каталіцкай тра -дыцыі гэта псальм 142: «Го-ласна крычу я да Госпада».) Вільня. друкарня Яна Карцана, 1598 г.
§±3
В» гго«Ые тср «і;4 еюеао / по>
"ПГМ-------Кой
рріту
:озй'
ПЬ-ЬкТрісс;м<'^ т<мс.
<1 25о сЬоЙй ЬікЬ тоу і»е тпіе <>|іаІ/ <Гуі ргісЫіі п>|?е ісіеріі тоіе таі/ ХЮісЬраІеі геі у о го^уеГісЬ іі< Ы4сЬ пй ті« гоз^уі’оптЗпусЬ/ ХГ Ыо-Ь;е оЬ піерпу ійсіоі тусЬ.
ЧІ ПРеукп й іеЬпо пІ ргайы (Ьсоік/ Д оМс; іеііі і тят оЬгопе/ Э? гсіеГіс пісті^ ГеЬу / Ьо »ісрг;уіасюІ реіпо п?й<Ьу/ Піі'іпіеЬЬапітероіГіеЬу. Ц Рп«оі сіе о Р4«іе тоу юрр таті ІіеЬіе (ЗтедоЬус сгу;паі»ат/ ргапЛЬах} тоі» »сіесіГо/ П4Ь(іе« І9 1 ротосо ю^уіГо/ IV ііеті сусЬ СІЙІІГ».
<і ПЧісу ЬіеіпОІс п4 тоіе юоІ4« піе / Ж пА те о& гоРесЬ орц(?с|епіе/ ©Ь еусЬ со тіе рцеаіАЬціа/ й со Г‘« рг;есіео тпіе Ьцпішо/ ХРуггоі Ьос ті« іііі ;Ьц >еі0.
Й>ГйпЛ!
ЮйаоіЬогое. Ц.
«1 ХЮуюігБ) )ттпп(« тоі«/
ЗЬусЬ юузпйгойі фгойіс ій>оі</эе« Ьу ісі гйЬоіс тодіі Ьг<4с/ роЬоіпі у юЬіе Ь(іеГою4с/ } ійф Геог» тіга,
ЯЗраІш 143.
Оотіпе ехашЯ огагіопет.
Згднтепь
/ІЧ'Заіцй р гс$р ЖттЬ эі»і«у гтяй V/РГй’Ітст / шф>сЕіе шіегпс фіюаісе ^біе/ іаРй !»< Ргіпп тоЫіІ т<йе / ію
егпЬлбзШф реНМнодаісяі Ьсос./ 4І!н> І419ПМ 0&пі«рпуіл,іа1 Ье$д **<»ліс* пі/ Ьй р лл г’ггарсоп^ уоЬлкріпрід» аоГ рг}<зІ4*г»шгіП)> / ліе Ьо&до Псіпгн» $0 йЬло Ь0Р4п4рНсОД/ юГражЧС’гів
шйт » іЧсдеу |іоі«/ ХГісІЬ
пісанні гамілітычныя, скіраваныя да чытачоў і слухачоў, што прагнулі духоўнага навучан-ня.
Рукапісныя кнігі з творамі Айцоў Царквы трапілі ў ВКЛ як частка спадчыны часоў Ста-ражытнай Русі. Аднак старых спісаў і раней зробленых перакладаў было недастаткова, бесперапынна ствараліся повыя. Асабліва значныя памеры гзтая дзейнасць набыла ў XVI ст. Вельмі папулярная ў XVI—XVII стст. кніга кракаўскага прафесара Мацея Мя-хоўскага (каталіка па веравызнанні) «Тгас-Саіпз сіе бпаЬцз Заппагііз...» («Трактат аб двух Сарматыях...»)113 паведамляла чытачам на-стунныя звесткі пра рэпертуар кніг правас-лаўных жыхароў ВКЛ: «Рускія з’яўляюцца паслядоўнікамі вучэння грэцкіх дактароў і багасловаў, пераважна Васіля Вялікага, Гры-горыя Назіянзіна і Іаана Златавуснага. Гры-горыя Назіянзіна яны называюць на сваёй мове багаслоў (Ьо§оз1о\у), што па-латыні зна-чыць праславіцель Бога. Яны прызнаюць і нашага святога Грыгорыя, папу Рымскага, асабліва яго кнігі Маралі, чытаюць яго ў пе-ракладзе і на сваёй мове называюць беседнік
(Ьезебпік), што значыць аратар, прапаведнік альбо дарадца»114. Захаваныя да нашага часу спісы твораў Айцоў Царквы пацвярджаюць гэтую інфармацыю, нават сведчаць пра больш шырокі рэпертуар. Пералічым кнігі, у якіх захаваліся творы найболып значных аўтараў.
Св. Васіль Вялікі (329—378) быў адным з слынных хрысціянскіх настаўпікаў і пісьмен-нікаў поруч з Грыгорыем Багасловам і Іаанам Златавусным. Ён пакінуў багатую спадчыну, у тым ліку дзевяць гутарак на шасціднеў, шаснаццаць гутарак на розныя псальмы, сем аскетычных трактатаў, манаскія правілы ў двух (прасторнай і кароткай) рэдакцыях, кнігу «Пра Святога Духа», некалькі казанняў і інш. Вялікую папулярнасць сярод вернікаў Васіль Вялікі набыў праз аскетычны вобраз жыцця, бясстрашную абарону прыгнечаных, апякунства над беднымі. Яго правілы сталі асновай жыцця манахаў у ВКЛ — як права-слаўных, так і уніяцкіх, якія на манер рым-ска-каталіцкага манаства былі арганізаваны ў ордэн св. Васіля Вялікага (базыльяне). Ру-капісныя спісы твораў гэтага выдатнага ба-
113 Выдадзена ў 1517-1634 іт. восем раэоў на латыні. двойчы (у 1518 і 1534 гг.) па-нямецку, тройчы (у 1535, 1541 । 1545 гг.) па-польску, чатыры разы (у 1561 - 1634/ па-італьянску.
,|4 Меховскый М. Трактат о двух Сарматнях. М.; Л„ 1936. С. 97—98.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
135
гаслова меліся ў кожным базыльянскім мана-стыры, сведчанне таму — два захаваныя ко-дэксы.
Першы - вялікага (іп ('оііо, 311 арк.) фар-мату кніга са «Словамі пра посніцтва» св. Васіля Вялікага — быў створаны ў Су-прасльскім манастыры ў XVI ст. (БАНЛ, Б19-53.). У начатку, пад кінаварнай за-стаўкай балканскага тыпу, на 23 аркушах пе-рапісаны ўводны тэкст: «Іже в святых отца нашего Амфплохіае еппскопа Нконінскаго. Слово о велнцемь Васнлін п о чюдесехь его». Потым, пасля кінаварнап застаўкі, ідзе «Предсловіе посннческым словесем нже в святых отца нашего Васнліа Велнкаго архіепнскопа Кесарія Кападокінскыя», далей змест і тэксты «Слоў...».
У канцы кнігі (пачынаючы ад аркуша 294 адв.) спісана «Премудраго Георгіа Пнсііда похвала Богу о сьтворенін Всея тварп» з прыпіскай, якая зроблена кінавара.м тым са-мым почыркам, што і перапісанае Слова: «в лето 6893 (1385) переведено быс сіе слово святого н премудраго Георгіа Пнснда от гре-ческых кнпг на рускьш язык Дмнтріем Зо-графом». Мова перакладу, як адзначае сучас-ны даследчык (Г. Прохараў), хоць і названа рускай, не адрозніваецца ад мовы перакладаў, зробленых у XIV ст. паўднёвымі славянамі на Балканах, а само імя перакладчыка — Зо-граф — дазваляе дапусціць, што ён быў балга-рынам альбо сербам.
Яшчэ адзін захаваны рукапіс з творамі св. Васіля Вялікага таксама належаў Супрасль-скаму манастыру. Флавіян Дабранскі вызна-чыў яго як Статут з рознымі дадаткамі, піса-ны на беларускай мове ў XVII ст. Гэтая кніга змяшчае «Статут іже во святых отца нашего Васілія Велнкого архіепіскопа Кесарія Кап-падокійскія, обшчему жнтію пачальніка» (арк. 1 — 106), а таксама малітвы і размыс-ленні на ўсялякія выпадкі жыцця. Сярод іншых ёсць тэксты, перапісаныя лацінкай, напрыклад «Зезпз СЬгузІнз: рнпкіа рокогу» (53 пункты). Усяго кніга мае 134 аркушы фармату іп цуатСо (БАНЛ, Е19-54).
Глыбокая зацікаўленасць творчасцю св. Аўгусціна з яго канцэпцыян наканавання, якое вядзе чалавека да выратавання альбо да пагібелі, выявілася ў зборы яго твораў «Раз-мысленні ў пяці тамах. Таемныя казанні, зброя духоўная, пра скруху сэрца, пра мар-насць свету...», выдадзеным Віленскай ака-дэмічнай друкарняй у 1617 г. Пераклад з
лацінскай на польскую мову зрабіў бабруйскі старасціч Пётр Казімір Трызна115.
Св. Грыгорый Багаслоў (Грыгорый Назі-янзін, 328—390 гг.) — сучаснік і сябра Васіля Вялікага, славуты прапаведнік. Да нашага ча-су дайшлі яго творы — 242 лісты да розных асоб, 507 вершаў і 45 прамоў, сярод якіх са-мыя важныя — пяць Слоў пра багаслоўе, у абарону праваслаўя супраць арыянаў У ВКЛ былі вядомыя некалькі спісаў 16 Слоў св. Грыгорыя Багаслова з тлумачэннямі Мікіты, епіскапа Іраклійскага. Творы гэтага аўтара звычайна перапісвалі ў кнігах вялікага фар-мату. У канцы спіса XVI ст„ які належаў Жы-ровіцкаму манастыру (Р°, 377 арк.), маецца «Жыціе і жыццё іжэ ў святых айца нашага Грыгорыя Багаслова, архіепіскапа Кап-станцінаграда, спісана Грыгор’ем, вучнем яго» (БАНЛ, Е19-55).
Супрасльскаму манастыру належаў спіс 16 Слоў св. Грыгорыя Багаслова з тлумачэн-нямі Мікіты, епіскапа Іраклійскага, датаваны
Трыфалагіён.
Гравюра -дрэварыт з выявай св. Васіля Вялікага.
Куце.йна, 1647 г.
115 У 1788 г. акадэмічная друкарня перавыдала гэтую кнігу.
136
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
XVI стагоддзем (Е°, 465 арк.). На ніжняй доінцы пераплёту гэтай кпігі захаваўся да-кладна датаваны запіс: «року 1598 служпл ту в Супраслп дяк Мнхайло с Кнева, ампнь» (БАНЛ, Р19-56). Важнае значэпне мае запіс скорапісам XVI ст. на адгорце апошняга, 465-га аркуша, у ім упамінаецца вядомы іка-награфічны сюжэт, што ўваходзіць у кам-пазіцыю Пяцідзесятніцы (Сашэсце Св. Духа на Апосталаў): «О образе еже пішут у коруне седа, у червленнх одеяніях з белым убрусом н подпнсан козмос» — далей тлумачэнне гэтага вобраза, які аказваецца выявай д’ябла116.
Словы з тлумачэннямі Мікіты, епіскапа Іраклійскага (Е°, 583 арк.), XVI ст„ перапіса-ны двума почыркамі. Пераклад першых васьмі Слоў адрозніваецца ад перакладу, што пададзены ў рукапісе БАНЛ, Р19-56 з Су-прасльскага манастыра (БАНЛ, Р19-57).
Св. Грыгорый, напа рымскі, у лацінскай традыцыі Грыгорый Вялікі, быў вядомы ся-род праваслаўных ВКЛ як Грыгорый Двая-слоў, альбо Бяседнік. Яго твор «Ке^ціа раз-іогаііз» вучыць, якім павінен быць пастар і як ён павінен выконваць свае абавязкі, — кніга і да сёння неабходная ўсялякаму святару і епіскапу. Другі твор Грыгорыя Дваяслова — «Гутаркі аб жыціі і цудах італійскіх айцоў». Гэтая кніга, у якой гаворыцца, між іншым, пра замагілыіае жыццё, шырока распаўсюдж-валася ў ВКЛ. Сярод захаваных спісаў:
1. Гутаркі на Евапгелле. Пергаменны спіс другой паловы XIII ст. На адгорце 1-га арку-ша — мініяцюра з выявай Ісуса Хрыста, св. Грыгорыя і св. Яўстафія. На арк. 41 адв. паз-нейшы запіс: «о(т) кн(я)зя Юрья Семено-вн(ч)...». Асобу князя можна суаднесці з кня-зем слуцкім ІОрыем Сямёнавічам Алель-кавічам, вядомым у свой час кніжнікам (РНБ, Пог. 70).
2. Гутаркі. Пергаменны спіс з Супрасль-скага манастыра. XIV ст. 214 арк. (БАНЛ, Е19-3).
3. Гутаркі (Р°, 145 арк.). XVI ст„ з Су-прасльскага манастыра; копія пергаменнага супрасльскага спіса (БАНЛ, Е19-58).
4. Гутаркі (4°, 398 арк.). XVI ст.; спіс гэты належаў Наваградскаму, а потым Жыро-віцкаму манастырам. Спіс з супрасльскага пергаменнага арыгінала зроблены некалькімі кнігапісцамі. Пасля 212-га аркуша ідуць да-даткі, розныя заўвагі. У прыватнасці: «В лето 778 быше на 7 соборе Адріян, напа Рымскы»;
у вынасцы да гэтага месца на арк. 211 адв. пе-ралічаны папы, што былі пасля Адрыяна да Стэфана III: «I все православнн быша нспо-ведаюіце знамене православныя веры еже есть верую во еднного бога, яко ж предано бысть от святого 1-го собора аж до 6 і 7 как от отца еднного Дух святый нсходмт н на сыне почпвает. По Стефане 3 — Фармос папа. Сей до конца веру разрушнл». На арк. 397 адв. гэ-тага рукапісу запіс кніжніка: «Кннгн лю-бяшіе тын ж суць хрпстолюбцп, любяшп бо кннгу, в правду хрнстолюбец называется». На адгорце 217-га аркуша пералічаны 14 асоб, што насілі імя Ісус. Першы — Ісус Хры-стос, 14-ы — Ісус Сямей (БАНЛ, Е19-59).
Захаваўся толькі ўрывак з твораў Грыго-рыя Сінаіта ў спісе XVI ст„ 21 аркуш паме-рам іп цуагсо (БАНЛ, Е19-60). Сярод ацале-лых артыкулаў Словы: «Пра душэўнае пры-часце», «Пра намеры», «Пра пакуты», «Пра дагматы», «Пра страсці», «Пра дабрадзейст-вы», «Пра маўчанпе».
Перепісаныя Словы св. авы Дарафея (І- 620 г.) вядомыя нам па кнігах, што выйшлі з супрасльскага скрыпторыя. Кароткая бія-графія аўтара ў пачатку 3-га Слова паведам-ляе, што ён быў манахам манастыра авы Се-рыда (у Сірыі), а потым ігуменам уласнага манастыра [блізка ад Газы]. Ён жа запісаў для нашчадкаў аскетычпыя навукі сваіх на-стаўнікаў: «айца Іаана глаголемага, прарока», «капечнага маўчання айца Варсануфія» і авы Засімы. Вядомыя два спісы яго твораў — адзін асобнай кнігай, а другі — разам з творам Ісаака Сірыпа (Ісаак Сірын і ава Дарафей. Павучанні з рознымі дадаткамі. Е°, 388 арк., XVI ст„ з Супрасльскага мапастыра) (БАНЛ, Е19-63).
Прападобны Яфрэм Сірын — адзіп з Ай-цоў Царквы, у творах якога выразна гучаць эсхаталагічныя тэмы. Яго можна назваць не проста багасловам і прапаведнікам, але так-сама і тайнабачцам апошніх часоў. Найбольш поўны рукапісны спіс яго «Павучапняў» да-туецца XVI ст. Кніга гэтая мае 294 аркушы памерам ібііо і перепісана ў Супрасльскім ма-настыры (БАНЛ, Е19-62). Папулярнасць Слоў Яфрэма Сірына вынікала са зместу — тут шмат хораша напісаных невялікіх казан-няў на розныя выпадкі жыцця: «Як выпадае хрысціяніну доўгацярпліваму быці і не зласліваму», «Пра цярпенне», «Пра тых, хто не мае цярпенпя», «Пра ману», «Пра зай-
116 Добрянскіій Ф. Н. Оппсанне руконнсей Впленской публігчной бпблнотекн... С. 172.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
137
здрасць і ляноту», «Пра ўстрыманне», «Пра нсўстрыманне», «Пра маўклівасць» і да т. п.
Айцец Царквы Ісаак Сірын жыў у VII ст. Нарадзіўся і жыў у Ніневіі, пад канец жыцця адышоў у пустыню ў Егіпет. Сучасным (як і познесярэднявечным) багасловам вядомыя яго 99 павучанпяў (сірыйскаму пісьменніку XIII ст. Эбед-Іезу былі вядомыя 133 паву-чанні, якія захаваліся ў арабскіх перакладах, а ўсяго Ісаак Сірын пакінуў, па словах Эбед-Іезу, сем тамоў «Павучанняў»).
1. Найбольш старажытны спіс (XV ст.) за-хоўваецца ў РНБ. Гэта частка некалі вялікага зборніка з запісам пра прыналежнасць кнігі Паўлу Дабрахотаву. Захавалася частка пры-піскі, якая наведамляе аб спісанні гэтай кнігі ў Смаленску «рабом божым Цімафеем» (ЕІ.476.).
2. Спіс «Павучанняў» Ісаака Сірына з Су-прасльскага манастыра быў уключаны ў зборнік, які змяшчаў таксама Словы авы Да-рафея. У канцы «Павучанняў» (арк. 239) прыпіска перапісчыка, у якоіі раскрыты эма-цыянальны стан кнігапісца пры заканчэппі працы: «Радуеться корьмчннк в тншнну пра-став, а странный прпшед в отчьствіе свое, а кнмжный сьпнсател дошед кннг конца се-го...» (БАНЛ, Е19-63).
3. 3 Жыровіцкага манастыра паходзяць «Павучанні». Е°, дэфектны паасобнік, заха-валіся арк. 14—128 (БАНЛ, Е19-64).
Безумоўна, найболып папулярны ў кніж-насці ВКЛ аўтар — Іаан Златавусны. Ён на-радзіўся ў Антыахіі ў 347 г„ быў епіскапам Антыахійскім, а потым Канстанцінопаль-скім. Яго выступленні супраць раскошы і нікчэмнасці, заступніцтва за бедных і заклікі да дабрачыннасці багатыя візантыйцы палічылі ўзбуджэннем антаганізму паміж саслоўямі і ў 404 г. выслалі Іаана спачатку ў горад Кукуз у Арменіі, а потым на Каўказ, у Піцунду, па дарозе куды ён і памёр у 407 г. Найвышэйшы ўзровень яго пісьменніцтва дасягнуты ў экзэгетыцы — тлумачэнні Свя-тога Пісьма. У сваіх творах Іаан выкарыс-тоўваў як Словы (казанні) на розныя вы-падкі, на дні памяці святых і г. д„ якія вылу-чаліся адзінствам і рытарычна-правільнай структурай, так і такую форму пропаведзі, як гамілія (тлумачэнне пад час літургіі прачыта-нага месца Святога Пісьма), якая давала болыпы прастор свабоднай асацыяцыі ідэй. Сярод рукапісных кніг з творамі Іаана Злата-вуснага захаваліся:
1. Жыціе і 6 Слоў (Е°, 324 арк.), XVI ст„ са Слуцкага манастыра (БАНЛ, Е19-65).
2. Гутаркі на Евангелле ад Матфея (4°, 630 арк.), двума почыркамі, з Жыровіцкага мана-стыра(БАНЛ, Е19-66).
3. Гутаркі на Евангелле ад Іаана (Е°, 574 арк.), XVII ст„ з Супрасльскага манастыра (БАНЛ, Е19-67).
4. Гутаркі на Пасланні Рымлянам (Е°, 349 арк.), XVII ст„ уклад Пінскага і Тураўскага епіскапа Паісія Сухоўскага (пам. у 1626 г.) у Жыровіцкі манастыр у 1620 г. (БАНЛ, Е19-68).
5. Павучанні (огласнтельные і тайновод-ные) і жыціе св. Іаана Злагавуснага (4°, 401 арк.), XV ст. На арк. 1 запіс: «Манастыря Ду-бепскаго Св. Спаса мон. внленскому Св. Тройцы пожпчона». Мае ех ІіЬгіз Жыровіцка-га манастыра (БАНЛ, Е19-70). Захавалася яго кніга «Павучанні» (Е°, 139 арк.), XVI ст„ з Супрасльскага манастыра (БАНЛ, Е19-71).
Цалкам альбо нераважна са Слоў Іаана Златавуснага складзены і папулярныя ў ВКЛ зборнікі розных аўтараў: «Златаструй» і «Златавуст». «Златаструй» уключае ў сябе ў поўнай рэдакцыі 136 артыкулаў, выбраных з розных твораў Іаана Златавуснага. Ён быў складзены ў Балгарыі пры цару Сімяоне (IX ст.). Гэты зборнік прызначаўся для хат-няга чытання. Найбольш распаўсюджаны ў праваслаўным рэгіёне зборнік «Златавуст» выкарыстоўваўся як для хатняга, так і для царкоўнага чытання. Казанні падабраны і размешчаны тут па парадку гадавога цар-коўнага круга, па тыднях, пачынаючы з тыд-ня «мытара і фарысея».
Творы Сімяона новага Багаслова заха-валіся ў кнізе (4°, 163 арк.) XVI ст. з пры-піскай: «з монастыря Дерманскаго пожнчона монастыровн внленскому Св. Тройцн» (БАНЛ, Е19-72). У XVIII ст. гэты рукапіс за-хоўваўся ў бібліятэцы Жыровіцкага мапас-тыра.
Жыцці святых, якія выкарыстоўваліся для набажэнстваў і былі папулярнымі для чытан-ня, змяшчала спецыяльная кніга — Пацярык. У залежнасці ад пабудовы і зместу распаўсю-джаныя ў ВКЛ Пацерыкі падзяляюцца на кіева-пячэрскі (прыкладам можа быць ру-капісная кніга XVI ст. з Жыровіцкага манас-тыра; зараз у БАНЛ, Е19-86.), азбучны і іеру-салімскі (захавалася рукапісная кніга XVI ст. з Супрасльскага манастыра; зараз у БАНЛ, Е19-85.), скіцкі (узорны спіс — Пацярык скіцкі XVI ст. з Супрасльскага манастыра), з якіх найбольш папулярны — кіева-пячэрскі Пацярык. Друкаваныя ў друкарнях ВКЛ Па-церыкі на славяпскай, альбо старабеларус-
13«
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
ХРІ.ЕХПОК,
«ІЛЧгСІЛМОКУМ ЫОЕКУМ
ІГІТЕК. ГУЫЕВКЕ$ ЕТІАМ ТЕЫЕВКА5
1ЬІ_У8ТК.І881М1 ООМІМ
О. АЬЕХАМОКІ
8ЕУ82КА
Раідсіпі ТгосепГк, КгесхусепГк, Нотсіспйз РгороуГсспЯя &с.&с, Сарісапсі
ІЫ.У8ТКІ88ІМУ8,
ГУМЕВКі ЕЬООІО
В.ЕРЛЛІЕНТЛТН ІТ
. ІЬЕУ8ТКІ851М18> ОСМІМ5
ВВО6У8ЬАО
8 Ь V 87КА
М.О-Ь. СУШАі ТНЕ8АУКАКЮ Сарісапсо К гесі) сспіі
І> 8І6І8МУЫВО
5ЕУ82КА
ІНотсІепІі Ьс РгороіГсепІі Сарісапео
юкріСЛГгг КЬ Мдьг.' Токі(сой<к2к<л*1кі5«:іх 1 м 1о*Ы& шгіл. тсгітЦ^ іп ДслйецшЛ УЦЛО' АіІЛШі»
УІІМ Т/рй Діі&ВІШ і»і, НЕ2У&41
^1/Л'ёгГл. >^і’г'ее//е лЛг/**-
Панегірык АОама Бачкоўскага ьБляск Слуш-каўскіх зорак ». Вільня, 1647 г. Кніга прысвечана сынам троцкага ваяводы — рэчыц-
кай, мове невядомыя. Але веяізарнай папу-лярнасцю карыстаўся эборнік Пятра Скаргі «Жыпці святых», які неаднаразова выда-ваўся па-польску. Яго часта неракладалі на славянскую (альбо па старабеларускую) мо-ву і распаўсюджвалі ў спісах. Манахі-базыль-яне часам складалі свае жыційныя зборпікі,
кшталту агіяграфічнага зборніка, у змест якога ўвайпілі акрамя ўсяго «Жыціе святога Міколы», жыцці Афанасія Александрыйска-га, Пятра Афонскага, Паўла Фівейскага і іншых святых (сярэдзіна XVI ст„ Чарэйскі манастыр),117 аднак ні адзін з іх не стаў такі папулярны, як кніга Скаргі
«Абразы без асоб». Сярод іншых цар-коўных кніг вылучаюцца Памяпнікі, альбо Сіподзікі. Шырокае іх распаўсюджанне вы-значаецца царкоўным звычаем памінанпя ня-божчыкаў у пэўныя дні сядмічпага і гадавога кола, часцей за ўсё па суботах, адкуль і дру-гая назва Памянніка — «Суботнік». Імёны для памінання запісвалі ў пэўпым парадку (з нязначнымі адрозненнямі): напачатку служ-кі царквы па ранжыру (ад патрыярхаў і мітрапалітаў да дыяканаў), затым свецкія ўладпыя асобы і на заканчэнне астатнія ў храналогіі. Напрыклад, Супрасльскі Памян-нік меў такі склад. пасля агулыіага памінан-ня «цароў і царыц, князёў і княгінь. патрыяр-хаў, архіепіскапаў, еніскапаў, святароў, мана-хаў. дыяканаў і ўсіх хрысціян» названы імё-пы 70 кіеўскіх мітрапалітаў, а таксама епіска-паў розных праваслаўных епархій ВКЛ118. Епіскап Ніканор (Камепскі), які даследаваў Супрасльскі Памяннік, звярнуў увагу на тое, што ў пергаменным арыгінале выразаны ар-кушы. якія павінны змяшчаць паміііаіпіі ца-роў і патрыярхаў: «Может страха радн этн лпсіы былн благовременно сокрыты от злых взоров. недовольных рускпмгі Самодержца-мп п Восточнымп патрнархамн. А может быть этп злые людп н самп вырвалп неугод-ные нм странііцы»119. Каго з пануючых асоб і патрыярхаў паміналі і каго не паміналі ў пра-васлаўных манастырах ВКЛ у розпы час — вельмі цікавае пытанне, на жаль, пакуль не вывучанае гісторыкамі.
Стэфан Каханевіч, перапісваючы Су-прасльскі Памяннік у 1631 г. з пергаменнага арыгінала ў новую кнігу (на паперы), надпісаў імёны і даты жыцця мітрапалітаў; каміналіся 32 смаленскія і 2 валыпскія архіепіскапы, потым архімандрыты і ўся брація Супрасльскага манастыра, потым пе-ралічаны члены сям’і Хадкевічаў — фундата-раў манастыра. Прыпіскі працягваліся да XIX ст„ апошняй названа Людвіка Хадкевіч,
каму старасце Багуславу, гомель с.каму і прапой-скаму старасце Жыгімонту Слушкам.
117 ПеретцВ Н Рукопнсн бпблнотекп Могковского уннверснтега... С. 192.
114 Лавровскші Л. Нсторнко-крптііческая проверка каталога смоленскнх етпіскопов. пометенного в снноднке Супрасльского монастыря н в Требнпке XVI века Московской сннодальной бпблнотекп // Смоленскне епар-хнатыгые ведомостп. 1898. № 14. С. 780- 781.
119 Ннканор (Каменскпй Н. Т.). Собранне сочнненпй. Казань, 1909. С. 931.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
139
якая памерла ў Чарпобылі ў 1816 г. Далей запісапы манахіні віленскага Св. Тройцы і пінскага Св. Варвары манастыроў, пасля іх «роды хрпстпанскія ото всех краевт>, что за-пнсалпся в кннгн сія обіцпя» — усяго 279 імён. Сярод іх шмат такіх, з якіх выйшлі вя-домыя гістарычныя дзеячы, вучоныя. рэва-люцыянеры, падарожнікі, літаратары: Абу-ховічы, Багушэвічы, Гарнастаі, Грынявіцкія, Дзялыгі, Еўлашоўскія, Кміты, Калантаі, Ка-ляды, Лышчынскія, Мялешкі, Петрашэвічы, Петрашэўскія, Стацэвічы, Тышкі, Трызны, Ходзькі, Чапліцы, Яблонскія і інш. Шырокі і геаграфічны ахоп запісаных у Супрасльскі Памяпнік родаў. Акрамя жыхароў блізлег-лых да манастыра населеных пунктаў запіса-пы цэлыя сем’і і асобныя людзі з Бельска, Бе-раставіцы, Берасця, Володымера, Вільні, Гродна, Любліна, Магілёва, Пінска, Полацка, Слуцка, а таксама з Маскоўскай дзяржавы — Тарапца і Разанскай зямлі.
Акрамя памяпнікоў-кніг бытавалі па-мяннікі някпіжнага віду. Некаторыя з іх былі напісаны на адным баку вузкага ліста пер-гаміна, мелі багатую арнаментацыю. За-хоўваліся яны як сувой — яго раскручвалі і чыталі пры памінанні. Да такога тыпу нале-жыць родавы памяннік Сангушкаў (БАНЛ). Падобны памяннік называецца і ў завя-шчанні святара Віленскай Пакроўскай царк-вы Іаана Мацэевіча ад 1546 г.: «...которых же родптелей монх попнсавшп есмп нмена пх на сппсы, однн спнсок прыбнл есмн на столе, а другп над жрьтовннком в тот обычай, пж по мне будушін свешеннпцы, служптелп тое Бо-жественныя церквп Пречпстыя Богороднца Покрова, служачп в Божественной службе, когда бываець Лнторгія, мають тые спнсы прочнтатп...»120. Такі тып памянніка не пры-жыўся — галоўны недахоп яго ў тым, што плошча ліста (сувоя) абмежаваная і не было месца, каб упісаць памерлых пазней членаў сям’і.
Памяннік быў крыніцай даходу для манастырскага і белага духавенства. Так, у 1498 г. віленскія святары скардзіліся вяліка-му кпязю Аляксандру Ягелону на мітра-паліта Макарыя: «хто калі ўпісвае ў цэркаў душы родзіцеляў сваіх у поміннік, ён дзей та-го впісу брал на сябе палавіну» і прасілі, каб плата за ўпісванне ў памяннік — па стары-не — «шла на попы»121.
На жаль, не захаваліся і не вывучаны па-мяннікі, што складаліся пры цэнтральных са-борных храмах праваслаўнай царквы ВКЛ — віленскіх Прачысценскім і Свята-Троіцкім, наваградскіх Прачысценскім і Барыса-Глебскім. А менавіта яны адлюстравалі за-ходнюю мяжу праваслаўя «персанальна», пе-ралічыўшы імёны вышэйшай праваслаўнай шляхты і паноў ВКЛ. Найбольш раннія з за-
»20 АСД. Т. 6. Внльна, 1869. С. 38. 12' АЗР. Т 1. С. 174-175.
Герб Слушкаў. 3 кнігі Адама Бачкоўскага «Бляск Слуш-каўскіх зорак». Вільня, 1647 г.
140
ГІСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАМ КНІГІ
хаваных памяннікаў, што належаць да бела-рускіх зямель ВКЛ, датуюцца 1500 (Су-прасльскі) і 1517 (Слуцкі) гадамі. Найстара-жытны, верагодна, — Полацкі Памяннік, пра які паведаміў В. Ластоўскі: «Рукапіс гэтага надзвычайна цікавага Памяппіка бачыў я ў 1912 г„ у Барысаглебскім мапастыры. Па-мяннік пачынаўся памінаннем роду в. кн. Полацкіх, а піжэй паміналіся роды кн. Менскіх-Глябовічаў, Лагойскіх, Вітабскіх, Друцкіх і інш. Кніга абыймала з лішнім сто пэргаменовых лістоў, без канца; мела малява-ныя па золаце застаўкі, здаецца, па пісьму ад-носілася да XV—XVI стст. Перахоўвалася ў цёплай царкве, у скрынцы з рожнымі ста-рымі паперамі. Добра разгледзіць гэты Па-мяннік не дала мне ігумення, быўшая лрыд-ворная дама, нават пратэкцыя не памагла, ка-зала, што яна мае перадаць памяішік пейкаму в. князю»122. С.тяды аднаго з найдаўнейшых памяннікаў — Суботніка са Смалявіцкай Свята-Нікольскай царквы — згубіліся пасля Другой сусветнай вайны. У ім мелася прыпіска, якая сведчыла: Суботнік «соору-женнып през свяпіченно іерія Давыда Со-мовіча. 1507 г. мес. апрыля 16 дня. а з стараго у новый переведено през мене недостойнаго іерэя Пётра Сомовіча, презвітера тоей же церкві евяюнікольской Смолевіцкой року 1738 месяца февр. 20 дня»123.
У царкоўных і манастырскіх памянніках рабілі не толькі кароткія паміпальныя запісы, але адзначалі таксама некаторыя гістарычныя падзеі. Напрыклад, у пачатку Супрасльскага Памянніка паведамляецца аб заснаванні манастыра і пабудове цэркваў: «В лето от пачла мнру 1500 пнднкта 3, дозволе-ннем'ь вельможного пана, его мнлостп пана Александра Нваповнча Ходковпча, начася сьзіідатн сій монастыр, у его отчпнной пушп Блудовской на край рекп Супряслы. Верою п любовшо. желапіемь м трудом многогрешна-го свяіценнопнока мгумена Пафнотія, родом пз Бельска. I первпе сьоружнся церковь не-велпка вь нмя святого Іоанпа Бгослова... ІІо-томь, в лето 1502 нпднкта 7 сьоружена бысть велнкая црквн Пречпстыа Богоматере чьстнаго ея Благовешепія со прнделы святых велпкомученпкь благоверных княхей рус-кмх, Борнса й Глеба... Спя же святыя божнх
црквн свяіценны быша освеіценным еішско-пом нареченнымь мнтрополнтом кпевекнмь п всея Русн, кмр Іопою, месяца октоврня вь 15 день, на памяі преподбнаго отца нашего Еуфнмпя ІІоваго, п святого мученпка Лу-кіана, прехвнтера велпкія Аптпохія, нн-дпкт.7»124.
Вядомы тры спісы Слуцкага Памянніка. Самы ранні, датаваны 1517 г„ захоўваўся ў музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні, адзін зна-ходзіўся ў царкоўна-археалапчным музеі ў Мінску і адзін у Варварынскай царкве ў Слуцку. Апошні перапісаны ў 1684 г. і мае гакі загаловак: «Сынодпк албо зобраніе пмен преставленых душь, споражопкн у року 1684 іюліа 14 нрез отцев соборных натот час буду-чых Саву Подтопу, Спміона, Ліонтія. Іоана Мннкевнчовь, Матфея Богушевпча п діяко-на Іакова Козюлн».
Пачынаецца Памяннік ад вя.іікага князя Альгерда, далей пералічапы мужчыпскія і жаночыя імёны з роду Алелькавічаў, потым ідуць імёны пінскага князя Фёдара Яра-славіча, мінскіх князёў Глябовічаў, троцкага кашталяна Аляксандра Агінскагэ, шляхет-ных родаў Ваньковічаў, Барсуковічаў, Звера-вых, Яцковічаў, Неміровічаў, Пажарыцкіх, Караткевічаў, Ляўковічаў, Лаігіцкіх; працяг-ваюць гэты сіпс імёны слуцкіх мяшчан з прышскамі (даты смерці, побач з некаторымі ўпісаны прозвішчы) — усяго некалькі тысяч імён.
У мінскім паасобніку гэтага Памяпніка ўпісаны імёны 82 манахаў кіеўскага ГІустын-скага манастыра. Тут жа спіс дамовы ад 20 лютага 1518 г. паміж ігуменам Пустынскага Мікатаеўскага манастыра Серііем і Слуцкім Трошкім архімандрытам Іосіфам аб узаем-ным бясплатным(І) упісванні ў Памяннікі памерлых мапахаў абодвух манастыроў пры ўмове пісьмовага пацверджання смерці125.
Больш лакалыіыя. чым Супрасльскі, По-лацкі і Слуцкі памяннікі ўключалі памінашгі галоўным чынам жыхароў ваколыіых населе-ных пунктаў. Як прыклад можна прывесці Памянпік Грозаўскага Прадцечанскага мапа-стыра. Яго пачалі перанісваць пе пазней за 1579 г„ запісы прапягваліся да 1850 г. Акрамя святароў у ім памінаецца род Васіля, гаспада-ра малдаўскіх зямель, гомельскага старасты
122 Ластоі/скі В. Ю. Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі. С. 487
123 Перетц В. Н. Рукопясн бнбліютекн Московского унвверсвтета.. С. 191.
124 Добрянскіш Ф Н. Оннсанне рукопнсей Вмленской публпчной бнблпотекн... С. 180
125 АЗР. Т. 2. СПб. 1848. С. 124—125.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬГУРЫ
141
©^кігопож ^сгЬойсто ©ОШЦ
Піе Ь (М і< (5 ІІІ? сЬтіМп'і’ КЙа ідвв тіЛа I Пісс а« пой«ао ті«?а роЬ вн рьЬЬК ГтйМ: СЬткпт роЬ (і«ічпг іПіеян П4₽ роЬЬіыб / 2<.іЭ р» іту іТкасе / $ |<кв за Ім ім шуЬіыб-
**Т^*******^*******#*#****3**********^*л
«?Э|* “а 11
?!«і& (угЬютт Оамт пііЦгт.
---------- . , . . іД Й'СО
&
?( 8<ірЬл зпЛіт Ьпя сТііііЬ тіеезц пп(} ^ссЬоа’е/ ІсцЬпув Ьо іеі / іелпсв 1І« >пгт НЬгетт / доіоагр
т|' д
+*
ня
Г'гоаі ЯІТіжіе ІІ' Пік/ошгг епосіе <55Ь}ктлй<п’« в>1у' Шоге СіпчсЬе Ж4йі / у еЭзптЬзІіе іГкЗпкЗПОёТг.
Ч.оч о (?гз« Ьгодіе/ Н > о|Тіспг|Ье (еодіе РГ«/(ОДІРІо* Асосйргзуесрііі’ Шос ешазя «рік
СЬсопк Ьўіо
<ГЬ р Ні (г одіеу т<гіП>ііЬЬсоді<?/ НОК5КІСН Дікно/Іе ПіеЬосЬоп’ОІегі ІХ’ыс'Р / со ты<8
Н> (Мшіг (й«споче. ГГТ’отГпп?пай аоЬосіі/ ПМгЬа>гЬ4гН/
К ^сЛііКЬОТНО.
2 «8 пкЬгопіІ/ рАсІітсрсотіІ: 5< 1(І}ПЯ споСО «?ІаЬ< пм вік: Дчотп шіеГтіІу
ГІпді пЛ(?лгІ«сІе/ ХГ ^есЬмогт з Іосіе / ТЧсЬогГісп: спосіе / ЗЗіОспіІва’іесіе.
Еі М1СН4І Оцескі Нотхг.
ій-» Л’%
Л'Й*
’ь'і’І &.’4
й.-.Г-л*
ЙГ: СЙІ* іо.» і-.м:
і’ і’і» фг?
«Й**7*ф**мдо*.й. ,
»
§
Ш,#*****«*
пана Мікалая Красінскага (пасля яго імя дапісапа: памёр у Менску ў 1730 г.), роды па-ноў Говартаў, Тукальскіх, Загароўскіх, Сту-пінскіх, Сілічаў, Міхаіла Лапіцкага, слуцкага войта, Якуба Валковіча, род львоўскага меш-чапіна Януша, капыльскага жыхара Зару-бенкі і інш. Адным са «спісацеляў» Гро-заўскага Намянніка быў іераманах Герасім Сваткоўскі, што скапіраваў гэтую кнігу 11 ліпеня 1767 г.126
Сіподзік Драгічынскага манастыра, пе-рапісаны ў 1729 г. іераманахам Варлаамам Левікам, мае ўпрыгожаны мініяцюрай ты-тульны аркуш. Цікава, што ў ім пры памі-нанні караля Яна Казіміра той называецца толькі «Вялікі Князь»127.
Сінодзік Дзятлавіцкага Праабражэпскага манастыра пачаў складаць ігумен манастыра, іерамапах Дыяпісій Вараноўскі 17 снежня 1753 г Пасля пераліку вышэйшых іерархаў — кіеўскіх мітрапалітаў — ён перапісвае ігуме-паў і братоў Дзятлавіцкага манастыра, між іншых упамінаецца іканапісец манах Мітра-фан. Сярод людзей мірскіх назвапы роды Дашкевічаў, Дабрынскіх, Парэцкіх, Драз-довічаў, Масловічаў, Кашынічаў з Турава, Стаднікаў з Давыд-Гарадка і іпш. Запісы пра-цягваліся да сярэдзіны XIX ст. Да Другой су-светнай вайны гэты Сінодзік знаходзіўся ў Дзяржаўным музеі Беларусі (пасгупіў туды з Мінскага царкоўна-археалагічнага камітэта, куды трапіў з Барыеаўскага сабора).128
126 Перстц В. Н. Рукоппсн бнблнотекн Московского унвверснтета... С. 191 — 192.
127 Ннканор [Каменскый Н. Т.). Собранне сочнненнй. С. 956—960
12« Перетц В. Н. Руконнсн бнблнотекн Московского уннверснтета... С. 191.
«Жалобныя гала-сы сыноу пры па-хананні яе мосьці пані Ганны Кап-цёўны Друцкай-Горскай, ста-расціны аршан скай, .яго мосьці пану Грыгорыю Юрыю Друцкаму-Горскаму, аршан -скаму старасце, ...бацьку і дабра-дзею свайму літасціваму прыніжаныя і ра зам жалобныя сыны Міхаіл і Сцяпан ахвяру-юць».
Вільня, 1642 г.
142
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІП
'гСпеў Гіменея». Гравюра Конрада Гётке да кнігі Аоама Сулінска-га — панегірыка на шлюб Георвія Якуба Шверына з Генцілішак і кня-зёўны на Ковелі Еўфрасінні Сан-гушкі. Нявесту сімвалізуе багіня Дзіяна, якая сядзіць на вяршыні гары і грае на лютні. Бо? Гіменей стаіць побач з гербамі маладажонаў і трьсчае ў левай руцз факел з двума вянкамі, а ў нравай — кальцо з надпісам «Аегегпо Гоедеге шпуо^ — «Злучаю вечнай сувяззю*.
Втня, 1644 г.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
143
Яшчэ болып сціплым з’яўляецца ІІа-мяннік матенькай прыходскай царквы. Як прыклад можпа назваць Памяннік з Вялікай Рыты (зараз вёска ў Маларыцкім раёне Брэсцкап вобласці). Акрамя двух святароў, усе імёны ў ім належаць мясцовым сялянам з навакольпых вёсак. На першай старонцы памінаюцца «убогіе пх же некому поменутп, скмтаюіцпеся па вулпцахь, в ров упадаючые, п тые, которые не мелн где головы прытулн-тн»129.
«Нашы Памянпікі — гэта «абразы без асоб», назовы, сэнс якіх затрачаны: імёны, імёны — і болып нічога! Устаноўленне рэаль-п ых асоб, скрьп ых пад гэтымі імёнамі, сістэ-матызацыя іх і пасьля дасьледаванне, г. зн. спастаноўка цэлага раду прыватных і дроб-пых фактаў, якія-бы далі гэтым асобам гіста-рычныя комэнтары, пачэрпнутыя з рожных крыніц, і, урэшце, вывады з гэтай стугі фак таў, маючыя агулыіае значэнне, вывады, вы-ясьняючыя падробнасці і асобнасці цэлай групы гістарычпых падзей, вось якая праца над Памяннікамі чакае ў будучыне крыўскіх вучоных», — іпсаў В. Ластоўскі 13°. Гэтая эма-цыянальная рэпліка заклікае да гістарычных і генеалагічных даследаванняў і слушна прадказвае плён. Аднак пелыа цалкам па-гадзіцца з характарыстыкаіі памянпікаў як «абразоў без асоб». Пачыяаючы з сярэдзіны XVII ст. побач з імёнамі часта ўпісваюць і прозвішчы тых, каго памінаюць; болып та-го — памяннікі час ад часу пераглядаюцца і пры магчымасці рэтраспектыўна робяцца ўдакладненні і дадаткі. У прывагнасці, у 1631 г. Стэфан Каханевіч. перапісваючы Су-прасльскі Памяннік, дапісаў вядомыя яму прозвішчы. У тым самым 1631 г. па блага-слаўленні супрасльскага архімандрыта Аляк-сея Дубовіча былі зроблены дадаткі да мана-стырскага Памянніка. Паміж 33-м і 39-м ар-кушамі быў уклесны лісток малога фармату, на якім каліграфічна напісапа: «Род з Тарап-ца маста з Масквы, шляхетнага Мацея Іаана-віча, які напісаў і падаў у манастыр Су-прасльскі кнігу вялікую, рэкомую Дзесята-глаў. У лета ад стварэння свету 7015, року господня 1507-е». Ііа адгорце такая заўвага: «Глядзі: гэты род, можа сто і больш гадоў не знаходзіўся ў памянніку Супрасльскім сярод запісаных душ. I ці было якое-нібудь раней-
шых страіцеляў гэтай святоіі абіцелі альбо не было старанпе аб памінанні гэтага рода, Бог ведае. Аднак за павялепнем цяперашняіа яго міласці айца Аляксея Дубовіча, архімандры-та Вілснскага і Супрасльскага, дзеля не заб-вешя і памінаппя тут упісапы». Чаму памяць пра кнігапісца Мацея Іаанавіча, атьбо Мацея Дзесятага, пе была ўключана ў Супрасльскі Памяннік адразу пасля яго смерці — невядо-ма. Магчыма, што ён, адышоўшы ў манастыр для кнігапісаппя і перакладчыцкай працы, так і не быў пастрыжаны ў манахі (Мацей Іаанавіч — імя свецкае, другога ён не паве-дамляе) і «непамінанне» было яму помстай за гэта? Магчыма, атнак, што ён прыняў ма-наства пасля напісання Дзесятаглава і ўпіса-ны ў памяннік пад новым (манаскім) імем. А ў архімандрыцтва кніжніка Аляксея Ду-бовіча пра гэта ўжо не памяталі, і зрабілі памінатьны запіс, абапіраючыся на звесткі з перапісанай Мацеем кнігі Дзесятаглава.
Як бы там ні было, мы бачым. што больш як праз сто гадоў кнігапісная праца Мацея Дзесятага прыпесла яму і яго роду гонар і памінанне ў адным з буйнейшых і найболыц уплывовых базыльянскіх манастыроў Літоў-скай правінцыі.
Традыцыя царкоўнага памінання жыла трываіа, але паралельна з ёй ад XVI ст. развівалася повая традыцыя — памінапня кпіжнага. і нарадзілася цэлая традыцыя памінальных панеі ірыкаў — для чытання до-ма.
Нанеіірычныя выданні. У сярэднявеччы. калі болыпасць людзей заставаіася альбо цалкам непісьмепнай, атьбо мадапісьмепнай, казанні святароў у храмах адыгрывалі над-звычай важную ролю — гэта і асветніцгва, і агітацыя з прапагандай, і гістарычпы аповед. Кніжная форма казанняў — рукапісны (паз-ней іаксама і друкаваны) зборнік альбо асоб-нае выданне. Як помнікі літаратурпыя і цар-коўна-публіцыстычныя, казанні можна па-дзяліць на сем груп: 1) вучыцельныя гаміліі, 2) арыгенаўскія тлумачалыіыя гаміліі, 3) даг-матычныя словы, 4) казанні з крытыкай існу-ючых звычаяў, 5) хватсбныя словы, 6) над-магільныя прамовы і 7) паірыятычныя ка-занні131. У азначаны перыяд шырокай папу-лярнасцю карысталіся зборнікі нядзельных і святочных казанняў-навук. якія на пачатку
129 Скрынченко Д. В йз мсторіш мннского края // ЧОНДР. 1910. Кн. 3. С. 1—7. 4-й паг.
130 Ластоўскі В. Ю. Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі. С. 488.
13' Гроссу Н. Нсторнческне тнпы церковной проповедн//ТКДА. 1910. Кн. 2. С. 424—460.
144
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Дзесятпаглаў (Су-прасльскі зборнік 1502-1507 гг.).
Шматколерны тэкст Псалтыра. Каліграфія Мацея Іаанавіча (Мацея Дзесятага).
(•П
С«у • Лв', м' . (ЭіЕГЬ , ГЛ ёмІНоТП <0СМ^
Д0<^’|ІЕів(2М0ЛПІАа60О.П< ,_________________
^А^АС В'ктл мТіV4IV ДА П( ЦТН I? ЦУ НАлЙсІО КМГ К[Л- Нлум0Йс^АНП^<ЬІ,ДАПО{Л(ШАМ й'. ОНЬОЕ. П0АІ|!( йТоСОАЛр’ЬЫНД(КНП.П 0 КАГС (М • |КЖ ( Ц-. Д Ш< (^ПЬПШОС^ША^ППМ|1шЬс^^\'ГвЬС1^Н(,вФоЬІ..............л
пьітп,гі&.'^’еі(кьоўп«нмй‘. неб07молое^пепвцуськлглн.і , оеЎг«^(ілкутолу,йлльпу'цу.Хн'^((лукыкыло,4і[і(сыі<лм(Льж)іь ЛОвеПЬПЬ^ОЖПЬЛАВЫМеп.гіПЬНвкЖЕНЬбЬМООІ.ПСЖе^СЬКЛЛГШІ 0{’пого(олллаьі(п .'^ьмемл+1(сскт.АШ((кг^ьшпкі|ілтбон,г/т (Од ^гк1І(лу.нлф(пометсА,сопКсІіім('. гілш(семі([егодп(мьсьг7'ігші кіекі' йс(ме(іін(гоА'йёмьок[АТІ'тсАкТебГгла.клмса-сопТЯГ'"пі влу.»“о гіл.НО'КЦІААПЛПГаК.ПрАОЖПСМй’Іі^У. [НіТіГгЬ.Аіресы^ сіегімілна'куо м^ьного^ші'іпо. гллмікыстесуклмен'ксен. вь^е ^іса гі вьсасавьМо^, ппосл[шллАКыгіА. ктоа>алсь|АбАнм4л,6«2’ м
уіАнлпПАсХшл.нпуініьшуелусьчСІА.^етвёлу.АКІеміпІньбьум ЗН • ЛПС(ЙТЛН (лу?о Г0І0 вАНТІО гі(^Ш. н П^ПОАСЛКСА,СЛ(гКІЛ(П .^оп дФясееАмьнпіео.нпо'Е'гАсннпкшйіы • і.днмАукАЛ'^дь’.'толу.
ІЛЦ0сЬовПП0в<лгі!гінАіН.Н(МНА«ІАі<вН6Ы(ГАСІд0|>гіТепОН(Л,ЙПНАА йа- гмкт(,іл^лкып(1^онны(сма.^льжпіікеуоствоунІГнсйо^п ^о. |«Д гікьііцХ(|іуёАукь^мь.птвніі^омАШ(мея<усАМАріго З^,
гіглліліеіо.{•(бьуо<уы|і1>(лувьгіікосопкь.с^пгі Гігоісляцпымрк'п. (0Л
нсІАШАнгАлеіе птііаыспАШАГлАСпопслмШі. ісендс1^нііыіоміл('пл.і. нвсцгіівьоІ нлль шьшепоічлжітенео’ьолль- нкыіцХфПнмь,, йсіістішА віпьшппбіібь/ілнсц'кл,к-вьшлт’нсьглсонеліемьслАПА ., КА .ЙгілПІІ|ЬНАПОгУёгОДВЛ’ІлуаЫ;ЛА. ЙТОКЬІСАЛЛЛуЛННЛЬ.ОВ(1|ІАЛыГ|І). пцеІАлннсіі'сІьсА.л^гілг^і. пеок^кьтнрлшш^мклвы Л.Токмонноплеллепіісыьноеіеелу. вьсІА^йдн.ьГульоАсгк(Ть-„ < Й^.'^ыіуошсіГь'кывь&с^'гіен коглпуцёі|р'бокжі(.ове(|ілнйўе. ([|
Псігцеты^твоьяпесьсУмнепіе. пі^егіу се, 'Ь нлнокі- сеь'о^|ітноь'яггі вьгійьй(іІувьмеГ.р’пкьоу пІосвонааь. пр'цу^пье лглььжел’кі ^лі*Г теё[цногодненцгЬйспАЧл^лго,йнед(Цте.'і([еі<’(ВА.сЦ^^.<е®\іс4лІ н(і)'Ь.Н(гі^ьід'к‘ТГліііож'епгПГ. м<«голыьніаь'лістлмі|іісл.шпонсныа нлгіопкну«осв'і:1ітТ.'Ілі<акХ^?сньіліыньі'аь|і,льсвон. пуфмежеіккл Гёлумпогогіос^лтн нскУшелУккіІішіін^лсіго.іГо.псіе.ІДкококыаь (ЦД
5°^
"" ,о«гі\пгвошогл. пнгкеютукнлп'і —Імбкосо. ПОСАНН^ОС’О^АМОІго. НАЛАБО і К^ІАА' ^кліік :АНП|Я<Ь^ДАПО{ўшАМ Н. оньуь П'ксолв^Аме. ,п«.... л ’ кмой{&ц_
.інснлу.ко.
ОЙГО^(1ЛКуТОЛу,ЙмЬП['цу.Хл^(ёлуььІ6ЫЛО,ЛІ[ІІКЫІ<АМ(ЛЬ^Ь ловепьпь^о^пьлАпымёп.гіаькоьженьаьмоле^пежедАськллгіш —.*т....??.'* л--------‘л^--’\діій(кг^'кшпк|ілтбон,г;4ті
уАКлТОлу.
Пкл А' ^Св6лЧІ^,Сгі«ЯІ,,1*к“г*вкь'
Л п^іЦ-пе. ^ч»куе<о,в'ыі[ош(п,ьбыгіс;ьсофА[ПГ(П.когд4. гпл ^то.кг,й( • рецгь^мкояі'екокьістьб'ь^нннці^аыІАКо.
♦
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАМ КУЛЬТУРЫ
145
XV ст. пераклалі з грэцкай мовы на славян-скую. Складанне такога тыпу зборніка і аўтарства асобных казанняў у грэцкіх ру-капісах прыпісваецца Філафею, канстанціно-пальскаму патрыярху (XIV ст.). Рукапісную традыцыю гэтага зборніка працягвалі вы-данні: заблудаўскае 1569 г. і віленскае 1595 г„ крыху пазней — ужо ўкраінскае выданне — кпігі «рэктара і ігумена манастыра брацкага кіеўскага» Іяшкія Галятоўскага «Ключ разу-менія» (1659). Шырока выдаваліся ана-лагічныя творы аўтараў-каталікоў. Гэта пера-дусім «Кахапіа рггу§ос!пе» Пятра Скаргі (1610) і «Кагапіа па піесігіеіе з^і^іа сіогосгпе» Фабіяна Біркоўскага (1620), што развівалі жанр казання ў пануючым тады стылі барока. Аднак найбольшае распаўсюджанне ў кніж-насці ВКЛ атрымалі хвалебныя словы і над-магільныя прамовы. Адным з першых узораў гэтага жанру стала ўжо вядомая нам «Пахва-ла Вітаўту».
3 XVI ст. увайшло ў моду выдаваць асоб-най кніжачкай казанне (казанні), падрыхта-ванае (святаром-літаратарам) з нагоды якой-небудзь важнай падзеі ў шляхецкай сям’і: вя-селля, нараджэння дзіцяці, смерці. Друкава-нае казанне раздавалі гасцям пад час цыры-моніі; часта выданне запазнялася і ўлучала ў сябе апісанне мінулай цырымоніі, ператвара-ючыся, такім чынам, у кнігу-помнік. Па-колькі ў кожным выпадку галоўнай тэмай было ўзвялічыць прадстаўніка роду і цэлы род, кнігі гэтыя сталі пазываць «Панегірыкі» (ад лац. рапіфгіз — узвялічваць). Загалоўкі такіх выданняў падрабязна пералічвалі тыту-лы асобы (асобаў), якой япы былі прысвеча-пы, у тым ліку галоўныя маёмасці, якімі гэ-тая асоба (асобы) валодае.
Уладанні буйных магнатаў былі раскіда-ныя па розных мясцовасцях ВКЛ. Бясспрэч-на, мпогія захоўвалі сваё родавае гняздо, але шматлікія набыткі звычайпа звязвалі гаспа-дара з іншымі ваяводствамі і паветамі. Эка-намічпыя сувязі вяльможнага магнацтва па-шыраліся шмат якімі шляхамі: роднаснымі дачыненнямі паміж рознымі родамі (шлюб-ныя панегірыкі адлюстравалі гэты працэс), што прыводзіла да змены складу іх уладан-няў шляхам спадкаемнасці; пажалаваннямі зямель за выслугу «на вечнасць»; нарэшце, набыццём дзяржанняў і застаў, якія нярэдка нераходзілі ў пажыццёвае карыстанне і нават спадчыннае ўладанне. Вяльможныя паны, што прыходзілі ў тую ці іншую зямлю ваяво-
Гравюра з гербам Мацея Вадарад-скага і вершам на герб у кнізе док-тара тэалогіі, францысканца Мікалая Лауры-новіча «Хіра-манція, альбо Ка-занне на паха-ванні ковенскага чашніка Мацея Вадарадскага у касцёле Найсвя-цейшай Дзевы Марыі на Пясках, што празываецца францішканскі 2 чэрвеня 1643 го-ду».
Вільня, друкарня Акадэміі, 1643 г.
дамі, старастамі і намеснікамі, рабіліся мяс-цовымі землеўласнікамі, пускалі карані ў гэ-тую зямлю, не парываючы ранейшых сувя-зей.
Некалі, яшчэ на пачатку ўтварэнпя ВКЛ, праз такі працэс — гісторыкі часам называ-юць яго «ваенна-служылая літоўская ка-ланізацыя» — ствараліся новыя сацыяльныя сувязі, якія знітоўвалі Вялікае Княства шмат мацней, чым маглі б гэта зрабіць толькі дачы-ненні палітычнай залежнасці. Пазней з’явы таго ж парадку прывялі на беларускія землі роды не мясцовага, а літоўскага паходжан-ня — Алелькавічаў і Гедымінавічаў. Такія зя-мельныя і службовыя дачыненні пашыралі палітычныя далягляды вышэйшага грамад-скага слою, вялі да ўтварэння агульнадзяр-жаўнай, калі так можна сказаць, зямельнай арыстакратыі як рэальнага носьбіта аб'яд-нальных тэндэпцый. У гэтым класе ляжаў і цэнтр цяжару самабытнасці ВКЛ, скіраванай супраць польскіх памкненняў да інкарпара-цыі Літвы132. Пра «цесны свет» шляхты ВКЛ у сярэдзіне XVII ст. сведчыць панегірык францысканца Мікалая Лаўрыновіча «Хіра-манція, альбо Казапне на пахаванне шляхет-на народжанага яго міласці пана Мацея Вада-радскага, ковенскага чашніка, іпто прамаўля-лася ў Вільні ў касцёле Найсвяцейшай Дзевы
132 Пресняков А. Е. Лекшш по русской нсторпн. Т. 2, вып. 1. С. 206-207.
146
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
еіл»й КОРСІО^, XV е* Ьру 5 Гтіега (Т« Ьодйсіі
3 / 3 З.ву;егп ёт«й»1пут / 5У’Х>О» п>і«зпк Ьгйсі і
рч»дЫп»у (®<у ЬМв рйМ!*>іФ Ьоті» п>«оі* /
<бЬу сі* гнтіібв 1114(10 [хг<т ій6<т пат йш.
«Жалобныя гала-сы сыноў пры па-хаванні яе мосьці пані Ганны Кап-цёўны Друцкай-Горскай, ста-расціны аршан-скай... Год гас-подні 1642». Гравіраваны герб Копцяў з кнігі братоў Друцкіх-Горскіх.
Марыі на Пясках... 2 чэрвеня 1643 г.»133. Прадмова звернута да Хрыстафора Хад-кевіча — маршадка Трыбунада ВКЛ, вілен-скага ваяводы. крэўскага, вішнеускага, беліцкага і іншага старасты: нябожчык быу яго швагерам і завяшчаў яму апякунства над сваімі дзецьмі. Лаўрыновіч падрабязна пе-ралічвае сваяцкія сувязі Мацея Вадарадскага з шляхетнымі дамамі ВКЛ па першай і дру-гой жонцы.
Большасць панегірычных брашур выда-валася на лацінскай мове, але сустракаліся выданні на старабеларускай і польскай (колькасць апошніх павялічылася ў XVIII ст.). Ад XVII ст. выдаваліся і двух-моўныя панегірыкі: асноўны тэкст пісаўся на лацінскай мове, а на заканчэнне дадаваліся скарочаныя пераклады (ці меншыя па паме-рах творы на тую ж тэму) па-польску — як, напрыклад, у віленскіх «Бляску слушкаўскіх зорак...» (1647) ці «Усходзе несмяротнай сла-вы на заходзе смяротнага жыцця...» (1695)134.
Усталяваўся тып брашуры-панегірыка: колькасць старонак у такой кнізе вагаецца ад чатырох да 20, звычайпы фармат — у аркуш (Р°) альбо ў чацвёртую долю аркуша (4°), на адгорце тытульнага аркуша гравіраваны герб той асобы, якой прысвечаны панегірык. Ча-сам пад гербам альбо вышэй і ніжэй герба — верш «на герб». Наклады былі невялікія: ад-на-дзве сотні паасобнікаў. Усяго ў XVI — пер-шай палове XVII ст. друкарні ВКЛ выпусцілі каля 400 розных панегірыкаў. Па змесце яны надзвычай цікавыя — гэтая гістарычная крыніца паказвае нам, якім уяўлялі чалавека Сярэднявечча яго сучаснікі135.
Панегірыкі адрозніваюцца адзін ад аднаго асаблівасцямі аўтарскага падыходу. Так. Анд-рэй Рымша ў кнізе «Дзесяцігадовая аповесць ваенных спраў князя Крыштафа Радзівіла», якую выдала Віленская друкарпя Даніэля Ленчыцкага ў 1585 г„ акрамя асноўнага тэкс-ту — панегірычнай паэмы — змясціў 40-рад-ковы лацінскамоўны акраверш, пачатковыя літары якога чытаюцца зверху ўніз: СЬгізГорЬогпз Касііуіінь Раіаілпцз Уііпепзіз (Хрыстафор Радзівіл, ваявода Віленскі). Аўтарамі панегірычных вершаў ў гэтай кнізе з’яўляюцца акрамя Андрэя Рымшы яшчэ Ян Радван і два паэты, схаваныя за крыптані-мамі М. ф і}. К. Сучасны даследчык у другім з іх пазнае Яна Казаковіча, добрага прыяцеля Рымшы136.
Вельмі папулярныя былі пахавальныя прамовы (эпіцэдыі) — яны складаюць каля 2/3 агульнай колькасці панегірыкаў. Кла-січным узорам гэтага жанру можна лічыць выданне 1642 г. на смерць княгіні Ганны Друцкай-Горскай. Княгіня памерла пасля
133 Серіепё К., Ре(гаш>кіепё I. Уііпіаііз акайетцоз зрачзіііуё.ч Іеійіпіаі 1576—1805. № 550.
134 ІЬісіет. № 805, 372; КагЬшіепё Г)., КагЬыІаз 5. XVII а. Ілеіііуох Іоіупіхкц кпуйц я^газаз. № 103, 368.
135 Як гістарычпую крыніпу плённа выкарыстоуваў панегірыкі Марцэлі Косман (Козтап М. Ьііесуякіе кагапіа родггеЬохуе г ріепуяхе) ро!о\уу XVIIXV. // ОКР. 1972. Т. 17. 8. 87—114)
^Кавалёў С. В. Героіка-эпічная паэзія Беларусі і Літвы канца XVI ст. Мн., 1993. С. 50.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАН КУЛЬТУРЫ
147
«Мадгіеіа іазпіе оясіесопуск, ід.йгге теітогпуск гіотыг, 2 гіеті (1о піеЬа к>ўеггут г Когеізка Оуіплкіт геюіеяхміасіі Тгоскіт рггепіе-зіопа...».
Панегірык на смерць троцкага ваяводзіча мсцібаўскага, радашковіцкага і дарсунішскага старасціча Юрыя Агінскага. У асно-ве кампазіцыі другога гравірава нага тытульнага аркуша партрэт шляхціца -хлопчы ка і гербы сваякоу памерлага — Гля-бовічаў, На лубінскіл, Радзівілаў, Ва-ловічаў, Агінскіх. Насычаны дэта лямі шсіюнак другога тытула ўраўнаважвае.цца на разнароце амаіь пустоіі су-седняй старон кай, на якоіі пася-рэдзіне ў не вялікай з набор-нага друкарскага арнаменту рам-цы фраза Менан-дра «Оует Пегіз атаі. шсепіз тотнг» - «Кага любіць Бог, таго забірае мала-дым».
8.1. 8.6 (1Ь70 -1684 г.).
148
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Градоўскі Марцін. «Праўдзівае паве-дамленне пра ды-спут у Наваград-ку... дня 9 студзе-ня... 1616, і да-кладнае паказан-не вялікай няшчы-расці Лукаша Вандлоўскага ў апісанні таго ды-спута...*.
Вільня, 1616. Ак-рамя палемікі тут ёсць інфар-мацыя аб працэ-дуры: у якой пас-лядоўнасці гава-рылі дыспутан -ты, якія пытанні (па дамоўленасці бакоў) нельга бы-ло закранаць і г. д.
няўдалых родаў, памёр і пароджаны хлопчык, якога, верагодна, паспелі ахрысціць. бо фігу-руе яго імя — Філон. Старэйшыя яе сыны — Міхал і Сцяпан, на той час студэнты Вілен-скай акадэміі, склалі 18 вершаваных «Пла-чаў» і выдалі асобнай кніжкай у акадэмічнай друкарні137. Багатая шляхетная сям’я заказа-ла раскошнае выданне. Усе 13 аркушаў ма-юць шырокую арпаментальную рамку, а так-сама арпаментальную застаўку па пачатку старонкі. Тэкст складаецца з вершаваных польскіх «§1о8у\у», палову з якіх напісаў Міхал, а палову — Сцяпан Друцкі-Горскі. На асобных старонках тры гравюры: дзве з гер-бам Друцкіх-Горскіх і адна з матчыным гер-бам Копцяў. У вершах да гербаў свайго бацькі і маці (звяртаючыся да элементаў-зна-каў кожнага герба) аўтары падкрэсліваюць, што і меч Друцкіх-Горскіх, і косы Копцяў не-
аднойчы секлі маскалёў (на пераслаўскіх па-лях), турэцкія і шведскія каркі.
Нават просты пералік назваў «Плачаў» сведчыць пра асаблівасці шляхецкай сямей-най культуры і светаўспрымання:
1. Зварот да бацькі Грыгорыя Юрыя Друц-кага-Горскага, аршанскага старасты. Падпіса-на: Міхал Друцкі-Горскі, «прыніжаны слуга і сын».
2. Плач над Філонам, які народжаны не-калькі дзёп перад тым.
3. Плач над жаласнай смерцю радзіцелькі і брата разам.
4. Плач да яе міласці памерлай пані маці.
5. Плач да яго міласці пана бацькі.
6. П.іач над жалобным яго міласцю панам бацькам.
7. Плач да яе міласці панны цёткі, панны Кацярыны Капцёўны, маршалкоўны Лід-скай.
8. Плач да вялебнай яе міласці панны сяс-тры Марыны Бянігпы Друцкай-Горскай, ма-нашкі ў законе св. Францыска.
9. Плач да тае ж вялебнае сястры.
10. Плач над Фёдарам, Мікалаем, мен-шымі братамі, і Кацярынай, паннай сястрой.
11. Над нашым гербавым мячом... плач.
12. Над самымі месяцамі (месяцы — эле-мент герба Друцкіх-Горскіх. — М. Н.) слязьмі вочы зацьміла... плач.
13. Плач над тымі ж гербавымі месяцамі.
14. Над гербавымі косамі іх міласцяў па-ноў Копцяў (з такім эпіграфам: «Гербава каса — толькі колам сабе скачаш: слухай Трэну над маткай — станеш і заплачаш)... плач.
15. Над крыжом гербавым іх міласцяў па-ноў Копцяў плач.
16. Апошняе развітанне яе міласці пані маці пры труне.
17. Плач пры ўкладанні ў труну яе міласці пані маці.
18. Апошняе развітанне з Філонам, род-ным найменшым.
Масавая вытворчасць кніг панегірычнага зместу прывяла да стварэння стэрэатыпаў, а разам з гэтым да напісання дапаможнікаў і ўзораў па складанні панегірыкаў. Напрыклад, у Віленскай базыльянскай друкарні ў 1641 г. выйшла кніга «Сабранне розных актаў, якія пры сватаўстве, вяселлях, банкетах, пахаван-нях і да таго падобных свецкіх забавах звык-ла адпраўляць... з уключэннем розных вер-шаў на такія выпадкі... якія не заўсёды з ру-кава можна вытрасці». А праз тры гады, у
137 Серіепё К., РеГгаіМгіепё I. Уііпіаіі8 акасіетііоз храіімшуёз Іеісііпіаі 1576 1805. № 319.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
149
1644 г, універсітэт выдаў свой дапаможнік на такія ж жыццёвыя выпадкі — кнігу папуляр-нага прапаведніка Казіміра Яна Вайшна-ровіча «Палітычны аратар, які служыць роз-ным пахавальным актам», што стала ўзорам для многіх пакаленняў святароў ва ўсім Вялікім Княстве. Як прыклад можна пры-весці выданні эпіцэдый Віленскай ака-дэмічнай друкарняй, дзе (дый у іншых) дру-каваліся казанні, прамоўленыя не толькі ў храмах сталіцы і ваяводскіх гарадоў, але і ў правінцыі. Наступным дапаможнікам для напісапня панегірыкаў стала ўжо памянёная намі кпіга Іянікія Галятоўскага «Ключ разу-менія», якую выдаў ураджэнец Наваірадка Міхал Слёзка — на той час знакаміты львоўскі друкар. Кніга Галятоўскага змяшча-ла «Навуку, альбо Спосаб злажэння казання» на розныя выпадкі жыцця (нядзельныя. на пахаванне і інш.).
Характэрнай асаблівасцю панегірыкаў як выданняў ёсць тое, што пераважная боль-шасць з іх мае адну ілюстрацыю — герб асо-бы, якой папегірык прысвечаны. Звычайна выява герба займала адгорт тытульнага арку-ша. Герб выконвалі ў тэхніцы гравюры на дрэве (дрэварыт) альбо гравюры на метале (медзярыт). Часам ніжэй герба змяшчалі вершы «на герб» на лацінскай, польскай, грэцкай, старабеларускай мовах. У асобных выпадках рабілі цалкам гравіраваны другі тытульны аркуш з партрэтам нябожчыка і складанай гербавай кампазіцыяй. Прыкла-дам можа быць выданне «Надзея яснавяль-можных дамоў, перанесеная з зямлі на неба з ІОрыем Агінскім, троцкім ваяводзічам...»138. Тэксты напісаны ад імя Віленскай езуіцкай акадэміі, выданне прысвечана троцкаму вая-водзе Марцыяну Агіпскаму і яго жонцы Марцыбеле Агінскай (з Глябовічаў). У асно-ве кампазіцыі другога (гравіраванага) ты-тульнага аркуша партрэт шляхціца-хлопчы-ка і гербы сваякоў памерлага — Глябовічаў, Палубінскіх, Радзівілаў, Валовічаў, Агінскіх. Тэкст — вершы аб тым, якая страта для кож-нага з гэтых родаў смерць ІОрыя Агінскага. Насычаны дэталямі малюнак другога тытула ўраўнаважваецца на разгорце амаль пустой суседняй старонкай, на якой пасярэдзіне ў невялікай рамцы з наборнага друкарскага ар-наменту змешчана фраза Менандра: «(^нет Оецз атаі, іцуепіз іпогйдіг» («Каго любіць Бог, памірае малады»), Год у кнізе не пазна-
чаны, таму датаваць гэтае выданне мы можам толькі прыблізна — па часе, калі Марцыян Агінскі быў троцкім ваяводам: 1670 — май 1684 г.
У склад розных рукапісных зборнікаў час-та ўваходзілі палемічныя творы, аўтары якіх былі і праваслаўныя, і пратэстанты, і ка-талікі. 3 распаўсюджаннем кнігадрукавання палемічныя творы пачалі выходзіць асоб-нымі кнігамі. Колькасць такіх выданняў толькі ў XVI — першай палове XVII ст. скла-ла каля 200, г. зн. прыблізпа 12% усяго выда-вецкага рэпертуару. Агляд больш як 350 па-асобнікаў палемічных выданняў друкарняў ВКЛ паказаў, што найбольш папулярныя з іх, у прыватнасці творы Пятра Скаргі «Агіез гіпобесіш засгатепгогцт» і «Рго засгаііззіта ЕцсЬагіыіа», выкарыстоўваў і чытаў прак-тычна ўвесь каталіцкі клір ВКЛ і Польшчы. Сярод палемічных пераважалі кнігі ка-таліцкіх (Антоні Пасевін, Эмануэль Вега, Апдрэй Юргіевіч і інш.) і пратэстанцкіх (Сімоп Турноўскі, Грыгоры з Жарноўца, Ян
Мялет Смат-рыцкі. ОЬгопа гіегі/ікасуі.
Тытульны аркуш (прозвішча аўта-ра ўпісана пя-ром).
Вільня, друкарня манастыра Св.
Духа, 1621 г.
138 Серіепё К., Реггаынкіепё I. Уііпіаш акайетуоз храііМцуёз Іеісііпіаі 1576—1805. № 2219.
150
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
V
Пкгеіппвас/
г і5Т ркгв'Уівьввнвао отса рд-егіігсЬу КопЙіпгіпорокЬ'ехо. 4дау ₽гге*!е1гЬпс-ша Рагтіапгіе ІегохоІіяйвНета. ^сіу 4о мозРжу іасЬаІ.
ТІМО0ВО2 ЕЛЕЙ ©ЕОТАРХІВ огсаеті Какаітіт-тКіас , ксн га>рм тя ы-ЦніВрпм Паіе<а$х» •
В^шфтоі Мл^уяоЛітаі хз) Ся? Чцлм; ЭюфіЛкатог г^детгчдэ аіоі, аді 1й;яеого<, а* аяч> чп&> /лаЗ^абтЛфоі хя аоЛЛв&я^»? •гік »/<л» Мпвіотайо , оі с«т& ^біДооі тш тшебі-й 5§а/4д»й, уа »к гіт, »117» гіо„»я кй іЛто» .
I э е*{ «р */Л1» «РХ»Я ХЯ ІКЫІ ,
Г0а>» ягп5х0ітое?с • ।
Оуылцае<й<^то«, Пате1а^%>к I»
«аоЛу/лді» хо'еіо» вгефаетх 6с»а><ч> тЯІулй то ІЭято^.^5 а?гЛфо« 13) атіЛЛ^гі^о» гік »/хлі» М< .т&отатое а»аухх» ?х« ,э^а/і»саЭ» ад^і т<»» о<»ій>» |Мо<г^аДіда, хз) оі ф ттеэі'о» <Я/о»|3«», отге ЛІЛаД« штгаггм» /а'^адгЛео-а; с^уыя» <йто» Л«&у^уўаа|, едяа»<^.тагўх!ее?^’» йстеЛпгаі, «< тб ЛІКзуп аа< ХЙ ауаааі <Д>тоі>< • а/з&іто офвЛітс ДЎ
п4рогп>апоЬ^РС(Ьгоіг.
8мій Х'й Л’»о1® 'г5го6-<х&лтаі аі>т6», >ей аб'яаі^ 4В^аХ«’ гйгаеаітятоі», ск хэ<»о»Гх?»тб, ад 61хаіо»| іерове-ув» хя тгат/а та й/>^<(уійха сЗхтіЛв» <Л та7«
- а>< »/*.«» • кБТтіс аЛЛй>< яоія<г«, X? гі Х?о< <ра»я ОС<»<?Я7П>Т6, оях ацпоук «Ч гі>« яСЭап Хооак іххЛяоіаяхяс тіоппі • , о«т«« «V», ЗріЛэ поіоо/Дв о/л.7» , хзі ДЯ аЛЛй>« х»°<'с с^аяа»тй>< • я ^екЛ* то» хоеюо »/со>» Іясоо Хе/р» «» /аЭ 0/л.йі» а/оя» • “ <тя гхтго хт’о»й>< хза/х.00-
{ хіі 1»$іх&о»о«, а •/нч7'йг^іЛЛісц.
Кгог? роІІМш (<„«ст ЧЧН а> (оМ« т«.
тімотнЕУзгміьо
ЗІВКР2ІА ВОхВОО А ПСНІВВР
»еор хопйапгіпоро!» по»<8° Кгупш у Оесшясігісаі РаогііісЬі.
М5«оЛ»іесопут ЙТсітороІіГот у ТЛІ® <Е>УР««*ч,рт / Йодя тііоійсут Яге /2>ЖУ фкріЯороту^Р^РРт/ ’^Л>Л Атіеіут «шйоаМнет Ьгасі уЛо гтф ееп ІІ1ів<$Й»оу^*«/ ІГатроГоуу тііозе оЬ35оц4 те^сфтороседо.
рг)еЬ!одоЯйіРіеп^у у Паеюісебу Р<$ Сгу4г<Ь4 Зего»оІіт(?у %уг СЬеорЬап п?_
• ..- в»і»е
Ліст кан-станцінопальска -іа патрыярха Цімафея, які быў дадзены патрыярху іерусалімскаму, калі тоіі ехаў да Масквы. Пара-лелыіае выданне на грэчаскай і польскай мовах. Вільня, XVII ст.
Немаеўскі і інш.) аўгараў. Нязначная коль-касць належыць праваслаўным (Мялет Сма-трыцкі, Артолаг) і уніяцкім (Велямін Руцкі, Іпат Пацей і інш.) палемістам. Вывучэнне маргіналій паказвае, піто большасць бытава-ных па землях ВКЛ паасобнікаў спісаны заўвагамі на польскай, беларускай, лацінскай мовах, у той час як паасобнікі з манастыроў Польшчы маюць толькі экслібрысы сваіх бібліятэк139.
Калі гістарычпы час «сціскаецца» — а адзін з такіх момантаў быў напярэдадні пры-няцця уніі, значэнне толькі што напісанага (надрукаванага) тэксту ўзрастае. Так у судо-вую пратэстацыю Лаўрэнція Зізанія быў ук-лючаны адказ на галоўнае абвінавачанне яго на Наваградскім саборы 1595 г. са спасылкай па нядаўняе выданне Астрожскай друкарні: «...мы в Сына Божого едннороднаго так ве-рымо н люде учнмо яко держнт н учнт святая Апостальская кафолнческая церков право-
славія Грэческаго, выразне о вочеловеченін его, яко святый Златоусный учнл н нашісал в кннге Маргарнте, якая теперь за старанем і накладом яснеосвецоного его мнлостн кня-жатн Острожского з друку вышла».
Рукапісная альбо старадрукаваная кніга, якая складаецца з двух ці больш самастой-ных тэкстаў (артыкулаў), традыцыйна назы-ваецца зборнікам. У кніжнасці ВКЛ яны прысутнічаюць спрадвеку — гэты тып кнігі прыйшоў у часы Кіеўскай Русі і ўзыходзіць да яшчэ болын ранняй візантыйскай трады-цыі. Найболып старажытныя рускія зборні-кі — «Ізборнік» кіеўскага князя Святаслава 1073 г. і «Ізборнік» 1076 г. — у пазнейшыя ча-сы неаднаразова спісваліся140. Вядома пра бытаванне такіх спісаў на тэрыторыі ВКЛ. Захаваныя да нашага часу зборнікі можна, услед за Ю. Лабынцавым, класіфікаваць па часе і спосабе складання, тэматычным змес-це, аўтарстве, паходжанні аўтараў141.
139 Тороічка М. В. Сгуіеіпісіхуо кяі^хек \уу<1апусЬ па Ьіізуіе і Віаіогаы... Сг. 1. 8. 203—237.
140 БгібыковМ. В. Рукопнсная традшшя іреческнх спнсков прототнпа йзборннка Святослава 1073 г. // Внзан-тнйскнй временнпк. 1993. Т. 34. С. 106.
141 Лабынцев Ю. А. Некоторые вопросы кпрплловского кннгопечатання в Супрасле // Федоровскне чтенпя 1978: Сборннк научных трудов. М., 1981. С. 171—173.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
151
Карыс тальнгкі ктг утылітарна-га прызначэння часта пакідаюць на палях дадат-ковую патрэбную (карысную) інфармацыю. Старонка з трэ-цяга мамоніцкага выдання Стату-то ВКЛ з прыпіскамі у па-чатку кожнага раздзеча: араб-ская лічба нумара артыкула (у дру-кавамым тэксце іічбы пададзены кірынчнымі літа-рамі), а таксама заўвагл аб тым, дзе знаходзіўся дадзены артыкул •СЛ’ зіапт ЗіаПісіе» (у ста-рым Статуце). Вічьня, Ма-монічы, 1586 г. (РНБ. 1.2.6а).
152
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
1Я6 2Ц&М
хчлаЗЬкявк • шпо4(>Ііх>5йМі<ЛР<">«“г’1’п"11’і>’ітто'ю’* СЗу ГЯоя шт» »вЫ>»в« рчомчта - <х»
>ж «т Нога (роахмгЫ ®тт ₽«"п“п М&" ?4р(а<к 9>М ,СР в"Йі- ’
Ж>?4ЛНІ»4Г>»г>Іа»Ьо|1«і/ 4Ьо Ыа <4Мр«>(1«Г ’"'“™“’ якРа »ау •:. (п Ыа >41і«-с ГПП“Мв Р"*ш й Г<г,8° •*“ п“ #от' Ьўіс/а}4рос»»»стго5Ші»Ллі»е<«вл<Ьу<:пі«т4і«. '
т ь?>‘ «лвламі • ротЛ-лЛ4яЛ» РЧЛ'Ов^А"’?Й7!’? «»«’/««’»&гнрчлтті •» і»«>л>"«™ "“<»р«хр<іК' *• ня>
• *«5««>а<Я ><•«»>»*<»• (’<*>'•*•' “*""’ <*«”<• ««♦е’/»-*1 воі.’уж.іпжмі п«іі(<»>р»»«3» Н.ргажлпе^»->шН»М..ОгіЛі «жтякак-'ятт-варЬтяа »<*3'
ГМ"У*І Й^^ЯШСТжЛ І0<. ГоЬ 101«
• ЖоНПа'ДОавеша.
когохіАЬ
197
О оЗргатіе, роГа§о, у о тНапіе.
А К Т У К V Ь I
КсогутоЬусхаіспі осісс чгусіаі^с ^гісчгкс &?;> гі тэі, та оЬчгаго'хас у урсчнііс гаріГапІс ^іапа оЦгіссіа.
ЙГ! • 6|с<іа>ііКт Пі ’< с» сЬпЫН («го рдіНЬта егог.роІГоІппге ь.Ьсс (іапо / п>/Ьа.ос Ь(і«а>І<Гігаэ4та}/рЬ4і«э4і»> рНад 4Ьочг< _ ЛЛ рсйгсахЫовОоЬаувоЬГохР' Пвркгечт т||< /ТЧ Ус«Г<54та5<гтЬа/та оЬйса <гм< ійріергЬ Г^УГ^Д.- 7 1 р<«зк«> г 5 роЬріГчп аН і<до/1к> р>Г4с гті</ р р Ь С_*_ЯкУЗу ркдссті ІпОр ЬоотЬ / Ііог/т оп ім гг.есіеу а,<В<1 <р*"і ітіепіа Гачдо !<(а«ро оп роГад / іо н|і/ рнтадзе
Е/5Іою/4г<Ьге/р«ЛІ/ Г4тйт< Ьгеді». « Г'жео (?4сі>іас. 3 іт 4шс/ 04іг' ях>|<(41к»ЫогурЛіі(ЬІяак/еопіе ГоЫ>|і/у п>§п> 5«5У сікЬотс/ іеЬпгт ВасопЙст о«5 (опжвсі Н4Ьас / оріГас та' роштшГ і4ГотГ<т<>рі|апо. 3 рогрт оп ярів оп?< 5(ссі>4 ріео о>вМісоС4ф$кт(Ьа' ГаЬо®"*<оЬрс4«>оіас5< тэ<ЬГаО.тЗІ<іг.(Гт оіняо роа>ійгіі/т» Ісосгт е4 ооіОЫовс па сугт тіа'по ріріГапо/ Ь<Ь$<< Іе. ^с/Гаточп»<(ів5езп4с/уп>ЭЬ«віЬнт(Інэ4ріГасЬ4спт,тп4ео}<}п4< пкікре. (ідо та ааггііЬтіе очупіс / ровтіеп ЬсМіе (ісеЮесооч Ь(1 Г«ор оГоЬпу роЬ 5аг«е4п» Ьас. 3 ЯрозаІІ (м п4со оЬк (іеоіш, (4у ЫГі Ь(Г яапогеапу па ос^кібеоЬзбт лі< дііаіас ІйтібЛ соіот» 1(ІГ<рыпіюс«5в>о(пов»Ьзіь Зроппі кп>ар<в/Ссі<с/ЬП4ее4/4Ьо
3 4 2 вй|су
Міналі стагоддзі. Змянялася мода на шрыфты, з’яўляліся іншыя стылі аздобы і прынцыпы ар-ганізацыі тэксту. Заставаўся ня-зменны сам Ста-тут.
Разгорт выдання Статута ВКЛ з пачаткам раздзе-ла пятага «Аб па-сагу і вене» з дру-карні Пятра Элерта (XVII ст., у стылі позняй готыкі).
У сучасных курсах гісторыі літаратуры за адзінку літаратурнага працэсу бяруцца альбо адзін твор («Пахвала», «Хроніка», «Інтэрме-дыя» і да т. п.), альбо творчасць аднаго чала-века (Кірыла Тураўскі, Францыск Скарына, Мялет Сматрыцкі і інш.). Зборнікі, дзе змя-шчаюцца розныя творы, пакуль ніхто не раз-глядаў як з’яву кніжнай культуры. Між тым у XV—XVII стст. у манастырскіх і свецкіх скрыпторыях стваралі шматлікія зборнікі, кожны з якіх уяўляў характэрную адзінку літаратурнага працэсу. Яны працягвалі тра-дыцыю, што пачалася яшчэ ў Старажытнан Русі з «Ізборніка» князя Святаслава. Кожны «кнігалюбец» спісваў толькі тыя матэрыялы, у якіх была пільная патрэба, якія адпавядалі яго густу альбо падаліся яму важнымі. «3 такіх выпісак «выбранага» і складаліся «Ізборнікі», якія з’яўляліся свайго роду эн-цыклапедыямі, што задавальнялі ўсім разу-
мовым патрэбам таго часу, але ў той жа час насілі на сабе сляды індывідуальных асаб-лівасцей збіральніка. У гэтых дачыненнях яны і цікавыя, бо даюць магчымасць мерка-ваць аб тым, што ў кожную эпоху цікавіла на-шых продкаў, якія пытанні іх хвалявалі, яко-га кшталту чытанне было распаўсюджана, так што, маючы пад рукамі больш альбо менш удала і поўна складзены зборнік, мож-на дакладна азначыць увесь светапогляд збіральніка»142. У кніжнай культуры ВКЛ былі распаўсюджаны два тыны зборнікаў — трывалага зместу («Златаструй», «Ізмарагд», «Маргарыт», «Ізборнік» Святаслава) і збор-нікі індывідуальныя, якія кнігаспісвальнік складаў паводле свайго жадання і на свой густ.
Кнігі утылітарнага прызначэння. Хоць эк-зэгетычныя і гамілітычныя тэксты па-раней-шаму ўключаюць у склад большасці чэцціх
П2 Добрянскіш Ф. Н. Опмсанне рукоппсей Внленской публнчной бнблнотекн... С. ЫІ.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
153
503 „
Ые шіл ім, Ыга о «АцЛ • Ч™ ** °Р"ап?' ’ паж геео ЬІ<Іш> «кайут Роаікіе. і па каМут гееНаіе, » тосто. і »аЬе рауітотапе Ьу<! та. Л * Деті 2тшіакку Лга актеі (йпяаіоте Ьу< той-
».«г К25>,’ЙЗІ,Й
*»«•
АКТУКОЬ СУ. 10).
0 роішапнмк.
Г7 АЫстсгёас (а) кяга, аЬу Ыаіе /Іі роіхгаггу па Ыгі піе-/ чтлкіі ро^кіаетіспі Ьуіі. І'Йашоіегау, іеЯіЬу к'о рме-
ЬзстЫгу ЬЫа^ігі Во2еу, і о-Пуйо Іодлкіеео, гзесгу іэкіе лпуйопе 'рм^агпе гіо Г^н гіопіоЙ, і Гргахуу геу па ково роріе-гзі а юЬу Йе па піеео ріепк(х) таг іахгоуті до*ооу, і Яшіпу-ті гоакі рокахаіо. (Ь) ТеЛуха ю йгопіе Іеу,кі<ка Гроіжаггуі, «іпу рокіпіеп Ь^гіе гарІасіС ЬмС кор ВТО^У» А рокэгеіі 0? <о іігігу і іггеа гаг, і«У »1ыЙут гагет ро <гпга/ йгопк рсхесі^пеу ЫасмУ ро«нмеп Ь«4гіе. А іе&ІіЬу і сстгагіу гаг юі м па імог, о<1 ко^окоЬіек рокагаіо, істіу іой іако^епга по-гКгта гоа«апкя1а та, і ші І»ко»у роіут«Ь,’ ПІріу <*оЬ-«іпе^п і сіо Гргап у рггураГгсгоп ійе ЬуІ. *1гакгв ІН п> гохшпіеё. пга іуІко о іашпусЬ ротгсасЬ, а пів о еусЦ ЫгіасЬ, кібггу аЬо <йа пЬойша, аЬо гіЫ Ькіеу ргойогу, і піс отіекто-Ій йеу, *Ьо іеі <Яа іакіе^о рггураако ргажа Гм/ево ГоЬ* гме 4о«іе<І2^> сі а р с*йгсо гоашпіаг», і кагапі Ьуб ше тац (р)
- с«л: 1&. к
V) I • ГШчгЗкк і«
Р I А Т Т 0 00РКА»1Е Р08ЛСВ, I 0 «ІЛІУІЕ.
АВТУКСГ 1 і.
Ліігут бЬусХаіет ОсІве іеуіітос /е$ яа і»$і, та оЬіеатоі&аг, і арешш яарі/апів а&ша оа жііаа^
Ш- *лУ ЬМу оЬув’зіе! ге&о РаііІЬга,
кгбге^огКоІшіск Ь^гіас Папіі, «уНацс бгіешк? Гхуц га гг^, і Зацс га піз роГа^, аЬо шургаап? чгоШпе Чж8В^у' гіоЬгсу аўоіі іігеу. №уріеп₽еу, піЯІ сбгке га т^г жугіа, та об гі^сіа гаріх ро<* ріесгесід, і г робрНеш гч-кі іе.{»о, кіо |йГаб нпііе, і роб ріесгггсіаші ІпсІй боЬгусЬ, кіб« гутп оп па ігхесіеу сг^сі ігаіепіа І\се^о Іеі^се^о оп роГа^, «о іей: ріепЫге ^отоае, г!ою, ГгеЬго, регіу, катіепіе <Іго|ре,(Ь} Гогско ІгаспЦс, ©рііаб тд. Д іпГга 'о.ургаче, (гагу, І чгіхеіакіе пЬіогу, і сЬрЙу Ьіаіе, копіе, коІеЫгі, хуіхуПкіе іпГге ггесгу госЬоте, іевпупг (гасііпкіет Ьег іо*ію5сі кІаіЬіс, орііаб пй, росетпг іако пйеу оріГапо. А роіут оп гаріз опге гі^б па ріет-$НгусЬ гокасН 2і«птісЬ Г}Ноч'піе огІрга\₽пцсусЬ П<{ рггеа Ц-<кт 2іет(кпгі опс^о ромгіэш, V кгбгут іа оЛабіо5б, па сгут .«іапо гэріГапо, ім^пе іейеб, (ат осгумнйо гстпгі, і V Клі^і 7іетп(кІе гаріГнб сіаб та, і па со гсгпзпіе (*< , 2е до гпа пахі-гг^гіе псгупіб, рочіпіеп Ь^Нгіе гк^ Оусодаі ІіЛ Му оГоЬпу роЙ гяг^каті йаб. А грхіг^Іі Гі^ па ю оЬіс йгопу, хі’Ьу іакі Іій хма-пошапу па пггссігіе Сгосігкіт, піе сіекаіас ХіетІкісЬ гокочі Ьуі гегвап, ю кеі %’піпо Ь^сігіе, А рогутіеп гарія, Осіес, Маека, аЬо ЫіГсу Лм»у іср» рггеоіег^ п»ац <к> Каі^ 2іет(кісЬ, і ші Гзкоо’а оргашя та Ьуб Згіегіапа п кайбс^о ргахга, Роісітгё Й? Маска, Ьгасія, йгуіо«іс, і іппі Ыіісу окоіо шусіахганм ф йап
зборнікаў, у XVI ст. з’яўляюцца кнігі з пера-вагай тэкстаў утылітарнага прызначэння: ле-тапісы, спісы Статутаў і Трыбуналаў, гіста-рычныя творы, прыродазнаўчыя і г. д. Як прыклад можна назваць Жыровіцкі зборнік, які выйшаў са скрыпторыя рускай канцы-лярыі ВКЛ (названы па месцы пазнейша-га перазахоўвання гэтай кнігі). У сярэдзіне XIX ст. ён быў вывезены з манастыра на-стаўнікам духоўнай семінарыі Паўлам Даб-рахотавым, зараз захоўваецца ў Бібліятэцы Расійскай Акадэміі навук.
Ужо адзначалася, што кніга з’явілася ў ВКЛ як прадмет рэлігійнага культу. Аднак функцыянальныя магчымасці яе сталіся на-шмат шырэйшыя, і з развіццём дзяржавы і грамадства кніжная культура таксама рабіла-ся больш разнастайнай. Зборнікі выбраных тэкстаў — як звычай іх складалі асобы. якія
маглі карыстацца манастырскімі альбо прыватны.мі кпігазборамі — ператвараліся ў зборнікі універсальнага зместу, а ўрэшце ча-стка з іх вылучалася ў асобны тып кнігі: юры-дычная, інвентарна-гаспадарчая, кніга-архіў. У далейшым, у XVIII ст., сфарміравалася спецыялізацыя кніг па галінах ведаў.
Зводы законаў свецкіх. Прыкладам кнігі утылітарнага прызначэння могуць быць спісы (а ў далейшым і друкаваныя паасоб-нікі) зборніка законаў Вялікага Княства — Статута. Кадыфікацыя права адбывалася ў ВКЛ у тры этапы, на кожным з якіх дзейніча-ла асобная рэдакцыя Статута (некаторыя даследчыкі лічаць больш правільным гава-рыць не пра эвалюцыю аднаго помніка, а пра тры асобныя Статуты — каб не затушоўваць перамен, што адбываліся ў ВКЛ на працягу 1529-1588 гг.)>«
Раморт выдання Статута ВКЛ з пачаткам раздзе-ла пятага «Аб па-сагу і вене» з ака-дэмічнай дру-карні.
Вільня, XVIII ст. Аздоба кнігі — у стылі віленскага барока.
143 Бардах Ю. Лнтовскне Статуты — памятннкв права пернода Возрождення // Культурные связн народов Восточнон Европы в XVI в. М., 1976. С. 71—93.
154
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСкАЙ КНІГІ
Першы Статуі быў прыняты ў 1529 г. Да нашага часу захаваліся чатыры спісы XVI ст. на старабеларускай мове (Фірлейскі і За-мойскі ў Нацыянальнай бібліятэцы ў Варша-ве, Дзя.тыньскіх у бібліятэцы ПАН у Курніку і Слуцкі ў РНБ у Санкт-Пецярбурзе), два на лацінскай [Лаўрэнцеўскі (Пфорцкі) у біблі-ятэцы гімназіі г. Шульпфорт, Германія. і Пу-лаўскі ў бібліятэцы ПАН у Курніку] і адзін польскамоўны (Алыпэўскі, у зборніку зме-шанага зместу які ўключаў таксама «Хроніку Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцка-га») у Нацыянальнай бібліятэцы ў Варшаве.
6 снежня 1522 г. Жыгімонт I Стары падпісаў прывілей аб выданні Першага Ста-тута144. Аднак надрукаваны ён не быў; адной з лрычын гэтага стала, верагодна, спыненне дзейнасці друкарні Францыска Скарыны насля пажару ў Вілыіі 1525 г.
На Брэсцкім сойме 1544 г. было абвешчана пра неабходнасць выправіць і надрукаваць асноўны закон, Калі па Віленскім сойме 1551 г. дэпутаты зноў паўтарылі просьбу аб тым, каб «Статут права посполптого земь-ского был поправлен а выдрукован», вялікі князь і кароль Жыгімонт Аўгуст адказаў. што ён «будет рачыл росказатм оный Статут вы-друковатн н біітым пнсмом выбптн, абы всм вжо одностайное н неотьменьное право свое посполнтое ведалн н вуігьтьпенья ннкаторо-го в ніім не мелм»145.
Другі Стагут быў прыняты на Віленскім сойме ў 1566 г. У адпаведпасці з ім суды пры-малі рашэнні; спісы яго разыходзіліся ў ВКЛ (у межах да Люблінскай уніі 1569 г.) даволі шырока. Паводле падлікаў Алдопы Васіляў-скене, да нашага часу захавалася каля 40 спісаў Другога Статута146. Надрукаваць яго ў ВКЛ так і не змаглі. 3 аднаго боку, сам звод законаў шляхта не лічыла даскапалым, па-трабавалася яго «даводка» і апрабацыя прак-гыкай, з другога — яшчэ не было друкарні, якая магла б гэта ажыццявіць. Праўда, Радзівілы ўжо мелі магчымасці друкаваць лацінкай у Брэсце і кірыліцай у Нясвіжы. Але яны прапаведавалі новае хрысціянскае вызнанне — пратэстанцтва, чужое для пра-васлаўных і каталікоў. Аддаваць да друку ў
адну з гэтых друкарняў важнейшую кнігу дзяржаўнага справаводства ніхто не пажадаў Тут трэба памятаць, што ў 1566 г. Радзівілы яшчэ не мелі ні таго багацця, ні тае моцы і аўтарытэту, якіх яны дамагліея пазней, у кан-цы XVI-XVII стст.
За два гады перад выданнем Статута ў Ма-монічаў выйшаў «Трпбунал обывателем Ве-лпкого Князства Лнтовского на еойме Вар-шавском даный» (1586). Тут былі надрукава-ны «Спосаб абірання суддзяў», «Прысяга суддзяў», «Аб апеляцыях у рэчах крыва-вых...», «Способ выданя декретов судей го-ловных» і іншыя паетановы, датычныя ар-ганізацыі справаводства ў дзяржаве.
Трэці Статут адра.зу пасля прыняцця (у 1588 г.) быў надрукаваны кірыліцай на «рус-кай» мове, якая пазвана ў тэксце дакумента абавязковай для дзяржаўных чыноўнікаў: «пісар земскі мае па-руску літарамі і слоўмі рускімі пісаці а не іншымі мовай і сло-вамі»147. На выпуск першага друкаванага вы дання Статута былі выдадзены два прыві леі — дзяржаўнаму канцлеру Льву Сапегу (выдаўцу, які быў адказны за адпаведнасць друкаванага тэкста арыгшалу, што прыняў сойм і зацвердзіў кароль) і друкарні Ма-мопічаў. Пазней карыстальнікі для зручнасці часта перапляталі тэкст Статута з гэкстам Трыбунала 1586 г. Нягледзячы на гры «заво-ды», надрукаваныя кірыліцай, паасобнікаў не хапала, і гэта прыводзіла да неабходпасці перапісвання. Спісы з’явіліся адразу ж пасля прыняцця Статута. Найбольш ранні з вядо-мых быў зроблены ў 1589 г. у маёнтку Га дуцішкі (да Другой сусветнай вайны за-хоўваўся ў Берліне). Спісы Трэцяга Статута уключалі таксама ў склад зборнікаў, якія змяшчалі інвентары і іншыя гаспадарчыя ма-тэрыялы (адзін з такіх зборнікаў захоўваецца ў БАНЛ, Р16-13.). У зборы ЦГАДА у'Маскве ёсць спіс, зроблены ў 1643 г. (ф. 181. воп. 1, № 153(225), які мае ў якасці дадагкаў пазней-шыя змены, унесеныя ў Статут на соймах. Усяго ж спісаў Статутаў у XVI—XVII стст. налічваііся сотні.
У 1614 г. друкарня Мамонічаў паўтарыла выданне Статута ў перакладзе на польскую
144 Латю Н. Н. Велнкое княжество Лнтовское во второй половнне XVII сіолеіня. Лнтовско-русскнй повет н его соймнк. Юрьев, 1911. С. 268.
145 РНБ. Т. 30. Стб. 184.
146 Васшяі/скене А.-В. В. Спнскм Второго Лвтовского статута на старобелорусском языке (палеографня. хро-нологня, днпломатнка): Автореф. днс.... канд. нст. наук Вн лыпос, 199(1. С. 4.
147 Статут ВКЛ. Раздзел 4. Артыкул I. § 4.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
155
Большасць юры-дычнай літара-туры ў дрцкарт Мамонічаў у апошняй чворці XVI ст. выдавала-ся кірылічнымі шрыфтамі на етарабеларускай мове.
Трыбунал абыва-целям Вялікага Княетва Лшюўскага. Ты -тульны аркуш. Вііьня, 1586 г.
156
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
мову. Выдаўцы нададі кнізе прыгожы і ўра-чысты выг.тяд. Акрамя гатычнага шрыфту гэ-тай мэце служыді іравюры-ілюстрацыі: парт рэт Жыгімонта I, дзяржаўны герб «Пагоня» і малюпак, на якім паказана пасяджэнне сой-ма. Адразу пасля тытульнага аркуша надру-кавана прысвячэнне Лявопа Мамоніча Льву Сапегу, у якім між іншым сказана: «...калі ве-даю, што тыя рускія за пажаданнем В[ашай[ М[іласці) майго міласцівага пана айцом маім року 1588 Статутаў В.К.Л. друкаваныя па-асобнікі даўно ўжо паміж людзьмі разабра-ныя, а тых новаспарадкаваных (перад гэтым была гутарка аб тым, што практыка судавод-ства напаўняецца «людскімі новапрыдума-нымі няпраўнасцямі», якія патрабуюць да-даткаў і рэдакпыі права. — М Н.) доўга было 6 чакаць. а той грамадскай патрэбе і жаданню абывацеляў В.К.Літ. В.М. мой М. панахвотна дагадзіць прагнеш, Рэчпаспалітую і дамовых сваіх любячы, цяпер зноў для тых. якія альбо рускай мовай чытаць ня ўмеюць альбо поль скай часцей карыстаюцца, той самы Статут перад тым па-руску друкаваны. цяпер па-польску мне піжэйшаму і даўпаму слуге свайму друкаваць дазволіў і загадаў...».
Захаваныя спісы Другога Статута, таксама як спісы і паасобнікі Тр.эцяга Статута ВКЛ. часта маюць заўвагі на палях, датычныя асаблівасцей ужывання асобных артыкулаў і параірафаў закона. Нрыкладам можа быць спіс з РНБ, дзе ёсць шматлікія папраўкі148. У сярэдзіне XVII ст., калі мамоніцкая друкарня ўжо не існавала, а паасобнікі Статута сталі дэфіцытам. выданне гэтай важпай ужытко-вай кнігі ажыццявіла ў 1648 г. Варшаўская друкарня Пятра Элерта.
Акрамя Статута, у распараджэнні «праў-нікаў» ВКЛ абавязковай кнігай былі Кансты туцыі соймаў — рашэнні сойма мелі сілу за-кона і дапаўнялі (удакладнялі) Статут. Кан-стытуцыі выдавалі адразу ж пасля сойма і за права выдання змагаліся многія друкары. Вывучыць Канстытуцыі як асобны помнік прававой культуры ВКЛ — задача асобпага спецыяльнага даследавання. Аднак ужо назіранні за дынамікай і асаблівасцямі вы-дання такіх важпых праўных дакументаў, якімі былі Канстытуцыі соймаў. дазваляюць зрабіць некаторыя высновы. ІІерадусім кан-
статаваць, што ў федэратыўнай Рэчы Пас-палітай выданне Канстытуцый напачатку было «раскладзена» па саюзных сталіцах: у Кароне — кракаўскім друкарам (...Апдрэй Пётркоўчык, потым яго сын, потым удава сы-на, потым Мікалай Аляксандр Шэдэль, Ян Даманоўскі). у ВКЛ — віленчукам Ма-монічам. Мамонічы друкуюць Канстытуцыі валыіых соймаў, іпто адбываліся ў Варшаве, спачатку на «рускай» (у 1586 г.), а потым на польскай мове (вядомыя выданні 1586, 1601, 1607, 1616, 1619, 1623 і 1624 гг.1*9). Пасля 1625 г. паралельнае кракаўскаму выданне ажыццяўляецца толькі ў Варшаве, спачатку Янам Расоўскім, потым Янам Трэльпінскім, Пятром Элертам, Карлам Шрайберам і, на-рэшце, друкарняй ксяндзоў-піяраў.
У сямейных кнігазборах і бібліятэках дзяржаўных і царкоўных Канстытуцыі сой-маў былі прадметам руплівага збірапня. Ве-даючы ірамадскі попыт, друкарня Андр.эя Пётркоўчыка падрыхгавала зборнае выданне Канстытуцый і Прывілеяў за 1550—1637 гг. Яно шырока разышлося і ў межах ВКЛ, на-пэўна было і ў Нясвіжскан бібліятэцы Ра-дзівілаў. Як быў арганізаваны матэрыял, да-тычны ВКЛ, пакажам на прыкладзе велізар-нага канвалюта з ІІясвіжскай радзівілаўскай бібліятэкі, які ўлучае ў сябе Канстытуцыі ад 1637 да 1726 г. (Бібліятэка Расійскай Ака-дэміі навук) (табл. 3).
Як бачым, толькі двойчы (у 1678 г. у Грод-не і ў 1699 г. у Вілыіі) выданне Канстытуцый зроблена ў ВКЛ. Што ж датычыць арганіза-цыі матэрыялу, то тут праз увесь час ідзе зма-ганне дзвюх пазіцый: 1) злучыць у адно; 2) даваць паасобку.
Зводы законаў царкоўных Законы, па якіх жыла царква, спісвалі ў іншай кнізе. На-зывалася яна альбо як звод законаў свецкіх — Статут (з азначэннем Царкоўны), альбо Кормчая, альбо Номаканон. Адзін з цэнграў перапіскі такіх кніг быў у Турава-Пінскай епархіі — найболып старажытнай на землях ВКЛ. Захаваліся рукапісы XI—XIV стст., гісторыяй сваёй звязаныя з гэтым рэгіёнам, але месца іх стварэння дакладна невядома. Самыя раннія кнігі, якія мы можам суаднесці з гатоўным кнігапісным цэнтрам у гэтай епархіі — скрыпторыем Пінскага Ляшчын-
148 У гэтым спісе ёсць запэцканыя чарнілам радкі. аднак прачытаць іх немагчыма — наваг крыміналісты Санкт-Пецярбургскай міліцыі, да якіх мы звярнуліся з гэтай просьбай, маглі толькі канстатаваць, што тэкст быў запэцканы чарніламі таго ж гатунку, што і напісаны.
14>' Вшігук К. ВіЫіо§гайа копясугіісу) .«упюч'усЬ XVII \лекц Роізсе. У'госіач; 1952. 8. 15—43.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
157
Выданне Канстыту цый і арганізацыя ў іх магэрыялаў
Табліца 3
Год выдання
1637
1638
1640
1641
1642
1643
1646
1647
1649
1649
1650
1652
1653
1654
1655
1658
1659
1661
1662
1667
1668
1670
1676
1677
1678
1683
Горад, друкарня
Арганізацыя матэрыялау, якія датычаць ВКЛ і Каропы
Кракаў. друкарпя Апдрэя Пётркоўчыкаі Варптава, друкарня Яна Трэльпінскага Варшава, друкарня Яна Трэльпінскага Варшава. друкарня Япа Трэлыіінскага Варшава, друкарня Яна Трэльпінскага Варшава, друкарня Пятра Элерта
Варшава, друкарня Пятра Элерта Варшава, друкарпя Пятра Элерта Кракаў, у доме спадчыннікаў Андрэя Пётркоўчыка
Варшава, друкарпя Пятра Элерта
Кракаў, ва ўдавы і спадчыппікаў
Апдрэя Пётркоўчыка
Кракаў, ва ўдавы і спадчыннікаў
Андрэя Пётркоўчыка
Варшава, ва ўдавы і спадчыннікаў Пятра Элерта
Варшава, ва ўдавы і спадчыннікаў Пятра Элсрта
Варшава, ва ўдавы і спадчыннікау Пятра Элерта
Кракаў, ва ўдавы і спадчьпппкаў
Апдрэя Пётркоўчыка
Таксама ў Варшаве ў 1658 г.
Кракаў перавыдаў «дзеля памылак» Варшава, ва ўдавы і спадчыннікаў Пятра Элерта
Варшава, ва ўдавы і спадчыннікаў Пятра Элерта
Кракаў. У Ганны Тэрэсы
I Іётркоўчыкаўны
Варшава, у спадчыннікаў Пятра Элерта Варшава. у спадчыннікаў Пятра Элерта Варшава
Кракаў, друкарня дзедзічаў Крыштафа Шэдэля
Кракаў, друкарня дзедзічаў
Крыштафа Шэдэля
Гродна, 1679. друкарня мінарьпаў
Кракаў, Гірш і Мікалаіі Шэдэлі
ІІастаповы змятпапыя ІІастановы змяшаныя ІІастановы змяшаныя Пастановы змяшапыя Пастановы змяшаныя Пастановы змяшаныя, асобна вы.тучапы раздзел «Аб падатках у ВКЛ» Пастановы змяшаныя Пастаповы змяшапыя Пастановы змяшаныя
Матэрыял падзя.тяецца на дзве часткі: ВКЛ і Карона
Матэрыял падзяляепца на дзвс часткі: ВКЛ і Каропа Пастановы змяшаныя
Пастановы змяшапыя
Матэрыял падзялясцца на дзве часткі: ВКЛ і Карона
Канстытуцыі — змяшаныя, асобна дадзены для ВКЛ «Іпзггцкіагх сеіпу» Пастановы змяшаныя
Матэрыял падзяляецца на дзве часткі: ВКЛ і Каропа, кожпая мае асобны тыт. аркуш
Матэрыял падзяляецца на дзве часткі: ВКЛ і Карона кожная мае асобны тыт. аркуш
Матэрыял падзяляецца на дзве часткі: ВКЛ і Карона. кожная мас асобны тыт. аркуш
Пастановы змяшаныя
Матэрыял падзяляецца па дзве часткі: ВКЛ і Карона. кожная мае асобны тыт. аркуш (у варшаўскім выданні асобных тыт. арк. няма)
Матэрыял падзя.тясцца на дзве часткі: ВКЛ і Карона, кожная мае асобны тыт. аркуш
Матэрыял падзяляецца па дзве часткі ВКЛ і Карона, кожная мае асобпы тыт. аркуш
Матэрыял падзяляецца на дзве часткі, кожная мае асобпы тьп. аркуш
158
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
1685 Варшава. друкар Карл Фердынанд Матэрыял падзялясцца на дзве часткі:
Шрагібер ВКЛ і Каропа, кожпая мае асобны тыт.
1690 Кракаў, друкарня Мікалая Аляксандра аркуш Матэрыял падзяляецца на дзве часткі:
Шэдэля ВКЛ і Каропа. кожная мае асобпы тыт.
1697 Кракаў. друкарпя Мікалая Аіяксандра аркуш Элекцыйныя акты Аўіуста 11
1699 Шэдэля Кракаў, друкарня Мікалая Аляксапдра Матэрыял падзяляецца на дзве часткі:
Шэдэля ВКЛ і Карона, кожная мае асобпы тыт
1699 Ві.тьня, друкарня айцоў францысканпаў аркуш
1703 Люблш, друкарня езуітаў
1710 Кракаў, друкарня Яна Даманоўскага
1712 Варшава, друкарня ЗсЬоІагшп Ріагппі
1715 1717 1718 Варшава, друкарня ЗсЬоІапіт Ріапіт Матэрыял ВКЧ і Кароны падзелены
1724 Варшава, друкарня ЗсЬоІапіт Ріапіт Матэрыял ВКЛ і Каропы падзелены
1726 Варшава, друкарня Зсіюіагшп Ріапіт Матэрыял ВКЛ і Кароны падзелены
скага манастыра — датуюцца пачаткам XVI ст. Гэта, перадусім, Чатырох’евангелле з двума ўкладнымі занісамі ў Ляшчынскі ма-настыр: 1506 г. Андрэя Васілевіча, названага Багданам Велятыцкім, на два дварышчы і 1513 г. кпязя Фёдара Яраславіча з княпняй Аленай Сямёнаўнай на возера Самінае ў Пінскім павеце150. У Пінскім скрыпторыі вы-працаваўся асаблівы стыль унрыгажэння ру капісаў, для якога характэрна наяўпасць рэ-несансавых арнаментаў на бакавых патях (Евангелле тэтр БРАІІ Воскр.1, БАНЛ, Р19 10 і Евангелле тэтр ОР РНБ. СПБ ДА АІ 116). Аднак вытворчасць кніг у епархіі не аб-мяжоўватася толькі манастыром. У 1520 г. пры князі Фёдары Іванавічы Яраславічы і Тураўскім і Пінскім епіскапе Іоне Евангелле тэтр, памерам дгагю, не вельмі выпрацава-ным паўуставам «...пнсал дьяк многогреш-ньш раб божін Савостіан Авраамовпч нж в Ноблн», які ў сваю прыпіску ўключыў і тра-дыпыйны праклён: «...а хто сію кнігу взмет от церквн святого отца Нііколы гіж в Ноблн Пннского повета, тот да будет проклят в сін век н в будуіціп»151.
Сабраныя ў кніжніцы Ляшчынскага мана-стыра тэксгы дазватялі ствараць (спісваць)
вельмі важныя для ўнутрыцаркоўнага жыц-ця зборнікі накшталт Трэбпіка XVI ст., дзе нерапісаны, сярод іншага, абавязкі розных катэгорый свяшчэннаслужыцеляў (дыякана. пана, пратапопа, іерадыякана, мітрапаліта) і асаблівасці іх пастаўлення ў Іўрава-Пінскай епархіі152. Пазней у Ляшчынскім манасгыры царкоўнапраўныя кпігі перапісвалі і на заказ. Прыкладам можа быць Номаканон (зборнік канапічных правілаў і рашэнняў Сусветных Сабораў) з такой прыпіскай: «В лето от сьтворенія мнра 6242, а нже от во плотгі ро-жества Господа Бога н Спаса нашего Ісуса Хрнста 1634 месяца марта 22 дня напнсана быс сія кніга глаголемая греческым языком Номаканон нашнм же языком сказаемая За-кону правнло... в богоспасаемом граде Ппп-ску, прп благочестпвем епнскопе того града Рафапле Корсаку в манастыру Леіцу, повеле-ннем настоятеля моею на гот час чесного от ца Іоанна Дубовнча н накладом чудотворныя лавры Жгіровгіцкыя. церквп Успенія Пресвя-тыя Богородпца. В ней же н положена ес, нрі-і нгуменп сего манастыра Жпровнцкого чес-ном отцп Пахоміп Оранском. Напнсах же ю аз многогрешный п недостойный свяшченно-ннок Ннкодпм прозываем Кознцкый чшіу
150 Опнсаппе Рукопнсного отделення Бнблнотекн Нмператорскоіі Академнп наук. Т. 1 СПб., 1910 С. 11
151 Добрянскый Ф II Оппсанне рукоппсей Впленской публнчной бнблнотекл... С. 47—48.
152 [Горскнй А. В , Невоструев К. Я) Опнсанне славянскнх рукопмсей Московской сннодальной бнблнотекп. Отд. 3, ч. 1 № 377.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
159
святого отца нашего Велнкого Васнлія іі дах труд свой за стопочмвпіпх родптелей мопх п в отпуіценіе грехов свопхь...»'53 Захаваўся яшчэ адзіп такі ж Номаканон (у традыцыі XIX ст. — Кормчая кніга), які быў спісаны на продаж альбо ў Ляшчынскім манастыры, альбо, з вышэйпамянёнага жыровіцкага па-асобніка, у Жыровіцах153 154.
Распаўсюджаным тыпам кніг утылітарна-га прызначэння ў ВКЛ былі Іпвентары (у XVI ст. яны яшчэ мелі назвы «Попіс», «Рэ-естр»), Як каштоўная крыніца па эка-намічнай гісторыі, Інвентары часта былі аб’ектам вывучэння і публікацыі. Традыцый-па Інвентар меў тытулыіы аркуш, на якім звычайна пісалася назва маёнтка, каму ён на-лежыць, а таксама імя складальніка інвента-ру. Потым ішло апісанне сядзібы — панскага двара: жылыя і гаспадарчыя пабудовы, іх архітэктура і планіроўка з пералікам хатніх і гаснадарчых рэчаў, адзення. Адзначалася наяўнасць у маёнтку царквы альбо касцёла. Далей называліся плошчы пасеваў па культу-рах, а ў некаторых выпадках памеры ўра-джаяў мінулых гадоў, колькасць ворыўнай зямлі і сенажаці, пералічваліся хатняя жывё-ла і птушка, давалася апісанне млыноў, куз-няў і да т. п., адзначалася наяўнасць ракі аль бо сажалкі. Называліся памеры і крыніцы прыбыткаў маёнтка. Пры наяўнасці ў маёнт-ку карчмы трэба было паказаць яе прыбыткі. Потым шіло апісанне гарадоў, мястэчак, вяс-ковых валасцей, а таксама фальваркаў, якія належалі да маёнтка. Апісанне гарадоў і мяс-тэчак праводзілася па вуліцах і дамах. Інвен-тар называў імя гаспадара і памеры належна-га ад яго падатку, у вёсках гаспадары пе-ралічваліся па «дымах», з паказаннем коль-касці зямлі. Больш дэталёва павіннасці ся-лян пералічаны ў канцы апісання кожнай вёскі. Часам інвентары змяшчалі інструкцыі панскай адміністрацыі эканомам з указан-нямі, як весці гаспадарку. У некаторых інвен-тарах ёсць звесткі пра сялянскую «грамаду» (абшчыну), планы маёнткаў, малюнкі на тэму вясковага жыцця.
Часам іпвентары маюць мастацкую аздо-бу — звычайна гэта малюнкі не прафесійных мастакоў, а схільных да малявання ўладаль
нікаў кнігі. Гэтая акалічнасць робіць іпвента-ры важнай крыніцай для знаёмства з такой малазахаванай часткай мастацкай спадчыны, як народны малюнак.
Інвентары дзяржаўных уладанняў скла-даліся пры змене адміністратараў (старастаў, эканомаў), перадачы зямель у арэнду альбо пасля яе заканчэння, пад час рэвізіі гаспадар-чага стану маёнткаў, пры іх продажы альбо «заставе» (адданні на водкуп). Пастанова сойму 1562 г. вызначала перыядычнасць рэвізій дзяржаўных уладанняў у 5 гадоў, а соймавая Канстытуцыя 1601 г. рэгламентава-ла парадак правядзення інвентарных апісан-няў. Інвентары самых вялікіх дзяржаўных уладанняў — велікакняжацкіх эканомій і ста-растваў нярэдка змяшчаюць апісанні дзесят-каў і соцень вясковых паселішчаў.
Інвентары царкоўных уладанняў (ка-таліцкай, праваслаўной і уніяцкай цэркваў) блізкія па структуры да інвентароў дзяр-жаўных маёнткаў. У дзяржаўных і прыват-ных замках вяліся так званыя «справавыя» кнігі — злучэнне інвентару з рахункаводст-вам. Захаваліся гэтыя кнігі кепска; як пры-клад можна назваць «Кнігу спраў замку Клецкого» за канец XVI—пачатак XVII ст., якая знаходзіцца ў бібліятэцы Маскоўскага універсітэта155.
У манастырскіх кнігах-архівах (картуля-рыях) актавы матэрыял злучаўся ў пераплё-ты не толькі для лепшай захаванасці, але і для працягу і пашырэння праўнай сілы кож-нага дакумента, а таксама дзеля атрымання новага дзейснага эфекту ад самога факта іх злучэння. У новыя кнігі-архівы ўпляталі і гістарычныя даследаванні, што мелі на мэце не толькі пазнаёміць чытача з гісторыяй, але і быць практычным дапаможнікам у судовых працэсах шляхты і манастыроў-супернікаў розных ордэнаў. Хоць форма вядзення кніг-архіваў вызначалася кіраўніцтвам ордэна, яны вельмі адрозніваюцца паміж сабой і ня-суць на сабе адбітак характару сваіх ства-ральнікаў — часцей за ўсё іэта былі манас-тырскія архіварыусы альбо хартафілаксы. Існуе мноства інвентароў асобных манасты-роў і царкоўных маёнткаў, якія адлюстравалі гістарычныя змены ў іх на працягу дзесяткаў
153 Добрянскіш Ф. Н. Опвсанпе рукопвсей Внленской публнчной бнблнотекн... С. 387—393.
154 Тамсама. № 243. — Пачатак гэтага рукапісу не захаваўся. Ёсць толькі канец палістовай прыпіскі з указан-нем, і гэта для даследчыка важна, кошту кнігі: «... Снльвестра Козмннского за суму пенязей лнтовскнх 38 коп четыре» (С. 394).
155 Конюхова Э. Н. Славяно-русскпе рукоппсн XIII—XVII вв. Научной бнблпотекн нменн А. М. Горького Мос-ковского государственного уннверснтета: Опнсанне. М., 1964. № 7.
160
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
і нават соцень гадоў. Характэрным прыкла-дам могуць быць картуяярыі базыльянскіх манастыроў, што створаны ў Жыровіцах, Лаўрышаве, Быцені, Наваградку і іншых ма-настырах Літоўскай правінцыі ордэна св. Васіля Вялікага. Іншы кшталт мела кніга-архіў прыватнай асобы, прынамсі, тая, што належала ў сярэдзіне XVII ст. Сімяону По-лацкаму. Першая частка гэтага кодэксу змяшчае матэрыялы Полацкага Богаяўлен-скага манастыра, што датуюцца да пачатку 1660-х гг. (гэтую кнігу пачыпаў настаўнік Сімяона Полацкага Ігнаці Іяўлевіч). Другая частка зборніка — уласнаручныя спісы лістоў Сімяона Полацкага да розных асоб: 23 на польскай, 2 на лацінскай і 16 на рускай мо-вах’56. Гэты канвалют, які мае дзве назвы: «Грамоты обрасцовые всякіе» і «Собраніе разлнчных еппстол», дае прыклад змеп-лівасці характару ўжывання утылітарнай кнігі пры пераходзе ад аднаго гаспадара да другога.
Кнігі-архівы складаюць найбольшы пра-цэнт з усіх захаваных; акрамя манастырскіх сярод іх важную ролю ў жыцці грамадства і дзяржавы адыгрывалі судовыя кнігі-архівы. Прычыпай іх з’яўлення была сістэма судоў (шасці тыпаў), якія функцыяніравалі ў Вялікім Княстве Літоўскім пасля выдання Трэцяга Статута. У кожнага з судоў былі свае кнігі: земскія, гродскія (замкавыя), падка-морскія, мейскія, трыбунальскія і канцы-лярскія. Акрамя таго, у судаводстве Вялікага Княства ўжываліся кнігі, якія можна па-дзяліць (услед за М. Гарбачэўскім) на шэсць катэгорый;
1. Актавыя дэкрэтавыя кнігі (ІіЬгі іпзсгір-сіопшп регреспагцш), у якія ўносілі больш за 26 відаў запісаў — дароўныя, закладныя, квітанцыйныя, фундушовыя, пастановы сой-мікаў, яўкі гетманскіх універсалаў і г. д.
2. Актавыя дэкрэтавыя кпігі (ІіЬгі сіесгеіо-піт), якія змяшчаюць судовыя рашэнні па розных пытаннях. Рашэнні былі канчатко-выя (сІесгеСа осхусуізіе), калі прысуд вы-носіўся ў прысутнасці абодвух бакоў; канту-мацыйныя (завочныя, сопіпшасіае), калі адзін з бакоў не з’явіўся ў суд; і рэмісіпныя (гетіззае), калі рашэнні суда па якіх-небудзь прычынах адтэрміноўваліся.
3. Актавыя працэсуальныя кнігі (ІіЬгі гпап-іІезСаСіопцш), у якія запісвалі скаргі і пратэс-ты.
4. Актавыя паточныя кнігі (ІіЬгі геіагіоп-пт), у якія ўносіліся дапясенні возных аб уручэнні позваў у суд, рознага віду абдукцыі (асведчанні) і так званыя ўводныя акты (да-нясенні аб уводзе ў маёнтак пэўных асоб).
5. Пратаколыіыя кнігі (актавыя, дэкрэта-выя і паточныя) — усялякі запіс, перш чым ён будзе ўнесены ў актавыя кнігі, пісары аль-бо рэгенты ўпісвалі ў Пратаколыіую кнігу.
6. Рэестравыя кнігі, паводле якіх вызна-чаўся парадак судавытворчасці.
Усе вышэйзгаданыя кнігі мелі практыч-ную вартасць да 1917 г. — іх збіралі і за-хоўвалі ў дзяржаўных архівах і выкарыс-тоўвалі пры судаводстве. Паводле загаду імператара Мікалая I, судовыя кнігі часоў ВКЛ збіралі ў трох архівах — Віленскім, Віцебскім і часткова ў Кіеўскім. Колькасць іх даволі вялікая — толькі ў Віленскім архіве захоўвалася болып як 15 000 розных судовых кніг XVII—XVIII стст. (кнігі XVI ст. сустра-каліся як выключэнне)156 157.
3 ліку названых функцыянальна вылуча-юцца кнігі земскага і гродскага судоў, якія змяшчалі акты і дакументы як судовага, так і несудовага паходжання. Месцам іх стварэп-ня былі практычна ўсе павятовыя гарады ВКЛ, таму захавалася іх шмат. Акрамя запісаў судовых працэсаў, судовых рашэнняў і заяў, што заносілі ў кнігі спецыяльна з мэ-тай пачаць судовую справу альбо падаць но-выя матэрыялы для вырашэння справы ў судзе, у гэтыя кпігі мясцовая шляхта ўпісва-ла дакументы, якія яна хацела захаваць «ад згубы», і заявы. якімі мела на мэце забяспе-чыць свае правы альбо засцерагчы сябе ад злоўжыванняў і небяспек — заявы аб збеглых чалядпіках, абавязацельствы па пазыках, за-явы аб пагрозах здароўю і жыццю, прапажы пячаткі ці дакументаў і г. д. У іх заносіліся га-спадарскія прывілеі і універсалы, што мелі значэнне для ўсяго павета; запісваліся распа-раджэнні (лісты), адрасаваныя павету, даку-менты, што выйшлі з яго сойміка; уносілі ак-ты сваёй дзейнасці павятовыя ўраднікі. Кнігі павятовых судоў прызначаны былі захоўваць усе акты і дакументы, якія мелі значэнне як
156 Подтергера П. А. Пнсьма н посланпя Снмеона Полоцкого: Автореф. днс.... канд. фнлол. наук. СПб., 2000. С. 8.
157 Горбачевскіш Н. Н. Каталог древннм актовым кннгам губерннй: Внленской, Гродненской, Мннской н Ко-венской, также кншам некоторых судов губерннй Могнлевской н Смоленской, храняіцнмся ныне в Централь-ном архнве в Внльне. Внльна, 1872.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
161
для кожнага «паветніка»-шляхціца, так і для цэлага павета як шляхецкай карпарацыі158.
Ствараліся земскія «судовыя кпігі» ў пра-цэсе работы земскага суда, які збіраўся па тры сесіі кожны год. Сесіі гэтыя звычапна на-зываліся «рокі». «рочкі», іншы раз лацінскім словам «кадэнцыя». Закончыўшы свае рокі, члены суда (суддзя, падсудак і пісар) збіралі кнігі ўсіх ранейшых «рокаў», за выключэн-пем толькі іпто адсуджаных, якія заставаліся ў пісара да наступнай сесіі «для пораднаго справованья н на чнсто перепнсанья»159. Усе дакументы трох «рокаў» пісар павшен быў пераплесці — «занесці і вязаць» у адну кнігу160. Сам пісар пераплётам, як правіла, не займаўся, выкарыстоўваючы наёмнага пе-раплётчыка (інтралігатара). Запіска аб па-мылцы пераплётчыка захавалася ў актавай кнізе Гродзенскага земскага суда за 1578— 1579 гг.: «Помылкою ннтролнкгатора жыда, тут тая секстерна вставлепа, каторая мела быть ннжей на рокн о Трох Каралях»161. За-тым кнігі хавалі «в скрыню моцную» за тры-ма замкамі, ад якіх адзін ключ быў у суддзі, другі — у падсудка, трэці — у пісара. Замк-нуўшы скрыню, яны запячатвалі яе сваімі пя-чаткамі. Скрыпя з кпігамі, згодна з дзейным заканадаўствам, ставілася ў бяспечным мес-цы; «схованье доброе і варовное» павінны за-бяспечыць ваяводы і судовыя старасты ў зам-ку альбо на «дворе судовом». Склеп, дзе стаіць скрыня, павінен ахоўваць ваявода аль-бо стараста162.
Належнае захаванне кніг прызнавалі як справу настолькі важную, што яшчэ ў 1584 г. паны-рада і прадстаўнікі шляхты ВКЛ аб-мяркоўвалі на Віленскім з’ездзе прапанову аб увядзенні спецыяльнага падатку (па 2 гро-шы з валокі) на прагоны соймавым паслам і пабудову «дамоў для злажэння кніг земскіх». Гэты падатак не быў прыняты, і ў рашэннях вальнага сойму адбіваліся справы аб стане захавання земскіх кпіг у асобных рэгіёнах: «Паколькі кнігі земскія і трыбунальскія ў Наваградку месца добрага не маюць, па просьбе паслоў Наваградскага ваяводства, а за згодай усіх станаў, вежу адну ў замку на-шым Наваградскім названую Шчытоўская на залажэнпе і захаванне іх даём; якая вежа праз
К4ТМКН$ІСЬ
ТО ЕСТЙ, „ . нязкл теодявнлн хрістілнь СКЛН СО (ЖЕТОГО пнсыл,лан про СТЫХ5 ЛЬЛбй МЗЫКЛ
СКОГО,Ы5ПЫТлНіЛХ5н’Ф= КЛЗШС56РЛНЛ.
ФПЕРШГО СЕЕТОГО ЛПОСТОЛЛ Шт^АПОСЛАНІА ЗаЧАЛО
Гото«н прнм кі 8«п^ош«іеі|іімН сы,
<1040 оекшімг &іо«янін с ікрлтояпію н
СОІІЯЛЬ НМАфІ Н П(О1Я4І,
старасць папсаваная, праз гэта на яе паправу на Сойміку [наваградскім) рашэнне прыняць пастанаўляем», — гаварылася ў Канстытуцыі валыіага сойму 1638 г.
У наш час «судовыя» кнігі для судаводст-ва не ўжываюцца. Яны складаюць гістарыч-ную частку архіўнага фонду, шмат іх распы-лена па музеях і бібліятэках.
Навучальная літаратура. Прынята лі-чыць, шго да XVI ст. чытаць вучыліся па бо-гаслужбовых кнігах — Часаслову, Псалтыру і інш., яны ж адразу рабіліся падручнікамі па рэлігіі. У XVI ст. эвалюцыя хрысціянскіх канфесій прывяла да павелічэння іх коль-
ІІратэстанцкі Катэхізіс Мацея Кавячынскага, Сымона Буднага і Лаўрэна Крыш-коўскага.
Тытульны аркуш. Нясвіж, 1562 г.
158 Лаппо Н. Н. Велнкое княжество Лнтовское во второй половнне XVII столетпя. С. 114—115.
159 Тамсама.
160 Тамсама.
161 Бершадскіш С. А. Лптовскне еврен. СПб., 1883. С. 410.
162 Статут ВКЛ. Раздзел IV. Артыкул 13.
162
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Тытульны аркуш падручніка грама-тыкі.
Вільня, друкарня Мамонічаў, 1621 г.
лнн
/ ? Длсо, <
доіжснй Пнглшіа , •рнтн Слевшс лгімп мз^сД’ЦлддмАны
I От0»ЧДгг«Л4ПЬ„
касці і да стварэння спецыяльных пад-ручнікаў з выкладам веравучэпня — Ка-тэхізісаў. Сярод першых — праваслаўны Ка-тэхізіс Зізанія, пратэстанцкі «Катэхізіс» Буд-нага і каталіцкі Катэхізіс мамоніцкага друку. 3 іншых спецыялізаваных падручнікаў пер-шымі надрукавалі падручнікі па навучанні пісьму, хоць і яны давалі вучням азы рэлігійных ведаў.
Сучасныя даследчыкі па-рознаму пады-ходзяць да вылучэння (і, адпаведна, выву-чэння) кніг, прызначаных для навучання гра-маце. Філолаг Алена Яскевіч, напрыклад, ук-лючае ў сферу сваёй увагі ўсе кірылічныя буквары і граматыкі XVI—XVII стст., што выйшлі ў друкарнях Вільні і Львова, а такса-ма рукапісную граматыку Івана Ужэвіча як прыналежныя да адной кніжна-культурнай прасторы163. Гісторык Георгій Галенчанка разглядае толькі тыя славянскія буквары,
што былі надрукаваны ў ВКЛ, падзяліўшы іх на восем рэдакцый.
Першую рэдакцыю склалі два выданні. надрукаваныя ў Мамонічаў (сярэдзіна 1590-х гадоў) і ў Віленскім брацтве (1596) — яны зроблены падобна Львоўскаму і Астрож-скаму букварам Івана Фёдарава. Другая рэ-дакцыя — гэта «Наука ку чнтаню н розуме-нню пнсма словенского...» Лаўрэна і Стэфана Зізаніяў, што выдадзепа Віленскім брацтвам у 1596 г. Трэцяя рэдакцыя прадстаўлепа ад-ным віленскім выданпем (захаваўся толькі адзін паасобнік — у Бадлеянскай бібліятэцы ў Оксфардзе). Па асаблівасцях шрыфтоў і ар-наменту апглійскія даследчыкі Дж. Барнікот і Дж. Сіманс датавалі гэтае выданне часам паміж 1593 і 1600 гг.164 Чацвёртая рэдак-цыя — еўеўскае выданне 1618 г. «Букварь языка словенска пнсаній чтенія оучнтнся хо-тяшмм в полезное руковоженіе» Мялета Сматрыцкага. Ён пашырыў раздзелы, прыс-вечаныя граматычным формам, і ўвёў у кнігу новыя тэксты для чытапня. Да пятай рэдак-цыі належаць віленскія буквары, выдадзеныя Мамонічамі ў 1618 і 1621 гг. Асаблівасцю гэ-тай рэдакцыі з’яўляецца выкарыстанне ў кнігах урыўкаў са Старога Запавету як тэкс-таў для чытання: «Прытчы Саламонавы», «Ісус Сірахаў», фрагмент «Товія вучыць сы-на свайго». На тытульным аркушы ма-моніцкага выдання «Граматыкі, альбо Сла-жэпне пісьма младалетнім атрачатам, якія хочуць вучыці славенскае мовы» (1621) змешчана гравюра, на якой паказана сучас-ная школа: на лавах за сталом сядзяць вучні. на адной з лаваў вучня б'юць дубцамі — шы-рока распаўсюджаны педагагічны прыём.
Шостая рэдакцыя ахоплівае падручнікі, што выпусціла Віленскае брацтва ў 1630-я — 1650-я гг. Першым выданнем гэтай рэдакцыі быў буквар 1637 г. Сёмая рэдакцыя — ку-цеінскі «Буквар» 1631 г. Восьмая рэдакцыя ўключае тры перавыданні магілёўскага «Бук-вара» Спірыдона Собаля. Усяго, канстатуе даследчык, у канцы XVI — сярэдзіне XVII ст. у ВКЛ было зроблена 17 выданняў кірылічных буквароў; у той жа час у карон-ных (украінскіх) друкарнях іх было восем, а ў маскоўскіх — пяць165.
163 Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі. Да іграблемы агульнафілалагічнай цэласнасці. Мн., 1996.
164 Ватісоі/. О. А., Зіттопхў. 5. С. 8оте шігесогсіесі еагіу-ргіпіесі Зіауопіс Ьоокз іп ЕпдІгзЬ ІіЬгагіез // О8Р. 1951.
Уоі. 2.
165 Голенченко Г. Я. Пдейные н культурные свяэн восточнославянскнх народов в XVI — середнне XVII в. Мн., 1989. С. 155-157.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
163
Сімвалічная фігу-ра Граматыкі і эпіграма на Гра-матыку.
Вільня, друкарня брацтва, 1596 г.
Больш глыбокія мовазнаўчыя веды за-кладваліся ў граматыках славянскай мовы. Першая з іх выйшла ў 1586 г. у Мамонічаў166. Гэта была славянская апрацоўка адпаго з [•рэцкіх граматычпых трактатаў і друкавала-ся «за прозбою жптелей столпцы Велпкаго кпязства Лнтовьскаго града Вмльнн» па ру-капіспым паасобніку кіеўскага ваяводы, кня-зя Канстанціна Канстапцінавіча Астрожска-га. Наступнае выданне з’явілася 12 лютага 1596 г. у друкарні Віленскага брацтва167. Ас-ноўныя тэксты гэтага падручніка пабудаваны ў форме пытанняў і адказаў. Аўтар — Лаўрэнцій Зізаній — на тытульным аркушы абазпачаны абрэвіятурай — спалучэннем сла-вянскай і лацінскай літар: «Л. 2.». Кнігу ўпрыгожвае гравюра невядомага майстра з алегорыяй Граматыкі (жаночая постаць з ключом у руцэ) на адгорце тытульнага арку-ша. Тэкст побач з гравюрай папярэджвае: «Прожно ты ся куспш ппсмо уметн, которпй нехоч мене розуметп»168 — «Дарэмна той хо-
ча пісання ўмеці. які не хоча мяне разумеці». Тэкст і выява абмежаваны рамкай з набор-нага арнаменту. Змест і значэнне навукі гра-матыкі раскрыты ў «Еппграмме на Грамматп-ку»: яна вучыць пісаць і складаць вершы, «ключем бо есть отворяючп всем ум к позна-нпю» і складаецца з чатырох частак: арфа-графіі, прасодыі, сінтаксісу, этымалогіі. Кож-ная частка, акрамя сінтаксісу, мае ў кнізе асобны раздзел. Звесткі ж пра знакі прыпын-ку ўключаны ў раздзел прасодыі. Аўтарскае заканчэнне на апошняй старонцы заклікае: «Прнпмете друзп моп взлюбленнпп вдячне тую мою малую працу, а о большей самн ся постаранте п нншпх п мене увеселянте».
Наступным крокам да стварэння навуко-вага апісання граматычнага і гукавога ладу кніжпаславянскай мовы стала кніга Мялета Сматрыцкага «Грамматпкп славенскпя пра вплное Спнтагма...». Першае выданне гэтай вялікай (252 старонкі) кнігі выйшла ў 1619 г. (падрыхтавана ў 1618 г.) у брацкай друкарні
166 Кніга Беларусі 1517—1917. № 17.
167 Тамсама. № 42.
166 Тамсама. С. 74.
164
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
ў Еўі169; на адгорце тытульнага аркуша раз-мешчаны герб мецэната — троцкага падкамо-рыя князя Багдана Агінскага. «Граматыка» Сматрыцкага стала лепшым кампендыумам лінгвістычных ведаў свайго часу. Яна не-калькі разоў перавыдавалася ў Маскве і на Украіне, але ніколі болып — у межах ВКЛ. Польскую мову можна было вывучыць па кніжцы «ЭІа сігіаіек папка сгуіапіа різша роі-зкіе^о. XV АУіІпіе, 1633» («Для дзетак навука чытання польскага пісьма»),
Падручнік грэцкай граматыкі Якуба Грэт-сера «ІпзГіСцНопііт Ііп&оае Сгаесае ІіЬгі Ігез» упершыню быў надрукаваны ў віленскім прадпрыемстве Яна Карцана ў 1604 г.170 (да гэтага карысталіся прывазнымі, сярод якіх выдадзеная Львоўскім брацтвам у 1591 г. Граматыка Адэльфотэса171). Друкарпя Кар-цана хіба не адзіная на той час у Вільні мела грэцкія шрыфты. Пазней іх займела і ака-дэмічная друкарня. У XVII ст. яны зрэдку выкарыстоўваліся для набору эпіграм і грэцкіх цытат.
Нязменная цікавасць да літоўскай мовы выявілася ва універсітэцкіх выданнях слоўніка ксяндза Канстанціна Шырвіда «Пісііопагшт Ігіііт Ііп^пагпт іп нзшп 5Ш-сііозае шуепгіігіз» 1629 г.172 і яго ж граматыкі літоўскай мовы. На жаль, экзэмпляры яе пе захаваліся (ёсць згадка пра яе выданпе ў 1630 г.)173. Трохмоўны (польска-лаціпска-літоў-скі) слоўнік Шырвіда карыстаўся трывалым попытам, яго перавыдавалі ў 1631, 1642, 1677 і ў 1713 гг. Інтэнсіўнае ўжыванне і час зрабілі яго вялікай рэдкасцю: адзін дэфектны (без пачатку і канца) паасобнік першага выдання, ніводнага — другога, пяць — трэцяга, дзе-сяць — чацвёртага і каля 70 пятага174. Адзна-кай высокага ўзроўню філолагаў Віленскай акадэміі стаў «Оісгіопагінт Роіопо-Ьагіпо-
Ьоіауікнт...» (1683) — першы друкаваны слоўнік латышскай мовы.
Лексіку славяпскай мовы жыхары ВКЛ маглі вывучаць па перавыдадзеным Ку-цеінскай друкарняй у 1653 г. «Лексіконе сла-вяна-роскім» Памвы Бярынды ў рэдакцыі ігумена манастыра Іаіля Труцэвіча175. У «Лексіконе...» П. Бярынды каля 7000 слоў, што амаль у 4 разы болып, чым у папярэднім слоўніку — «Лексіцы» Лаўрэнція Зізанія вы-дання Віленскай брацкай друкарні 1596 г. (1601 слова). Кніжнай тэрміналогіі ў слоўніку менш, чым, папрыклад, у Шырвіда. Адсутнічаюць словы «пераплёт», «кніга», «кніжная крама». Ёсць, праўда, слова «кнн-гочій», патлумачанае наступным чынам: «пм-сар посполнтый, або Канцлер, ІІсход, 18. ста-раста, уряднпк такій который впроважает лн-сты або пнсма, албо дяк». Тут жа тлумачацца словы «кннжннк» — «пнсар, дяк, грамма-тнк» — «детоучнтель, дяк».
«Без лаціны плацяць віны» — гэтая пры-маўка ўзыходзіць да вельмі даўных часоў. Навучанне прыгожай лаціпе абапіралася пе-радусім на падручнік па рыторыцы іспанска-га езуіта Цыпрыяна Суарыша «Ве агёе гЬеіюгіса ІіЬгі III» (упершыню выдадзены ў 1560 г.), і на надрукаваную ў Вілыіі ў 1640 г. рыторыку М. Радана «ОгаГог ехіетро-гапез»176. Граматыку вучылі па падручніку Эмапуэля Альварэса (Альвара).
Адукацыя ў межах ВКЛ існавала ў больш-менш арганізаванай форме праз дзейнасць ордэна езуітаў. Якая навука для чаго патрэб-ная, тлумачылася ў «Кагіо зёнсііогпт» — кан-цэпцыі езуіцкай школы. У рамках «зіпсііпт стіуегзаіе», альбо поўнага езуіцкага ка-легіума, навука працягвалася 12 ці 13 гадоў, з якіх першыя пяць ці шэсць вучні ат-рымлівалі сярэднюю адукацыю ў пяці кла-
169 Кніга Беларусі 1517— 1917. № 89.
170 ЯагЬпііепё О„ .\:агЬша.ч 5. XVII а. Ьіеіііуов Іоіупйкц кпуцц зцгазаз. № 379—381.
171 ЗапаскоЯ. П., Ісаевіч Я. Д. Пам’яткі кннжкового мнстецтва. Каталог стародруків. внданпх на Украіні. Кн. 1. Львів, 1981. № 22.
172 Серіепё К„ Реігаазкіепё I. Уііпіаііз ака<1еті)о5 зранзснуёз Іеісііпіаі 1576- 1805. № 856; НагЬыііепё О„ ЯагЬаіаз 8. XVII а. ЬіеСнуоз Іоіупізкц кпудц зцгазаь. № 1085.
173 Серіепё К„ РеігачзкіепёI. Уііпіасіз акасіетцоз зранзіііуёз Іеісііпіаі 1576—1805. № 855; ХагЬнііепё Г).. КагЬніая 8. XVII а. ІдеСцуоз Іоіупізкц кпу§ц зцгахаь. № 1084.
174 Гэтыя падлікі зрабіў аўтар уступнага артыкула да факсімільнага перавыдання слоўніка Шырвіда К, Пакал-ка (8іпусІа.ч К. Рігтазіх іісГнуіц каІЬоь госіупа?. Уіінінх, 1979. Р. 30).
175 Быў яшчэ адзін, пазнейшы беларуска-лапінска-польскі слоўнік XVII ст„ які захаваўся як найменш у двух рукапісах і быў узяты як адна з крыніц для падрукаванага ў 1704 г. у Маскве трохмоўнага лексікона Фёдара Палікарпава (Сперанскші М. Н. Пз псторпп русско-славянскнх лнтературных связей. М„ 1960. С. 198—210).
176 Выкладчыкі езуіцкіх школ ВКЛ (у тым ліку вышэйшых) часам самі пісалі падручнікі, якія пашыраліся ў рукапісным выглядзе. Як прыклад можна назваць рукапісную рыторыку Казіміра Впока Каяловіча «Іпзіігшіопцт гЬеіогісагнт рагз ргіта» (Уйпае, 1654).
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
165
сах: інфімы, граматыкі, сінтаксісу, паэтыкі і рыторыкі. У класе рыторыкі, налрыклад, ста-раліся злучыць навуку аб прыгожым маўленні з эрудыцыяй, веданнем рэчаў. На-стаўнік вучыў вылучаць тэмы і кампазіцыю прамовы, апалізаваць метады і слуіпнасць ар-гументаў, пасля чаго агаворваў асаблівасці стылю. Вучань павінен быў умець падтры-маць думку прапанаваных аўтарам тэзісаў сентэнцыямі з іншых твораў, звесткамі з гісторыі і міфалогіі. Фармальная моўна-ры-тарычная адукацыя ў езуіцкіх калегіумах (а іх у ВКЛ было больш дзесяці) была падпа-радкавана мэце нівеліравання ўсіх індывіду-альных адрозненняў па карысць езуіцкага універсалізму.
Пра кнігі для навучання прыродазнаўству мы ўпаміналі асобна. Трэба толькі адзна-чыць, што сярод іх значная колькасць ру-капісных — гэта канспекты лекцый, што пісалі самі студэнты ў розных навучальных установах. Ці былі ў ВКЛ карпарацыі «спіса-целяў канспектаў», як у некаторых універ-сітэтах Заходняй Еўропы, мы не ведаем.
Кнігавыдавецкія сувязі і прывазная літа-ратура. Ад XV ст. кніжныя сувязі еўра-пейскіх дзяржаў і ВКЛ сталі шырэйшыя і больш разнастайныя. Дзеці заможных гра-мадзян ВКЛ часта адпраўляліся на вучэнне ў Польшчу і Германію і прывозілі адтуль ня-мецкія кнігі. Ад 1540 да 1619 г. толькі ў гімпазіі і акадэміі ў Страсбургу павучалася 37 чалавек з Вялікага Княства (у тым ліку прадстаўнікі роду Радзівілаў)177. Сярод пры-вазных кніг еўрапейскіх выдаўцоў можна асобна вылучыць замежныя выданні твораў мясцовых аўтараў, альбо кнігі, у якіх тэкст (ілюстрацыі) так ці іначай звязаны з ВКЛ. Свабоду перамяшчэння грамадзянам гаран-таваў закон. Статут 1588 г. пацвердзіў старую (з прывілея 1447 г.) традыцыю: права на вы-езд за мяжу ўсіх свабодных падданых178. Як падкрэслівае А. Мыльнікаў, прыклад пала-чаніна Францыска Скарыны, выхадца з бага-тай купецкай сям’і, выпускніка Кракаўскага і Падуанскага універсітэтаў, які працаваў у
Празе, Вільні, Кёнігсбергу, — хутчэй правіла, чым выключэнне з правілаў179. Яшчэ ў 1480 г. кнігадрукаванпе ў Лондане пачаў выхадзец з ВКЛ Іаан ОоЬп ЬеПоц, }оЬп оі ІліЬцапіа). Паколькі ў першай чвэрці XVI ст. у ВКЛ ад-сутнічала друкарня, якая б магла выдаць тэк-сты на лацінскай мове, паэмы славутых лацінамоўных паэтаў, ураджэнцаў Беларусі Яна Вісліцкага «Пруская вайна» (1516) і Мікалая Гусоўскага «Песня пра зубра» (1523) былі выдадзены ў Кракаве. I пазней, калі тэхнічных магчымасцей для кнігадрука-вання было дастаткова, у залежнасці ад кан’юнктуры рынку і палітычных варункаў аўтары з ВКЛ часта карысталіся свабодай пе-рамяшчэння для выдання кніг за мяжой. Такія выданні маглі быць разлічаны на рэ-алізацыю часткі накладу ў Еўропе (як пры-клад можна прывесці надрукаваны ў 1582 г. у Кёнігсбергу орцз уііае каноніка жмудскай капітулы Мацея Стрыйкоўскага «Хроніка Польская, Літоўская, Жмудская і ўсяе Русі»180. Выдадзеныя ў еўрапейскіх друкар-нях кнігі часам моцна ўзрушвалі грамадства Вялікага Княства Літоўскага. Так, віленскі ваявода Мікалай Радзівіл Чорны на вар-шаўскім сойме 1563—1564 гг. з абурэннем выступаў супраць «Гісторыі» Марціна Кро-мера, што выйшла ў друкарні Апорына ў Ба-зэлі ў 1555 г.181
У еўрапейскіх выданнях тэма ВКЛ гучала часта і па-рознаму. Арыгінальнай з’явай стаў альбом (лацінамоўнае выданне ў 1601 г„ ня-мецкамоўнае — у 1604 г.) амбразскай калек-цыі аўстрыйскага эрцгерцага Фердынанда, брата імператара Максіміліяпа II. У замку Амбраз у Тыролі была сабрана калекцыя ры-царскіх даспехаў і партрэтаў самых зна-камітых людзей Еўропы свайго часу. Па жа-данню Фердыпанда рысавальшчык Дж. Фан-тана і гравёр Д. Кусто выканалі серыю медзя-рытаў для кнігі альбомнага тыпу пад назвай «Кніга знакамітых воінаў». Сярод 125 парт-рэтаў выявы трох Радзівілаў: Мікалая Чор-нага, яго стрыечнага брата Мікатая Рудага і яго сына, Мікаіая Крыштафа Сіроткі. У Ам-
177 Ріеітук 2. XV кг^дн ЗігаяЬцг^а. 2 реге§гупас)і тіосігіегу г КгесгурозроІІСе) РоІько-ЕіСесузкіе) ме Іаіасіі 1538— 1621. Кгакбху, 1997. 8. 252, 254-255.
178 Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 года: Прадмова, старабеларускі тэкст, рускі пераклад, камента-рыі. даведнік. Мн., 1989. С. 120.
179 Мылышков А. С. Ф Скорнна жнтель Велнкого княжества Л нтовского // Францнск Скормна н Внльнюс. Внлыіюс, 1991. С. 68—72.
18(1 2. Масіе) Зігуікоіуькі — сігіеіоріх ХХ’іеікіе§о Кзі^зілуа І_і ге'лзкіедо: Каіенсіагінт гусіа і сігіаіаіпоьсі.
Рогпагі, 1990.
181 Вагусг Н. Згіакаті сігіеіорічагмуга ьІагороЬкіедо. ХХ'госІасу, 1981. 8. 86—91.
166
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Партрэт заснавальніка Брэсцкай пратэстанцкай друкарні, віленскага ваяводы Мікалая Радзівіла Чорнага з Амбразскага альбома.
бразскім замку былі таксама даспехі Крыш-тафа Перуна, аяе яго партрэт па нейкай пры-чыне не ўкдючаны ў альбом’82.
У залежнасці ад канфесійнага прызначэн-пя кнігі прывозіліся з розных краін: з Польш-чы — для каталікоў, з Усходняй Прусіі — пра-тэстанцкая літаратура на польскай і літоў-скай мовах, з Маскоўскай Русі і Украіны — кнігі для праваслаўных, з Заходняй Еўро-пы — кнігі па ўсіх галінах ведаў, у тым ліку з прысвячэннямі магнатам ВКЛ, а таксама вы-дадзеныя ў Еўропе кнігі аўтараў літоўскага і беларускага паходжання. 182
Яшчэ ў 1545 г. герцаг Альбрэхт 1 Гогенцо-лерн паставіў перад кансісторыяй лютэран-скай царквы Прусіі пытанне аб неабходнасці выдаваць лютэранскія кнігі і біблейскія тэкс-ты на польскай, рускай і літоўскай мовах. Ак-рамя ўсяго, мелася на ўвазе дастаўка гэтай літаратуры адзінаверцам у Кароне і Вялікім Княстве. Аднак планы гэтыя здзейсніліся толькі часткова. У 1551—1553 гг. у Кёніг-сбергскай друкарні А. Аўгездзецкага (збегла-га з Чэхіі прыхільніка табарытаў) быў надру-кавапы ў дзвюх частках Новы Запавет на польскай мове ў перакладзе С. Муржы-ноўскага і пад рэдакцыяіі Я. Секлюцыяна. Да выхаду Брэсцкай Бібліі 1563 г. гэтае выданне было асноўным біблейскім тэкстам для пра-тэстантаў ВКЛ. Падрыхтоўка літоўскіх кпіг была даручана прафесару толькі што створа-нага Кёнігсбергскага універсітэта Станіславу Рапалёнісу і яго вучню Марціну Мажвіду (Мажвідасу). Характэрпа, што дагэтуль кпіг на літоўскай мове не было ўвогуле — нечака-ная смерць Рапалёніса ўскладніла вырашэн-не гэтай задачы, аднак у 1545 г. з'явіўся Ка-тэхізіс на прускай, а ў 1547 г. — на літоўскай мовах. У 1579 г. па дамоўленасці з князем і прускай кансісторыяй перакладаць Біблію на літоўскую мову пачаў Ёган Брэтке (Ёнас Брэткунас) — выхаванец Кёнігсбергскага і Вітэнбергскага універсітэтаў, пастар аднаго з літоўскіх прыходаў у Прусп. Пры перакладзе ён абапіраўся пе толькі на Біблію Лютэра, але і старажытнагабрэйскую і грэцкую рэдак-цыю тэкстаў Святога Пісьма. Ё. Брэтке імкнуўся да магчыма болып дакладнай пера-дачы думкі арыгінала, упарта шукаў літоўскія эквіваленты тэрмінаў, дбаў аб правільнасці мовы перакладу. Яго перакла-дам адразу ж зацікавілася кіраўніцтва рэфар-мацкай царквы ў ВКЛ: у Прусію быў накіра-ваны спецыяльны прадстаўнік, які пасля ўважлівага знаёмства з тэкстам заявіў, што ён можа быць выкарыстапы кальвіністамі ў Вялікім Кпястве. Ё. Брэтке, загружаны нры-ходскай і літаратурнай працай (падрыхтаваў «Пасцілу» і шэраг іншых выданняў), змог за-кончыць пераклад Бібліі толькі у 1590 г. У тым самым годзе па загадзе прускага князя Георга Фрыдрыха была створапа камісія пас-тараў-літоўцаў для вызначэння адэкватнасці перакладу. Былі ўнесены неабходныя змены, а ў 1592 г. прызначана новая камісія. Да вы-
182 Ткачэнка М. I. Амбразская калекцыя даспехаў і гравіраваныя партрэты Радзівілаў // Помнікі мастацкай культуры Беларусі эпохі Адраджэння. Мн., 1994. С. 54—62.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
167
дання справа так і не дайшла. Пасля смерці Ё. Брэтке рукапіс быў перададзены бібліятэ-цы Кёнігсбергскага упіверсітэта183.
Япічэ адна спроба перакласці і выдаць Біблію на літоўскай мове была зроблена Станіславам Хілінскім, выхадцам з ВКЛ, які быў накіраваны ў Галандыю ў Фрэнсарскі, а потым у Англію ў Оксфардскі універсітэт за-вяршыць тэалагічную адукацыю. Убачыўшы ў Англіі вялікую цікавасць да перакладу Бібліі на мовы свету, ён пераканаў некалькіх ўплывовых прадстаўнікоў англійскага «біб-лійнага руху» ў неабходнасці перакладу Бібліі на літоўскую мову. Атрымаўшы для здзяйснепня гэтага праекта неабходную ма-ралыіую і матэрыяльную падтрымку, С. Хі-лінскі ўжо ў 1659 г. паведаміў англійскім ме-цэнатам, што праца над перакладам законча-на. У Оксфардзе была створана камісія з пят-наццаці вучоных, якія дасканала ведалі Біблію, але не ведалі літоўскай мовы. Ня-гледзячы на гэта, камісія ацаніла пераклад станоўча; лонданская друкарня Івена Тэйла-ра ў канцы 1660 ці пачатку 1661 г. пачала яго друкаваць. Але тут у справу ўмяшаўся літоўскі пратэстанцкі (рэфармацкі) сінод, які запатрабаваў надрукаваную частку Старога Запавету па рэцэнзію. Яна была даручана во-пытным тэолагам Я. Бажымоўскаму і ІО. Скродскаму. Тыя абвесцілі, што пераклад Хілінскага мае мноства прынцыповых памы-лак і ў такім выглядзе ніяк не можа быць прыняты да карыстання. Выявілася, што Ян Бажымоўскі меў у гэтай справе асабістую зацікаўлепасць, паколькі сам падрыхтаваў пераклад Новага Запавету і меркаваў надру-каваць яго замест перакладу Хілінскага. Спрэчка паміж Хілінскім і літоўскімі пратэс-тантамі выклікала раздражненне ў англічан. Увесь наклад Бібліі быў забраны з друкарні і перададзены на захаванне ў Лонданскую га-ландскую кірху, дзе праляжаў дваццаць га-доў, а потым быў прададзены як макулатура, за выключэннем выпадкова ацалелых ня-поўных друкаваных паасобнікаў і самога ру-капісу.
Найболын поўны паасобнік Бібліі Хілін-скага (416 с.) падараваў у 1805 г. бібліятэцы Віленскага універсітэта генерал-ад’ютант літоўскага войска Е. Гужэўскі. Пасля закрыц-ця універсітэта гэты паасобнік трапіў у бібліятэку Віленскай рымска-каталіцкай
ТН оК/АІ^ ПОКЛДНЖСМ'МА. ЕХДГІН >
ЦН П/іГ/Іш'іШІМ’К НАШНМЧ ЕіКі;
Колін СО БЛДГО Н^КОЛНАрн ь яыктн кл Крч. Дд іЦкд КНШН ІЛЖІ , ц рсоты В0АЖГЖ : ггілгі ЕЛДГС Д V* ук 60ПКМЧ «гн: рдостн КІА МСПОЛНН8ЫН Спл ндшз > I ШКШГДЫН ІПАСТН МІр* «
акадэміі, захоўваўся ў ёй і пасля таго, як ака-дэмія была пераведзена ў Санкт-Пецярбург. У 1918 г. сляды Бібліі Хілінскага згубіліся. Другі паасобнік Бібліі (384 с.) у 1681 г. быў падаравапы самім перакладчыкам нямецка-му тэолагу А. Мюлеру, які, у сваю чаргу, пера-даў кнігу Шчэцінскай гімназіі.
У 1894 г. кнігу купіла Пруская дзяржаўная бібліятэка. Поўны рукапіс літоўскага пера-кладу Новага Запавету з маргіналіямі і заўва-гамі перакладчыка быў адшуканы ў адным з правінцыялыіых антыкварыятаў у Англіі і куплены Брытанскім музеем. У 1958 г. ён вы-
Аркуш з кнігі «Полустав велм-кый... благослове-ныем святейшого вселенскаго пат-ргіархіі констан-тіінополскаго, тіцанііем же бра-тгш пріі храме Сошествіія пре-святаго н жыво-творяіцаго духа, в тітографгш со-вершенно іізданно, в Вылніл в лето от
183 Раікепкаіт V. Оег ОЬегкеі/ег сіег ІіІаііізсЬеп ВіЬеІ ДоЬаппек Вгеіке шісі зеіпе НеІГег. КопідзЬег^, 1941.
воплогценші гос-подня 1646.» з гравіраванай вы-явай Спаса.
168
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
дадзены ў Познані Ч. Кудзіноўскім і Я. Аст-рэмбскім184.
Пасля рашэнпя Віленскага рэфармацкага сіпода аб тым, што пераклад Хілінскага не можа быць апублікаваны, рыхтаваць выдан-не Новага Запавету ўзяўся Ян Бажымоўскі. Для дапамогі перакладчыку з Кёпігсбергскай кансісторыі быў прывезены рукапіс Ёгапа Брэтке. Пасля смерці (у 1673 г.) Бажы-моўскага яго справу працягвалі сын Ян Ба-жымоўскі-малодшы і Самуіл Бітнер. Па пра-панове сінода да гэтап працы далучыліся так-сама пастары Станіслаў Манкевіч (Ман-кявічус) і Самуіл Ліпскі (Ліпскіс). У 1631 г., калі ўсё набліжалася да завяршэння, зда-рыўся пажар у Біржах, пад час якога згарэлі ўсе рукапісы, і працу прыйшлося пачынаць спачатку. Да 1690 г. пераклад Новага Запаве-ту быў закончаны, але апрабацыю рэфармац-кага сінода ён атрымаў толькі ў 1697 г. Сродкі выдаткаваў прускі герцаг Фрыдрых Віль-гельм з умовай, што кніга будзе прыстасава-па для патрэб прусаў. Да рэдагавання быў да-лучаны прускі пастар Фрыдрых Шустэр. Вынікам яго працы сталі дапісаныя (у дуж-ках) пруска-літоўскія сіпонімы тых слоў і выразаў, што маглі быць незразумелыя для прускага чытача. Кпігу выпусцілі ў двух ва-рыянтах: адзін для распаўсюджвання ў ВКЛ, другі — для Прусіі. У першым выдапні ты-тульны аркуш выдрукаваны лацінскім шрыфтам на літоўскай мове, у выданні для Прусіі — лацінскім шрыфтам на лацінскай мове і готыкай па-літоўску. Адрозніваюцца адна ад адной і прадмовы ў абодвух выдан-нях. У астатпім іх тэксты ідэнтычныя. Абод-ва выданні былі надрукаваны ў 1701 г. кёнігсбергскай друкарняй Ройснера. У наш час выдапне для летувісаў вядома ў 12 па-асобніках, для прусаў — у 14, што сведчыць аб даволі вялікім накладзе185.
Паслядоўнікі «швейцарскай веры» ў ВКЛ — кальвіністы — падтрымлівалі паста-янныя сувязі не толькі з Кёнігсбергам і
іпшымі германскімі цэнтрамі, але і з Базэлем. Прысвячэнні Мікалаю Радзівілу Чорнаму змешчаны ў кнігах, якія выпушчаны прафе-сарам грэцкай мовы і вядомым базэльскім выдаўцом 1. Апорыным186 (друкарня базэль-скага выдаўца Пятра Перны187); Радзівілам прысвяціў кнігі паслядоўнік П. Перны К. Вальдкірх188. Падарожпічаў і вучыўся ў Еўропе сын князя Юрыя Слуцкага (вядомага перапісчыка Евангелля) Аляксапдр — яму прысвечаны твор Й. Штурма «Аб выхаванні князя»189. Базэльскі выдавец Ёган Якуб Гра-сер у 1615 г. надрукаваў у адным зборніку творы Міхалопа Літвіна «Аб звычаях тата-раў, літоўцаў і масквіцян» і Яна Ласіцкага «Аб багах Жамойці», прысвяціўшы выданне сыну троцкага каіпталяна князю Актавіяну Аляксапдру Пронскаму190. У прысвячэнні Грасер праслаўляе старажытны род князёў Пронскіх, што бярэ своіі пачатак ад Рурыка, прыводзіць факты біяграфій найболып сла-вутых членаў рода. Так, заслугай бацькі Ак-тавіяна, Аляксандра Пронскага, было ак-тыўнае ваеннае супрацьстаянне татарам, да-намога Стэфану Баторыю пад Полацкам і Псковам, куды ён прывёў вялікае, узброенае на ўласныя сродкі войска. Амаль усё сваё юнацтва князь Аляксандр правёў пры двары французскага караля Карла IX, «аддаўшыся прыроднай схілыіасці да вывучэння моў, прыгожых мастацтваў і звычаяў і розных да-брадзействаў, а таму быў усё жыццё мецэна-там і пратэктарам не толькі прыгожага пісьменства, але і ўвогуле любой карыснай навукі, чым выклікаў усеагульнае захаплен-не». Вярнуўшыся на Радзіму, Аляксапдр быў троцкім кашталянам (1590 г., займаў гэтую пасаду да сваёй смерці ў 1596 г.). «Вартыя вялікай пахвалы сляды, што пакінулі продкі твае, каб ты ішоў па іх да жадапай тваёй мэ-ты, — гаворыць аўтар прысвячэння, звяртаю-чыся да Актавіяна Пронскага. — А паколькі, святлейшы князь, па вяртапні тваім на Радзіму, аб якім ты зараз думаеш, табе на-
184 ВіЫіа Іііем/зка СЬіІіпзкіедо. ІЧотуу Тезіатепі. Т. 1—2. Рохпап, 1958.
185 Владымыров Л. М. ІІздання н переводы Бпблнн в пдеологпческой борьбе в Велпком кпяжестве Лптовском // Федоровскнс чтення 1981: Сборнпк научных трудов. М., 1985. С. 44—47.
186 Оетеігіпз РЬаІегіііз. Ое еіосшіопе ІіЬег. Вазіііае, 1557.
187 ОМпо В. Віаіодопіт ІіЬег зесчпсіііз. Вазіііае, 1563.
188 СЬгхазіоушз. йно ІіЬеІІі <1е орійсіо Міхзе. Вазіііае, 1594; Ерісесііа іп іІІпіСгіззіті еі тайпапіті ргіпсірія сіп. сіотіпі СЬгізіорЬогі КасІгіхміІІі Віггагшп еі ОнЬіпкі (ІупаМае... оЬіішп. Вазіііае, 1603.
189 8Пігт /. Ерізіоіа асі ІІІпМпхзітііт ргіпсірет Аіехапйгшп, сіпсет Зііісіепзет, сіе есіцсаііопе ргіпсірнт. Аг^епіогаіі, 1581.
190 МісЬаІопіь Ьііл'апі Ье тогіЬпх Таггагопіт, Еііуапогшп еі МозсЬогшп, Егадтіпа X пшкіріісі Нізіогіа геіегіа, еі ІоЬап. Еазісіі Роіопі Ье сіііз 8ата§ііапіт. Вааііеае. 1615.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬГ/РЫ
169
пэўпа прыйдзецца змагацца часам з татарамі і масквіцянамі, пажадаў я твор гэты, у якім апісваецца жыццё гэтых ворагаў, адрасаваць і прысвяціць слаўнаму твайму імені. Першая кніжачка выйшла ў 1550 г. для польскага ка-раля Жыгімонта Аўгуста, другая была набра-на ў 1580 г. для кпязя слуцкага Аляксандра. Абодва рукапісы аказаліся ў аднаго прыяце-ля сярод самых вядомых твораў, што прыс-лалі некалі з Польшчы для выдання нашаму друкару Пятру Псрне. Прымі ж муз, што не-калі прысвечаны вялікаму каралю і князю, сваяку твайму, прымі муз, што некалі былі пасланыя з Польшчы ў Базэль, каб яны ўба-чылі свет і ўваскрэслі»191 192.
Палеміка з антытрыпітарыем Сымонам Будным, які жыў у беларускіх землях, пры-мусіла працаваць друкарскія варштаты ў многіх гарадах Еўропы — Неапалі, Цюры-хуіэг, Кракаве193. Галоўным пастаўшчыком у ВКЛ польскіх рэфармацыііных выданняў у XVII ст. стаў гданьскі выдавец і друкар Анд-рэй Гюпефельд. Акрамя богаслужбовай літа-ратуры і кпіг Бібліі, з краін Захаду паступалі гістарычныя, навуковыя кнігі, апісанні пада-рожжаў у недаследаваныя альбо малавядо-мыя землі, гістарычныя творы, мастацкая літаратура. Сярод іх былі і шматлікія кнігі з прысвячэннямі магнатам Вялікага Княст-ва19'1.
У 1601 г. у езуіцкім калегіуме ў Брунсбер-гу быў выдадзены лацінскі пераклад (зробле-ны вармінскім канонікам Тамашом Трэтэ-рам) кнігі Мікалая Хрыстафора Радзівіла Сіроткі «Ніегоьоіушііапа реге^гіпаііо...» («Вапдроўкі ў Ерусалім») пра падарожжа з Нясвіжа ў Святую Зямлю195. Польскі гісто-рык Станіслаў Александровіч выказаў думку,
што для вырабу гравюр-ілюстрацый да гэтага выдання ў Брупсберг прыязджаў нясвіжскі гравёр Тамаш Макоўскі196, хоць існуе і іншая думка — быццам ілюстрацыі выканаў пера-кладчык Тамаш Трэтэр, выдатны мастак і гра-вёр197. У 1603 г. з’явіўся пераклад «Ніего-ьоіушііапа реге^гіпаііо...» на нямецкую, а ў 1607 г. — на польскую мову. У 1614 г. лацінскі варыянт быў перавыдадзены ў друкарні Плантэнаў у Антверпене. 3 польскай і лацінскай былі зроблены пераклады на рус-кую мову — зараз вядома 13 спісаў рускіх пе-ракладаў XVII — першай трэці XVIII ст. Як паказалі сучасныя даследаванні, частка тэкс-таў «Вандроўкі ў Ерусалім...» рабілася вядо-май чытачу-маскавіту праз «Хроніку Еўра-пейскай Сарматыі» Аляксандра Гваніні і кнігу Іяпікія Галятоўскага «Лебедзь са сваім пер’ем...»; у апошняй аўтар разглядае прычы-ны, «чаму шмат народаў прынялі Магаметаў закон»198.
Кніга ўладалыпка маёнтка Шарашова, на-дворнага (а з 1598 г. вялікага) маршалка Хрыстафора Манівіда Дарагастайскага «Гіпіка» выдадзена ў Кракаве ў 1603 г. (з ілю-страцыямі нясвіжскага гравёра Тамаша Ма-коўскага) і ў 1620 г. у Познані199. У вар-шаўскай друкарні Георпя Ферстэра выдаў у 1655 г. сваю кнігу «Еіофпгп. Оносіесіш уігСн-тцш. зіпе ІаЬе сопсеріа Оеіратае Уіг& Магіае» Альбрэхт Станіслаў Радзівіл. Прыклады дру-кавання твораў ліцвінаў за мяжой можна множыць і множыць. Прычыны гэтаму былі, напэўна, самыя розныя — ад эканамічных да палітычных.
Адным з найбольш вядомых лаціна-моўных еўрапейскіх паэтаў першай паловы XVII ст. быў віленскі езуіт Мацей Казімір
191 МііхалонЛытвын. О нравах татар, лнтовцев н москвнтян. С. 58—61.
192 5ітІегў. АззегСіо огСоЗохае ЗосСгіпае сіе іІчаЬц.ч пагіігіз СЬгізгі [...] оррогіса ЫазрЬепіііз ег зорЬгітагіз [...] 5ітот.ч Вшіпаеі пцрег аЬ ірзо іп ЬііЬііапіа еунідагів. Тідіігі, 1575.
193 Сіскошіііа М. Родгопі (ІіаЫа агіапзкіе^о. Кгакбсу 1659.
194 М. I. Ткачэнка ў выступленнях на навуковых канферэнцыях наведаміла пра некалькі (больш за 30) выдан-няў, прысвечаных Мікалаю Радзівілу Сіротку, з партрэтамі, у ліку іх аўсбургскае выданне «Уігісіагішп запсіо-гшп» 1604 г. з групавым партрэтам трох сыноў Сіроткі, кніга з партрэтам самога Сіроткі, калі той быў яіпчэ маленькі.
195 Ніегозоіутйапа регейгіпагіо ІІІцзігіззіті Вотіпі Ыісоіаі СЬгіМорЬогі Касігімііі |..] IV Ерівіоііз сотргаЬепза. Ех ісІіотаСе Роіопісо іп Еаііпат Ііп^цат ігапзіаіа еі пнпс ргіппіт есіііа. ТЬота Тгеіего Сцзіосіе Уагтіепзіз тіег-ргеіе [...). ВгцпзЬегйае, [1601]. Існуюць тры друкарскія варыянты гэтага выдання.
Аіехапсігоюісг 8. ЗіапоМзко Тотазга Макомгакіе^о па сіссогге піезМезкіт (рггусгупек сіо Ьіо§га(іі агіузіу) // ВН5г. 1967. №4. 5.522-531.
197 СНггаяогезкі Т. ІЭгіаІаІпо.зс агіузіусгпа Тотазха Тгеіега. \Уагзга\еа,1984.
198 Федорова Н. В. «ІІутешествпе в Святую Землю н Егппет» князя Ннколая Радзнвплла в русской лптерату-ре XVII — начала XVIII века. Автореф. дпс. ... канд. фнлол. наук. СПб., 2000.
199 Дарагастайскі К. М. Гіпіка, альбо Кніга пра коней / Крыштаф Монвід Дарагастайскі; уклад. С.А.Ішчанка, В.Л.Дубоўскі. — Мінск, 2007.
170
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІГІ
Сарбеўскі (1595—1640), якога сучаспікі на-зываяі «Ногасіііз Загпіаііспз» альбо «Ріпбапііі Загшаііспз». Сваю паэтычную кар’еру ён па чаў у Рыме, пад час элекцыі кардынала Ма-тэо Барберыні на папу Урбана VIII у верасні 1623 г„ калі быу вянчаны лаўровым вянком за вершы ў гопар гэтай падзеі. Творы Сар беўскага распаўсюджваліся ў спісах і шмат-разова (болып за 60) выдаватіся ў розных еўрапейскіх друкарнях на працягу XVII і XVIII стст.200 Па заказе друкарні Плантэнаў у 1634 г. франтыспіс для кнігі вершаў Сар беўскага «Ілгісогшп ІіЬгі IV» выканаў Пітэр Пауль Рубенс (з гэтым жа фраптыспісам вы-дапне было паўюрана ў 1631 --1682 гг. у Апт-верпепе, Медыялане, Рыме і Кёлыіе 7 ра-зоў)201.
Найболып прывазных кірылічных кніг трапляла ў ВКЛ з друкарняў Кароны Поль-скай. Ужо ў трэпяй чвэрці XVI ст. іх выданне каардынавалі паміж сабой Віленскае і Львоўскае брацівы.
Часткаю кніжпай культуры Вялікага Кня сіва, безумоўна, з'яўляліся астрожскія вы-данні. Астрог разам з Валынню стаў пасля 1569 г. часткай Кароны, аднак як самі валы-няпе (тыя ж астрожскія), так і іх адзінаверцы і браты, што «засталіся» ў ВКЛ, заўсёды лічылі сябе за адзінае цэлае. Наглядна ілюст-руе гэта перапіска Мікалая Радзівіла Сіроткі з князем Астрожскім паконт сумеснай працы над картай ВКЛ, пазней вядомай як Радзівілаўская карта 1613 г. Усе астрожскія выданні Івана Фёдарава шырока распаў-сюджваліся ў Вялікім Кпястве. Гэта «Азбу-ка» 1578 г„ Псалтыр і Новы Запавет 1580 г„ «Кніжка сабранне наппатрэбнейшых рэчаў» 1580 г„ «Храналогія» Андрэя Рымшы 1581 г. і Астрожская Біблія 1580 -1581 гг.
У XVII ст. асноўным кіраўніцтвам для на-бажэнства ў праваслаўнай царкве ВКЛ стаў Трэбнік мітрапаліта Пятра Магілы, выдадзе-ны ў Кіеве ў 1646 г. Гэтая вялізная — 1621 ар-куш — кніга багата ілюстравапа — 20 гравюр. работы лепшых кіеўскіх майстроў на чале з Іллёй, ПІырокае распаўсюджанне мела так-сама кніга беларускага (мсціслаўска-аршан-скага) епіскапа Сільвесгра Косава «Пацеры
кон», выдадзеная ў Кіеве ў 1635 г. на поль-скагі і ў 1678 і 1702 гг. на царкоўнаелавянскай мове.
Даўняе адзінства кніжнай прасторы Вялікага Княства і ўкраінскіх зямель, якія былі далучаны да Польшчы, сімвалізуе дзей-пасць праваслаўных друкароў - выхадцаў з ВКЛ на Украіне. Гэта перадусім львоўскі дру-кар Міхаіл Слезка, родам з Наваградка, і кіеўскі друкар Спірыдон Собаль, родам з Маплёва. Сюды ж можна далучыць і гравё-раў кніжных ілюстрацый братоў Тарасевічаў, родам са Случчыны, якія значную чаетку лепшых сваіх творчых прац стварылі для друкарняў Кіева і Чарнігава.
У адзначаны час пачалі з’яўляцца па бела-рускіх землях ВКЛ кнігі, што ныходзілі з ма-скоўскага друкарскага двара — гэта першыя выданні )вана Фёдарава з Пятром Мсці слаўцам. Андроніка Цімафея Нянежы і іпш.
Сучаспы польскі даследчык Ежы Та-польскі выказаў даволі супярэчлівае мерка-ванне аб тым. што «інтэлектуальна актыўнае асяроддзе ў Вялікім Княстве Літоўскім XVI — першай паловы XVII стагоддзя скла-далася галоўным чынам з польскага чыппіка. хоць былі ў ім і тыя, што прыйшлі з Масквы, Львова, Кіева, а таксама пісьменнікі і друка-ры з краін Заходняй Еўропы. Сярод пісьмен нікаў, што працавалі на гэтых землях, 80% былі выхадцы з Кароны»202. У сапраўднасці інтэлектуальна акіыўнае асяроддзе склада-лася найбольш з жыхароў ВКЛ — мапахаў-кнігапісцаў, складальнікаў чэцціх зборнікаў, магнатаў з універсігэцкап адукацыяй, сярэд-пяй шляхты і гараджан, з асяроддзя якіх вы-лучыліся такія яркія асобы, як Багуслаў Уніхоўскі. Фёдар Еўлашоўскі, Кузьма і Лука Мамонічы ці Міхалон Літвін (Венцаслаў Мікалаевіч). Некаторыя з іх карысталіся польскай і лацінскай мовамі, колькасць гакіх людзей павялічвалася. Выхадцы з Кароны — пераважна ураджэнпы параўнальна позна да-лучаных суседніх з ВКЛ зямель — Мазовіі і Варміі; палякі з Вялікай і Малой Полыпчы пераважалі сярод пратэстантаў. Гэта толькі невялікая частка людзей, якіх даволі ўмоўна мы можам назваць інтэлігенцыяй той эпохі.
2°о МагЬшаз 5. ХагЬіеуцанв роегцов Іеісіішаі XVII атгііі)с // МаіЬіаз Самтігвз ЗагЬіеушз т спЬііга ЬігЬцапіае. Роіопіае. Епгорае: Маіегіез сопсепііі.ч зсіепіійсі іпіегпаГюпаІіз аппіуегзапо чвасігіп^епіезіто а сііе паіаіі Роеіае сіесіісаіі. Уііпае, 1995 Р 289—307.
201 Скгохсіскі]. «Ногасіпз Загтаіісш». Цу/аапі’Л'егрзкіе ссусіапіа «Ьіпсопіт» ЗагЬіелсзкіе^о і ігопіізрьаті 'лесПс рго)екіб\с КнЬепіа // О ікопоДгаЯі зхх іескіе) сіоЬу Іішпапігпш ^’агягахуа, 1977. 8. 281—333.
202 Тороізкіў. Роіака с/азасЬ по'л'огуі пусЬ. 8. 294.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОУСКАЙ КУЛЬТУРЫ
171
СПРАВЫ ДРУКАРСКІЯ
Псіхалагічна сітуацыя на пачатку эпохі кнігадрукавання не на шмат адрознівалася ад атмасферы пад час іншых вялікіх перамен у гісторыі кнігі — пераходу ад сувоя да кодэкса, ад пергамена да паперы, ад індывідуальнай вытворчасці да калектыўпай працы, змены інструментарыя пісцоў і г. д. Таму для гра-мадзян ВКЛ кнігадрукаванне не стала рэва-люцыяй. Людзі спакопна прынялі кнігі, што сыходзілі з друкарскага варштата, у тым ліку богаслужбовыя і, што выклікала найвялік-шае сумненне, нават абразы. Аднак праблема прыняцця такіх навінак, як адзначыў Аляк-сандр Наумаў, звязаная хутчэй з прыродай чалавека, чым з тыпам культуры203. У пры-ватнасці, друкаваныя абразы, што з’явіліся ў першай палове XVII ст„ не выклікалі адмаў-лення. У 1637 г. Афанасій Філіповіч прыво-зіў у Маскву «образ папнровый» Купяціцкай іконы Багародзіцы, «каторы того року пер-шый раз з друку кіевского выдан» 204.
У апошнія дзесяцігоддзі XV ст. у Еўропе надрукавана каля 20 мільёнаў кпіг, некаторая іх частка была прывезена ў ВКЛ. Гэта былі галоўным чыпам лацінскія кнігі з розных еўрапейскіх друкарняў, а таксама чатыры кірылічныя інкунабулы з Кракава: Актоіх, Часаслоў, Трыёдзь Посная і Трыёдзь Квет-пая.
Ні кнігапісапне, ні кніжны імпарт не маглі, адпак, цалкам задаволіць попыт на кнігі — патрэбны быў друкарскі варштат, каб друка-ваць вялікую колькасць аднолькавых па-асобнікаў пеабходнай менавіта ў гэты час літаратуры — найперш юрыдычнай, палеміч-пай, богаслужбовай. Друкарства з’явілася і распаўсюдзілася даволі хутка. У першай чвэрці XVI ст. кнігадрукаванне пачалося ў сталіцы Вялікага Княства — Вільні. Усяго за час існавання Вялікага Княства Літоўскага ў ім дзейнічалі не менш чым 36 друкарняў, якія сваю прадукцыю прызначалі інтарэсам як усёй дзяржавы і ўсяго грамадства, так і асоб-
ных, розных паводле веравызнання груп на-селыпцтва205. Праца кожнай была звязана з адной, альбо некалькімі, альбо многімі вы-датнымі асобамі — друкарамі, спраўшчыкамі, мастакамі-гравёрамі, аўтарамі-пісьменніка-мі. Абудзілася да жыцця цэ.тая праслойка людзей, якіх звязалі прафесійныя інтарэсы. ВКЛ стала зопай кантактаў друкароў. Прак-тычна ўсе тутэйшыя выдаўцы супрацоўні-чалі з гандлярамі кнігамі і друкарамі ў па-межных краях. Часцей за ўсё такія кантакты ажыццяўлялі адзінаверцы. Праваслаўныя друкарні Віленскага і Львоўскага брацтваў супернічалі паміж сабой, аднак і супра-цоўнічалі, стараючыся не паўтараць адны і тыя ж выданні. Віленскія друкары заказвалі ў Львове шрыфты і нават спрабавалі пера-цягнуць да сябе спецыялістаў. Пратэстанцкія абшчыны размяркоўвалі заказы на кнігі паміж друкарнямі кароннымі і Вялікага Кня-ства, а пэўную частку замаўлялі ў нямецкіх, перш за ўсё гданьскіх і кёнігсбергскіх, вы-даўцоў. Цесныя сувязі кнігадрукарства ВКЛ з маскоўскім пачаліся з вандроўнай друкарні Івана Фёдарава (Масква — Заблудаў — Аст-рог — Львоў) і актыўна ажыццяўляліся ў першай палове XVII ст.: «Кантакты ў другой палове 30-х гадоў XVII ст. паміж друкарамі, якія належалі да двух розных традыцый, Васілём Бурцавым і Спірыдонам Собалем, несумненна мелі вынікам з’яўленне ў выдан-нях Бурцава друкарскіх асаблівасцей, якія да гэтага ў маскоўскіх выдапнях не сустра-каліся. Разам з тым можна казаць і пра іншы ўплыў, які, прынамсі, заўважаецца ў з’яў-ленні ў выданні Псалтыра, што зрабіў Собаль у 1637—1638 гг„ дадатковых прыпеваў да 9-й песні канону на Грамніцы. Крыніцай гэтага дадатку, без усялякага сумнення, стала альбо трэцяе бурцаўскае выданне Псалтыра (1637), альбо Псалтыр, надрукаваны ў тым жа годзе «Печатным двором», які Спірыдон Собаль таксама меў магчымасць бачыць»206.
203 Кашпоті) А. Теоіо^ісгпу ачрекс сіпікіі (па піаіегіаіе па)8ГагягусЬ хсусіап сегкіехупозІоіУІагізкісЬ) // Каріагеге сігіікі сегкіелпозіосуіагізкіе і ісЬ кіознпек сіо Сгасііс)і г^корізтіеппе): Магетіаіу х зезф Кгакб^, 7 10 XI 1991. Кгакбіу, 1993.
204 Коршуков А. Ф. Афанаснй Фнлнпповнч. Жпзнь н творчество. Мн.. 1965. С 106.
205 Пічэта У. 1. Друк на Беларусі ў XVI і XVII сталецьцях // Чатырохсотлецьце беларускага друку. Мн„ 1926. С. 228-261.
206 Вознесенскый А. В. Служебная Псалтнрь в восточнославянском кннгопечатаніш XVI—XVIII вв. С. 218— 219.
172
ПСТОРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНіП
Друкарні і друкары ВКЛ Табліца 4
Населены пункт Друкар (уладальнік друкарні - у дужках) Час існаваппя
Вілыія Францыск Скарына 1522-1525
Брэст Бернгард Ваяводка (Мікалай Радзівіл Чорны) 1543-1544; 1558-1570
Нясвіж Сымон Будны (Мацей Кавячынскі) 1562
Заблудаў I Фёдараў, П. Мсціславсц (Рыгор Хадкевіч) 1568-1570
Заслаўе Сымоп Будны (Гектар і Альбрэхт Кавячынскія) 1572
Лоск Даніэль Ленчыцкі, Ян Карцан (Ян Кішка) 1572-1589
Вілыія Пётр Мсціславец (Мамонічы) 1575-1576
Цяпша Васіль Цятгінскі 1570-я
Ві.іыія Ян 1 Іосіф Карцаны 1580-1620
Вілыія (Мікалай Радзівіл Сіротка) 1576-1589
Вільня Міхал Гарабурда (Мамопічы) 1580-1582
Вілыія Мамопічы 1583-1624
Вілыія Якуб Марковіч 1592-1621
Вільня (акадэмія) 1592-1805
Вільня Даніэль Ленчыцкі 1594-1600
Ві тыія (брацкая) 1595-1705
Вільня Саламон Сультжэр 1596-1603
Вільня Васіль Малахвеевіч, Станіслаў Вярэйскі 1598
(Мельхіёр Пяткевіч)
Еўе Гаўрыіл Іаанавіч (брацтва) 1611-1645
Ві.іьня Пётр Бластус Кміта 1611-1612
Любча Пётр Бластус Кміта 1612-1656
Апімяны 1615
Вільня (Троіцкая) 1628-1800
Куцейна (брацтва) 1631-1632
Магілёў Спірыдон Собаль (брацтва) 1636-1638 (1693-1771)
Буйнічы Сггірыдон Собаль (манастыр Св Духа) 1636-1654
Пяршаі 1645
Кейданы Іахім Ротэ (Януш Радзівіл) 1651-1655
Неабходпасць мець у сталіцы Вялікага Княства друкарню, якая б служыла, акрамя ўсяго. і дзяржаўным патрэбам, усведамлялі ўжо ў першай чвэрці XVI ст. Яшчэ да пры-няцця Першага Статута, на Віленскім сойме 6 снежня 1522 г., Жыгімонт Стары абяцаў выдаць яго вялікай колькасцю паасобпікаў бігымі літарамі (<-іп пшпегозіз уоіптпіпіЬц» ехсшіі Іііегіь»)207. Рэалізаваць гэты намер не ўдалося, але першая друкарня ў ВКЛ была створана. У 1522 г. у сталіцы, у доме вілен-скага бурмістра Якуба Бабіча208 209, сын полац-кага купца Францыск Скарыпа распачаў ва
Усходняй Еўропе новую эру — эру кнігадру-кавання. Рэальна ж «пабудову храма друка-ванап кнігі» віленчукі пачаті трохі раней, у 1517—1519 гг., за межамі роднага горада, у чэшскай Празе. Там на сродкі сына радцы віленскага магістрага Багдана Онкава Ска-рына абсталяваў друкарню, заказаў шрыфты. гравюры і іншыя ўпрыгажэнні і пачаў друка-ваць свой пераклад Бібліі200.
Сучасныя мастацтвазнаўцы маюць дзве гіпотэзы адносна паходжання цудоўных ілю-страцый з пражскіх выданняў Францыска Скарыны; адны (Лявон Баразна) перакана-
207 ХЬібг ргач’ ІіІе'Л’зкісЬ осі гокіі 1389 сіо гока 1529. Роапагі, 1841 8. 121 — 123: Лаппо й. Н. Лнтовскнй Статут 1588 года Т 1, ч. 2. Каунас, 1936. С. 268.
208 Эдмупд Гячаўскас выказаў меркаванне, інто Якуб Бабіч быў беларусам каталіцкага веравызнання (Гячяускас Э. Францнск Скорпна — секрегарь внльнюсского епііскопа Ноапна нз князеіі лнтовскнх // Федоровскпе чтення 1982. С. 62—63).
209 Найбольш падрабязна захаваныя паасобнікі выданняў Скарыны анісаны: Неміроўскі Я Л. Выданні Францыска Скарыпы: Зводны каталог і апісанне // Францыск Скарына: Зборнік дакумептаў і матэрыялаў. Мн.. 1988. С 205-310.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
173
ныя, што друкар сам быў аўтарам ілюстра-цый, другія (Вальдэмар Дэлюга) даводзяць, што Скарына купіў дошкі ў нямецкіх і чэшскіх друкароў210. Важны аргумент на ка-рысць таго, што Скарына браў удзел у ілюст-раванні сваіх кніг, знайшоў украінскі даслед-чык Яраслаў Ісаевіч. Ён паказаў, што выява будыпка на 133-м аркушы Трэцяп Кнігі Цар-стваў нагадвае будынак кракаўскай бурсы для бедных. Паводле тэстаменту яе засна-вальніка, выхаванца Пражскага універсітэта Йогана Існера, у бурсу павінны былі пры-маць у першую чаргу студэнтаў «з Русі і Літвы». Падабенства малюнка з будынкам бурсы (дзе, на ўсёй верагоднасці, жыў пад час навучання будучы друкар) дае падставы мер-каваць, што ён аднавіў яе па памяці, каб на-даць рэальныя рысы ілюстрацыі на тэму ста-разапаветнай гісторыі211.
Францыск Скарына нарадзіўся ў апошняй чвэрці XV ст. у сям’і полацкага купца. Пер-шапачатковую адукацыю атрымаў у Полац-ку, затым працягваў вучобу ва універсітэтах Кракава і Падуі, вывучаючы гуманітарныя навукі і медыцыну. У Падуанскім універсітэ-це Скарына трапіў у асяродак славян-ка-талікоў, найперш харватаў, сярод якіх былі Сцяпан Брадарыч, з 1518 г. канцлер венгер-скага манарха Ласло Шалкая; Вшцук Прыбо-евіч (аўтар кнігі «Аб паходжанні і поспехах славян»), дамініканец; паэт Іван Барбула, бе-недыкцінец, і паэт патрыятычнага накірунку Марво Ветранавіч. Значнай падзеяй было для палачаппіа знаёмства з кнігадрукаван-нем на славянскай мове — перш за ўсё вене-цыянскім выданнем чэшскай Бібліі (1506), перакладам на харвацкую мову кнігі «ІОдзіф» Марка Маруліча (1501) і інш.
Хто ініцыятар пераносу друкарскай дзей-насці Францыска Скарыны з Прагі ў Вілыпо — пытанне невысветленае. Магчыма, епіскап Ян, да якога Скарына паступіў на службу пасля прыезду ў сталіцу, а можа, гэта была іпіцыятыва самога кнігадрукара, пасля таго як ён знайшоў на айчыне падтрымку ў заможных сталічных мяшчан.
У Вільні Скарына выдаў «Малую пада-рожную кніжку» (каля 1522 г.), у якую ўвайшлі «Псалтыр», «Акафісты і Каноны», «Шасціднеў». Другім і апошнім віленскім
ПАДфІ Жргкскнн Сізллтл тагшнд го» йіпіолші'снкігоі нц/втгтдгопоАвікрты^ліг К.ІГ0 » Нсолшу Ш0Г0 п/гсігкое-іного ДІЛОМІ 630)1081 тымг • Лвл поаолкн спмнл йлптн ы[^гть прнкокіі окоёго коку, діші еог^ногл зхожллн • Тсн ПДКІ СОТКЛННі ЙЗСН езоры АШНЫ Ы[ЛІ[ТЬ кузлата
выданнем Скарыны стаў «Апостал» (1525). У параўнанні з пражскімі віленскія выданні Скарыны ілюстраваны больш сціпла. Сю-жэтна-тэматычных гравюраў ня.ма ў «Апос-тале» 1525 г., у «Малой падарожнай кніжцы» іх пяць. Мастацтвазнавец В. Шматаў паказаў, што дзве з тых пяці — «Хрыстос у храме» і «Хрышчэнне Гасподне» зроблены з арыгі-нальных клішэ, якія Скарына набыў у нюрн-бергскай друкарні Кобургераў, дзе яны перад тым выкарыстоўваліся ў лаціна- і нямецка-моўным выданні «Хронікі ўсяго свету» Гарт-мана Шэдэля212. Да сёння няясныя прычыны,
Убранне найвы-шэйшага святара Аарона.
Гравюра з «Бібліі» Францыска Ска-рыны. 1517 г.
210 Дэлюга В. Крыніцы і інспірацыі ксілаграфічных ілюстрацый да выданняў Францыска Скарыны // Кантакты і дыялогі. 2000. № 3. С. 3—7.
211 Ісаевыч Я. Украінське кнііговндання. Вятокн. Розвнток. Проблемн. Львів, 2002. С. 97.
212 Шматов В. Ф. Нскусство кнпгн Францмска Скорнны. С. 162—166.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
175
чаму Скарына спьшіў выдавецкую дзейнасць і ад’ехаў у Прагу, дзе заставаўся да сваёй смерці. Адной з загадак біяграфіі Скарыны з’яўляецца яго візіт у Маскву і нібыта спа-ленне там яго кніг. У інструкцыі вялікага князя літоўскага Жыгімонта Аўгуста свайму паслу пры папе Альберту Крычку сярод іншага, каб паказаць неталерантнасць мас-коўскага князя да каталіцызму, даецца такі гістарычны прыклад: «...калі ў часе панаван-ня нашага нябожчыка бацькі адзін ягоны падданы, кіруючыся пабожным жаданнем, пастараўся святое пісьмо рускаю моваю на-друкаваць і выдаць дый пайшоў да Масквы, кнігі ягоныя на загад Кпязя публічна былі там спаленыя дзеля таго, што належаў ён да Рымскае царквы дый што кнігі выдадзеныя былі ў месцах, што падлягаюць яе зверх-насці...»213.
Аналіз дакумента дазволіў беларускаму даследчыку С. Брагу пераканацца ў яго аўтэнтычнасці214. Тым часам маскоўскія да-кументы пачатку XVI ст. (даволі багатыя) не даюць звестак пра прыезд Скарыны у Маск-ву і спаленне яго кніг Больш таго, традыцы-яй расійскай гістарыяграфіі з’яўляецца лічыць Скарыну пратэстантам, а свабодны гандаль кнігамі ВКЛ з Масквой падтрым-ліваўся хіба не да 1627—1628 гг., калі па ха-дайніцтве маскоўскага патрыярха цар заба-раніў прывозіць, чытаць і захоўваць кнігі «літоўскага» друку.
Што было прычынай спынення скары-наўскага кнігадрукавання — адмова права-слаўных прымаць прадукцыю іншаверца ці капчатковая адмова каталікоў ВКЛ ад кірыліцы, або прычыны былі толькі эка-намічныя і прыватныя — невядома. Тым не мепш фактам стала тое, што пасля спынення (у 1525 г.) дзейнасці друкарні Францыска Скарыны рэалізаваць выданне Першага Ста-тута не было каму, хоць друкарскае абсталя-ванне Скарыны заставалася ў сталіцы ВКЛ і ў далейшым выкарыстоўвалася ў друкарні Мамонічаў. Скарына ж апошнія гады жыцця працаваў толькі як медык.
Кнігі Скарыны да выхаду Астрожскай Бібліі заставаліся адзіным тыражаваным пе-ракладам Бібліі ва ўсходпеславянскім арэа-
ОЕЬЬ’ЕЗОПО САР. XXVII.
Ріа^а ЛеІТакетяасоІо.
ле — аб папулярнасці іх сведчаць шматлікія спісы. Прынамсі, вядома дзевяць спісаў з «Апостала»: чатыры з іх у бібліятэках Украіны (Львоў, Харкаў і Кіеў), тры — у На-цыянальнай бібліятэцы ў Варшаве, куды яны паступілі з бібліятэкі грэка-каталіцкага ка-пітула ў Перамышлі (адзін датаваны 1619 г., астатнія — другой паловай XVI ст.), адзін па-асобнік у Санкт-Пецярбурзе (РНБ) і адзін нядаўна знойдзены Ф. Сокалавай у Славян-скай бібліятэцы ў Празе215.
Лагер іудзеяў (два-наццаць каленау Ізраіля).
Паменшаная копія гравюры з Брэсцкай Бібліі.
•гріррге (Іе Іа ВіЫіа» Габрыэля Сімеонэ.
Ліён, 1565 г.
213 РіеЫег/. Еіп УегзсісЬ сіег Уегсіпіушій йег гпазізсЬеп тіс сіег готізсЬеп КігсЬе іт чесЬгеЬпсеп )аЬгЬшкісгсс // ЗіСгіт^зЬегісЬсе Нег РЬіІозорЬізсЬ-НізСогізсЬеп СІа.ч.че сіег [О.чСеггеісЬіясЬеп] КаізегІісЬеп Акасіетіе <1ег ХУічзепзсЬаісеп. 1862. Н. 1. 5. 110.
2,4 Брага С. Доктар Скарына ў Маскве. Мн.. 1993.
215 Сокалава Ф. Рукапісны спіс скарынаўскага Апостала// Голас Радзімы. 1995. 26 кастр. С. 1,6.
Брэсцкая Біблія 1563 г.
Лагер іудзеяў (два-наццаць каленаў Ізраіля).
176
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
'НС = оіайі.
йох шрйст®ксйт (Зепф /4
рф р<?1|?я/ росэмЕіон 4ІЬо ХоЬзДіст •
Зррхйте к Йііе^с со
ВіФі|і<у0усЬ » !(і«длф Шоь* Й«’у4?‘ ІАР. I-
РІГ&^ЙІІ*Йр> внСй тя тоГьте 'ІіЬНС’Ііі НіС |||Д ——— М**^"—.' ' 'г Л 1 Ж' -“—'і’--------г1 *•?»•і»«і... |дчуе-I
«,,3роефппі ЬуЬ Ьлк•• »іо₽о*1сп?ісп|гігй >©ЬіеЫкс /ургзуткгзл рлііП’Ге₽еоге$тію ус<у Ц.^жй№Л,/ ці 5?Ьу Зіі^міо віі /у »аІ9 Містй ЗДгіпМп «сбі»Ь» «5Ф*»- Пісес©п< г.у Р$Тссп ндямй І?|іід«тг ГрглпіеЬ [і9^®уМ7 «ол'&йу тЬс »уф. 2І»^аРо''«> Ьяі піг-ілоЬ пав/гоЬ ргуФГл»’ плЯу4)/»й’сплур»лту «5спс|іт / Ылзгон - ----' - — ‘ ЬзспілуПк’Огкпіа гзесзу »г0у0і?ісЬ /Ы>КМ’гсдь ІЛЮ*м:р псрг)СЬросуріа.
“шеф ЬзкІіп’оЬуоЫгоЬ. /йЧ Х)сзупгі гЫьу 23О0ОПФ го$ро? лО$к |ІЕЗсше/усо5ЫкЫі»оЬу/соЬгІу роьі-03ро|Іг-епкт/оЬоп’гф^о:в Ьуіу пйЬ со5ро|іг5€Піст:3? (ійіо (к
1а€сіу<ІЫі(і4 СеЬу 25одь»тьзро(Ь5€пГс «4* п*іеслс: ў
ЗХ»«ІПкЬ<т:ЙСйІ(:г|ЫтркізФг пс^ у$т*<М Ьпі4 іі?гок0Ф* 5 і^ь«« Зуьы&а
рргутгзЖВод/1*47іе4> |к ыылмім:^ рі,у .ЬютямЬ» В«>фРОЬ>»сЬ<т п* і.ЬііоткуГ«/йЬ»Іі.<гё<цаІ»віісу («і пЛс: к тШ (і« (іто.
Хріі«5«'віаоа'Яіо Г“Л«тіе» (цЯкпііа/й лю5-л4п:<«’0ОЙЬ л
. ......................г}е;1?теГО}ІаІЬовіНоЬуіо{к>Ьп. К«Р"'
“р'ЗспяйяіГінтЫЯ’оЬйпі. ». ХзсііісЬу дов:Кіса>ЗРОвгЗ“ _ «
СЬі-Ьгп.,1 Еов/.’Пі«і'Ь.Ь5Іе тіаЯ<1< »уэлп'йнс«поімік: Г Г»ійСІоос ’ V-(іоіа (]> Гч'іс гіоо/. овсп’о еоозяупе осоос роыі«с
ЗроЬй«гІЭо"}< сн’ійсіоосЬр шсЫсеоЬ*ят(і»е«о/Й0«Ь*іт4 ».»«/<= ІЙЬооіл/1-олі.сііі есо»йн’ілгіоос іоііа(і«ы<Г«-е»ГоЬк«4>«*’: К Ь‘““е»
оЬсістпоГсі. сйіііі(ій1с.
В рі5С5«’лі Ьод ссойіЫоеС,г* с5го»5ПйГсЬг|істій5іеІ«ч’’о»' пчву.. Ьпіет/йс.сілпокіпоіаГСсыПоІ »віа«п4(іепіесрео1-і:оьзяііі1«,е оп> >
Г«п’іес50іті«4ппопіаріепРГзе ло/тослгп’оовосроЬаіасе Гго>" 4Ь. • <•
«( Ьіек. .«ргоіс
Роп’Н'г»еНЗ’’й йіеЛЬ.ьзіе ЬзапіГігедГііс^^’кЬІіаІйе гозроіісзепіе тіеЬхт п'оЬііті. 4 ЬуІоооЬк. ‘ І I
т »і«ІЛй|Лс,",р?,І’«**»«І?"'
”^'г,,),в.«.*^вЬрелЙтгЫсПйіпіц’0»«і. ісііімо У($т7н»(1.'^ак7л.твпт;опі77і« '‘.алНру/^ОЬгзЬіОіаЛ <«Ь* гссдвЬтй'/» Нвгурап&ад віфй«»сзупі{/ ' “ ' “* " ““*"А
Ц» >п>іч«*сет V і аюмв&пт сеў П»і4сіа^і Ьуіе ^ярГг$снь
Т?ріст?(5с 'Дрсві ;лту|аып' Гоыі і'о«‘-іс{урізг<ч'-пу г«<-« то(?г(і: ЬсЬ: 21оГ>Ыхтсіс(Ьп'бпс«шс>Ьж*»сНн‘5І*!іНі Ьу[оЬ р»сумТц/у орд'Ьеё хс$го'’? «л ргй®і/ушІ^іГс&мсроМУусстГмг«»сп</ йЫл кЬ?іоісігстсЬ №*|1ірЬсцр Ёндіе рссорК-'гк'«плжх'ОтгГп» э еесгт«Ьротот(ітед' парсітопа іе|і «ІіуеІйі ікніы'.ре^пі,
віе сігейГ і япі рўЕ(м>аІ/рг$кЬ сс ІП іяі інц сгуг* _ Лі’рі Ісс Ьуі©. , “ЫаркоЬ) © іе,Т р*зеЬ »ріс Ь-т/пІЬо ріегтеу |Й сО Ьуіо-' АеЯ’ОЦуі) ;е іс(г 5 «і^сзедв кіупй.
с«іеЬо) , ДйЬо/ Вістм/’4 >Чс^йТй/»«’1>у/ »яа схчв тінГсі» ^:еЬл»УЗДйЬп4 а Гіе г?«3 г©?ц/ ** ыіл/сс Іе|і/ ід ніс^4Ііл дн»Ьл/а ______________________
> ^сОдгсвв^п* (еі п«& ргзерлГГійіпГ: 21 Ьнф ЖСГіЛ^ЬМЛ Ьуі к ,. . ’
>ода. >.Рлрй Ьрм |1<і («V” **
ГСу ’ЫіІ. ’ >ые«к !».». ». ’* ІІ)РН4. ». іт. у.».-, Т‘ ^Ь--9-4-
«•Гзлірсў’ вЯл* (і< э і на’ шй уі еІІ$лМіег/ «л. й ЗАіЬой^/ У -
I рвшсря/ а
«гул/дЬуз г •-
«то«і яЬуЦе кев:лізс0|Ь»в!5«папіГ©ьітдтгміс з» '&> / ЯЬуЬу »Ы*яфо»апа іне Ьуіл. гротюп4І «Я? »»г ™
ь®.?. //пг '.в.4.'ісгх.іо.п./гнп.рГаСмв.а. г*с«пй« у і»ісКкг«р^т
і«г«ог ; . ,
1 * всюогіспіе ПйЬлу Зіотіе. |і. у »о.З? і’десуг етсЬ Іес« » віЖ |л- Н«М» <Ь ІЬэіяеіовл «5- чв.ісл»
геті» ігрТНс 1<Р гсьлго. рлп 8» 25од Ьк>д4'(Мйн Іргл^лт (Ьут.> Ісо гМ> ЬовоіісзуС» рсісіЬтоф.
лГХТ^&' *^рг<оО’|сйк>».
Зв СлтІ С ^кію Ш< у^істй.
Ж_’ 25ктійЬуІ4пі< (*Й5Г ЙІЙ МіЫгохопд у р:о ю ,ші/уЬу(у йство
'йгсЬф'*’ , уОу 5Ш01Й»/ *н
З&о&іпв» роГпы>в
04 «Г
/I
Брясцкая Біблія 1563 г. Пачатак Першай кнігі Май-сея.
Складаны набор (у 4 слупкі) і выкары -станне багата аз-добленьа заставак і ініцыялаў — ха-рактэрныя для другоіі брзсцкай друкарш.
Брэснкія /ірукарні. У сярэдзіне XVI ст. дзяржаўным чыпоўнікам, які адказваў за рас-паўсюджанне афіцыііных дакуменгаў ВКЛ, быў канцлер Мікалай Радзівіл Чорны. Ён ат-рымаў гэты ўрад адначасова з вышэйшай дзяржаўнай пасадай — віленскага ваяводы — у снежні 1550 г. Ужо праз два гады ён ар-гашзаваў у Брэсце друкарню, якая стала дру-гой у Вялікім Княстве Літоўскім па часе за-снавання (пасля віленскай Ф. Скарыны).
Галоўнай дзейнай асобай ад пачатку працы друкарні (1553) стаў Бернгард Ваяводка — кракаўскі друкар, які прыехаў са сваімі шрыфтамі і неабходным друкарскім абсталя-ванне.м. Зараз вядомы чатыры яго выданнг
пераклады пратэстанцкіх прапаведнікаў К. Імлера і У. Рэгіўса, а таксама «Віды мовы» і «Брэсцкі Катэхізіс» у перакладе М. Рэя, С. Заціўша і самога Ваяводкі. У ліпені 1554 г. Ваяводка ўтапіўся ў рацэ Мухавец. Ёсць дзве версіі абставін яго смерці Адна абапіраецца на іпфармацыю з ліста Лукаша Аквіліпуса да Гозія, дзе гаворыцца. што Ваяводка ўтапіўся, купаючыся ў «рацэ брэсцкай». Аднак у вы-дадзенай годам пазней кнізе Мікалая Рэя /<2у\со( і зрга\му росхсім’е^о з/іасіісіса М. Кс|'а>> паведамляецца, што разам з Ваяводкам пата-нула шмат кніг на гэтыя звесткі абапіраюц-ца прыхільнікі другой версіі, якія падазра-юць не няшчасны выпадак, але акцыю су-праць кпігавыдаўца пратэстанга. Маёмасць, што засталася пасля Ваяводкі, атрымала ў спадчыну ўдавгі — Дарота. Яна прадала абста лявапне друкарні ў Кракаў друкару Марціну Віжбенце.
Брэсцкая друкарня была створана далёка ад сталіцы і аддадзепа прадстаўнікам мала распаўсюджанага пратэстэнтызму; япа выда-вала кнігі лацінскім алфавітам на польскай, пакуль што малазнаёмай мове суседняй дзяр-жавы. Прычынай яе нядоўгага існавання ста-ла, верагодна. відавочная неадпаведпасць прадпрыемства Мікалая Радзівіла Чорнага грамадскім патрэбам.
Кнігадрукаванне ў Брэсце аднавілася толькі праз 4 гады пасля смерці Бернгарда Ваяводкі. Рухавіком яго былі пратэсганіы, што прыбывалі галоўным чынам з Польскага Каралеўства пад апеку магутных (на тоіі час парадпёных з каралём) Радзівілаў. Праісна-вала яна каля чвэрці стагоддзя (1558—1570), выдаўшы болын за 30 назваў кніг. У адроз-ненне ад паўднёваславянскай пратэстанцкай друкарні Прыможа Трубара ў г. Уры пад Цюбінгепам, якая прыкладна ў той жа час (ад 1561 да 1565 г.) выдала дзевяць кірылічных кніг, а таксама Малы Буквар глагалічнай, кірылічнай і лацінскай азбукай (1564)2іе, Брэсцкая друкарня мела толькі лацінскія шрыфты і выпускала толькі польска- і лацінамоўныя кнігі. Магчыма, гэта было звя-зана з тым, шго ініцыягарам кнігавыдавец-кай дзейнасці ў Брэсце была полька — жонка Мікалая Радзівіла Чорнага Эльжбета з БІыд-лоўца.
Новая друкарня ў Брэсце сі ворана на «не-малыя сродкі» брэсцкага старасты Мікалая Радзівіла Чорнага з мэтай служыць «усім
216 ЧорчнЬ 77. Нсторіц'а српске кнрплнце: Палеографско-філолоііікн іірнлозп Београд, 1987. С. 191—193.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ культуры
177
С(ТрпК>ПК
(бкЬоШроГ'Сй&гцх?.
Л Д І)й»Ц
Л С ^іплпяМііі.
» С
ж ЛгРМеьпа&ІфгіГкг&еі.
а Аі(ІЬ®у >*«& »4 Еглпс»о& П»ЬС«г
н Л<фя»у Л» »4 Ргойо
пнегзЛо-
I Жок4$іме.
” і>:а^ЙМЗ«Ію4ОійДп.
ь т»5 пя еф«уФ паыьпь
14 С^ЬурдКЛте.
** X яЬГіе&істі фІсЬупйРгў
о>ош
? ЖвойЬЬгі«»Г«»^ЬЫЬй>
ЫоНоЫйяф. (Цгіпдо.
* €ЙДО оІЬо реГгвтет пв е&
„ ^ргй«і(51<5 Ііфійг? НІФ*М йгаку ? доі&ті у} Вдаійгу(ачті.
* (^5<«доЬ:тспх’йікдў Ы}ўкро V у> Ь/Ьле ісЬпй0АІ?р роЬЬп'і^ (Іцркс/у рту/3 с^Ватх/у 5 длі тй ріегп? Влтркгу $ пкдо в?гФо
?йШ 145 Ь»«йу, з кЬпсу тйПгусу Ь}в«ті /ьт$л д«Й4 роь
Ыьв. ЬшдістіЬхРЙтЛ/ ЛйНеупзта
„ ЗроП«Г;<«РЫ№ЬоІ«^Ла «»«^п^ті^т.і/а(<л »<«с«8о «5Г !'<>’’«’ в Ч ь еВмкЬЛікпйгіЫіФЙфя**
і>тгм'<ІіНГ5Ія“8«! Іт₽»І«а»4г|Л.
,. П».тттрг«ігодар«даг’4 <Я«ІМ₽«т 5 пкготсуфсяч» < ваГіЬ.п.М«ч<!«ГіЬт.Во«К» <с >»(5уНіЬАыгеЫі4іа~і»53Ім
тцЛЬЛ-*" •>«’>» ЫВЧ<г<а<>1«Т<””«”<й<>-
8ктрі«і<п5уС5«(ІНі» №<”»” І>аупіЬ«5ініпі<тйіВіг<1«тр Ц$Сй1с/удлІЫзЕа»і<іНт/уЫ<Іс9 6рф(14аЧ(рсмйюі«зфв йдо/й,
ву ш(5усеіГзегіг рі«т» V Ііфюг М Ьу ?я>*Ьд (ямкіМ п4 |іюст ^гопк.
(рЫдаомЬуітвіа» ів ш^Нк^пісрв/уІ^Ап
14 ЙПіІГДтшііезПпрспЬЛйсзес ІідЬ;йШ|ШЫ Вр^30в(5<Л«5
гу С3»$і/ п4 ІЙСяК ср[іН гаі^А З^» Г5«За<Й^
<3 іц 0ркч?
Ёі|і. 45
ПЕІЬ’ Е5ОПО САР. XXV.
Л/егі/а еіе / рапі іісІІаргороСчопе.
краінам пад праўленнем польскага караля пана нашага, дзе царква хрысціянская словам Божым будуецца». Галоўным майстрам быў запрошаны кракаўскі друкар Станіслаў Мур-меліус.
Дакладна вядома першае выданне новай Брэсцкай друкарні. Гэта канпыянал Сгані-слава Зарэмбы «Ріезпі сЬхеаі ЬозкісЬ» У пры-свячэнні аўтара падскарбію Радзівілаў, Станіславу Пякарскаму (прысвячэнне дата-вана 1. 11. 1558 г.), гаворыцца, што канцыя-нал — першае выданне новай друкарні, «спроба» новага брэсцкага друкара паказаць сваё майстэрства і магчымасці друкарні. Ак-рамя канцыянала вядома яшчэ 15 выданняў Мурмеліуса, з якіх 10 маюць яго сыгнет
(іспавалі тры варыяніы сыгнету, прымяняль-ныя для выдаппяў рознага фармату). Час, калі спынілася дзейнасць Мурмеліуса, да-кладна невядомы. Самай позняй кнігай, дзе ён называецца як друкар. стала выданне па-лемікі паміж папскім нунцыем у Польшчы А. Ліпаманам і пратэктарам Брэсцкай дру-карні Мікалаем Радзівілам Чорным. Дагуец-ца яно 1559 г. Адпак магчыма, што Мур-меліус працягваў працаваць да 1565 г. (год смерці Радзівіла). Адсутнасць імя друкара на выданнях Брэсцкай друкарні некаторыя дас-ледчыкі тлумачаць тым, што выдадзеныя на той час кніі і мелі выразна акрэсленую анты-каталіцкую накіраванасць217 альбо былі над-рукаваны на шкоду іншым выдаўцам218.
Брэецкая Біблія 1563 г.
Стол, на ім хлябы.
Габрыэль Сімяонэ. оГіраге сіе Іа ВіЫіа».
Стол з хлябамі. Паменшаная копія гравюры з Брэсцкай Бібліі. Ліён, !565 г.
217 Напр., «ІІі.чІогіа о раріеггн ,)апіе III, кгбгу Ьуі СіІЬепа Ьіаіодіохуа» (1560 г.) альбо твор Марціна Рэмігія з Хэлма, што меў шумпы рэзананс, Еіяг сіо к.чііука Вгхссіпуу, шіпі.уі га па Тупсц» разам з «Ріезпц о Іоіточ’зкіт Мапіе тпісЬбху і тпінгек» з нотамі на чатыры галасы (выдадзена пасля 10 студзеня 1560 г.).
218 У Брэсце выйшлі чатыры кнііі Барта іамея Граіцкага, нрава (каралеўскі прывілей) на выданне якіх меў кракаўскі друкар Лазар Андрысовіч.
УЗДЫМ I КРАХ ЛПОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
179
Можна, аднак, меркаваць, шго пасля 1559 г. (альбо 1565) Мурмеліус з’ехаў з Брэста. Кіраваць працай друкарні ў той час мог служка Радзівілаў Кіпрыян Базылік, альбо «жыд-друкар», які жыў побач з друкарняй — яго ўпамінае люстрацыя Брэста ў 1566 г.210 Якраз на перыяд працы «невядомага друка-ра» нрыпадае стварэнне найболып значнага выдання Брэсцкай друкарні — «ВіЫіа вхуі^іа, Со]е8( кзі§§і 5іаге§о і Ыо\ее§о гакопн хуіаяпіе г гусіом'чкіе^о, ^гескіе^о і Іасіпькіе^о по\со па роізкі )угук г рііпозсід і м'іегпіе \уу1огопе» 1563 г. — поўны пераклад Ьібліі на польскую мову, самае буйное па аб’ёме друкаванае вы-данне XVI—XVIII стст. у Вялікім Княстве Літоўскім. «Не тое што насіць - вазіць цяж-кавата», — з’едліва сказаў пра гэты фаліянт арыянін Сымон Будны.
Пераклад са старажытнагабрэйскаіі, грэц-кай і лацінскай моў зрабілі спсцыяльна за-прошаныя з Малой Польшчы кальвіпісцкія тэолаті і літаратары (сярод іх Ян Ласкі. якога лічаць ініцыятарам выдання, Рыгор Орсацы-вуш (Оршак), Францыск Сканкор, Пётр Ста-торыус (Стоіньскі), Андрэй Тшэцецкі, Георг Шоман, Якуб Любельчык, Франшшак Ліз-манін, Бернард Охін)220. Перакладчыкі выка-рысталі тэксты Бібліі на жывых мовах — ня-мецкай, французскай. У падрыхтоўцы вы-дання Брэсцкай Бібліі ўдзельнічаў адзін з буйпейшых арыянскіх пісьменнікаў і тэола-гаў таго часу Павел з Бжэзін (каля 1525— 1591 г.). Пасля заканчэнпя друкаванпя на-кладу Бібліі ў 1564 г. Брэсцкая друкарня асобнымі выданнямі выпусціла адразу тры яго гворы: «Аб няперашніх разыходжаннях», «Аб спавяданні веры ксяндза Сарніцкага» і «Тлумачэнне Слоў Святога Паўла». Асаб-лівасцю складу Брэсцкай Бібліі з’яўляеппа адсутнасць Трэцяй кнігі Макавеяў і змя-шчэнне сярод асноўных тэкстаў Старога За-навету апакрыфічнай «Малітвы караля Ма-насіі». У Прысвячэнні Жыгімонту Аўгусту «Жычлівы служэбнік, паслушны падданы і верная рада Мікалай Радзівіл еісег.» адзна-чае «...пад хвалебным імем В.К.М. загадаўшы гэты падарунак выдрукаваць В.К.М. свайму міласціваму прыроджанаму пану до лібрарыі В.К.М. даруюякая ведаю вялікая ёсцы..».
Увагу кожпага, хто браў у рукі важкі том Бібліі 1563 г., нрыцягвае аздоба: два гравіра-ваныя тытульныя аркушы (асобныя для Ста-
^егртотс (ді|1, 49,
п1Пл»птЬ5Іс(ІпІоГісс.'Гр:атоіО/2а СеоупіоЛа^Гз^ЗЫсІіІОт'й, па з <>ійсупГп -3 (зясіаеп ' з іеЫгя Ьус р:зуп:е(1і езЦіМ пг'.от.іпсу
Ьіпсзсіп’оікяо зе!п»!'«соп«во/ оіютгпвдаіесепш, ізЬ| »|Ыші, соЬогаЬютгаНІа з.зсегткэіч» сзіікіатрузараіоперогзяіу.
РУУЗЧіепіч РоО|1атоН. л Ц>різтЬус{і*злсоіл4ьз№:йр:зеЬ
п 2іі»ГзсЛ«<51пру0І0і0(йіелі ’ ЗОДопа, ійГгогл.іе(ТроЦсітг ЬеЬа ОеІ>осзо<іе фЦасапіет еее,, «-»• -•' —
Ьіпет тласГРісгзфу екЬіпс/а рооііашГі тіе&зіапе.
із. ГНвя сеу ?>іепіЬеозсепа|ііі ю Еі«/а Гзес.а па рі асі Ьз іе(іа е, а ютз Гм Пй ріаст ІоЫсыьяг: 3 Егссо, ______________
пе- Іпп ароо|ІашВііеуті<Ьрапе. /-“•мйС- .. л
>. ТОГзсеІіПясзутяЬірізтоусЕ» ( ’ Г , | ПІІІІ >8.
паІсзасс,Ьо:егаі«’пістПііяСбм ; 'С'*Т’ .. ЬяушГспЕ.ЖсігмаЕоіоіонісВО
ЙЬгЗУПЫ рцутісн я вбііе 2(<іг»п у |у і >о»>іе « ЬгЬарцеь
о№кпо&іа р4й(1а/ «аіыесзыа »І Ьо і'ОіНііГц. : 21 геп «Ьфоошіех с:т.чойаіііетілзуроеет(ін>ст 53гаеІ(Гіст.
15.
ійіо оМО бйві Ь.Ьа тіеЫіапе.
3)ія« КйрГапа,
П»НіспІЫ
ЬсшГлгевтг. вс
ь і й
аіс (ОпуфіПў / «4 Ісоіуф ЬуГу гоугу ссітготі. ц.
вого ЗітйсіііЬсЬ. г всг:|'$ік«.
о ДйпсміКдГоеа
Н Н Г*
Ыі/М Гіукп» Ь’Л* Сэ. д. , ткні 'пя Ьуіуяту ссіппўпд.н.ву/
1 урсгсГ
К І'ЬідгЛі І&ес Пя 1!оік«Б П* * рісгГ«іГйТлОп.
ля ІмРоФ тмікгд/ кго ЖГоЬ»-
» ОДтв|?і&уі* согох
гоЛдроЬ Фі'сЬ?/ » Н&іеу Ь -і V ГРІС г»ф»гоГро:.'
І'СфГу ріого* гоуО пгогойі ЭАарілп-0
> Р->Ш4 ЧМіМСр
І.лПІ*
ГС4 р:5уГОІІ$ОГОА4 по&оойрн
” вям' >рйспя <«пі!ім«.
* СіярГл Іяків**
* рй ^'госогой
ігмчгйй
рога і Новага Запаветаў), гравюры-ілюстра-цыі да першых частак Старога Запавету (кнігаў Быпця і Зыход), прыгожы. добрачы-тальны гатычны шрыфт і рознага намеру ініцыялы.
Гравюры-ілюстрацыі выканаў высакаклас-ны майетар. верагодна, запрошаны голькі для гэтай мэты, — ні да, ні пасля Бібліі 1563 г. у кніжнай прадукцыі друкарняў ВКЛ яго пра-цы не сустракаюцца. Аднак вельмі падобныя і па кампазіцыі і па тэхніцы выканання (хоць । меншыя па памерах) медзярыты можна ба-чыць. напрыклад, у кніжцы слыннага італь-янскага паэта Габрыэля Сімяонэ «Еі§цге сіе 1а
Брэсцкая Біб.іія 1563 г. Убрамне нааьышэйшаса святара. Мастпак рэканстрііяваў гэты іістарычны касцюм іначай. чыч Франныск Скарына ў 1517 г
2,9 Бершадскый С. Л. Лнтовскне еврен. С. 409.
220 Рг. 5. Х^іасіотозс о ргхекІасіасЬ ВіЫіі XV Кгукн роБкіт. 8 36—60.
Іытульны аркуш Брэсцкай
(Радзіві чаўскай ) Бібліі.
Брэст, 1563 г.
180
ГІСТОРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНІГІ
брмі <і6о Е X О С V Ч. Ссгртопіс
С’кЬ. 7’ ХіЫ'Піс'фпуфіву/уЬітііпіе 1« Шгс(Тг;уішГЧтоіЛксіп»Т»ге е Злткгі »с»|х> іпоГ>іЬ5'піп02ЁГоЬ4тп4рі«(пі(іі СоЬіс ЬвтГфоюяГ*’
с’*»і оіЛкда8* 6рі<і»івт>ссіЕгПісуГ«вдаіс 17 ®р»а»іГ5« іу ' й>і«Ео 5« ііоЫ г ?<>»>» Гв*о₽о*
піч/еееіу.іЗім *с/УЙЙОМС&«Іті<Ьзут<ті. Г5Ч'«ВО/п>іріПге5«іа<оКілт
Рврюввлу,'. 5’ *21іііЕоі<>*оЬІ<»Ьі5<Е(5Ь»1<рІ5у 5ЬІ«э/4»Гзге5»<ірчісокі. т</рой<|йрл« вірагг(га>еуяі. ЬусЕп.утоГіу'НедоГріііСВІеЯО/в 18 Л Грі4ті(5 «ІОп>в0€Ь«пЫ» (тнуГг.іств»«
“і Ок’рр,„ь„ ЬуСйЕюксЬяуЬсЬік. ііГ55(осі>Ьіеуетотпс9о/аро(Ш ’ <“!•
ііС/Яймкіеіс/Іо брысРіоСсўуЕЗЕпгПіс^Ьвс» ®1Г?кп<іоЬ«Гоі(сііте>ісГо. 1Дпт«ХЛ »оі»«»»»ріос толЗугспі/ЕсоіяЬхЬястоьЫіііті <’ >впсдо €1>«»Ы скзуп'Гз т> »• ртр/п.-.і»«
*“раІесзсСіяІоКй/ііп'Гзептіріііі і<Ьп(|ігоп</4ыпдкдо пДЫіідв »т/а«>тР»і«у
*ХвМ. со^ІоКія/ЫПегезутітзтув. Г - -----------------------
II» 5(ос^«п Гзчегет Фр:4т»і(з 5 ЬшпцгопкДФ» «?кгза)«/уіх>сп’пйПгз/дІі(Ітс'<5Го 20 (~ ^аоііоіопісуходуш|$» ---г------ -
,2. »!скй«,!с5геіу»о1с45Іо«Ді»с ЛяуоГгуіяПісеГолеЬепГпЬііідіс
ріясРіГз іс » сзесееф Еогісот і'у/ тпппііасоЬіосопасюяг^пяыгіе (пв(м1(т,(ів„,9
ЬйчсроіеЬп'у/йЫоі'роЫпдку Ііет’ ь,«.
(ісопіе. >і. €о П>іеІороІ05уГзп<(соіссЗсЬіі
@р><Кіоі(5Д>еІ ©іайізЫзетосі бЬзупіе/іііювГі'Зутс «ІозуГз ®усут/Гео«орі<іпчГ55Іоест.
2І5<іІО5уГзіе«’оііеГоІс<ірооЬа « .,__________-___________,
" (Іго»(Ьзупі</>сЬуі«п«піфпоГ5О созтйп'іЛзсоЬвЬіЬс/у роЬлпКі
110- ТОГзуі!1 УО|Г«5<І»І« ІПЬОНРІЗзСЯСІ»
,у’ С4?і(Ьу®Го1с<іфю (Уезупі'Ьуо (1.етв/з«доП>ісСяесо>ек(Ітіе»
півп'і<ІЬессп>я.
(ІюпіП>і'»4.дьЙ<ы»(І«ІмЬвро
Ьтн Д'*>і>і<д«. рі|Ы>
СіСЬ'ГкЬІШ ПІ«Ь (Й$уоі« Гн «ЬсгкЫгг. (лед» дві^ісомівдпіоп'твіЛ'іІі'тпче
Ьіепг
2і. €о Й>іеІороІО5уГзп<іі»ксЗсЬп
Ьід}.
0в?йье«сго 1'ок Ьят соЬіс.
ІіітсаЬ Гк ія соЬіе рГязоп'ясу торуіі ро(Т«зйііія іпьонріЗз'ясі»
** 2)Гв?ДПйрвГ
СГ5СС1Й (о^іл.
АС всг5Я-«й'рі»1 юм Іеікія.
АХк ПС”Г$л п<і гігігізм {уі’гіл.
* Ді^шй’Мося.
г 5«ес.
а І>гл?5і / РсОм
П<Ь гсіьЛ Ь'^орімЬдаісі’іг/
». Дг4в№.№
іу/<І5САп<вЬ«Ьу іфпіегеуітосря ЬзуЬ»істіі€Ь»с«Ьіпу/п<і©Гсзу по. півк'іяЫспюя.
®(гЦ>П!Й @й>Ші>е«й>Й.
ы ГСЧсРо « ? Ь(4$ЙПІ«/І‘СОДП* |Тг)упі« цйВгухпл ПР/СсуІ&ЬСздорсі у^егРРвГіі) 11^, іп> 2Ік ІПділг? ютуПпйтеупіоаі: « Гв до.’Зі / дЬт суіп пй& №$ут> рРЬвй(Гетет Іс.с теу тодГр Ьус о* ЬйС5ОПФ«Ліс.ЬуГо <ЕЯ>у| кТлГтс тів й^ссті й|Ім»₽4 тідіоіхтікк^Ьу пплер.
1 С^егаЬй» пгісІТову ХДОф п&гупнш.
« 0рі<іі»іГзс<>кГзс5сувсоІ5Ьі5« «сЬподкдо.
іРявугут/СГзЫііітіЫояіоІСісі' 27 2іеуКо1с<іЬ<ЬвроЬ Хсяіісст/ іі» Гз'сзші ІоКіп/4 пя тозпіуГз дьііе дяІоіяЮівўІі Ев по(5'піп (То рпІсоіяІоКіФ Іп-
*» г.'Ьо>7Гз'зсгст уіокт оріФ га СуВіоЯіТрЫвнТззЫзеювву сгіТз 1 2ійі(Ь»у з<осе оЕоІопіедо еуіп/про»1ссз'Г5КЗІо«т/піі!со росзутТз. суфпо(і<ЬсЬв«пвео1.
»» брютіГіііІіІоетКсяпіесоЕо 25 росзушТз«5Й1іГу у&іЫіеІпі н г *<<б ь,( Со шедо/Гз«оЯ п<іЫо>і/п« Ссо/ « Ьоііі<до/<С)«(з1і/у2зпЬЕізе5ІО спп,, еут Ьсяйсп різурівч’іГз 4і|Ь»у е<і(зсзсссдо. (ІяЬ»і» Йт>/ •
Зіоге- >о ЛЬсЬ5іеГ5різ«Ьетпвр(іЬ4'П>і>^"’}7“»,"«йо
2« ЮсзупіГзСсіС5ССГУІ!оІс4зІосе/4 С5піеНяЫІЬІ«Ьу/кроНяЬп<пя 50
різуЬіусГзпясзсейф Еогісос1)/сз»с// опет(1ок. СйЬіктСЫеЬст
Брэсцкая Біблія 1563 г.
Анёлы трымаюць крышку скініі.
ВіЫіа, іІІііьігаГе сіе кГапге Гузсапе» ў ліёнскім (друкарня Суіііеіто Коуііііо) выданні 1565 г.
Як ні парадаксальна, але Брэсцкая (Радзівілаўская) Біблія — шэдэўр кнігадру-кавання ВКЛ XVI ст. — вывучана вельмі сла-ба. У 1865 г. папячыцель Віленскай наву-чальнай акругі Іван Пятровіч Карнілаў саб-раў і рыхтаваў да выдання «Віленскі вучэб-на-літаратурны зборнік», у якім меркавалася змясціць «Апісанне Радзівілаўскай Бібліі». Аднак зборнік не быў надрукаваны і невядо-ма, ці захаваўся яго рукапіс. 3 таго часу Брэсцкая Біблія толькі коратка ўпамінаецца
ў працах гісторыкаў мастацтва і кніга-знаўцаў221.
Для даследвання гэтай кнігі патрэбна інфармацыя пра ўсе захаваныя паасобнікі. Наколькі разнастайны і цікавы іх лёс, можна ўявіць па асобніках Радзівілаўскай Бібліі ў Санкт-Пецярбурзе (тры з іх мае БАН, два РНБ і адзін — Расійскі дзяржаўны архіў Ва-енна-Марскога Флоту)222:
Бібліятэка Расійскай Акадэміі навук. Шыфр: 2187,(.тпах./2152. Паасобнік поўны. захаванасць здавалыіяючая. Тытульны ар-куш расфарбаваны, пад тытулам надпіс: «Негеіуска». На першым аркушы надпіс «ВіЫіа Роіопіса» і штамп бібліятэкі Вілен-скай акадэміі. Тут і стары шыфр: 1.4.1. На рэ-стаўрацыйвай паперы, падклеенай да тытула, запіс: «г ВіЫіоіекі акабетіі ХУіІепзкіеу багет
Тасіепзга Сгаскіе§о Таупе§о 5о\сіеІпіка і Сгіопка 1юпого\се§о Рсуіе акабетпіі 1829». У тэксце шматлікія падкрэсліванні кінаварам (чырвонымі чарніламі).
РНБ. Шыфр: 17-а.14.1.19. Захаванасць зда-вальняючая. Гэты паасобпік цікавы тым, што ўсе часткі Бібліі падпісаны ад рукі славяпскап мовай, кірыліцай, таксама кірыліцай прас-таўлена нумарацыя псальмоў у Псалтыры.
Архіў Ваенна-Марскога Флоту Расіі. Шыфр: ф.9 Дубасов, X 1496. Паасобнік вы-датнай захаванасці ў шыкоўным пераплёце XIX ст. працы берлінскага майстра Карла Ле-мана. На пераплёце — герб «Наленч». На ўнутраным баку верхняй крышкі надпіс пя-ром: «Ех ІіЬг. Біапізіасу Кабгі\\’і1 859» і нама-лявана пяціканцовая зорачка. Асаблівасці яго ў шматлікіх маргіналіях XVI— XVIII стст., зробленых на беларускай, поль-скай і арабскай мовах. Арабскія прыпіскі знаходзяцца ў тых месцах, дзе Біблія апавя-дае пра ліхвяроў, свіней, чужых багоў (балва-паў) і інш. Не выключана, што гэты паа-собнік звязаны з усходазнаўцам і пада-рожнікам па Турцыі і Блізкім Усходзе Вацла-вам Жэвускім (гербу «Наленч») і апынуўся ў адмірала Дубасава разам з маёнткамі ў Ста-раканстанцінаве на Валыні. Калі гэтая кніга трапіла да Станіслава Радзівіла — невядома.
У 1569 г. у Брэсцкай друкарні выйшла кніга М Барлеціуса «Нізіогіа о /умюсіе ...}егге§о Казігіоіа...», у выхадных звестках значылася: «г Огцкагпі Сургіапа Вагуііка». У
221 Нікалаеу М. В. Шэдэўр Брэсцкай друкарпі // Помнікі мастацкай культуры Беларусі. С. 144—149.
222 Нікалаеў М. В. Экзэмпляры Радзівілаўскай Бібліі 1563 г. у пецярбургскіх сховішчах // Васіапіа к5І?§огЬіогб\у Ка<І/і« іІІ<і\\': Масегіаіу ті^сігупагойоч/еі 5ез)і. Оізггуп, 6—7 рагсігіегпіка 1994 г. \\'аг$/.а\са. 1995. 8. 95-100.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУАЬТУРЫ
181
гэтай жа кпізе быў надрукаваны прывілей ка-раля і вялікага князя Жыгімонта Аўгуста, дадзены ў Любліне 27.3.1569 г. Прывілей аба-раняе новыя выданні. якія з’явяцца ў дру-карні, адначасова канстатуе, што кнігадрукар не мае права выдаваць кнігі, накіраваныя су-праць каталіцкай веры
Апошняе вядомае выданне Брэсцкай дру-карні — гістарычны панегірык Яна Каха-ноўскага «Ратідіка }апомі ... г Тгхсхупа» (1570). Нягледзячы на смелае (у прадмове да гэтай кніжкі) сцвярджэнне Кіпрыяна Ба-зыліка аб Брэсцкай друкарні як аб «сваёй» і нават выраб уласнага сыгнету, варштат нале-жаў Радзівілам.
Мікалай Радзівіл Сіротка, які атрымаў у спадчыну ад свайго бацькі, Мікалая Чорнага, сярод іншай маёмасці добра абсталяваную друкарню, загадаў перанесці яе ў Вільню. Вывезенае з Брэста абсталяванне нядоўга прастаяла без ужывання. Новая друкарня, якая мела лацінскія шрыфты, стала спачатку добрым дапаўненнем, а пазней і моцным кан-курэнтам беларускім віленскім друкарням. Друкаром Мікалай Крыштаф Радзівіл Сірот-ка запрасіў Даніэля Ленчыцкага. Адным з першых і найбольш значным выданнем ад-ноўленай друкарні сталі «Жыцці святых» Пятра Скаргі (1577). На друкаванне гэтай кнігі і на абсталяванне варштату Сіротка вы-даткаваў 1000 злотых. Па падліках М. Та-польскай, кошт выдання твораў Скаргі склаў каля 600—750 злотых223. На тытульным ар-кушы пазначана, што кніга пісалася супраць тэолага-пратэстанта Андрэя Валана «Сопіга Апбгеаш Уоіаппш Ьціцз Наегесіса резііх іп Бііцапіа АгсЬітіпізігпгп АціЬоге РеГго 8саг§а РгаезЬцего ЗосіеіагізДезті». У «Прысвячэнні» Ганне Ягелонцы Скарга адзначаў, што адной з прычын пісання «Жыццяў» была «вялікая любоў да Пана Бога Мікалая Крыштафа Радзівіла, заснавальніка друкарні, які ап-лаціў выдаткі на выданне працы»224.
Некаторыя выдадзеныя ў друкарні Радзівіла Сіроткі кнігі маюць указанне: «Іоаппез Біепзкі ехсосІеЬаі» — «выдаў Іаан Сленскі»225. Ці гэта азначае, што ў Радзі-вілаўскай друкарні заказаў выданне нейкі Іаан Сленскі, альбо гэта імя друкара (можа,
** вЛфісс 1,ЙЬ
гйгій.
». рксо»
пяІДй.
Е Хпад'йв №
* Хатр
Е X О С V 8.
^рЫпЯСзб* к»Гз«ЬН<>п суігюоіісдо.у ГотзыпіІвГз€Ь<Г«> сзушст пвк$ас<т Гтстп/з «Ьпс Ьіпу ЬлГ*о»4пг, дп'гаіспспзіма. 2. СропакЬпаІкЫкпііЬтпЫзс
• X <Ьо( ракзат ДяотаГзгсУО (Іпушіовт:ТоІі«паЫозв/апа СріатіІ пвквГСяііЧ/хіНе Івші, Сз*^ сЧчТІО'О* лЬсЫсіфусЕю ЬзівІ па досзг. ропуроЬйЬпвті&а.
і рсрроііг/ .40 кпстоаурІНсісГсс
еуф/аіе саЕпсВФ іскЬіў ЬгуяРгсё «нсеуіваіуі.
Рі« оропЬсЬв (ріпагк іеЬпДз /'ТУ^З: л/» Ывдв/аЬтдкрійгДВе.
(ДазНк?ЧііI?ПІІ. а”... яЬіЬоЬотсЬр«1іс< <і>іасушо" У» г ю</роІгаіоЛЫІЫуоропу різус
Р^іопеГвзярішіПІв/гОыпоіс»
г Зотртіб ро рі«Ьзк(1вір<аіс ™ V IР -ЙІРІС. РЦО ЬО піф. аЬу (кооопу (рііійу ісЬші ЬукУзЬзісСіесіоропІтс ЫыпдісулірпІісеопуаЬуЬуІуго Егссоікдо/5 ^іЛс/таг топо ісЬп4 рчйот Ыпдісу/ро 3 СзоНМ^Ч/3 іеЬсРяЬіц НйіосЬіД?.
Егссоікдо/ 5 ^іпісутнш
Х>ЧУ*
Даніэль Ленчыцкі быў са Шлёнска?) і слова ехсасІеЬаі трэба разумець літаральна? — для адказу на гэтае пытанне патрэбна спецыяль-нае даследаванне.
«Жыцці святых» Скаргі паўторна выда-дзены ў 1582 г. У 1585 г. друкарня была афі-цыйна перададзена акадэміі (універсітэту), аднак да 1589 г. выкарыстоўвала выхадныя звесткі «іуріз Ыісоіаі СЬгізІорЬогі Кафуіііі»; усяго за перыяд 1577—1589 гг. выйшла каля 60 назваў кніг226.
Брэсцкая Біблія 1563 г. Сямісвечнік.
Набор тэксту і тлумачэнняў у тры слупкі.
223 Тороізка М. В. С/.уіеІпік і кьіцгка ХУіеІкіт Кьі^млуіе Шезузкіт \у сіоЬіе Кепеьапзіі і Вагокіі. ’Л'ТосІау/, 1984.
8. 148.
224 Зкагра Р. Хулоіу Фгіфусіі. \УіІпо, 1579.
225 Ўагьеуйшь Рагадоха. Уііпае 1579: шыфр РНБ 16.59.2.32.
226 Ветаіотсг Т. «ВіЫіоІека )ем )еФта огбоЬа...»: Мікоіа) КагігізуіН Зіегоіка і кзіцхкі // Васіапіа кзф§огЬіог6\у КайгпуіПбзу. 8. 47—48.
182
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Пратэстанцкі Ка-тэхізіс.
Нясвіж, 1562 г. Прысвячэнне вы-даўцоў (Мацея Ка-вячынскага, Сымо-на Буднага і Лаўрэна Крыш-коўскага) сваім па-тронам: Мікалаю Радзівілу, ваяводзе троцкаму, Міка-лаю Радзівілу, вая-водзе віленскаму і Мікалаю Радзівілу, сыну апошняга.
О<? ВЕЦОНЬІ КНл ЖЛТЗ Й ПЛНОБХ, Й млстн пдноеь Мнколліеь ('«цненлоег» Ь'нмЛлтя нл Ольм|Е н Нісеяж^ , Еоісо^ы ЕвлгнЬского, нявыш нгго Млршялгкя н мнірЕря вглнкого КнлЗЬгоя Антоііского н^«л'Н : А Кнлжятн н« ^{ьнм кянБсржяуг,Еоем^ыТроцлого, Еслнлого Гетг/лянн ылнкого кнл?ыпея Лнтовіского, н ^ялін • :«
Оыноомг пгрг4О(іо^оным8 н^і мнлсстлмг, Кнлжятомі моло^ымі, пншмі Мнноляемі Лінко лягонмом Ря(ін«Нл'Л>мг,5ІЕГя Злця «(іЕ?8 ХрнГтя (^нного снягго 68^X4 стомі Нтешнтелю, Ляскн, покою, нжіного елгосляяенЬл КЕрІ ного Хвого ?іор{ НрятЬ* , я СЛ{« гн н^л Кнлжяіркн млтн «рінЕ жцяють. 54
І4
ЕХ « , -і V
огг кнмопгчын, штцоныея лллтявые Кнлждтл. потомч’СА ееЕгдынлп^отяе г^шномч’ ЧЕлоеік^^ховлл', ніКЬХотмЖь самь шнгго шХоднлі» п^сміго лненылл
Н*
Кнігадрукаванне ў Нясвіжы. У Нясві-жы — рэзідэнцыі багацейшага магнацкага ро-ду Вялікага Княства Літоўскага — князёў Радзівілаў — друкарскі варштат пачынаў працаваць двойчы. Першая друкарня нале-жала нясвіжскаму аканому, выпускніку Вітэнбергскага універсітэта Мацею Кавя-чынскаму (каля 1520—1572 гг.). Праз яго і нясвіжскага прапаведніка Лаўрэна Крыш-коўскага намаганні ў 1562 г. арганізавана кнігадрукаванне (пры безумоўнай пратэкцыі гаспадара Нясвіжа, пратэстанта, заснаваль-ніка Брэсцкай друкарні Мікалая Радзівіла Чорнага). Першай нясвіжскай друкаванай кнігай быў кірылічны «Катпхнснс то ест на-ука стародавная хрнстпаньская от светого пнсма для простых людей языка руского, в пытаннах п отказех сьбрана», напісаны клецкім прапаведнікам Сымонам Будным на ўзор «Вялікага Катэхізіса» Марціна Лютэра (1529). Перад тэкстам было набрана прысвя-
чэнне Мікалаю Радзівілу, ваяводзе троцкаму, Мікалаю Радзівілу, ваяводзе віленскаму, і Мікалаю Радзівілу, сыну апошняга, а таксама прадмова, якую Сымон Будны напісаў 10 чэрвеня 1562 г. у Клецку. У прысвячэнпі ся-род іншага ёсць рэкамендацыя Радзівілам вывучаць асновы хрысціянства не толькі на чужых мовах, але і на роднай славянскай. У прадмове са спасылкай на Апостал і Евангел-ле праводзіцца думка аб неабходнасці выву-чаць асновы веры, бо нельга выратаваць ду-шу толькі выкананнем царкоўных абрадаў і падарункамі духавенству. Патрэбны адпавед-ныя падручнікі, і аўтар прадмовы прапануе чытачам пакуль малую кнігу, спадзеючыся ў далейшым падрыхтаваць болып падрабязнае выданне. Зараз вядома пра 11 захаваных паасобнікаў «Катэхізіса»: у музеі Чарта-рыйскіх у Кракаве і ў бібліятэцы Маскоўска-га універсітэта — па адным, у ДзГМ, РДзБ і Нацыянальнай бібліятэцы ў Празе — па два, у РНБ — тры227. На двух з іх захаваліся прыпіскі, якія сведчаць, што бытавалі гэтыя кнігі на беларускіх альбо ўкраінскіх зем-лях228.
Наступным выданнем Нясвіжскай дру-карні была таксама кірылічная кніга — твор Сымона Буднага «Аб апраўданні грэшнага чалавека перад Богам», выдадзеная 11 каст-рычніка 1562 г.229 Кніга да нашага часу не за-хавалася, хоць была вядома бібліёграфам XIX ст.; факт яе выхаду пацвярджае таксама палеміка Буднага са старцам Арцеміем вакол гэтага твора. Ён быў прысвечаны Астафею Валовічу — земскаму падскарбію ВКЛ, які ўклаў свае сродкі ў Нясвіжскую друкарню: «...початок сее друкарнн нашее твоей мнлос-тн наклады нсперва еше, яко некое основанпе уготовалн н укрепнлн», — пісаў Будны ў прысвячэнні230. Відавочна і тое, што земскі падскарбі альбо не хацеў, альбо пе мог размясціць пратэстанцкую друкарню ў сталічнай Вільні.
У канцы 1562 г. у друкарпі пачаў праца-ваць друкар Даніэль Ленчыцкі. Верагодна, новы рамеснік не валодаў ні рускай (старабе-ларускай), ні царкоўнаславянскай мовамі — пасля яго з’яўлення і да моманту спынення дзейнасці друкарні кірылічныя кнігі тут больш не выходзілі. Праўда, гэтаму можа
227 Лабынцев Ю. А. Опнсанне взданнй Несвюкской тнпографнн н твпографпн Васнлня Тяпмнского. С. 16—20.
228 Голенченко Г. Я. йдейные н культурные связн... С. 261.
229 Кніга Беларусі 1517—1917. № 5.
230 Тамсама. С. 56.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
183
быць і іншае тлумачэнне. Пачаўшы выданне кірылічных кніг на старабеларускай мове. Сымон Будны хацеў павялічыць колькасць сваіх прыхільнікаў за кошт праваслаўнага населыііцтва ВКЛ. Аднак ён сустрэў рэзкае супраціўленне, у прыватнасці з боку старца Арцемія, які жыў пры двары слуцкага князя Юрыя Алелькавіча. Швейцарскаму тэолагу Генрыху Булінгеру Будны пісаў пра вынікі палемік: «Вашыя... довады разбіваюцца»231. Цалкам магчыма, што пратэстанты ад-мовіліся ад друкавання сваіх твораў на кірыліцы не столькі з-за адсутнасці падрых-таваных друкароў і прапаведнікаў, колькі з-за прычынаў тактычных — каб не весці «вайну па два франты». Яны засяродзіліся на анты-каталіцкаіі прапагандзе, што зручней было рабіць на лацінскай і польскай мовах. Гэта паклала пачатак традыцыі супрацоўніцтва праваслаўных і пратэстантаў у ВКЛ.
Перыяд найбольшай выдавецкай ак-тыўнасці першай Нясвіжскай друкарні пры-падае на 1563—1564 гг. — восем назваў. У 1563 г. выйшаў, у прыватнасці, «Катэхізіс» Сымона Буднага на польскай мове, у наступ-ным, 1564-м, — «Гутаркі святога ІОстына філосафа і пакутніка з іудзеем Трыфанам» у перакладе таго ж С. Буднага. Як і Брэсцкая друкарня, Нясвіжская выпусціла ў 1564 г. тры кнігі Паўлаз Бжэзін: «Адрозненні ў веры Станкаравых вучняў», «Кароткае апісанне падзей, якія адбыліся ў 1563 г. у Кракаве і Пінчове» і «Супраць артыкулаў новай веры, што выказаў Сарніцкі ў Варшаве».
Потым быў перапынак да 1568 г. (калі пе-равыдалі Новы Запавет у перакладзе С. Буд-нага), два выданні выйшлі ў 1570 г. (Апокры-фы і Новы Запавет). У 1572 г. пачалося дру-каванне новага перакладу Старога Запавету. У прадмове Сымон Будны пісаў пра мову свайго перакладу: «Знойдзеш тут словы велікапольскія, знойдзеш кракаўскія, маза-вецкія, падляшскія, сандамірскія, а за малым і рускія. Бо глупства мовай адной краіны грэ-баваць, а словы другой узносіць пад нябёсы». Аднак на той час гаспадаром Нясвіжа ўжо стаў Мікалай Радзівіл Сіротка, які вызнаваў каталіцызм. Ён актыўна перашкаджаў дзей-насці пратэстантаў; існуе паданне, што Сірот-ка выкупляў паасобнікі выданняў Брэсцкай друкарні і паліў іх у двары Нясвіжскага зам-ка. Сымону Буднаму працаваць у такіх умо-вах было немагчыма. Тады друкарню выкупіў
магнат-пратэстант Ян Кішка — яна была пе-ранесена ў Лоск, дзе і закопчана друкаванне Старога Запавету.
У гісторыі друкавання ў ВКЛ былі тры друкарні, кожпая з якіх праіснавала больш за сто гадоў: акадэмічная (1592—1805), Вілен-ская брацкая (1595—1705) і віленскіх базы-льян (Троіцкая, 1628—1800).
Віленская акадэмічная друкарня. Вілен-скі універсітэт (акадэмія) быў заснаваны Стэфанам Баторыем у 1578 г. Болып за 200 гадоў існавала пры ім друкарня, Яна застала-ся ў гісторыі як найболып доўгачасовае вы-давецкае прадпрыемства ў Вялікім Княстве Літоўскім. Значэнне яе большае, чым толькі выданне неабходных для выкладчыкаў і сту-дэнтаў універсітэта кніг. Тут упершыню стаў рэгулярна выходзіць каляндар на наступны год, упершыню былі выдадзены газеты. Пас-
Адной з першых гербавых гравюр у тэхніцы медзяры-ту стала выява на адгорце тытуль-нага аркуша ў прысвечанай вялікаму пад-скарбію ВКЛ Дзімітрыю Халец-каму кнізе Яна Твардоўскага Ехатеп /ідеі зесгагіогыт зеы поіае. гіп О//ісіпа Туро&гаркіса Асасіетіае Зосіеіагіз/еза. 1594».
231 Парэцкі Я. I Сымон Будны. Мн., 1975.
184
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
яя 1693 г. універсітэт і яго друкарня выкон-валі функцыі дзяржаўнага выдавецтва: рых-тавалі перавыданні зводу законаў Вялікага Княства — Статута. Акрамя выкарыстання звычаііных для друкарняў ВКЛ моў (поль-скай, лацінскай, іншых еўрапейскіх) ака-дэмічная друкарня да XIX ст. была адным з вельмі нешматлікіх цэнтраў, дзе выдаваліся кнігі на літоўскай і латышскай мовах. Хоць ад пачатку існавання Віленскага універсітэта ў ім выкладалася «руская» мова, цэнтрам «рускага» кнігавыдання яго друкарня так і не патрапіла стаць, нягледзячы на планы нека-торых іерархаў касцёла232. Складальнік бібліяі'рафіі прадукцыі друкарні Віленскага універсітэта Ірэна Петраўскепе запатавала 3018 выданняў (лічачы перыёдыку гадавымі камплектамі), што супастаўляльна з аб’ёмам прадукцыі буйнейшых еўрапейскіх друкар-няў — Андрэя Пётркоўчыка і Мацея Віжбен-ты ў Кракаве альбо галандскага выдавецтва Эльзевіраў. Доля прадукцыі акадэмічнай друкарні ў агульнай вытворчасці друкаваных кніг у Вялікім Княстве Літоўскім у XVI— XVII стст. складае больш за 70% (па падліках I. Петраўскене — 78,1%)233.
Пачатак Віленскай акадэмічнай друкарні звязаны з перадачай ордэну езуітаў друкарні Мікалая Крыштафа Радзівіла Сіроткі. Калі гэта адбылося, дакладна пе вядома234. Самая позняя кніга з выхадпымі звесткамі «Туріз Ыікоіаі СЬг. Касігіуііі» датуецца 1589 г. («СгаіцІаНопез 8і§І8Тпцпс1о III іп... Мііпат
аскепёц...»), а напбольш ранняя кніга з вы-хадны.мі звесткамі акадэміі — 1592 г.: Сго-сігіскі 81. «Емдшіеіік... м- Бгцкагпіе) Акасіетіі Зосіеіаііз Деыі». Першым друкаром быў Даніэль Ленчыцкі, які працаваў у гэтай дру-карні і раней, пакуль яна належала Мікалаю Радзівілу. У 1591 г. Даніэль з кальвінізму пе-райшоў у каталіцызм. На езуітаў ён працаваў да 1594 г., а потым купіў уласную друкарпю і займаўся кнігавыданнем да самай смерці (па-мёр у 1600 г.). Для пагляду над прадукцыяй друкарні з ліку найболып вучоных прафеса-раў ордэн прызначаў «прэфекта». Першым вядомым прэфектам (пастаўлены ў 1595 г.) быў член калегіума Валянцін Русконіус. Гэ-тыя абавязкі ён выконваў да свайго ад’езду з Вільні ў 1597 г. У ХУІІ-ХУІІІ стст. (да ліквідацыі ордэна) друкарня мела 47 прэфек-таў (некаторыя манахі займалі гэтую пасаду па некалькі разоў) (табл. 5).
У першы перыяд дзейнасці друкарні (1589—1610) прадукцыя яе была невялікая, набор шрыфтоў абмежаваны. У прыватнасці, падручнік грэцкай граматыкі Якуба Грэтсера «ІпзНіпііопцт Ііп^пае Сгаесае ІіЬгі ітез» з-за адсутнасці грэцкіх шрыфтоў аддалі друка-ваць у віленскае прадпрыемства Яна Карцана (у 1604 г.). Часта мяняліся друкары. Вядомы імёны майстроў Вольбрама (1594 — 1596), Голда (1596), Тамаша Лявіцкага (1604— 1606). Сярод выданняў гэтага перыяду вылу-чаецца першы ў Вялікім Княстве друкаваны дапаможнік для ўсіх, хто займаецца гандлем:
Прэфекты друкарні ў 1642 — 1666 гг. (паводле I. Петраўскене) Табліца 5
Час працы (гады) Прэфект
1642-1644 Ян Хандзінскі, прафесар маралыіай філасофіі і габрэйскай мовы
1644-1645 1645-1647 1647-1651 1651-1652 1652-1654 1654-1663 1664-1665 1665-1666 Хрыстафор Венславовіч Якуб Пазуркевіч Данііл Рачынскі Мікалай Дамброўскі, прафесар граматыкі Мікалай Цяльшэўскі, нрафесар логікі
232 Ра1о\узкі А. коіа )егцітб\у іуіІегізкіЬ V.' гог\уо)н згкоіпісітуа, і?гука і різтіеппісілуа гасЬосІпіогпзкіедо XVI \у.// Кгако\У8ко-\Уі1егі5кіе зіікііа зіамгізіусгне Т. 3. 8. 193—214.
233 Петраускене Н. С. Тнпографня Внлыпосской академіш — центр лнтовской печатн в XVI—XVIII веках // Кпу§оіуга. 1979. № 7(14). Р. 67.
234 Гісторык Віленскага універсітэта гаворыць аб прывілеі Жыгімонта Аўгуста 1559 г., які замацоўвае за друкарняй дом побач з калегіяй св. Яна (Віеііпзкі}. Опіхеегяуіеі. ^УіІегізкі (1579—1831). Т. 1. Кгакб\у 1899/1900.
5. 121), аднак гэта, хутчэй за ўсё, памылка, бо абсталяванне было тады ў Брэсце.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
185
«О ІісЬхуіе у СггесЬ рггесІпіеузгусЬ копігак-сіесЬ: хуусіегкохуут, схупзгомсут у Тохуаггу-зіхуа кпріескіе&о, пачка кгоіка» («Пра пра-цэнт । тры найважнейшыя кантракты: ганд-лёвы, чыншавы і купецкага таварыства. Ка-роткая навука»), Аўтарам быў прафесар універсітэта Марцін Сміглецкі, вядомы сва-імі палемічнымі выступленнямі супраць пра-тэстантаў.
Карпарацыя купцоў ў Вялікім Княстве была даволі шматлікая, багацейшыя мелі вялікія абароты і прыбыткі ад гандлю з Ма-сквой, Кёнігсбергам, Гданьскам, Рыгай, поль-скімі гарадамі. Падручнікаў па правільным вядзенні купецкіх і бухгалтарскіх спраў не хапала. Кнігі класікаў — Лукі Пачыёлі, Да-меніка Манчыні, Ёгана Готліба. Вольфганга ІПвайкера, Джыралама Кардана і іншых былі дэфіцытам дый напісаныя на нямецкай, ла-цінскай ці італьянскай мовах, якія разумелі далёка не ўсе купцы Вялікага Княства. Пра-фесар Марцін Сміглецкі напісаў свой трак-тат на славянскай — польскай — мове. Кніга аказалася настолькі ўдалая, што адразу пасля яе выхаду (у 1596 г.) у Вільні была перавы-дадзена ў Кракаве. Пасля яна перавыдавала-ся яшчэ некалькі разоў (сёмае перавыданне ў 1641 г.). Прычына папулярнасці гэтай працы названа самім аўтарам у прадмове: «...Усяля-кага кшталту таргі і дагаворы, грашовыя да-чыненні атрымалі шырокае распаўсюджанпе, а дапаможніка, як рабіць справы, — няма. А маючы гэтую кніжку, маеш інструкцыю і на-вуку ў гэтай галіне... Пры тым я намагаўся твор не расцягваць, бо кароткае пісанне мілей чытаць»235.
Дынаміка выдавецкай дзейнасці універ-сітэцкай друкарні ў першы перыяд: пяць га-доў (1590, 1591, 1601,1607, 1609) ніводнай кнігі, чатыры гады (1597, 1598, 1608, 1610) па адной кнізе, чатыры гады (1589, 1602, 1603, 1606) па дзве кнігі, тры гады (1592, 1600, 1605) па тры кнігі, два гады (1593. 1595) па чатыры, адзін год (1596) пяць і адзін год (1604) шэсць кніг. Усяго, такім чынам, 49 кніг. Акрамя гэтага бібліёграф I. Петраўскене называе 44 пазіцыі верагодных выданняў, ад-нак тыя могуць быць прадукцыяй і іншых віленскіх прадпрыемстваў.
Пасля вялікага віленскага пажару 1610 г. друкарня, хутчэй за ўсё, спыніла работу. Пра гэта сведчаць як адсутнасць кніг з яе выхад-
нымі звесткамі, так і заказы езуітаў на выдан-не сваіх твораў у іншых друкарнях: у прыват-насці, твор Пятра Скаргі «\Уху\уапіе сіо )е<іпеі гЬамчеппе) мчагу» быў аддадзены ў 1611 г. у друкарню Іосіфа Карцана.
Другі перыяд выдавецкай дзейнасці акадэмічнай друкарні пачаўся пасля 1616 г. і працягваўся да канца 1640-х гадоў. Адна з першых кніг гэтага перыяду — зборнік па-негірычных казанняў і вершаў выкладчыкаў і студэнтаў акадэміі (Мікалая і Хрыстафора Завішаў, Георгія Драслаўскага, Ладыслава Войны, Эгідзіюса Казіміра Астравуха і інш., усяго 28 аўтараў), прысвечаны віленскаму епіскапу Астафею Валовічу. Кніга надрукава-на вельмі прафесійна: акуратны набор роз-нымі кеглямі і шрыфтамі (лацінскімі і грэцкім), фігурны набор, гравюра-дрэварыт з
Агтргсаіісытас... ф. Еассасігіі ІУоІоюісг, Г).§. еріссорі Уііпеікіа... а ргаепоЫІі ішсепііііе АсаФетіса Уііпепя, Зосіеіасіз Іелы, ястто руаііііапсіі тісііо, АМЕТРІ2Е КАІЕММЕТРІ2Х асІотаСыз. А.О. Іпігаі УоСаіУз а Оео СапуУаМ аагоп. Уііпае. Іп Сіро§гар)гео Асаііетгае 5ф. Тытульны аркуш. Дата [1616] скла-даеццаз вылуча-ных. літар у фразе «ІпСгаС УоСаіУз а І)ео іапцУаМ аагоп».
235 Цыт. па: Анушкнн А. На заре кннгопечатання в Лнтве. Внльнюс, 1970. С. 159; гл. таксама: Саг$ах 7. Магсіп 8ті§1ескі і |е$о сгаксаі о ІісЬсуіе // Рггехуосіпік папко^у і ІІСегаскі. 1897.
186
ПСТОРЫЯ БЕЛАР^СКАЙ КНІІ'І
Аы.чрісаа&яты.'і... (1. ЕшіасНі ІЕЫотсг, П.&. ерім орі Уііпепхіх.. а ргаепоЬіІі шсепгше АсаЛетіса Уііпепзі, Восіегагіх Іехіі, штто ршыіапгіі хгшііо. АМЕ1РІ22. КАІЬММЕТРШ асіотаіілх. А.О. ІпГгаі УбСаіУх а Г)ео мпі]\пМ аагоп. Уііпас. Іп Гіроріарііео Асасіетіае 8ф. Разгорт з гербам Астафея Валовіча (дрэварыт з да-тай: 1Ь1Ь іліта-рамі «ЕУ ЕУ»), на старонцы з тэкс-там панегірыка Станіслава Войны ІНІЦЫЯЛ *Р*.
*<
«і
:: «9
& Л
*
<5
«К
I
№
43
•»
»
<* » &
г»
:: і
&
» э *
♦ » I*
Сцт СЬігопе Гао$ ОіЭуппа геЗпіГфаг агсіі», ПІоса VI СаіЬесЬг УіІпаУоіо^іаам.
ТеЬ>»'< АгеіСспгп?, , ІігопЬісгіГо.^сіцугсі^ АйсЛнс сіоссі Айга>ршсгс Ьіу^ет.
1 ' ігго, пгтеіфят, кеяегеяН//іте вс ГІЬл.
(іп/пг.е Рпе/яі, іаро геНаіМІі вс ннтеайілйі ттл'Ііі, нгмлміамх ьіттцлтгкм /ріыеі г« Іеіі^пеге. Аеріпвіів іп кмвг» тяі РКле/мІвгіі ІГ-^ір, (іе/рея/е нішоклкл ля'ппо рІкіЛ//іто ел-;еп<Іі/Гі, осяііі /вшмі//ітН РегІі/}т]іі, вУНі-тчл /кіупт, кіпяі г еЬо/іг хііетія
1 г Нін/Ьфі. Репюыі/іі, оріяот, фывіі /всіві /МгрТ Г«ля іАілІстісв Ншпгіа/, фіо в^е&я тлріснііат, угтшеія, &і-вкег, я/Гнііег, соім. т(ае» іттепог іосгвіісі Шіг/і; СіІ5 гЬнга, ІаысІС5 гігІ5 ргоЬіч &Ьегі. те, рго/сЯо, /і юж іят тігшп рго^мт, ер/віп ір/ляг [тсіі* Меш інгНрсліего, пніііа теягівт. гя ттгт /ргііегк /гяіпк г«« »л-гм ілц ехііпіл пі^г.іше/ сошівіятті, т( еві тюх фгі/ф/пп-/е/ Н ЛяіІрзтвЗяі вягкт, ірія г'Мяі яКгвхі//еіііеяЬгг.
ГІКТГТЕМ РЕГТІСЛт Н0№ ГТ ЛООМЕТ ЕЛМПЕ.Н- »ІЯС /сііі .^.1«, Котапі, К егшп Ротіпі Г<пВ конггі», іЬг Рлг.0 вА/піхепті гпЬЛІі , яякіяі « віііігт вА ньяо-гп ліуів, пг/і рег РітіэЛіі тмІгЛ?мт,/івій теіідояіім сміпт, ряіеп ідінепмі рск/йіісее /уа&оікл ^еіімт /вегепгт Соя/осівііоме іе/іаіі, Гшя іеяшя КаряЬ.Ігісгетеяічт рл«л> ісЯат/г.г/і/оіі т/ртгті нс-МоЛ ікегяагут гнегсгі/яяе ішпя, фн'4, / Ьопепе вяіЫеяішяі (у ргесе ^млўтіо еЬіляЛеяііят ітрвгінягівііпоі ^епяі!ію,/гпівія віі рег^ввт Лі//аіе: р <ерііліі Ксі^ СНті/Іівц^ іеНе соя/і>іеяііі^п, скярпяй івЖЫІе: таіпеяГМвЛ е^е Т.к. Н.МсіімгіФгм т т^гжж бУ тепівкАешяі: ясліяеп Ыс ів^яі//. №Ж б^рсівягт в/ііігвмг •і|3 рпкміЛ'пкят ^яеія^, рнтряпііг яг^, «Ж.гтМіі Лсгііш лгеея/?. Лкія сея(а дкітм ія лІНнк тг л-. д. «По РшІеяйм свісміо я^оріМшн^ /Іття РОнпгіСІ/лЖ.Іхімі рЛуіл г. юімлгме, вкіК-Мвіс^сп/гяМш»,ояіяішпвЫіяяяі/вя/ііт вссІвмеіісміЬ» ссяірп-в р Ьпкм
датай (1616) і гербам Астафея Валовіча (два варыянты).
Акрамя зборніка панепрыкаў у 1616 г. выйшла маленькая (іп 8"')> надрукаваная ў два колеры «Адепсіа рагча. Іп согптобіогепі Н5шп ЗасегсІоГнт Ргоуіпсіае Роіопіае соп-зсгіріа» з цэнзурным дазволам на тытуле (за-хаваны ў Бібліятэцы Расійскай Акадэміі на-вук паасобнік мае на тытульным аркушы па-мету: «Ех ІіЬг. Кезісіепсае СІгойпепзіз 5.} »). У 1619 г. езуіты атрыматі ад Жыгімонта III прывілей, які легалізаваў дзейнасць друкарні (да гэтага часу яна называлася ў дакументах «хатняй»); адначасова каралеўскі прывілей забараняў перадрук яе выданняў.
Дзякуючы пратэкцыянізму ў.тад выдавец-кая прадукцыя пачала ўзрастаць — у 1630— 1640-х гг. яна дасягала 15 назваў штогод. Ад 1631 г. друкарня месціцца ў асобным будын-ку на вуліцы Святога Яна (Свентаянс.кай). 3 друкароў гэтага перыяду мы ведаем толькі адпаго — Мікалая, які ў 1622 г. ажаніўся з дачкой віленскага пераплётчыка Матыся Якімовіча Юстынай.
Акадэмія дбала аб прывабнасці сваіх вы-данняў, і з гэтай мэтай езуіты запрашалі да працы лепшых мастакоў. Прынамсі, пра доб-ры густ і высокае ўмельства мастака свед-чыць (на жаль, ананімная) гравюра з гербам Сангушкаў, змешчаная ў папепрыку на
смерць жонкі Самуэля Любартоніча Сан-гушкі Ганны. Князі Сангушкі былі адным з найстарэйшых родаў па Літве (родавыя ма-ёнткі Абольцы, Смаляпы і Ковель) і выкары-стоўвалі дзяржаўны герб ВКЛ як свой рода-вы. Асаблівасцю мастацкага вырашэння ар-куша з гербам у дадзеным выданні з’яўляюц-ца выразна намаляваныя фігуры двух анёлаў, якія сядзяць. і двух пуцці. што стаяць на ка-ленях сярод рэльефаў гербавага картуша. На тытуле паказана, што казанне прамаўлялася 1 кастрычніка 1619 г. але прадмова-зварот да мужа нябожчыцы, князя Самуэля Любар-товіча падпісана ўжо 4 лютага 1620 г. Звесткі аб месцы друку «XV М’ііпіе. XV Вгнкатпі Акайешіеу Зосіегаііь}езц» знаходзяцца па ад-горце апошняга аркуша кнігі. Побач з гер-бам — шасцірадковы панепрычны верш «На герб Сангушкаў». У прадмове «Да яго кня жай міласці» аўтар (ксёндз Мікалай Сівіцкі) гаворыць. што найбліжэйшы да Смалянаў касцёл ёсць у Абольцах, і калі з’явілася пат-рэба, ён з Абольцау хутка прыбыў выканаць функцыі духоўнага спаведніка, а кнігу рых-туе пазней «дзеля вялікай колькасці люду, якія першага казання не чулі».
У канцы 30-х — 50-я гады XVII ст. для дру-карні шмат працаваў віленскі гравёр Конрад Гётке: ён аздобіў тытуламі. франтыспісамі, ілюстрацыямі і застаўкамі каля 20 выданняў.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
187
НіПіі Са/ітті$ ^скі^а/іеііапші Огаіог ^псааетІх^іЬіеп/із
-&>сі&аін ІЕ.З'У саіато сопуІфсцз-.еіЛі ІЕІХ'ТТКІЖІЛЮ ЙЕАТЫО Ашелві іоіа *Яса<1етіа а^іатіепіе.
Т).Т>.
аАппо Нотіт ЛІ.ПС.ХЬП.
5ЕРТЕМ СНдюКШлЯСП НЕК0Е5 ! ЕХЕЕСТТУУІГГНДЛМСІ ВГСЬУ кЬУ^ПЦ^ЧДМ«ЛІА6Ш'іЛ Пгшт.П. СНКІКГОРНОКУЛІ СНОТКІЕУЛСЕ ЙІАТІКШ УІШЕЮЕМ СОЛПТЕЛІ Ш а&КЬОУ^ « ВІІСНО\<. Сарпаме ККЕУЕЫ5ЕЛІ ВіЕЬОСЕЛІЗЕУЧ л ЛлД5МЕУІЕМЯЕМ - ЛІжпі ротріі аі (.а^ерепооі І^ІЛаіт “^ііпепііз Та[сЛЛ?іІпалі т^геаітЯЯ^аіі лаі іепіагў$
Ьаскі Реігцз Са^ітітз. еЗерІет Скосікіеюісіі кетез...» Пётр Ляцкі. Сем іерояў Хадкевічаў.
Панегірык з прыс-вячэннем Хрыста-фору (Крыштафу) Хадкевічу — графу на Шклове і Быха-ве, гаспадару Крэ-ва з нагоды атры-мання ім пасады віленскага ваяводы. Тытульны аркуш. Гравюра Конрада Гётке.
Вільня, акадэміч-ная друкарня, 1642 і.
188
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
о 5й Споіаіі€5ві»5в^₽«ч» эюус^па эаЬйЯ’в»’ © Гй) іа аОіПг(«гзст ч )й (ІвгсЛ$»сіпК/
3$ біе <,опогооісіаіііе/ гусШ ра пяРІрпі^. ЗОврвпів? Спвро^впі <5^і ршК'Ьіе ьпога, тфвь/тлті'е у Ратев /Ыпйомфв }№*
Казанне на пахаванне с.іацішй памяці яе мічасці Лнны Завішата..., што чыніў абалецкі плябан кс. Мікалай Сівіцкі у Смалянал 1 кастрычніка 1619 г.
Гравмра-дрэварыт на адгорце тытцльнага аркуша з гербам князёў Сашушкаў. Вічьня, акадэмічная друкарня [ 1620]
Конрад Іетке шырока ўводзіў у пракгыку іяюстрацыі выяву герба сярод побытавай ат рыбутыкі. Як тыповы прыклад можна на-зваць гравіравапы тытул кнігі Пятра Ласкага «Зеріеіп СЬосІкіехеісіі Ьегоез» («Сем герояў Хадкевічаў». Уііпо, 8.}., 1642). Набліжаючы сімвалы да рэальпасці, мастак імкнуўся ў гэ-тым медзярыце дасягнуць прапорцыі паміж умоўнасцю і рэчаіснасцю. Асноўны элемент тытула — ваенны шацёр, які паўтараецца сем разоў, прычым кожны член роду сядзіць пад еваім шатром. Тры фантастычныя істоты з крыламі арла, тулавам ільва і капытамі быка сімвалізуюць рысы характару Хадкевічаў: аг-рэсіўнасць, смеласць і пярплівасць.
Рэпертуар выданняў акадэмічнан друкарні вызначаўся галоўным чынам задачамі самога ордэна езуітаў. У першую чаргу, барацьба з некаталікамі, потым — патрэбы акадэміі. Нельга пагадзіцца з А. Кавецкай-Грычовай у тым, што універсітэт і яго друкарня павінны былі стаць базай налітычнай экспансіі на Ма-скву236 — у рэпертуары выданняў універсітэ-та «маскоўская» тэма вельмі нязначная. а друкарня ніколі не мела кірылічных шрыф-тоў і не выпусціла ні адной славяна-рускай кнігі: адзначаныя ў бібліяграфіі два цар-коўна-славянскія выданні Віленскай ака-дэміі другой паловы XVIII ст.237 маюць, па ўсёй верагоднасці. непраўдзівыя выхадныя звесткі238. Тэма злучэння цэркваў займала, аднак, сталае і даволі значнае месца ў рэпер-туары — акадэмічная друкарня выдавала кніп членаў базыльянскага ордэна Прыкла-дам могуць быць пахавалыіыя «Казанні» Аляксея Дубовіча. прамоўленыя ў віленскай царкве Св. Тройцы пры пахаванні жонкі троцкага ваяводы ІЗарвары Скумін-Тыш-кевіч (1627) і віленскага земскага пісара Іва-на Каляды (1637). Не пакідалі езуіты-вы-даўцы па-за сваёй увагай праваслаўных маг-натаў. У 1649 г. выйшаў панегірык у гонар па-мерлага троцкага падкаморыя, пратэктара праваслаўя (у гым ліку Еўеўскай друкарні) Багдапа Апнскага. Каб падкрэсліць зпач-насць асобы нябожчыка, аўтары-езуіты напісалі вершаваныя «Трэны» («Плачы») ад імя ўсяго ВКЛ (Трэн Вялікага Княства Літоўскага) і Троцкага ваяводства (Трэн Тропкага ваяводства).
Вялікія намаганні езуіцкага ордэна былі скіраваны на развіццё тэалогіі. Акадэмія сама выдавала і воры славутых палемістаў і бага-словаў, якія працавалі на факультэце тэалогіі: Пятра Скарп, Марціна Сміглецкага, Мікалая Ленчыцкага (сына друкара Даніэля Ленчыц-кага), Эмануэля Вегі. Пазней — Мацея Бем-буса і Якуба Альшэўскага Некаторыя з па-лемічных выданняў бы.іі адказам на выданні пратэстантаў, напрыклад Марціна Сміглец кага «Оріяапіе Нікрнсасіеу Мом'о#госІгкіе] кішга пнаі Магсіп 8шіфескі 8. Д. х Запеш Бісупшзгеш, іпіпіьсгет поугокгхсгепчкіт... 24 у 25 ,)атіагіі XV г. 1594...» («Апісанне Нава-
236 Катеска-Сгусгожі А. і т. Бгнкагге сіахупеі Роізкі осі XV сіо XVIII 'Л'іекн. 2. 5. У/гоі’Іаху Кгакбте, 1959. 8. 13— 34.
237 Кніга Беларусі 1517-1917 № 264, 343.
238 Вознесенскнй А. В. Кнрнллнческне нздання старообрядческнх твпографвй... X? 230. 231: Он же. ІІредварнтельный спнсок старообрядчесішх кнрнллнческнх взданнй XVI11 века. СПб., 1994. № 159. 187.
УЗДЫ.М I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КЎЛЫУРЫ
189
/л./дўа- '&і
СНОКАСІЕХУ
Я А РООК2 ЕВІЕ ^Зісіт^пс^ §сз.°^МЙ' Ф4й4
Р ВОСІЭАІМЛ1
ООІЫ8КІЕОО
У&М <( вГй О '«;езо ‘ЗШй'отд^ Здсйісдо ©кювСкдо ЗЙрршкЫ.
*л (Д $бкІпк>;пстн ЯЗапн/ V,
Р. АЬЕХА18ОК.О\П ОСІМ8КІЕМІІ л Во;іавЕа &аД«ІйПсі»і ^Сгос&етм/ йслго'еас Йогіппіо'ктп #мо[«ш 95оі>іісоп>і ©(і «•$»«««.
Рчо зтмока клгіміЕкгд вуякістісгА Дкабс'пікя УГікінкісзо.
П7 П?Япк V» ЬгоЬгпі ЗД<п<тісІІ<у Зосіссісіа IЕ $ V.
Хоіо рніііідо 1649.
Сымон Казімір Бурневіч, віленскі акадэмік. Харугва на пахаванне вяль-можнаг.а яго мосьці пана Багдана Агінскага. Тытуль-ны аркігш.
Вільня, акадэміч-ная друкарня, 1649 г.
Герб Багдана Аглнскага з кнігі «Харугва на паха-ванне п Багдана Агінскага».
Вільня, акадэміч-ная друкарня, 1649 г.
градскага дыспуту, які меў езуіт Марцін Сміглецкі з новаахрышчаным міністрам Янам Ліцыніем... 24 і 25 студзеня 1594 г.»), некаторыя мелі паступальны характар і былі ініцыятывай саміх езуітаў239. Узорам такога выдання можа быць кніга Федара Ску-міновіча «Рггусгупу роггіісепіа сіігцпіеу рггезіасчпетн пагос1о\сі гцзкіеппі росіапе...» (1643) (шыфр РНБ 13.8.7.27). Гэты абемны твор складаецца з 6 раздзелаў і 32 парагра-фаў. На адгорце тытульнага аркуша змешча-ны герб віленскага епіскапа Лбрама Войны «Тры трубы», у картушы якога ёсць мітра, епіскапскі посах і меч. У прысвячэнпі «мітра-паліту і свайму дабрадзею» Фёдар Ску-міновіч заўважае. што перад адной з труб епіскапскага герба Кальвін з горада (верагод-на, Вільні) мусіў быў пайсці, другой грубы баіцца Лютэр. а дызунія (праваслаўе) павінна скарыцца перад трэцяй. У прадмове «Да чытача» Скуміновіч паведамляе, што ён
нядаўна прыехаў у Ві.іьню, перайшоў у ка-таліцызм з праваслаўя і пісаў перад гэтым аб прычьпіах змены свайго веравызнання «яго міласці айцу Магіле» (кіеўскі праваслаўны міірапаліт) з Валыні і з Кіева. Аўтар паказвае добры досвед славянскіх кніг. Ён называе «Камень веры» (гімны рускія), Пралог сла-венскі, «рускія летапісцы». Піша ён для лю-дзей «Русі», «у якіх розум у галаве, а ў руках кпіга нярэдкі госць, але не той Русі, што ідзе за прыдумкамі сучаснан «Туркагрэцыі»». Імя аўтара - Фёдар (Тэадор) Скуміновіч — такое самае, як і ў памерлага некалькі гадоў назад наваградскага ваяводы. Што гэта — гістарыч-нае супадзенне ці «езуіцкая хітрасць» — цяж-ка сказаць. Як бы гам ні было, сучасная бібліяграфія называе, следам за Эстрайхе-рам, поўнае імя аўгара. Фёдар Скумін Тыш-кевіч240.
Паралельна з тэалагічнымі і палемічнымі працамі друкарня выпускала кнігі па цар-
239 Пратэстанты ВКЛ скардзіліся на сойме 1601 г.. што езуіты, акрамя ўсяго, «перашкаджаюць прывозу і продажу пратэстанцкіх кніг, ...выдаюць абуральныя брашуры».
240 Серіепё К, Реігааякіепё 1. Уііпіаца акайетцоз зрацвіцуёв ІеіШпіаі 1576—1805. № 948.
190
ПСТОРЫЯ БЕЛЛРУСКАЙ КНІГІ
коўным праве, жыцці святых, панепрычпыя гворы. Ніколі не друкуючы асобна «рускіх» кніг, акадэмічная друкарня час ад часу пад-трымлівала кнігамі літоўскамоўных ка-талікоў. Як антыподы кёнігсбергскім пратэс-тапцкім выданням выходзілі каталіцкія кнігі: перакладзепая жмудскім канонікам Мікала-ем Даўкшам на літоўскую мову «Пасціла» Якуба Вуйка (1599)241 і «КагЬесЬізтаз агЬа токзіаь кіекміепат кгікзгсхіопіі ргіхмаіпя...» езуіта Якуба Ледэсме (1605, псршае выданне без упамінапня друкарні ў 1595 г.). Прафесар акадэміі Канстанцін Шырвід для літоўска-моўных жыхароў Вялікага Княсіва падрых-таваў «Пасцілу», двойчы (у 1629 і 1644 гг.) выдадзеную акадэмічнай друкарняй.
Пасля таго, як кафедру матэматыкі заняў Освальд Кругер, акддэмічпая друкарня вы-пусціла яго папулярпыя навучалыіыя і прак-тычныя дапаможнікі: «іНцзігіога іЬеогетаІа е( ргоЫстаІа таіЬетаНса ех оргісіз ^еоте-Сгіа, азсгопотіа. зрЬега еіетепіагі сотрпіо ессіезіазгісо» (1633), «АгйЬтеІіса ргасііса» (1635), «Віззегіасіо сіе уасцо» (1648), «Рагаіеііа Ьогозсора асі ЬеШсопті Согтепіо-ппп бігессіопет гесепз шуепіа е( ргасііса рго-Ьаіа» (1636, аб спосабах кіраванння артыле-рыяй). Годным папаўненлем прыродазнаўча-га рэпертуару друкарні стала кніга другога віленскага матэматыка — Альбсрта Дуб-лінскага «Сепшгіа азкгопотіса» (1639); у 1707 г. яна была перекладзена ў Маскве Васілём Кіпрыяпавым пад пазвай «Сотня ас-трономская»242. Па правазпаўстве выдадзена адна праца — «Аззегііопсз ех шгіз ргпсіепсіа» Арона Аляксандра Алізароўскага (1647).
Выдашп Мацея Сарбеўскага, Канстанціна Шырвіда і Саламона Славачынскага паказ-ваюць развіццё ва універсітэце «свабодных мастацтваў» Акрамя «Граматыкі літоўскай мовы», паасобнікі якоіі не захаваліся (ёсць упамінанне пра яе выданне ў 1630 г.), Шырвід падрыхтаваў і выдаў у 1629 г. «Вісгіопагшш ггііті Ііп^цагцт т цзтн зіц-сііозае іцуепСцііз» (псравыдадзены ў 1631, 1642, пятас выданне — у 1713 г.). Гэты трох-моўны слоўнік карыстаўся трывалым попы-там.
Таленавпы паэт Мацей Казімір Сарбеўскі пасля заканчэння Віленскага універсітэта за-
Дынаміка выданняў у другі перыяд дзейнасці друкарш (паводле I. Петраўскене)
Табліца 6
Год Колькасць назваў Год Колькасць назваў
1616 2 1634 10
1617 4 1635 8
1618 6 1636 15
1619 4 1637 12
1620 2 1638 7
1621 2 1639 13
1622 6 1640 10
1623 1 1641 5
1624 6 1642 10
1625 0 1643 16
1626 0 1644 16
1627 4 1645 14
1628 3 1646 7
1629 5 1647 12
1630 6 1648 12
1631 6 1649 8
1632 4 1650 11
1633 4
Усяго 250
стаўся ў аіта таіег і стаў дэкапам факультэ-га тэатогіі і філасофіі. Друкарня выпусціла яго панегірычныя творы «Нутепосіога <11а }апа Зіапіз1а\уа ЗаріеЬу» (1620), «ЕеЬо Іігіка, сагтеп г’іагіігаіогшт АЬгаЬато \Уоупа Ерізсоро Уііпепзі» (1631). «Ьазка тагзгаі-коч'зка па родггеЬіе }ана Зіапізіаша ЗарісЬу» (1635, перавыдадзена на лацінскай мове ў 1645 г.). У акадэмічнай друкарні надрукава-ны і вершы Сарбеўскага, за явія ён атрымаў тытул «хрысціянскага Гарацыя» — «Ьугі-согшп ІіЬгі Ігез. Ерійгаттагцш ІіЬег ііппз» (1628). «Няма прарокаў сваёй Айчыне» — гэ-тае выданнс выйшла праз тры гады пасля першага, замежнага (кёльнскага). Да раздзе-лу свабодпых мастацгваў можна залічыць і спеўнік Саламона Мозеркі Славачынскага «Сіезтез Сікіетцу каіоіікат ргнііагапсіаз» (1646).
Нават ка'іі не ўлічваць 147 спрэчных вы данняў, плён працы акадэмічнага выдавецтва паказвае на яго сталасць і моц.
241 Лебедш 10 Мнкалоюс Даукша. Начальный этап форынрованкя лнтовской пнсьменностн н лнтовского лп-тературного языка на террпторпн Велнкого княжества Лнтовского в XVI столетнн: Автореф. днс.... д-ра фв-лол наук. Внльнюс, 1965.
242 Пераклад В. Кіпрыянава не быў надрхкаваны; рукаггіс захоўваецца ў Аддзеле рукапісаў РНБ (шыфр: Радн.Ц.ІХ.З).
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
191
Г Гео. \
ПуёЛячі тя’
Б-ка *
♦ ’гот'
ь «•«.<’«»оца» «<ч«гк, л атк !« Ь-рп™ «*©», >й« хл лгіх
» «0*435 »«5«ЛК 7, ' ’,.а
I V, ы в Л К» 0 П о л I е пме Ч«’
к .?д«»л I» »«!« „ .
, Ж™ «' ™*'
а 5тга«
Трэці перыяд дзейнасці друкарні ахопдівае 1651—1665 гг., часы войнаў і эпідэмій, акупацыі Відьні рускім і шведскім войскам. У 1657—1658 і 1662 гг. друкарня не нрацавала, у астатнія гады колькасць прадук-цыі рэзка зменіпылася — да 1—2 назваў. На той час яна мела не толькі лацінскія, але і грэцкі шрыфты. Апошні ўжыты ў панегірыку наваградскаму ваяводзе Хрыстафору Халец-каму (1651), у грэцкім акравершы на герб Ха-лецкага (пераклад Ірыны Базылевай):
Піндаравы вусны, якія калісьці салодка ўсхвалялі Ахіла, Зараз свабодна з’явіце вершаў мудрых
патокі, Хто не жадаў сярод высакародных магутнай
стралы, але толькі Халецю Выцягнуў з лука і абмывае кроўю
смяротных.
Ты аглядаеш знак перамогі. Даволі
Яго аднаго, а калі прыйдзе бітвы час грозны Ствары гэты вобраз ізноў прад вачыма,
і вораг Славутай Радзімы хутка адолены будзе.
ТШ^ТПІШМЕ ГЮМТМЯ Р. ЕТ РАТАОТІЕ
1К7\^ рнігіісй {гаінІаііопіЬм іо. іім РаІаііпаіш'Поно&госігп-/н пот е/е поп косаіы, рінпЬм Іепе/ісшТУ № ІІІу/Іг. Ооті----------яаПопі о/і/ігіНоз, Ф/опнт, ас Ьагтопіл ІМапсшт рораіогй отпіпоіпіті-спт е}і:^моЛ/і/огіі аІііі^епім/ііЬнапм, & іп соттап» /інсііо/м агсіог іапінт ліг-&асй/іік/іііяаі, г/напНіт ехссі/м ТУУ7 апітм,& сніііогфм Ж/сі(І іпн схсяііа рга-сісМіа ехро/сеге укіфсігг * піЫІ етт /е-дмтіш рсг сОт рісафаіаііл.лс ргМсоз Ьіг-ім поЫІу/ті іга&шгіоноугосіеп/із сопнеп-Іш , п/і Раіаііпі Іансіе: ас епсотіа іпашіі-тм. Ргс/і(іЬ по/1га іпісге/, VI шсіет ас-сілтетм аі/ пс/ігат /тні рапе^угіт соп/сктм- Вепі{пн ге еат аісге ІПа(ігі//і-теРаІагіпе,еіссіріез,аша іат ТНяоІіт поп іп^гаіі/нтм ; ео^ ІіЬепІім ашіігі тегеЫ-інг.даіа таісогкт ноііе ехреіісат е/е поп іумгатші/ісіп ТЕ і>по рінптогатсіе/і.
іегіа
Разюрт панегіры-каз гербамХа-лецкіх. грэцкім вер-шам на герб і па-чаткам звароту на лацінскай мове да «Слаўнага гас-падара і патрона», наваградскага вая-воды Хрыстафора Халецкага. Подпіс: «Тыае ОЫі§аіа Неясіепіга Хоыо&госІепЫз Зосіеі. Іезы» (Табе абавязаная нава-градская рэзідэн-цыя Таварыства Ісуса). Верш уяўляе з сябе акра-верш — першыя літары кожнага радка складаюць імя «Халецкі». У паасобнніку РНБ (6.4.2.1174.) герб намаляваны ад рукі, пры гэтым картуш адрозніва-ецца ад малюнка таго ж герба ў асобніку БАН Ле-тувы 243.
Табліца 7
Дынаміка выданняў у трэці перыяд дзейнасці друкарні
Год Колькасць назвау Год Колькасць назваў
1651 9 1659 2
1652 5 1660 0
1653 6 1661 2
1654 4 1662 0
1655 3 1663 2
1656 2 1664 2
1657 0 1665 5
1658 0
Усяго 42
Нават калі да пералічаных у табліцы да-даць усе кнігі, выдадзеныя ў Вільні без пака-зання друкарні (21 назва), то і ў гэтым вы-падку параўнанне з папярэднім перыядам па-казвае, наколькі значны быў спад у кніга-друкаванні.
243 Ілёкеоісіепё/ XVI—XVIII Атхіан» кпудц ^гайка: ЬегЬаі зетюзшозе Ііешуоз храікііпшозе. Уііпіііз, 1998. С.158.
192
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
«Граматыка» Лаўрэнція Зізанія. Тытульны аркуш. Вільня, брацкая друкарня, 15961.
Віленская брацкая друкарня. Віленскае праваслаўнае брацтва аб’яднала ў другой па-лове XVI ст. прадстаўнікоў розных сацыяль-ных слаёў сталіцы Вялікага Княства. Старэй-шым брацтва быў адзін з багацейшых магна-таў ВКЛ наваградскі ваявода Фёдар Скумін-Тышкевіч, членамі — князь Фёдар Палу-бінскі, віленскі бурмістр Іван Ерамеевіч. рыбпік Аляксей Лукашэвіч, шавец Андрэй Цімафеевіч, «пападзя быўшая старая» Аўгіння і інш. Усіх гэтых прыхаджан царквы Св. Духа аб’ядноўвалі праваслаўная вера і руская («простая») мова. Юрыдычнай асно-вай існавання друкарні вілепскага Свята-Ду-хава брацтва сталі прывілеі мітрапаліта Кіеўскага Анісіфара 1587 г. і канстанціно-пальскага патрыярха Іярэміі II 1588 г„ якія дазвалялі віленскаму брацтву друкаванне не-
абходных кніг, а таксама два прывілеі Жыгімонта III (1589 і 1592 гг.): «...кннгн всякія старого м нового закону так в науце школьной яко н в церквп потребные по кгрецкн по словацкп по рускн н по польскн друковатн нм дозволяем ...»244
У маі 1588 г. віленскія братчыкі пасылалі ў Львоў, у праваслаўнае брацтва пры храме Ус-пення Багародзіцы, «...трыдзесят кніг Парад-каў альбо Чыну брацтва нашага...»245 Ні адна з іх не захавалася. Можна толькі меркаваць, што гэтыя выданні наўрад ці былі прадукцы-яй уласнай (толькі што задуманай) друкарні. Больш верагодна, што «Чын брацтва» вый-шаў з друкарні братчыкаў — Мамонічаў. Вя-дома адна польскамоўная кніга 1594 г„ што магла быць першым выданнем Віленскага брацтва, «Брацтва імя Божага, заснаванага ў Вільні пры касцёле Св. Духа ў 1590 г.», — кніга Мельхіёра Варэцкага з прысвячэннем канцлеру Льву Сапегу246. Аднак паколькі імя друкара (К. Вольбрамчык) звязана з віленскімі езуітамі. прынята лічыць яе ака-дэмічным выданнем. Зараз першай кнігай брацкай друкарні лічацца «Малітвы ўсядзён-ныя»: (в лето ... 1595 месяца іюля дня 25 вед-луг старожптного... календаря). Усе вядомыя бібліёграфам паасобнікі гэтага выдання па-шкоджаныя, адсутнічае тытульны аркуш, ад-нак частка выдавецкага прысвячэння з датап захавалася ў рукапісе наўгародскай Сафій-скай бібліятэкі (зараз у зборах Аддзела ру-капісаў РНБ, шыфр Соф. 1094.). Размяшча-лася брацкая друкарня на тэрыторыі манас-тыра Св. Духа, у асобным (магчыма, разам са школай) будынку. Ад самага пачатку сваёй дзейнасці яна, як і манастыр Св. Духа, была ў руках праціўнікаў царкоўпай уніі. Частка яе прадукцыі распаўсюджвалася ў праваслаў-най Маскве. На гэта паказвае, у прыватнасці. захавапы да сёнпя ў каледжы Св. Тройцы ў Оксфардзе паасобнік брацкага выдання «Ча-соўніка» з «Азбукай» 1596 г. Кнігу купіў у Маскве доктар на рускай службе Марк Рыдлі і падараваў магістру каледжа Тамашу Невілу247. Акрамя «Азбукі» ў тым жа 1596 г. друкарня брацтва выдала падручнік для вуч-няў больш высокагі ступені — гэта была «Грамматнка словенска сьверьшеныіаго пс-куства осмп частнй слова, н нных нуждных»
244 АЗР. Т. 4. С. 24. — Звяртае ўвагу той факт, што славянская мова названа «славацкай» (як і ў прывілеі Уаадзіслава IV ад 12 ліпеня 1633 г.).
245 Тамсама С. 5—6.
246 СеріепёК, Реігаііхкіепё I. Уііпіаііз акасіетцоз зраіізіііуёз Іеісііпіаі 1576—1805. № 115.
247 Голенчепко Г. Я. Ндейные п культурные связн... С. 276—278.
УЗДЫМ I кРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
193
Лаўрэнція Зізанія. У ёй акрамя спецыяльна зробленай аздобы былі выкарыстаны вілен-скія дошкі Францыска Скарыны - сведчан-не таго, піто друкарня нершадрукара не загінула ні ў адным з віленскік нажараў (у гым ліку 1525 г.).
Выданнем у 1596 г. кнігі Мялета Пігаса «Дыялоі» на грэцкай мове брацкая друкарня засведчыла не толькі сваю добрую тэхшчную абсталяванасць (наяўнасць грэцкіх шрыф-тоў), але і магчымасш Свята-Духава манас-гыра як інтэлектуальна моцнага выдавецкага асяродка. Адзіны вядомы нам наасобнік «Дыялога» знаходзіцца ў Лондане. Звесткі пра яго ёсць у «ВіЫю^гарЬіе Неііешцне оц Веясгірііоп гаікоппе сіез оп\та§е8 рцЫіёз еп §гес раг <іе» дгесз анх XV еі XVI 88.» (Рагіз, 1888. р. II).
Супраціўленне уніі і добрыя дачыненні брацтва з адзінаверцамі ў варожай Мас-коўскай дзяржаве выклікалі шаленсгва езуітаў. На Вялікдзень 1598 г. студэнты-езуіты на чале з ксяндзом Ільяшэвічам (Гельяшэвічам) напалі на Свята-Духаў мана-стыр, пасля чаго брацкія старасты паказвалі судовым дазнаўцам «знакн кгвалту почннен-ного, то есть порубанье ворот, побптье в піко-ле н в друкарне окон... потолченье на друкар-нн даху...»248.
II е р ш ы п е р ы я д дзейнасці друкарні працягваўся да 1610 г. Галоўнае месца ў рэ-пертуары тагачасных выданняў займаюць падручнікі («Азбука», «Грамаіыка славеп-ская») і малітоўнікі («Псаломніца», «Маліт-вы пітодзённыя»). Асаблівае значэнне мела надрукавапая ў 1596 г. «ІІаука ку чптаню н розуменю пнсма словепского...» Лаўрэнція і Стэфана Зізаніяў. Як частка гэтай кнігі вый-шла праца Лаўрэнція Зізанія «Лексіс сіреч реченія, в'ькратьце сьбранны і з словенскаго языка на простый рускій діялекг істолкова-ны Л.Х.» — першы друкаваны слоўнік, які сродкамі старабеларускай мовы тлумачыў 1601 царкоўнаславянскае слова. Вялікі рэза-нанс у грамадстве выклікалі выдадзеныя брацтвам патемічпыя кнігі, у прыватнасці «Катэхізіс» Стэфана Зізанія (ш аднаго па-асобніка да нашага часу не захавалася; за вы-данне гэтай кнігі Наваградскі сабор 1596 г. адлучыў С. Зізанія ад царквы) і дзвюхмоўнае (тэкст набраны на старабеларускай мове
4-ЛЛШМ1, а».
Рл» / * > 4» н
Ье в пімоір мж: лнс, к^«
Слдлл : н нШ •' Гртае, йпо СДті
Т^ОПлргІД, Гл«,Л. СпонГднлндн «»Л, мклін д« <т»жнн<ы<; лніт'»,лн. Сллкл!
* * »
Дтумтмн гііф! мжі V ті іцйыал>«ігмі ЖпясІЧнГлн : н вс* н4 ШЛЕОЛ'І^КН нггцастн н СЦ’ІЛн , КЛВКвЛЧЕП мо ЛНЛГА ТЛ« Ннні, Ео:
* «Ь/^эТВОН
ДДЖД» НЯЛ41: н ЛО
МнлУн ш , мкш 6ДН«д ірД/Х.
14« л.лкЛн. І . Сл'мі Й НЙ4 ^тіуйішй* Х'луХмб’: Йл«н?Гнй.
3*. млт« <т.<^і Йці.
млшм^*: г- Кым
кГа піклоны. Лці< д<ті па<т1», с» Млтмн: Гдн н Ёлкі жнлітУ *ііл>Х. Лн'ті, еі. Й двГ(лі«лн тіі. Б»к< й Гдн <йллм«, гі л<іа Тв.'гн год^т/лн, Лн-тт., ді
Я’* X
віі
акм»-.1....л-.,.4
і і шо шлітіг о
? Ц ДібАТЛН ІНЦІ ЛО/Ліа, і’гдй
А^ГН^Ч КДСшвв» О КЛНШІЯ КДТНН АІМ« , /Н КШКІН, ' Р’ОІ» « Н4ШХ ! Гдн ГЦМЛ&Н, Ыі
/1’ЙД'Й’І поклоін ЛЛО. пг»
X ІМ* Й03ЛКЛСННД ГГЛЛ ФйРАэ і ШЛІ- ДсШ'ГЧ НІКОНУМАСП
Г-ІІ ДШД Л10А Гдна
кірыліцай і па-польску лацінкай) «Казанне Св. Кірылы Герусалімскага аб Антыхрысце» (1596). Аношні твор пабудаваны, як паказаў К. Студзінскі, на аснове кнігі Люберга Зібранда «Ое Рара К.отапо»249, якая выйшла ў 1594 г. Зізаній істотна перайначыў і наблізіў да сучаснасці «Казанне Св. Кірыла Іерусалімскага», паказаўшы ў вобразе антых-рыста папу рымскага. Кніга зрабілася на-столькі папулярнай ў праваслаўным свеце,
АВАК Т. 8. Внльна, Док. 14.
249 Студінсыаш К. «Пересторога» -- руські помнік іючатку XVII віка: Історічно-літературна студія. Львів, 1895. С. 162-166.
Пачатак дзявятаа гадзіны ў кнізе •'Полуетав велы кай, іімеяй в себе вею службу цер-кмную, дневную ы ноіцную... тіцаныем же братіш пріі храме Сошествіія пресвяьаго ы жыво-творяш/аго духа. в тіныграфш совер-шенно і/манно, в Вылнн 6 лето от
194
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Казанне Полацкага ахіепіскапа, уладыкі Віцебскага і Мсціслаускага Мялета Сматрыцкага на пахаванні віленскага архімандрыта Ляванція Карповіча.
Тытульны аркуш. Вільня, брацкая друкарня, 1620 г.
што была перавыдадзена ў Маскве ў 1644 г. Сучаснік (аўтар «Гармоніі», 1608 г.) свед-чыць, што «Знзанія кннжкам баламутным лепей, ннж евангелін верят»250. Вялікі ўплыў зрабіў гэты твор на фарміраванне ідэалогіі стараверства ў Расіі251.
Значны рэзананс у тагачасным грамадстве мелі напісаныя па законах рыторыкі па-лемічпыя творы Мялета Сматрыцкага на польскай мове: «АпСі§га(е аЬо о<1ро\УІесІ2 па зсгірі цзгсхурііхуу, кСогешц Іуіпі Негехіае, 1§погапсіае» (1608) і «©рцуоо іо іеы ЬашепС
іесіупеу і РосузгесЬпеу АроЫ.оІіскіеу \ухсЬосі-піеу Сегкхуіе... \\’ ХА/і1піе, Кокц Рапзкіе§о» (1610). якія неўзабаве пасля кніг Зізанія былі надрукавапы ў брацкай друкарні252, а таксама яго брашура «Катэхізіс, альбо вызнанне веры святое Апостальскае ўсходняе царквы» (16 1 0)253. Палемічныя выданні Віленскага брацтва выклікалі рэзкае супраціўленне ка-таліцкіх і уніяцкіх колаў. Праблему абва-стрыла вайна з праваслаўнай Маскоўскай дзяржавай. Асобным дэкрэтам, падпісаным 7 мая 1610 г. у абозе пад Смаленскам, кароль Жыгімонт III забараніў чытаць і рас-паўсюджваць «гбхпе різша ро гсізкп, \у сіпікагпі гцзкіе) хуііепзкіе) \сусіпікоу.апе (ха-рактэрна, што тут абмінаецца пытанне пра не менш злосныя антыкаталіцкія выданні брац-кай друкарні на польскай мове. — М. Н.), кгбге озіаГпіе разцціііцзе і Ьппіу ргхесі\у х\уіег2сЬпо5сі <іпсЬо\\гпе) і зшіескіе)» — усё гэ-та пад страхам штрафу 5000 чырвопых зло-тых. Адначасова было загадапа віленскаму ваяводзе і гарадскім уладам Вільні арышта-ваць друкароў і «карэктара» (Лявонція Кар-повіча), а «пасквілі і падазроныя кнігі» спаліць. Што і было зроблена — Лявонцій Карповіч пасаджаны ў астрог, а кніжная пра-дукцыя разрабавана. Праз некалькі тыдняў пасля гэтых падзей старасты Віленскага брацтва Быхавец і Кроль падалі пратэст у суд ад свайго імя і ад імя брацтва па бурмістраў, радцаў і лаўнікаў, якія захапілі 36 царкоўных кпіг у пераплётчыка254. Можа, з гэтымі канфіскацыямі звязана судовая справа брацтва з віленскімі райцамі Пятром Кап-цэвічам, Лявонам Мамонічам і мешчанінам Ігнатам Дубовічам «...пра нейкія друкі, рэес-тры і брацкія прывілеі» (...о )акіе сігпкіе, ге§е5Іга і рггузлпіеўа Ьгаскіе)255. Праваслаўныя братчыкі патрабавалі вызваліць архімандры-та віленскага манастыра Св. Духа Лявонція Карповіча з вязніцы, паколькі ён быў шля-хецкага роду, а да шляхціца заключэнне ў ас-трог непрымяняльнае. Адказваючы на гэтыя просьбы, дзяржаўныя ўраднікі сцвярджалі, што Карповіч не быў шляхціцам. У лісце ад
250РМБ.Т. 17. С. 180.
251 Бубнов Н. ІО. Старообрядческая кннга в Росснн во второй по.товнне XV II в. Нсточннкн, тнпы н эволюцня. СПб„ 1995. С. 78-81.
232 Бгіск I). А. Меіеіц Зшоігус’куі’з ТЬгепов оі 1610 апсі ііз гЬеІогісаІ тосіеів // НІІ8. XI. Р. 462.
233 3 чатырма выданнямі вілепскага брацтва палемізуе ў сваёй рукапіснай кнізе «Аб скажэнні славенскіх кніг» іераманах віленскага Свята-Троіцкага манастыра Іясафат Кунцэвіч у 1611 г. (Жуковыч П. Н. О нензданных со-чнненнях Носафата Кунцевнча. СПб.. 1910. С. 8—9).
254 Смчрнов Ф. Внленскнй Свято-Духов монастырь: Псторнческое опнсанне. Внльна, 1888. С. 30.
233 АСД. Т. 10. Внльна, 1874. С. 233.'
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
195
19 студзеня 1611 г. дзяржаўны канцлер Леў Санега паведаміў, што Карповіч «родам з го-рада Пінскага. Яго бацька быў нратанопам у Пінску, але з-за сваіх злых учынкаў быў зня-ты пінскім у.іадыкам з нратапопства і... па-мёр. бадзяючыся. А гэты Карповіч заўсёды быў віленскі мешчанін, дакладна аб гэтым знойдзеце ў мейскіх кнігах»256. Усё ж у на-ступным, 1612 г. Лявонція Карповіча з вяз-ніцы вызвалілі, і ён працягваў працаваць на кніжнай ніве — перакладзены ім з грэцкай «Выклад на Отче наш» Іаапа Златавуснага быў выдадзены ў год яго смерці (1620).
Рэнрэсіі ўрада і таксама вялікі віленскі пажар 1611 г. прымусілі спыніць выдавецкую дзейнасць у сталіцы. Друкарня была перане-сена ў Іўе, дзе і пранавала некаторы час .
Д р у г і (пасля перапынку) п е р ы я д (1617-1697) адзначаны аднаўленнем кніга-выданпя ў Вільні. Перыядычна выдаваліся неабходныя для богаслужэння «Малітоў-нікі» і «Трэбнікі» (1617, 1618, 1621, 1622, 1624, 1626, 1635), надрукаваны пераклад з грэцкай мовы «Духоўных гутарак» Макарыя Еппецкага (1628), шматлікія палемічныя творы Мялета Сматрыцкага.
У 1620 г. друкарня выпусціла дзве кпігі на смерць першага архімандрыта манастыра Св. Духа і фактычнага кіраўніка брапкай кніга-выдавецкай дзейнасці Лявонція Карповіча. Абодва выданні былі кірылічныя, напісаныя на славянскап мове: адно выйшла ананімна (вершаваны «Лямэнт» — («Плач») (на смерць), другое — аўтарскае. пяра Мялета Сматрыцкага257. Болып Сматрыцкі на цар-коўнаславянскай мове кніг не выдаваў, адда-ючы перавагу мове польскай. Перш чым ай-цец Мялет разарваў усе свае сувязі са Свята-Духавым манастыром, бранкая друкарня вы-пуеціла некалькі яго кніг: «Уегііікаііа піеч'іп-по8сі», «ОЬгопа уегіі'ікасуеі», «Зцбіііісасіа піечуіппозсі», «ЕІепсЬнз різш», «Зцрріісасіа» (1621-1622).
3 боку эстэтычнага і тэхнічнага кнігі брац-кай друкарні адрозніваліся добрым выканан-нем і асаблівым густам у падрыхтоўцы маке-та. Узорам можа быць «Службоўнік» (Устав божественныя лмтургня...) 1624 г. У тэксце «Службоўніка» змешчаны апісанне дзеянняў пад час багаслужбы (набрана малым кеглем) і гыя словы, якія прамаўляюцца (набрана
ІІауустау, што мае ночнцю і дэён-нцю слу.жбу на увеіь год.
Тытцльны аркуш з гравіраванымі вы-явамі Багароазіцы і Іаана Багаелова.
Вічьня, брац/кая Брукарня, /695 г.
большым кеглем). Пачатак чыну кожнай іншай літурііі адзначаны загаюўкам і за-стаўкай. Кожная з трох заставак мае ў цэнт-ры акруглы медатьён з выявамі Ісуса Хрыс-та, Св. Тройцы і Укрыжавання з двума прад-стаячымі, аточаны раслінным (кветкі і вазо-ны) арнаментам. На суседніх (левых) старон-ках выява кожнага з трох аўтараў чыну літургіі — Васіля Вялікага, Іаана Златавусна-га і Грыгорыя Дваяслова. Экспрэсію службы Вялікай вячэрні для карыстальніка «Служ-боўніка» ўзмацняе гравюра са сцэнай «Увас-крэшанне з мёртвых». Дзве гравюры-ілюст-рацьп паказваюцьубраннесталадля паследа-вавня вялікай вячэрні і выяву дыскаса з прасфорамі (надрукавапа чырвонай фарбай). На адгорце тытульнага аркуша адбіты тонка
256 Мыцык Ю. .4 Ноьые нсточннкн п<> нсторнн церквп п культуры ВКЛ н Белорусснн XVI—XVIII вв. // Наш радавод. Кн. 4, ч. 1. Гродна, 1992. С. 20.5.
237 Масмв С. II. Казанье Мелетпя Смотрнцкого на честный погреб о. Леонтня Карповнча. Кнев 1908.
196
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Пауустаў, што мае ночную і дзён-ную службу на ўвесь год.
Разгорт з пачат-кам паследаванняў і фіналікам у вы-глядзе галавы анё-
ла.
Вільня, брацкая друкарня, 1695 г.
выкананы дрэварыт са сцэнай Укрыжавапня з чатырма прадстаячымі. Усе ідюстрацыі, вы-явы святых і ініцыяды (за выключэннем «Е» і «М») надрукаваны з новых дошак258.
Пры канцы 1632 г. альбо на пачатку 1633 г. друкарня выдала на польскай мове антыка-таліцкі юрыдычна-палітычны трактат «Кгуш аІЬо зіоііса ггутька іезіі со та <1о рга\у Когопу Роізкіе) у ХМіеІ.Х. Ьііехузкіе^о роІіГускісЬ кгоікіе ц'Л’агепіе гокп 1633 зіапот когоппут па зеут когопаііеу росіапе» — гэтую брашуру праваслаўная мітраполія падрыхтавала для раздачы на каранацыйным сойме (пачаўся 14 лютага 1633 г.)259, у тым жа годзе кароль Уладзіслаў IV пацвердзіў Віленскаму права-слаўнаму брацтву дадзеныя раней Жыгімон-там III прывілеі на кнігадрукаванне.
У хуткім часе друкарня выдала «Малітвы штодзённыя» (1635). На адгорце тытульнага аркуша — гравіравапы герб Кісялёў, далей прысвячэнне падкамораму «ўкраіны тамтай Задняпроўскай» Адаму Кісялю з Брусілава, які атрымаў свой урад «пасля свежай мас-коўскай экспедыцыі...» ад «...наяснейшаго не звытяжоного короля его М. Владыслава Чет-вертаго Пана ... нашего...»260. Для ўпрыгожан-ня гэтай кнігі выкарыстана гравюра «Укры-жаванне» з чатырма прадстаячымі (да гэтага яна ўжо была надрукавана ў «Службоўніку» 1624 г.).
Удар па Віленскай брацкай друкарні неча-кана быў нанесены праваслаўнай уладай. У 1640 г. мітрапаліт Пётр Магіла ўсе цар-коўныя выданні падпарадкаваў сваёй цэнзу-
258 Лукьяненко В. Н. Каталог белоруссквх нзданнй кнрнлловского шрнфта XVI -XVII вв. Вып. 2. Л., 1975. С. 96.
259 ІсаевычЯ. Украінське кннговндання. Внтокн. Розвнток. Проблемн. Львів, 2002. С. 189.
260 Найлепш захаваны да сёння паасобнік гэтага выдання належаў да «харомных» кніг царэвіча Аляксея Пятровіча (зараз у Аддзеле рукапісаў БАН; шыфр: П.І.50).
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
197
Паўустаў, што мае ночную і дзён-ную службу на ўвесь год.
Разгорт з гравіра-ваным гербам Красінскіх і па-чаткам прадмовы віленскіх інакау да паноў Васіля Красінскага, сма-ленскага харужага і прапойскага ста-расты, і Цімафея Красінскага, го-мельскага старас-ты.
Вііьня, брацкая друкарня, 1695 г.
ры. Гэтае рашэнне, спрыяльнае для Кіеўскай друкарні (мітрапаліт жыў пераважна ў Кіеве), паставіла Віленскае брацкае выда-вецтва ў цяжкія ўмовы. Свята-Духаў манас-іыр заставаўся невялікім востравам права-слаўя ў сталіцы, у атачэнні каталіцтва і уніі. Як і ў Магілёве, дзе праваслаўнае на-сельніцтва стварала пастаянны попыт на бо-гаслужбовую і чэццю праваслаўную кнігу і дзе на адносна невялікай адлегласці паміж сабой працавалі дзве друкарні (Магілёўская і Куцеінская), Віленская брацкая друкарня таксама доўгі час мела дублёра-канкурэнта — друкарню Еўеўскую. Некаторыя выданні ад-начасова выходзілі ў Вільні і ў Еўі, але з роз-нымг гытульнымі аркушамі, рознымі прадмо-вамі і прысвячэннямі. Сярод нешматлікіх вя-домых друкароў брацкай друкарні - «айцец Самуіл, штоз Вільна, немец, друкар», «Само-нл Рогаля, друкар братства внленского»261
(магчыма, гэта адна асоба). Адным з кіраўнікоў друкарні мог быць еўеўскі ігумен, друкар Гаўрыла Іванавіч. Разам Віленская і Еўеўская друкарні забяспечвалі патрэбы ў кнігах паўночна-заходняй часткі ВКЛ. Магчымасці продажу ў Расію ўвесь час пагаршаліся — як з прычын палітычных (войны), так і канкурэнцыі маскоўскіх выдаўцоў. 3 паляпшэннем пазіцый уніі пат-рэба ў праваслаўных кнігах змяншалася і друкарні хіліліся да заняпаду. Але на якасць выданняў гэта не ўплывала — кнігі Віленска-га брацкага друку сярэдзіны XVII ст. з’яўля-юцца прыкладам дасканалага набору, гус-тоўнага выкарыстання шматлікіх элементаў аздобы (рознага малюнка і кегля шрыфтоў, ініцыялаў, заставак, канцовак, гравюр-дрэва-рытаў). Як і іншыя друкарні, брацкая выпус-кала акрамя кпіг і ліставыя гравюры з абра-зоў, напрыклад «выява Абраза цудатворнай
261 Яраслаў Ісаевіч зазначае, што гэтыя друкары былі таксама звязаны з кіеўскімі і львоўскімі праваслаўнымі друкарнямі: Ісаевыч Я. Укра'інське кннговндання. Внтокн. Розвнток. Проблемн. Львів, 2002. С. 196.
198
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Паўустау, што мае ночную і дзён-ную службу на ўвесь год.
Пачатак Акафіста Ісусу Хрысту і гравюра з выявай Спаса. Вільня, брацкая друкарня, 1695 г.
Багародзіцы кангрэгацыі Студыцкай у царк-ве Брацкай Правасдаўна Кафадіцкай С. і Ажыўляючага Духа ў Вялебных айцоў ба-зыльянаў у Вільні» (1687 г.) гравіравана ад-ным з лепшых мастакоў свайго часу Лявонам Тарасевічам262.
Праваслаўнае кнігавыданне ў Вільні ў канцы XVII ст. падтрымалі гомельскі старас-та Цімафей Красінскі («Малітваслоў трох-акафісны», 1693) і смаленскі харужы, старас-та прапойскі Васіль Красінскі («Паўустаў», 1695). Друкарня выканала гэтыя кнігі вельмі дбайна, уіірыгожыўніы, згодна з традыцыяй, гравюрай з гербам мецэнатаў, а таксама адра-савала гомельскаму старасту Цімафею Кра-сінскаму і смаленскаму харужаму, прапой-скаму старасту Васілю Красінскаму прадмо-
ву. «Паўустаў» мае традыцыйныя для гэтага выдання гравюры-дрэварыты з выявамі Спа-са і Багародзіцы ў выдатным мастацкім выка-нанні. Аднак мецэнацтва ўсходнебеларускай шляхты не вырашала праблемы забеспячэн-ня друкарні заказамі. 7 студзеня 1700 г. брацтва паслала ліст з просьбай аб апека-ванні маскоўскаму патрыярху. Да ліста як узор выдавецкіх магчымасцей друкарні быў прыкладзены «Трэбнік» 1697 г. выданпя. Ад-нак заказа з Масквы не прыйшло; «Трэбнік» 1697 г. застаецца апошнім вядомым нам вы-даннем брацкай друкарні.
Усяго за час свайго існавання яна вы-пусціла больш за 40 кірылічных выданняў і некалькі дзесяткаў польскамоўных кніг, пе-раважна панегірыкаў.
262 Дошка з гэтай гравюрай захоўвалася да канца XIX ст„ і адбітак з яе быў надрукаваны: Ротпікі гуЮ'Л'тсІ'ла кга)о«е8о. Осісіхіаі 1. ОсІЬігкі г ЫасЬ тпіефгусЬ, гпа)с!ці^сусЬ зі^ сс ЬіЫіоІесе ІоЬоІзкіе) Коіі8ІапІ:е§о ЬгаЬі Тухгкіесуісга. \Уі1по, 1858. № 108.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЫУРЫ
199
Друкарня віленскіх базыльян знаходзіла-ся ў манастыры Св. Тройцы, «на злучзнні дзвюх ліній (манастырскіх паоудоў. — М. Н.\. паўднёвай і заходняй». Абсталяванне дру-карня атрымала. верагодна, ад кнігавыдаўца Лявона Мамоніча, які прыпяў у 1614 г. уппо. Першае вядомае выданне базыльян — «На-ука яко вертіі мает каждый, которып шчн-тнтся нареченіем православія, ...выдапа в Внльне... року тнсеча 628». У прававых дачы-пеннях Віленская базыльянская друкарня лічылася пераемніцай даўніяцкай брацкай друкарні. У 1633 г. кароль Уладзіслаў IV даў манастыру пацвярджальны прывілей на кпігадрукаванне. Сярод прадукцыі друкарні ў 1640-я гады шмат панегірычпых казапняў свягатроіцкага архімандрыта Аляксея Ду-бовіча — таленавітага базыльянскага прапа-ведніка. Як прыклад можна назваць яго па-негірычныя казанні на памінанне віленскага ваяводы Яна Скуміна Тышкеыча (1642) і жонкі лідскага харужага Кунцэвіча Алены Сапяжанкі (1645) у царкве Св. Тройцы. вы дадзеныя «ў друкарні манастыра віленскага Св. Тройцы»263. Манастыр клапаціўся, каб папера ў кнігах была добрай, а набор якасны. выкапанне ілюстрацыіі даручалі лепшым віленскім мастакам-гравёрам. Прынамсі, ад-на з першых вядомых прац гравёра нямецка-га паходжання Конрада Гётке з’явілася ў вы-данні манастыра Св. Тройцы — гэта партрэт віленскага ваяводы і браслаўскага старасты Япа Скуміна Тышкевіча. Нябожчык паказа-ны ў вобразе ваяра, перад паходпым намётам (шатром). На століку побач — булава ваена-чальніка, механічны гадзіннік і кніга; за на-мётам сцягі, страляе батарэя гармат (у пярэд-няй гарматы няма пярэдняй часткі дула), конны атрад рыцараў. На пярэднім плане, ля ног Яна Скуміна, — вайсковыя бубпы і руч-пая зброя, а таксама рыцарскія даспехі.
Пачынаючы з 1667 г. на некалькіх кангрэ-гацыях ордэна ўздымаецца пытанне аб дру-каванні кніг. Віленская (XVII) кангрэгацыя пастанавіла ў 1667 г.: «...(за) друкарняй, ка-тэхізмам, паправай кніг і трэбнікаў і служ-боўнікаў у кожным манастыры хай назірае старэйшы, каб не меў хлопчыкаў на прыслу-жэнні...»264, а Наваградская (XVIII) кангрэ-
гацыя пастанавіла ў 1671 г.: «...друкаванне працягваць у Вільні, аднак кожную рэч, якая ідзе ў друк, даць праглядзець яго міласці ксяндзу Агілевічу»265. Доктар тэалогіі Агілевіч на той час — протаархімандрыт ор-дэна; такім чынам, гэтым рашэнпем уводзіла-ся цэнзура протаархімандрыта над усёй дру-каванай прадукцыяй.
Акрамя кніг друкарня выпускала і ліста-выя выданні. Вядома, у прыватнасці. гравюра Лявона Тарасевіча «Апосталы Пётр і Павел з цудатворным Жыровіцкім абразом Бага-родзіцы», выкананая паводле малюнка Паў-ла Бацэвіча і надрукаваная манастырскай друкарняй у 1682 г.266
Пры уніяцкім мітрапаліце Кіпрыяне Жа-хоўскім у 1690 г. друкаром працаваў манах-
Віленскі ваявода Ян Скумін Тыш-кевіч на фоне па -ходнага намёта, войска, зброі і ат рыбутаў улады. Адварот тытульнага аркцша казання архіманорыта выенскага базыльянскага манастыра Лляксея Дубовіча ў царкве св. Троіцы 24 кастрычніка 1642 г.
Гравкгра Конрада Гётке.
263 Значная частка гэтых панегірыкау захаватася ў двух канвалютах з бібліятэкі Жыровіцкага манастыра, які зараз знаходзіццаў БАН СПБ.
264 АСД. Т. 12. Вюіьна, 190(1, С. 99
265 Тамсама. С, 104.
266 Стсповік Д. В. Левонтій Тарасевнч і украінське містецтво барокко. Кйів, 1986. С. 61—63.
нлнн
роМЖ ІБжІмМ |нсжй '?оіо 1 лрмс 4
&ЛНКЛго, н Гр нгор 1А ДБоеСЛОЕА | ПлПЫ.ГнСКЛГО, С2 КСІЛІН СЛ^КБА-ЛІМ,Н€Д€ЛНЫМН й Прлтнннымн.
КСбС'Ь ПОЧНН^ Стьс !КЕН ПнтЬ'рГІН, ГХе кяСтьц'г' (Зэцз нлшн/я
ЛЕІ+ОУРГІКОЫ сн вотх
ОЛЙЖ0КНМКЛ 0 ядерясл ці босто’пшА' Цр
Іеркое Тглб" н^длдеС/К.кк сэкн ТеЛнСтЫА •ЖНБОНД'ІЛЛНЫА Тр і)Н, Тнн^ Отого &ЛСНЛЫ.
В Л^то сН Іожствл. ^С^л, А Х'і К .
ЖШЕ
даяайв?
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
201
Псалтыр з Часа-слоўцам.
Разгортп.
Друкар Іван Фёдараў.
Заблудау. 1570 г.
базыльянін Дамаскін Гербест267. Прыкладна ў той час пачалася падрыхтоўка вялікай бога-службовай кнігі «Леітоургікон, сп ест Слу-жебнпк сьдержаш в себе по чпну святыя вос-точныя церквп лптургмм, нже в святых отец нашнх йоанна Златоустаго, Васнлпа Велн-каго н Грнгорня Двоеслова папы рпмскаго, с всемм службамп недельнымн н праздніічны-мн». Выданне было задумана раскошнае: па мер — у вялікі аркуш, двухколерны друк, рамку тытульнага аркуша заказалі Лявону Тарасевічу. Прадмову і прысвячэнне іюваму падканцлеру (з 1690 г.) ВКЛ Каралю Станіславу Радзівілу напісаў сам мітрапаліт Кіпрыян Жахоўскі Лявону Тарасевічу для гэтага выдання быў таксама заказаны гравіраваны партрэт повага падканцлера. Ад-пак па невядомых прычынах у 1692 г. друка-ванне «Літургікона...» было спынена, мітра-паліт загадаў частку абстаіявання друкары перадаць у Супрасльекі манастыр, што і было зроблена. Віленскія манахі неаднаразова ха-дайнічалі аб вярганні вывезенай у Супрасль маёмасці. Прынамсі, 3 жніўня 1694 г. на грэ-цяй сесіі Жыровіцкай кангрэгацыі базылья-наў, калі святатроіцкім манахам прапанавалі
выказаць евае праблемы, яны ў першую чар-гу запыталі: «Ці хто цікавіцца друкарняй, пе-ранесенай з Вільні ў Супрасль светлай па мяці мітрапалітам (Кіпрыян Жахоўскі да та-го часу ўжо памёр)?». Айцец-сакратар ордэна адказаў, што «тая друкарня ёсць віленская ў балыпыні сваёй, як «снраўленая» з грошай вілепскага манастыра, і мае віленскія матры-цы, пунсоны, адзін прэс і ў болынай частцы «бгцкп іпагегіа», і ўсё гэта віленскі манастыр хацеў бы вярнуць.. Якая рэквізіцыя (на ка-рысць) віленскага манастыра на другі час ад-кладзена...»268. У Супраслі ж у той час ішла праца над заканчэннем выдання «Літурпко-на...» (Службоўніка), якая была завергаана ў 1695 г. Першы перыяд дзейнасці Троіцкай друкарні закончыўся яе закрыццём на працяглы час.
Друкарня ў Заблудаве. Да канца няясна, чаму віленскі кашталян і вялікі гетман Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч, запрасіўшы ў 1568 г. з Масквы друкароў Івана Фёдарава і Пятра Мсціслаўца, накіраваў іх для працы мепавіта ў Заблудаў — адзін са сваіх аддале-ных маёнткаў. У некалькіх кіламетрах ад За-блудава, у Гродзенскім павеце Троцкага вая-
267 Дііковскіій Н. Базвлнянскнй орден н его значенне в западнорусской уннатской церквн в XVII п начале ХМШ столетня — до Замойского провннцнального собора 1720 г. // Гродненскне епархнальные ведомостн. 1906. № 31/32. С. 874
2М АСД. Т. 12. С. 132.
Лгтургікон...
Іытульны аркуш работы Лявона Тарасевіча.
Вііьня, базыльян-ская орукарня, 1692- 1695 гг.
202
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
водства, знаходзіўся дзейны кніжны цэнтр — Супрасдьскі манастыр. Пакодькі Хадкевічы быді кцітарамі гэтага манастыра, то Рыгор Адяксандраніч мог прывезці запрошаных кнігадрукароў у Супрасдь. Ддя яго — вілен-скага кашталяна, дзяржаўцы гродзепскага і магілёўскага, не было б цяжка арганізаваць друкарню і ў адным з вялікіх гарадоў Вяліка-га Княства. Магчыма, выбар Заблудава быў вызначаны менавіга тым, шго Хадкевіч (аль-бо яго дарадцы) не жадалі якога-небудзь уп-лыву на друкарню «звонку». Бо зробленыя ў Заблудаве выданні былі нават на мове не такія. якія задумваліся напачатку, пра што Хадкевіч гаворыць у прадмове да Евангелля вуч ыцел ьнага269.
Друкары, як сведчыць прадмова, пачалі працаваць над выданнем першай кнігі ў За-блудаве 8 ліпеня 1568 г. і закончылі яе 17 са-кавіка 1569 г. Прадукцыя новага, Заблу-даўскага выдавецтва рыхтавалася па ўжо прынятых у Вялікім Княстве кніжных кано-нах. Адно з пацверджаішяў гэтага — прыха-ванае цытаванне у тэксце Хадкевіча «Прад-мовы>? Францыска Скарыпы да «Кііігі Цар-стваў», якое знайшоў амерыканскі гісторык Вітаўт Тумаш270. Друкар «Евангелля вучы-цельнага» — Іван Фёдараў — у пасляслоўі звяргаўся не толькі да тых, хто хоча «прочм-татп», але і да тых, хто жадае перапісаць гэ-тую кнігу271. На адгорце першага аркуша пер-шай заблудаўскай кнігі была гравіраваная выява (дрэварыг) герба Хадкевіча ў арнамеп-гальпай рамцы. Герб «падпісаны» двойчы: аб-рэвіятурай з лацінскіх літар «САС» што, ве-рагодпа, можна прачытаць як Сгу^огу Аіехапсігоуісг СЬосІкехуісг і друкаваным чыр-вонай фарбай надпісам кірыліцай: «Грнгорен Александровнч Ходкевнча пан внлепьскін гетман панвышшім Велнкаго Князьства ,Чп-товскаго староста городеньскін п могн-левскін». 3 50 захаваных (падлічаных бібліёграфамі) паасобнікаў «Евангелля ву-чыцельнага» 17 .маюць прыпіскі чытачоў XVI- XVII стст., якія сведчаць пра вельмі шырокі арэал распаўеюджвання: ад блізкага
да Заблудава Супрасля да расійскіх гарадоў Тулы, Яраслаўля, Усцюга272. У праьтычным выкарыстанні паасобнік «Евангелля вучы-цельнага» найдаўжэй заставаўся ў стараве-раў усходнебеларускага паселішча Ветка273.
Наступнае заблудаўскае выданне. «Псал-тыр з Часаслоўцам», Іван Фёдараў друкаваў ужо адзін, распачаўшы працу над ім 26 верас-ня 1569 г. і закончыўшы 23 сакавіка 1570 г. Пётр Мсціславец пакінуў свайго калегу і да-сюль невядома, дзе ён знаходзіўся на працягу наступных пяці гадоў да з’яўлення восенню 1574 г. у Вілыіі, са сваім друкарскім варшта-там — яго ў якасці друкара нанялі віленскі бурмістр Зарэцкі і багатыя купцы Мамонічы.
Сёння вядомыя чатыры паасобпікі «Псал-тыра з Часаслоўцам» 1570 г. Адзін з іх, най-больш пашкоджаны, быў у 1844 г. куплены М. Пагодзіным на ніжнегародскай ярмарцы і ў 1852 г. паступіў у Санкт-Пецярбургскую імператарскую публічную бібліятэку (зараз у фондзе рэдкай кнігі РНБ: 1.5.3). Другі, такса-ма пашкоджаны, адшуканы ў 1864 г„ у сяле Тырава Валошская паблізу горада Санок на Лемкаўшчыне і знаходзіцца цяпер у Львоў-скім музеі ўкраінскага мастацтва (СДК
332). Найболып поўнае ўяўленне пра кнігу дае выдатна захаваны паасобпік, які знайшоў у 1968 г. Дж. С. Г Сіманс у бібліятэцы лон-данскага палаца Ламбет — рэзідэнныі кен-тэрберыйскіх епіскапаў у Англіі. На пераплё-це кнігі суперэкслібрыс архіепіскапа І’ычар-да Бенкфорта (1544—1610). У пачатку «Псалтыра», гаксама як і ў папярэднім за-блудаўскім выданні, змешчаны герб Хад-кевіча. Гэтая гравюра адбіта ўжо з іншай дошкі і зроблена больш прафесійна. Надру-кавапа кніга з вялікім густам: яе аздабляюць дзве гравюры (герб Хадкевіча і выява цара Давыда), а таксама шматлікія гравіраваныя ініцыялы і застаўкі. На жаль, даступны нам для капіравання паас.обнік з РНБ хоць і кла-патліва адрэстаўрыраваны пазнейшым (у XVIII ст.) пераплётчыкам, але тады ж ён быў моцна пашкоджаны — пры пераплёце кшга так абрэзана, што амаль не захаваліся верхнія
269 Прадмова Хадкевіча надрукавана фотатыпічна. Гл.: Прадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. Мн . 1991. С. 29 -33, 131 — 139.
270 Тумаш В. Гетман Рыгор Хадкевіч і ягонае выдавецтва // ЗБІНМ. 1976. Кн 14. С. 3—39.
271 Ромв Н. Н. О культурно-нсторнческом значеннн рукоппсной кннгн после введення кнпгопечатанпя // Русскпе кнпгп н бпблмотекн в XVI — лервой половпне XIX века: Сборнпк научных трудов. Л., 1983. С. 13-22.
272 Немыровскші Е. Л. Джон Снммонс н мнровой фопд нзданпй йвана Фёдорова // Зоіапцз. Уоі. 19. 2005. С. 67-72.
273 Нячаева Г. Р. і інш. Веткаўскі музей народнай творчасці. 2-е выд. Мн , 1999. С. 18.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАН КУЛЬТУРЫ
203
Андрэй Фрьіч Ма-джэўскі. *Аб па ляпшэті Рэчы ІІа спамтаы кнігг ча-тыры. Першая аб звычаях. Другая аб Статуце. Трэцяя аб вайне. Чацьвёр-тая аб школе. Да сьятоы памяці ма-нарха Жыгімонта Аўгуста караля Польскага еіс. да Сената (да рыцар-скага саслоуя) і ўвогуле да ўсіх с.ар-мацкіх людзей лацінскай мовай натсаныя, а зараз накладам Вяль-можнага Пана яго мічасці пана Міка-лая Аляхновгча Манівгда Дарагас-тайскага Полацка-га ваяводы, Ваўка-яыскага і Лепель с.кага старасты еіс. Кіпрыянам Ба-зылікам на поль-скую перакладзе-ныя і ў шмат якіх цяжкіх месцах прыпісамі па краёх растлумачаныя. Друкавана ў Лоску ў друкарні Вя.гь-можнага Пана яго мічасцг пана Яна Кішкі крайчдга ў Вя іікім Княстве Лгтоўскім накча-дам таго ж Пана ваяводы Полацкага еіс. Янам Карца нач з Вялічкі меся ца кастрычніка го-ду ад нараджэння Сына Божага 1977».
204
ПСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАМ КНІГІ
гравіраваныя рамкі, у якія быў устаўлены ну-мар кафізмы. Аднак нават у такім выглядзе гэты паасобнік «Псалтыра» захоўвае і пера-дае высокі ўзровень мастацтва знакамігага друкара Івана Фёдарава.
Пасля заканчэння працы над гэтай кнігап Іван Фёдараў выехаў у Львоў, дзе пачаў эру кнпадрукавання па Украше.
Роля заблудаўскага выдавецтва для куль-туры заходніх зямель Вялікага Княства Літоўскага вельмі значпая, што падкрэслівае правас.лаўная царква ў Польшчы. Пра гэта, прынамсі, гаварыў архіепіскап Беластоцкі і Гданьскі (пазней мітрапаліт усяе Полыпчы) Сава на навуковай канферэнцыі, прысвеча-най тысячагоддзю хрышчэпня Русі.
Друкарня ў Лоску. Друкарскае абсталя-ванне для арганізацыі «замкавай друкарні» ў Лоску набыў у 1572 г. крайчы ВКЛ, пазней жмудскі стараста, віленскі кашталян і, на-рэшце, брэсцкі ваявода, арыянін Яп Кішка. ІІершым друкаром у Лоску быў Дапіэль з Ленчыцы. які ў 1573—1574 гг. надрукаваў Новы Запавет. Наступным выданнем была кніга Сымона Буднага «Аб двух прыродах Хрыста». Да нашага часу ні аднаго паасоб-ніка іэтага выдання не захавалася, але пра яго добра вядома з крытычнага разбору твора Буднага які зрабіў цюрыхскі прафесар тэа-логп I. Сімлер. Між іпшым, ён паведамляе, што твор Буднага меў прысвячэнне мінскаму кашталяну Івану (Яну Янавічу) Глябовічу. Гэта цалкам можна дапусціць і таму, што ў 1580-я гг. у Вільні пад пратэкцыяй Яна Гля-бовіча дзейнічала друкарня, у якоп працаваў Даніэль Ленчыцкі. У ёй. у прыватнасці, вы-дадзена кніга «Туріз еі яцтпііЬпз Шцвігіз ас Ма^пійсі Вотіпі Оо. Іоаппіз НІеЬопісі), Сазіеііэпі Мтзсепзіз МОЬ зцргепіі ТЬезапгагц, Урііепзіз Сарйапаеі еіс. Рег Ііапіеіет Ьапсісіцт. Уііпас, А.І) 1584.» з іравіраваным гербам I лябовіча.
Пасля ад’езду Даніэля Ленчыцкага ў Вільню месца друкара ў Яна Кішкі заняў Ян Карцан. Сваю дзейнасць у Лоскай «замкавай друкарні» ён пачаў выданнем у 1576 г. твора Сымона Буднага «Аб артыкулах веры». У тым жа годзе Карцан друкуе працу Цыцэрона «Аб павіппасцях» у перакладзе на польскую мову Станіслава Кашуцкага. Усяго ў Лоску з
1576 па 1580 г. Карцан выдаў сем кніг — дзве на лацшскай і пяць на польскай мове274. Аі-ным з важнейшых выданняў гэтага перыяду стаіа кніга Андрэя Фрыча Маджэўскага «Ве КезрпЫіка етешіапьа ІіЬгі ^піп(|пе» ў пера-кладзе на польскую мову Кшрыяна Ба-зыліка, надрукаваная ў кастрычніку 1577 г. Узорам для перакладчыка стата базэльскае (Іаана Апорына) выданне 1559 г.
Пераклад і выданне фінапсаваў полацкі ваявода Мікалай Монівід Дарагастайскі (пам. у 1597 г.) — кальвініст, які ўвайпіоў у гісторыю як член кадыфікацыйнай камісіі, што падрыхтавала р.эдакцыю II Статута Вялікага Княства Літоўскага. Як адзначыў польскі гісторык К). Бардах, гэтым выданнем Дарагастайскі імкнуўся сфармаваць еамасвя-домасць у народа Вялікага Княства. Для гэ-гых мэт патрэбны былі і тэкст кнігі Фрыча Маджэўскага, і ўступныя тэксты: лацінскі верш Сымона Буднага і польскі Мацея Стрыйкоўскага275. Алошні меў строфы, «ча-роўныя няўклюднай наіўнасцю» (вызначэн-не Я. Кшыжапоўскага):
А (11а огсіоЬу Вгесгурозроійе),
Ву і г кы^ ту зіаіміе кхміРп^Іа оЫ'йе).
Мошхмісі пініе]8гу кііка зеі паіогуі, АЬу Ргусг огуі.
А для аздобы Рэчы Паспалітай,
Каб і з кніг у славе нвіла самавігай, Монівід цяперашні колькі сот паклаў, Каб Фрыч загучаў.
Пасля пераезду Яна Карцана ў Вільню (ве-расень 1580 г.) друкарня працавала менш інтэнсіўна. Лоскім выданнем прынята лічыць кнігу «Абарона супраць непраўдзіва-га абвінавачвання...» (1583), якую падпісаў Аіяксей Радзецкі, назваўшы сябе «друкар Яна Кішкі»276. Дзве кнігі выйшлі з упамінан-нем друкара Фелікса Балямоўскага: «Іп Емап§е1іі зеспшіііт ІоЬаппет рптшп сарпг теііііапо. IV. іпіегргеіе. Ешзбет Аіехапсігі ЗспрГпт сіе рессаСо т Зрігйпт Запсіпт IV. [Іо. Уоеікеі] тгегргеіе. Ьозк, іп ІуродгарЬіа ІоЬапнЕ Кічсае, еш<Дет ітрепзіз, рег Реіісет Воіетоміпт ітргеззпт. 28.ХП.1586.» і «Бепіепііае асі сотпшпет мйае шяіт ргоріег
274 Анушкт А. На заре кннгопечаганвя в Лнтве. С. 81.
275 Бардах Ю. Літоўска-«руская» эліта эпохі А.траджэння і польскі пераклад «Ве КезрцЫіса етепсіапСа» А. Фрыча Маджэўскага // Кантакты і дыялогі. 1996. № 7/8. С. 34--41
276 Кац'еска-Сгус2(та А. і іп. Вгпкагге На\упе|' Роіякі осі XV (1о XVIII \уіекп. 7. 5. 5. 145.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
205
І'асіііогет регсерііопет іп ЬаСіпов, Роіопісоз ег Сегтапікоз уегзііз гебасіае» (1589)277. Да-кладна невядома, да якога часу працавала друкарня ў Лоску - магчыма. да смерці Яна Кішкі ў 1592 г.
Друкарня, што іспавала ў Цяніне (18 кіла-метраў ад Лепеля) — маёнтку Васіля Цяпіп-скага, дробнага шляхціца. які перайшоў з праваслаўя ў пратэстантызм, — вядомая толькі адным выданнем — гэта «Евангел-ле»278 з паралельнымі царкоўнаславянсмм і старабеларускім тэкстамі. Ніводная праца па гісторыі мовы, культуры і літаратуры ВКЛ не можа абмінупь гэтай выбітнай з явы — ты-танічнай філалагічнай і аргапізацыйна-тэх-нічнай працы, што абапіралася на энерпю неафіта. Нарадзілася значная літаратура279, груптоўны агляд якой паказвае, між іншым, на шматлікія памылкі і недакладнасці, што вандруюць з кнігі ў кнігу. Партрэт Цяпінска-га быццам бы знайшлі ў XIX ст. укладзеным у адзін з паасобнікаў Брэсцкай Бібліі 1563 г Дзе зараз захоўваецца арыпнал і ці гэта сап-раўды іагачасная выява - невядома280. Кніга не была надрукавана цалкам, пра што сам вы-давец паведамляе ў прадмове: «Евангелня пнсаня свягого Матфея п святого Марка м початок Лукн есі ь в тон убогоп моеп друкар-нп от мене нм выдруковано»281. Выданне не мае выхадных звестках, яно ўмоўна датуецца 1570-мі гг. Сама прадмова дайшла дзякуючы працы праваслаўнага манаха, архідыякана Яўстафія. Ён спісаў у Супрасльскім манас-тыры вялікі зборнік, у якім болыпасць тэкс-таў прысвечана дачыненням праваслаўя і іншых вызнанняў. Тут былі сярод іншых тво-раў «Спрэчкі архіепіскапа Грыгорыя з Ерва-нам, законанастаўнікам юдзейскім», «Слово пекогда давно на рпмян у старых кропнпках ішсано. О нх отшепенстве п о пх папах блуд-ных, Петре гугннвомь н яко жона нечпстая папою бысть», «Посланпе Антпохнйское к арцнбнскупу Вепаііцкому», слова «О Махме-те от кого он п яко п якпмь обычаемь к гому прпшол закон бусурмеігьскн туркомь зало-жнлть». На старонках 267 адв. — 271 тым жа почыркам, што і ўся кніга, спісана «Прадмо-ва» Васіля Цяпінскага — здаецца, шго су-
ЗЛЫО-«•
1
нпоееягймснч'со Нан«8 ШЕ Й о, ПОІЭОНішЯс а. г'мЗбвІА Е МАншясл НпрнсгОпяь н С8, (ПЕ ЙМЬ, ГЛЯ ДЯСТЬМІСЛ І СЛКЯЬнЯІГЬНііНІБеСіЙКЯІСМЛІ •
іЬі *ШІ НЯОЧНТІ 8СЬ А[ЫКН К[ЕСТ*І[ІЕ НХ8, еонм* 5і|Я нсы КЯЙыюЕГОЯГоМхЯ 5тЯі|І< й Х8 іяюстн, вс*іінья зяпоеі *я Хь еяме ' йся <зь сеямі Ёсма, ео іс* діін хосконіянн* егкя ЕіШОш 3 •
к? ,
ГП'Л^б <«яньгелійпнсЯнь*сьіі.|гогомяшф*і., окочоронпрнао»’ НЬСкЙПОЛОХОНО 'ЯЯІ8 ІІ 'пой ЛЕТс^ХвОГОНЯНЕішБІнЕСЕЯЬм^ПОЛЯ*- 1
^согтоіоМЯПфЕй' йГ.
як МГ
й
18 ЙМБ НС1[СВ гійвН^Г8ШН Е ГО,ПО*Л0НВ*гСЕ ЁМЦ Я ннш» I «ЦШГЫЛН НйўНСТЙТНІШІ Н С8,|гнвйА, мікечі -дянянііл Адя* іодносьп іня» нгеВЕ *ЯН ІІЫш-І НЯМнТЕ МІ НЯ [го ды йхч еойм* ® уя йсяш шмгтого • о чячн й уоеяті ,ісеі о йіо грякя ІЯ40М4ЫМ8 • ВОТО Й СвЯМі ЁСТО мб, поісі ^нн АосконтСНЬй ес КЯ ЁяМННь I
л”-
вёмй- ц*с-е-іірт «• С, Н-
Мя|- 51*
НЯЛНСЯНЯА ЧЕрЕ^В МЯ(ЬЯ
СЛЕГОоІО А-_ л-
яШл йянгслнА й сца урнсгповя СЧЯ НЯ 8ОЖН4 • .:7
80X8 ісыь пкяно ед пртроіДх» сіЧіпосыяяіі<гге яя «оего йрЕдлхчймя ііноймв, яяА Цгошоеншь пу ». йвон ю Р' Ь8Ш0ЬоЮ Гляся яолнй ціяі' • еяпчсшшн йошовян шс пяшь госп цгнь, пряеы і «орнШе сясз* Ёго • ЬьгЛ- ь н ОЯНН8 ЙрЕГьША вПЦСШЫНН • Й ПроП04'ЛЯЙ *|СфСНН> покяйнн * еоашіррінні ІрЕХові Нн СХОЖДЯШЕІІВЕМ, ІСЬЙЙЛЕЙСКЯ « ІТ||ЯНО . нЙ>’^СОЯнАл*№ • ЙЬ8 ргціяхНс* існеойоріўПп ріЧш нгге йішоее$яюф- гцсп .
1І' жі ЙОЯЙН8 дььгіЕШ са I
I г лясы
л
з
1ЛШЯ І.
очяякл.ь ёоянын т йяогся шмстясн ня ьо.тьС*. /я ю в'ьп.нЯ.ігнні.-: пуортціхь • бто н посым* «нь
ГЬаМОІГО ПфД,ГОІЯН7ЬІМ8 й МЙМ8, КОШірНЙЗГОШОвНШЬ *0 яоі і[ шеой пг^пюыю • 1 о ЯОС Я ІріГТЯГОГО СПІСШЫНН го ШІрМ' дорогч ПЯН8ОТ[І>, ЛрІО сшыі інннтг сыейікі іго 0 ы 18 ЙПЯН8 крсыпЕ чн впйтыніі ЙЙрОПО«Еі[ЯЮ1Н І'Я'^'ЬНЬІ ПОК’ .ІНьАНЯ«’ЙфГНЬі/рЕХ0С8- Н С.ЫХОЛНЛЯ *нем8 оы * іцвікял с ШО[0НЯ, ЙІрчС-ОхНЙЯАНІ йірс СЫПЮНСЕ аСН «ІріХЯН' ЛіА'О н.то еыіняеявдв і (ГГ<Н сеон
11 8ЫЯС Й" Н8 оболочсн, 11)8
рсьай
мыяхЫГС'і маш'ЯісД
Ч* І'С-К}-
ж«» м- с-Г' МЯ1І>. ГСГ-ЧБ-Г < *• йьін-і-с-кг-
мяш- г-с-ё
праельс.кі архідыякан Яўстафі ўпадабаў пат-рыяіычныя думкі і разважанпі пратэстанта-неафіта з-пад Лепеля. «. ,я не одному которо-му але вспм нз с тою потребою отчмзны ва-шое, богобоішо н пнлностн, ростропностп II верностн поручаю н заставую просечн ІІана абых был готов еслн она до конца згннет, з нею згннуть. Або еслн через ваш ретунок бу-дет выдвнгнена, з вамн п з нею выбрмнуть... Жебы ммтрополнта вашего. владык н учнте-
Васіль Цяпінскі. Пачатпак Ееангея-ля ас) Марка.
У цэнтральных слупках паралель-ныя славянскі (па-чынаючы з ініцыя-ла «3» — Зачало) і беларускі (пачына-мчы з ітцыяла Ш» — Початок) тзксты. У бакавых
277 Абодва выданні ёсць у бібліятэцы Вроцлаўскага універсітэта.
276 Кніга Беларусі 1517—1917. № 12.
279 Клімаў I. П. Нарыс бібліяірафіі аб Васілю Цяпінскім // Здабыткі. Дакументальныя помнікі на Беларусі [Вып. 1|. С. 60-114.
280 Галенчанка Г. Я. Паргрэты першадрукароў // ПГКБ. 1972. К 1. С.26- 29.
281 Кніга Беларусі 1517-1917 С. 61.
слупках — за?а-лоўкі зачалаў, ну-чарацыя раздзелау і паралечьныя мес-цы.
Цяпіна, 1570-я гг.
206
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
^«яХ^тцхы
КГ Й- ж
Н«п»ыіыоч'інм>оімон{0 <і«шідс{гаёюгоіго. Ц. кошороь мошломг. шо.ос іан сг» влдацэдй ^пг 10-Ні «1. с, дц.
п&ржжгьнотзтя ж> т 4 ош»іші8. п«мЯьыовгй«ііого ;оі.5ЫППіі ш»е «пошл|ііх8^снгеявшсо ппо, ёешаіЙІМ 1« опаног. в ошормц іж» одно пісно« «аьо «хог-прошо-о^ным! і «во.» М еіояі;««л Й?' ‘ »' .
ШНГЫІЕ *
ЯпчіЧші спс-ірш г«!шл пДв
Л8ЦВ ЬОльШЕЙ ше м н»шь Н к
Евангелле друку Васіы Цяпгнскага. Першы аркуш.
Цятна, 1570-я гг.
лсн вашкх до того прозбамн вашнмп велі-і». Іспуе гіпотэза, што абсталяванне для дру-карні, у тым ліку кірылічныя шрыфты, Цяпінскі купіў у Лаўрэпа Крышкоўскага ў Ыясвіжы. Паводле К). Лабынцава. друкарня ІІяпінскага магла быць перасоўнай282.
Выдавецкае прадпрыемства дома Ма-монічаў. Другой (пасля Скарыны) па часе
з’яўленпя друкарняй у сталшы Вялікага Кпяства Літоўскага была друкарня братоў Мамонічаў. Яны займаліся кнігавыданнем болып чым паўстагоддзя — ад 1574 да 1624 г. Бібліяірафічнае вывучэнне гэтага феномену яшчэ як след не зроблена: калі даваенны аўтар, Фёдар Ільяшэвіч. абапіраўся на 54 вя-домыя яму кнігі на царкоўнаславянскай, ста-рабеларускай і польскай мовах, што выйшлі ў 1575—1623 іт.283, то сучасныя бібліёграфы налічваюць прыкладна столью ж адпых толькі кірылічных выданняў284. Кнііі Ма-мопічаў склалі цэлую эпоху. Яны шырока ра-зышліся па тагачасным свеце, пра што свед-чаць шматлікія прыпіскі па захаваных па-асобніках — 114 такіх прыпісак, дагаваных XVI—XVII стст., налічыў Г. Галенчапка. Геа-графія іх распаўсюджанпя вельмі шырокая і ахоплівае ўсю Усходнюю Еўропу285.
Праз чвэрць стагоддзя пасля спынення дзейнаспі Франпыска Скарыны, нэ Вілен-скім сойме 1551 г„ шляхта паўтарыла прось-бу аб тым, каб «Статут прана посполітого земьского был поправлен а выдрукован». Вялікі князь і кароль Жыгімонт Аўгуст адка-заў на яе абяцаннем, што ён «будет рачыл росказатн оный Статут выдруковатп н бн-тым пнсмом выбптіі...»286 Выканаўцамі волі вялікага князя і сойма ў справе аргапізацыі кшгадрукавання сталі браты Зарэцкія: Іван, які займаў пасаду скарбнага Вялікага Княст-ва Літоўскага, і бурмістр Вільні Зянон. Іван Сямёнавіч Зарэцкі быў не толькі зпакамііы дзяржаўны дзеяч — князь Андрэй Курбскі прызпаваў яго найболып аўтарытэтпай асо-бай сярод віленскай праваслаўнай абшчыны. У адным з пасланпяў да Кузьмы Мамоніча Курбскі пісаў: «...а такь, естьлн бы ся здало вашей мплостн. прочтп то посланейцо в дому пана Зарецкаго н всем во правоверш стоя-іцпм Впленскпм мешаном»287.
Практычнымі стваральнікамі друкарні статі сыны віленскага купца з Магілёўшчы-ны Івана Мамоніча — Кузьма і Лукаш. Хоць бацька іх быў нешляхецкага паходжання, Мамонічы як члены статічнага гарадскога са-макіравання лічыліся шляхціцамі — такі
282 Лабынцев Ю. А. Оппсанне нзданнй Несвнжской тнпоірафнн н тнпографнн Вяснлня Тяпннского. С. 6, 20, 55-60.
283 Піазгеапсг Т. Огпкагпіа скяші Матпопісх6\у \у АУіІпіе (1575—1622). АіУіІпо, 1938. 8. 105—141
284 Кніга Беларусі 1517—1917. С. 574.
285 Го.ченченко Г Я. Ндейные н культурные связн.. С 267 -276
286 РПБ. Т. 30. Стб.184.
287 Тамсама. Т. 31. Стб. 426.
УЗДЫМ I КРАХ АІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
207
прывілей давала магдэбургскае права. Кузь-ма Мамоніч пасля абрання яго ў 1568 г. у магістрат горада Вільні купіў частку неаб-ходнага абсталявання, частку прывёз з сабой з Заблудава друкар Пётр Мсціславец. Прад-прыемства размяшчалася ва ўласным доме Мамонічаў, на Вялікай вуліцы. Непасрэдпа перад пачаткам працы друкарні Мамонічы двойчы пасылалі свайго «служэбніка» Аляк-сея ў Маскву. Невядома, ці датычыла паездка Аляксея арганізацыі кнігадрукавання, аднак тое, што ён знаходзіўся ў Аляксандраўскай слабадзе, дзе масковец Апдронік Цімафееў Нявежа рыхтаваў да працы новую мас-коўскую друкарню, дазваляе меркаваць, што гэта магло быць. Звесткі аб прыездзе Аляк-сея ў Маскву і назад у ВКЛ знаходзім у допісах аршанскага старасты Філона Кміты Чарнабыльскага.
Першым выданнем мамоніцкай друкарні стала напрастольнае Евангелле, якое пачалі друкаваць 14 мая 1574, а закончылі 30 са-кавіка 1575 г. Друкаром быў Пётр Цімафе-евіч Мсціславец.
Ёсць меркаванне, што праца па падрых-тоўцы пачалася ў 1569 г. — Мсціславец пакінуў Івана Фёдарава ў Заблудаве, а сам па запрашэнпі Зарэцкіх пераехаў у Вільню і амаль пяць гадоў займаўся рознымі падрых-тоўчымі справамі: вырабам абсталявапня, адліўкай шрыфтоў і да т. п. У пасляслоўі да першай надрукаванай кнігі ён гаворыць: «...п начях сію святую кннгу... умышленіем п про-мышленіем его мнлостн пана скарбнаго, ста-росты Уппцкаго Івана Семеновнчя Зарецка го н брата его пана Зенова, бурмпстра места Впленскаго». Аўтар пасляслоўя просіць усіх, «ашче калн прылучнтся кому в сію святую кннгу еуангельскую внпкнутп», аддаць па-дзяку «пх мнлостн пану Іоану н пану Зе-іювію, также н Козме н Лукашу Мамоннчям, с благоволеніем нас прнемлюпіпм... Но мо-впм вы, п нас не забывайте трудпвшнхся, многогрешнаго Петра Тнмофеева сына Мьстнсловца, але п тому меіцнте уломкн да-рованпіі вашнх духовных, н здалечя стояшу н алчюшу аггельскаго хлеба н жаждугцу ду-ховнаго сего ппва...»288.
Шматлікія запісы пазнейшых гаспадароў кнігі паказваюць папулярнасць гэтага Еван-гелля: на захаваных паасобніках маюцца 26 запісаў XVI—XVII стст.; зроблены яны ў Бе-
Каталіцкі Катэхізіс Пятра Канізея. Вільня, друкарня Мамонічаў, 1585 г.
ларусі, Украіне і ў Маскоўскай Русі289. Такое шырокае распаўсюджанне было, на нашу думку, адной з прычын добрай захаванасці многіх паасобпікаў гэтай кнігі (большасць іх паходзяць з маскоўскіх «пределов»),
Адзін знаходзіўся ў бібліятэцы бібліяфіла XIX ст. Івана Пракоф’евіча Каратаева (цяпер у фондзе рэдкай кнігі РНБ) і мае пераплёт маскоўскай работы; кніга доўгі час зна-ходзілася ў нейкім невядомым нам манас-тырскім кпігазборы і таму добра захавалася (праўда. з-за кепскай якасці выкарыстаных для шыцця пераплёту вяровак верхняя крышка кнігі зараз адарваная). Гэты па-асобнік лепш за іншыя захаваў прапорцыі набору Пятра Мсціслаўца, а невядомы пе-раплётчык, відаць, не шкадаваў дошак і ску-ры для абкладу і мінімальна абрэзаў друкава-пыя аркушы. Пры аднолькавай велічыні па-ласы набору памеры гэтага паасобніка (340x205 мм) адносна памераў большасці іншых (напрыклад, экзэмпляр са збораў Ф. Талстога 305x195 мм) падаюць выданню асаблівую эстэтычную дасканаласць.
288 Евангелле. Вільня, 1575. Арк. 394 адв.
289 Голенченко Г. Я. Ндейные я культурные связн... С. 263—266.
208
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
Малітва «Лд сна устаушы» ў віленскім Часа-слоўцы мамоніцка-га друку. 1617 г. Разгорт арк. 2 адв. 3.
Наступным пасля Еванге.тля выданнем стаў «Псалтыр». Гэтая кніга датавана ад ства-рэння свету 7083 (1575) г., а ад Раства Хрыс-това — 1576 г. Прынята лічыць. што сап-раудная дата выдання — 16 студзеня 1576 г. Нядаўна заснаваная друкарня наўрад ці змагла б друкаваць у 1575 г адначасова дзве вельмі вялікія па аб’ёме кнігі. У пасляслоўі да другой кпігі мамошцкага друку Пётр Мсціславец піша: «...по всяму повннуяся ва-шему поветенію, но мнлостнвы мн будмте, богопочгеннші мнлостнвый пане скарбпый н пане Зенове Зарецькнй, молюся, вапшм за-повсдем покорнвшуюся н прнемлюіцу послу-шанна. напечатах спю кішгу... в славном мес-те Внленьскомь, пребываючн в дому благо-честнвых мужей Козмы н Лукаша Мамонн-човь, яко н от свонх нм стежаніш пзобнлно в всем нас довольствоватн».
Услед за «Псалтыром» было паўторана вы-данне маскоўскага (1564 г.) «Апостала»; на апошпім аркушы выдання надрукаваны тэкст каралеўскэгэ прывілея Мамонічам; з гэтай прычыны бібліяфілы назвалі яго «Апо-сіал з прывілеем».
Пасля выдання яшчэ адіюй кпігі, «Ча-соўніка» (да 1576 г.), Кузьма Мамоніч разы-
пюўся з Пятром Мсціслаўцам. Прычына канфлікту няясная — можна толькі мерка-ваць. што Пётр Мсціславец атрымаў запра-шэнне распачаць кнігавыданне ў маёнтку князя Астрожскага і прыняў гзтую прапано-ву. Друкарня. якая каштавала Мамонічам столькі высілкаў, павінна была спышць пра-цу ў Вільні.
Згодна з рашэннем суда. Кузьма Мамоніч вымушаны быў да 25 сакавіка 1577 г. аддаць друкару абстатяванне друкарні і выплаціць яму 30 коп літоўскіх грошаў (адна капа = 16 грошаў), а сабе пакінуць наклады выдадзе-ных кніг: Евангелляў, Псалтыроў і Ча-соўнікаў. Характэрна, што «Апостал» у даку-ментах не ўпамянуты — можа, друкаванне яго яшчэ не было закончана. У 1579 г. Пётр Мсціславец падаваў апеляцыю на рашэнне лаўнічага суда ў Віленскі магістрат, аднак прайграў працэс — суд абавя.заў друкара пад прысягай пацвердзіць, што ён нерадасць ад-казчыку — Кузьме Мамонічу 22 друкэваныя «ў аркуш» Евангеллі, а таксама выканае іншыя звязаныя з гэтай справай абавязацель-ствы. Мсціславец такую прысягу даць ад-мовіўся290. Болып у віленскіх выданнях дру-карскія матэрыялы Мсціслаўца не выкарыс-
2911 Немаровскіш Е. Л. Новып документ о Петре Тпмофееве Мстпславце /,' Федоровскне чтенпя 1982 С. 33—41.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
209
тоўваліся. Існуе гіпотэза, што пасля судовага працэсу ў Вільні Мсціславец з’ехаў у Астрог, забраўшы з сабой увесь друкарскі матэры-ял291. Друкарня (калі ад яе ў віленскім доме Мамонічаў што-небудзь засталося) некалькі гадоў нічога не выдавала.
Аднавіць кнігавыданне Мамонічам удала-ся толькі праз пяць гадоў. У 1582 г. яны за-прасілі ў сваю друкарню вучня Івана Фёдара-ва і супрацоўніка яго Астрожскай друкарні Грыня Іванавіча — гравёра, ліцейшчыка і друкара ў адной асобе. Грынь выехаў у Вільню да 19 сакавіка 1582 г., бо ў той дзень Іван Фёдараў падаў у львоўскі гарадскі суд афіцыйны пратэст, абвінавачваючы свайго чалядніка ў парушэнні дагавору, які забара-няў Грыню працаваць з іншымі друкарамі. 3 Грынем Іванавічам, магчыма, звязаны за-стаўкі «Службоўніка», выдадзенага ў Ма-монічаў у 1583 г. з літарамі «БОЖ» у цэнтры кампазіцыі — дакладная копія венецыянскіх заставак з Службоўнікаў 1519 і 1547 гг., на-друкаваных па заказе чарнагорскага ваяводы Бажыдара Вукавіча.
Пад час знаходжання ў Вільні Грынь Іва-навіч адліў для Мамонічаў два шрыфты: цар-коўнаславянскі курсіў новага малюнка і тэк-ставую кірыліцу (паводле ўзору той, што ўжо мелася). Абодва гэтыя шрыфты былі ўпер-шыню ўжытыя ў «Зборніку павучанняў» (1585). Прыблізна праз год, у лютым 1583, Грынь вярнуўся ў Львоў і памірыўся са сваім майстрам Іванам Фёдаравым. «Зборнік паву-чанняў» 1585 г. стаў выдатнай з’явай у кніж-насці свайго часу. Кніга змяшчала вельмі ак-туальныя для грамадства тэксты — дыялог канстанцінопальскага патрыярха Генадзія з магаметанінам аб сутнасці веры — тэма зла-бадзённая, маючы на ўвазе пастаянную ту-рэцкую і татарскую ваенную пагрозу. У гэтай жа кніжцы Кузьма і Лукаш Мамонічы вы-ступілі як аўтары — яны надрукавалі прысвя-чэнне канцлеру ВКЛ Астафію Валовічу; по-бач яшчэ адзін панегірык Валовічу на стара-беларускай мове аўтарства Андрэя Рымшы. Заканчваецца гэтая маленькая (8°) кніжка «Словам аб цярпенні і дабрахваленні» Іаана Златавуснага.
У сакавіку 1586 г. Стэфан Баторы падпісаў у Гродне прывілей Мамонічам на выданне кніг. Унесены ў Літоўскую Метрыку тэкст прывілея на лацінскай мове, што ўскосна сведчыць пра асабісты ўдзел караля ў абмер-
гепцйй ш
ч **
ноно істілктнкоа.ольінА
Т0„П0НАўІІННі4 ШоЛгАўЦА НЛН СЛАІО^^СЛ ^о^мобл .
спомі іаннгццусялнал.Лг^Ліпн
(ААЛЦіліННКО 4 НЛН
Л
«Генадзія, патры-ярха канстанціно-пальскага, па на-рачэнні Скаляры-са, дыялог, альбо само друга размо-ва». Кніга з дру-карні Мамонічаў, у якой упершыню ужыты новы шрыфт — курсіў. У прысвячэнні, якое адрасавалі дзяр-жаўнаму канцперу ВКЛ і віленскаму кашталяну Ас-тафію Валовічу <на меншые ы верне зычліівые. слугы Козма ч Лукашь Мамонычы» ёсць і выдавецкая ана-тацыя: «...юке сых недавно прошлых часовь до мало-можное друкарны досталііся кншккы хотя же коротко але звязне пііса-ные, а людем хрііс-тыянскцм потреб-ные...»
Вільня, 1585 г.
каванні праблемы арганізацыі «рускай дру-карні» — венгр Іштван Баторый тагачаснай старабеларускай мовай не валодаў. Кароль, згодна з тэкстам прывілея, некалькі гадоў таму заснаваў рускую друкарню і клопат аб ёй даручыў віленскім гараджанам, «дастой-ным мужам» Казьме і Луку Мамонічам. I па-колькі гэтыя мужы заўсёды вылучаліся вср-насцю ў выкапанні даручаных ім абавязкаў, то цяпер яны атрымліваюць выключнае пра-ва на друкаванне рускіх, славянскіх і грэцкіх кніг на ўвесь час іх жыцця, а таксама права продажу сваіх выдапняў у Рэчы Паспалітай і за яе межамі бес.падаткова.
Тым часам памёр (у 1585 г.) скарбны Вялікага Княства Іван Зарэцкі. Гэтую пасаду заняў Лукаш Мамоніч. Ён жа па сваіх служ-бовых абавязках, маёмасным становішчы і роднасных сувязях быў галавой «выдавецка-га дому Мамонічаў». Лукаш Мамоніч ажа-ніўся з Варварай, дачкой мсціслаўскага каш-таляна Сямёна Войны, якому Мамонічы прысвяцілі адно з капітальных сваіх выдан-няў — Евапгелле вучыцельнае 1595 г. Пры-
291 Зернова А. С. Первопечатннк Петр Тн.мофеев Мстнславец // К11М. 1964. Сб. 9. С. 103—109.
210
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
Зборнік павучан-няў.
Разгорт з гербам віленскага кашта-ляна, найвышшага канцлера Вялікага Княства Літоў-скага, берасцейска-га і кобрынскага старасты Ас-тафія Валовіча і панегірыкам Анд-рзя Рымшы на яго герб.
Вільня, 1585 г.
свячэнне падпісаў брат Лукаша — Кузьма. Яно з'яўляецца панегірыкам мсціслаўскаму кашталяну — «паче ннех божественных пн-саній любптелю н пскуснейшому церквп свя-тое словенского языка...» Кузьма Мамоніч падкрэслівае, што Войпа «...велнкой паметп годных прародптелй свопх, святое право-славіе держатп н... веру свою, уфундовавшп на заложеном камеіпі н фундаменте оном Ісус Хрпсте, непоколебнмо заховатн ра-чыл...»292. У гэтай сям’і мы бачым звычайную для ВКЛ полікапфесійнасць: з дзядзькоў Варвары (братоў праваслаўнага Сямёна) як найменш двое — каталікі: Бенядыкт Война, троцкі пробашч, будучы віленскі каталіцкі епіскап; Гаўрыла Война, падканцлер Вяліка-га Княства; невядома канфесійная прыпа-лежнасць Грыгорыя Войны, брэсцкага каш-таляна293.
Друкарня Мамонічаў павінна была зада-вальняць патрэбы дзяржаўных чыноўнікаў аднолькавымі і выверанымі паасобнікамі юрыдычных дакументаў — г. зн. выконвала
функцыі ўрадавай друкарні (у Кароне ІІоль-скай такія функцыі выконвала на той час Кракаўская друкарня).
Першым афіцыйным выданнем стаў «Трн-бунал обывателям Велнкого князства Лнтов-скогонасейме варшавском даны. Року 1581», надрукаваны ў 1586 г. Пасля смерці Стэфана Баторыя (1587) Мамонічы атрымалі ад нова-абранага караля Жыгімонта III новы пры-вілей — на друкаванне Статута Вялікага Кня-ства Літоўскага. Права ж на выданне было дадзена каралеўскім прывілеем 11.11.1588 г. падканцлеру Льву Сапегу, які кіраваў пра-цамі па складанні Статута. Такім чынам, мы ўпершыню сустракаемся з заканадаўча аформленым падзелам друкарскіх і выда-вецкіх функцый.
Для задавальненпя патрэб усіх дзяр-жаўных устаноў і чыноўнікаў Статут (аб’ёмам больш за 600 аркушаў) неабходна было выдаць вялікім тыражом. Дзеля гэтага Мамонічы вырашылі павялічыць магчымасці сваёй друкарні.
292 Прадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. С. 43—44. 175—176.
293 Спрогыс 11. Я. Духовное завеіцанне мстнславского каштсляна Семена Войны 1599 г„ 1-го марта. Кпев, 1897.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
211
Практычна арганізацыяй працы друкарні займаўся брат Лукаша Мамоніча Кузьма з сынам Лявонам (Львом). У лютым 1588 г. Кузьма Мамоніч купіў у Львове два камплек-ты абсталявання ў мясцовых друкароў Сенькі Карункі і Сацка Сеньковіча. Па да-моўленасці гэтыя друкары саступілі яму дру-карню, якая знаходзілася ў Канстанцінаве на Валыні, у князя Астрожскага, і абавязаліся да чэрвеня таго ж года даставіць другую. Пер-шая была ў камплекце, у другой, згодна з да-гаворам, пе хапала дзвюх медных рам. У аб-сталяванне ўваходзілі «оіНсіпае ітргеззіогіае гціЬепісае». Яшчэ былі дадзены 60 паасоб-нікаў Бібліі (верагодна, нераспрададзеная ча-стка Астрожскай Бібліі 1580/81г.), з якіх 40 — недадрукаваных. Я. Дз. Ісаевіч дапускае, што «віленскія лісты» былі надрукаваны Сацкам Сеньковічам і Сенькам Карункам у Львове, а потым прададзены, разам з дру-карскім абсталяваннем, Кузьме Мамонічу294. Ён павінен быў аддаць сваім контрагентам 63 пераплеценыя паасобнікі «Псалтыра» і 200 «Часоўнікаў», а таксама выплаціць 120 польскіх злотых срэбнай манетай.
Такім чынам, да ліпеня 1588 г. друкарня Мамонічаў валодала па меншай меры трыма варштатамі, неабходнымі шрыфтамі і іншым абсталяваннем і была гатова выконваць вялікія аб’ёмы друкарскіх работ. 1 снежня гэ-тага ж года была закончана падрыхтоўка да друкавання трэцяга Статута — Леў Сапега падпісаў прысвячэнне Жыгімонту III. Выву-чэнне захаваных паасобнікаў Статута прывя-ло да некалькіх бібліяграфічных гінотэз пра час выхаду яго перавыданняў. I. Лапо сцвяр-джаў, што выданне Статута было адзінкавым (але з паралелыіым наборам)295. Выкарыс-таўшы метад паэкзэмплярнага вывучэння выданняў Статута, прынамсі асаблівасцей пабору, А. Зярнова высунула гіпотэзу аб трох кірылічных перавыданнях — 1588, 1592/93 і 1594/95 г.296 У наш час гэтая гіпотэза ўяўля-ецца найбольш абгрунтаванай, яе падзяляе большасць даследчыкаў, у тым ліку Г. Гален-чанка, В. Лук’яненка, В. Раўдэлюнас і інш.297 Падобнае выданне надыходзіць пад вызна-чэпне «Вгеіііегбгцск» — па аналогіі з тэрмінам «2\уйХег<1піск». 3 «двухвыданнем»
Старонка зма-моніцкага выдання «Граматыкі» з ілюстрыцыяй да восьмага псальма цара Давіда.
Вільня, 1621 г.
ПОКЛО
Н^ГЬ' НАШІЛЛ&^ ^ллоЦбдо» н .
ПоМНлЬм ЛІА , ПО
(«трывыданнем») мы сустракаемся. калі дру-кар пад час друкавання вялікай кнігі раптам па якой-небудзь прычыне вырашае значна зменшыць яе наклад, а пазней, перачакаўшы пэўны час, дадрукоўвае рэшту298.
Выданні адрозніваюцца наборам, аднак на ўсіх ставіўся адзін і той жа год — 1588-ы. А. Кавецка-Грычова лічыць, што прычынай гэтага магло быць незадавальненне польскай шляхты і караля тым, што Сапега не змясціў у выданні Статута акта Люблінскай уніі.
Акрамя Статута друкарня выдавала іншыя афіцыйныя дакументы — напрыклад «Гаспа-дарскі ліст» (1589) Жыгімонта III кан-станцінопальскаму патрыярху Іярэміі на зна-ходжанне ў землях Вялікага Княства і права «духовенства дозретн», у тым ліку і судзіць сваіх падначаленых — архіепіскапаў, еніска-паў, архімандрытаў, ігуменаў, папоў і дыяка-наў. Неабходнасць у вялікай колькасці па-
294 Псаевпч Я. Д. ІІоследнне годы деятельностн Нвана Федорова // КНМ. 1974. Сб. 29. С. 96.
295 Лаппо М. Н. Лптовскнй Статут 1588 года. Т. 1, ч. 2.
296 Зернова А. С. Тнпографмя Мамонпчей в Внльне (XVII век). С. 191—196.
297 Кніга Бе.тарусі 1517—1917. № 21.
298 Оо^Нагд М. Оег ВедгііТ сіев ОорреНгііскез //)аЬгЬнсЬ сіеэ Егеіеп ОенізсЬеп НосЬміЙ. 8. 1973. 8. 440—457.
212
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
На адвароце тытульнага аркуша першага выдання Статута ВКЛ быў змешчаны партрэт караля і вялікага князя Жігімонта III Ваэы, на суседняй старонцы — гаспадарскі ліст з пастановай аб надрукаванні Статута. Вільня, друкарня Мамонічаў, 1588
асобнікаў (безумоўна, аднолькавых) вынікае з самога абвяшчэння: «...аб тым кожны ўрад у той дзяржаве нашай Вялікім Княстве Літоўскім... у замках, местах і мястэчках і сё-лах нашых гаспадарскіх і кпяскіх, панскіх і зямянскіх... А каб усім (гэтая навіна) да веда-масці прыходзіла, хочам, каб панове ваяводы, старасты, і дзяржаўцы нашы, а намеснікам іх загадваем, каб гэты наш ліст усюды, дзе пат-рэбна будзе, абвясцілі. I копіі з яго спісуючы на торгох і пры касцёлах і цэрквах прыбіваць загадалі канечне». У тэксце ўжыта трады-цыйная формула для тыражаванага (дзеля вывешвання ў людных месцах) ліста: «копіі ... спісуючы». Заўважым, што спосаб тыража-вання на адным з першых друкаваных лістоў названы традыцыйны — рукапісная копія.
Мамонічы друкуюць Канстытуцыі валь-ных соіімаў, што адбываліся ў Варшаве, на польскай мове — каб іх набіраць, друкарня набыла лацінскі шрыфт тыпу швабах.
Канцлер Вялікага Кпяства Леў Сапега быў звязаны з Мамонічамі не толькі выданпем Статута. Выхадцы з купецкага саслоўя, Ма-монічы без яго падтрымкі не маглі б атры-маць шляхецкі герб «Ліс» — той самы, да яко-га належаў і сам Сапега. Нядзіўна, што унію, адным з творцаў якой быў дзяржаўны канц-лер ВКЛ, Мамонічы прыпялі адразу.
Калі «за волею і позволенем ясневельмож-нага пана яго міласці пана Льва Сапегі, канцьлера...» у 1617 г. была выдадзена кніга «Службоўнік», Лявон Мамоніч напісаў у прысвячэнні, што канцлер «о друкованью кннг церковных помышлять почал, а потом возвавшн мене, нанменьшаго слугу своего, друковать расказатн рачнл, нашіервей Слу-жебннкн, а потом нншіе кннгн, до отправова-нья хвалы Божое н порядного шафованья та-йн церковных потребные, важнвшн на то з побожностм своее а з іцодроблнвостн пань-ское кошту своего так много, нле потреба бы-
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУАЬТУРЫ
213
ла, за чым тот светоблнвый замысл вашей мнлостн до скутку прыходнть. Вышлп Слу-жебнпкн на весь час... Зараз друкованье Трэбннков... начмнаю...» Тут не называецца Евангелле, што закончана друкам у Ма-монічаў 17 ліпеня 1600 г. «за волею і позволе-нем ясневельможнага пана яго міласці пана Льва Сапегі...»
Такім чынам, дзяржаўны канцлер (сам па веравызпанні каталік) не толькі кіруе выдан-нем цэлага комплексу богаслужбовых кніг для патрэбы падданых дзяржавы (права-слаўных і уніятаў), але і выдаткоўвае на гэта сродкі — «так многа, колькі было неабходна». Гэты факт, як і тое, што выдаўцы называюць канцлера «звірхнім паном друкарні» («Псал-тыр» 1592 г.), яшчэ раз пацвярждае дзяр-жаўнае значэнне друкарні Мамонічаў. Яна стваралася пры дапамозе дзяржаўнага канц-лера, праца яе была падначалена канцлеру. Друкарня павіпна была вырашаць часткова тыя ж задачы, што і канцылярыя — прадука-ваць аднолькава правільныя паасобнікі зако-наў і іншых дакументаў.
Па сваёй пасадзе канцлер, хавальнік дзяр-жаўнай пячаткі, быў асобай, набліжанай да манарха. Прыкладаючы пячатку да дакумен-та, ён не толькі зацвярджаў яго, але і гаранта-ваў несупярэчнасць дадзенага акта правам і інтарэсам Вялікага Княства Літоўскага. На-ват калі пад тэкстам знаходзіўся ўласнаруч-ны подпіс караля, без дзяржаўнай пячаткі акт не меў належпага значэння. Выпадкі адмовы канцлера выканаць жаданне манарха і змаца-ваць выяўленне яго волі прыкладаннем дзяр-жаўнай пячаткі добра вядомыя. Так, напры-клад, у 1597 г. Леў Сапега, пягледзячы на на-стойлівасць Жыгімонта ПІ, не прыклаў пя-чатку Вялікага Княства да намінацыі (назна-чэння) паляка (біскупа Бернарда Мацэеўска-га) на Вілепскае біскупства, і яна не атрыма-ла сілы299.
У 1606 г. памёр Лукаш Мамоніч, аў 1607 — яго брат Кузьма. Апошнім выданнем, якое мае выдавецкі адрас «В друкарні дому Ма-монічаў», стала кніга «ГІпім'егзаІ роЬого\уу і ^угезгсіе Сггесіа Копзіуіпда зе)шц хуаіпе^о когоппе§о ^Уагзгамче гокп рапзкіедо 1607» (Пастановы Варшаўскага вальнага сойма 1607 г.). Усе наступныя, пачынаючы са «Службоўніка» 1607 г., выходзілі пад імем Лявона Мамоніча, які ў 1614 г. атрымаў тытул «друкара яго каралеўскай міласці».
За час кіраўніцтва друкарняй Лявон Ма-моніч выдаў не менш чым 58 вядомых бібліёграфам назваў, з якіх каля 20 кіры-лічных (на славянскай і старабеларускай мо-вах), чатыры з іх мелі яго ўласныя прадмовы і прысвячэнні: «Псалмы Давыда Прарока» (1593), «Малітвы штодзённыя» (1601), «Трыёдзь кветная» (1609) і «Службоўнік» (1617). Шырока выкарыстоўваў Лявон Ма-моніч працу мастакоў-гравёраў — прынамсі ў яго выданні «Часаслоўца» 1617 г. выкарыста-на 12 гравюр-дрэварытаў. Мастакі стваралі кніжную аздобу, абашраючыся на старыя
Герб Льва Сапегі з эпіграмай *на праслаўныя і ста-равечныя кляйно-ты альбо гербы» з першага выдання Статута Вялікага Княства Літоўскага.
Вільня, Орукарня Мамонічаў, 1588 г.
299 Лаппо Н. Н. Лятовскнй Статут 1588 года. Т. 1, ч. 1. Каунас, 1934. С. 439.
214
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
традыцыі, некаторыя ініцыялы выкананы ў тэраталагічным стылі.
Друкарня Лявона Мамоніча працягвала выпуск афіцыйных выданняу (Статут на польскай мове ў 1614 і 1619 гг., канстытуцыі соймаў), падручнікаў, уніяцкіх палемічных твораў. богаслужбовых кніг, прыдатных да богаслужэння як праваслаўным, так і уніятам, а таксама панегірыкаў да розных падзей у жыцці найболып вядомых родаў Вялікага Княства. 3 друкарняй супрацоў-нічаюць (працуюць у ёй?) добрыя мастакі — мамоніцкія кнігі часта маюць ілюстрацыі: гравюры-дрэварыты.
Сярод апошніх датаваных выданняў Ляво-на Мамоніча пазначаных 1622 г. — «ОЬгопа Уегійкаср...» мітрапаліта-уніята Іосіфа Руц-кага і тры панегірыкі, сярод якіх «X. ДакцЬа Назінзга Кахапіе па ехерпіе }.\У.Р. Міко1а]а Во§ц8Іа\^а Вгаіозгупа 2епо\уісга г сіопш □езгросоху Казгіеіапа Ро1оскіе§о, тіапе Зтогдопзкіт Кохсіеіе»300.
У канцы першай чвэрці XVII ст. Лявон Мамоніч, член уніяцкага брацтва св. Тройцы, перадаў сваю друкарню віленскім базылья-нам. Пасля перадачы друкарня пераехала з мураванага дома Лукаша Мамоніча па Вялі-кай вуліцы ў Свята-Троіцкі манастыр.
Пасля разрыву Пятра Мсціслаўца з За-рэцкімі і Мамонічамі кірылічнае кнігадрука-ванне ў сталіцы Вялікага Княства працягваў Васіль Гарабурда. Васіль Міхайлавіч Гара-бурда быў вядомы ў Вільні як праваслаўны дзеяч, яго імя называе ў сваіх лістах да Кузь-мы Мамоніча князь Андрэй Курбскі.
Вынікам працы Гарабурды сталі дзве кнігі: «Евангелле вучыцелыіае» і «Асьмагласнік». Першая з іх надрукавана каля 1580 г. як паўтор Заблудаўскага; адрозніваецца ад яго наяўнасцю заключнай малітвы, набранай у выглядзе трохкутніка вяршыняй уніз. 4 жніўня 1582 г. Васіль Гарабурда закончыў друкаванне «Асьмагласніка». У выхадных звестках у канцы кнігі адзначана, што яна надрукавана «у премменнтом п славном мес-те Внленском за панованья господара нашого Стэфана [Баторыя]...». Пасля 1582 г. імя Васіля Гарабурды ў выхадпых звестках на-друкаваных у ВКЛ кніг не з’яўляецца. Яго выданні шырока разышліся ў ВКЛ і Мас-коўскай дзяржаве, прынамсі на захаваных паасобніках «Асьмагласніка» і «Евангелля
вучыцельнага» занатавана 17 укладпых запісаў XVI—XVII стст. з расійскіх гарадоў, і толькі адзін з Беларусі — з Віцебска301.
Друкарня Яна Карцана. Сярод друкароў вялікапольскага паходж^іня, што пераехалі ў Вялікае Княства Літоўскае ў канцы XVI — першай чвэрці XVII ст., асаблівае становішча займае ўраджэнец Вялічкі (гарадок блізка ад Кракава) Ян Карцан. Упершыню мы сустра-каемся з ім у Лоскай друкарні Яна Кішкі, ад-куль (у 1580 г.) Карцан перабраўся ў сталіцу Вялікага Княства. Першымі яго віленскімі выданнямі сталі «ХУукІаіі па тосіііім'іе» міністра Віленскага кальвінскага збору Станіслава Судровіўса і Новы Запавет. У 1598 г. Карцан надрукаваў Катэхізіс «накла-дам яго міласці пана Яна Абрамовіча на Вар-нянах, ваяводы Смаленскага, прэзідэнта Дэрптскага, старасты Лідскага і Вендэньска-га і г. д.» Выданпе мае прадмову, якая пачы-наецца словамі звычайнай прэамбулы юры-дычных дакументаў: «сіо хузгуікісіі моЬес у <іо ка/с!е§о гозоЬпа...» Напісаная ад імя Віленскага збору прадмова тлумачыць пры-чыны падрыхтоўкі новага выдання: паколькі «Катэхізмаў, перад гэтым у Нясвіжы друка-ваных», у зборы не хапае, то спявалі па іншых кнігах, якія друкавалі і выпраўлялі як хацелі тыя, хто мелі друкарню ў сваім распа-раджэнні, з чаго не па сваёй віне прыйшлі ў арыянства альбо македаніянства. Каб дасяг-нуць узаемаразумення з польскімі і ня-мецкімі зборамі, Катэхізіс 1598 г. быў адрэда-гаваны; з кракаўскага выдаппя ўзяты тэксты і ноты песняў. У кнізе ёсць гравюра з гербам Радзівілаў, прысвячэнне віленскаму ваяводзе Мікалаю Радзівілу, князю на Біржах і Дубінках, і панегірычны верш на герб, падпісаны ініцыяламі «М. ].». Характэрна, што ананімны аўтар прадмовы з’яўляецца прыхільнікам нядаўна заключанай уніі Польшчы і Вялікага Княства. Выданне мае акуратны набор, старонкі пазначаны літа-рамі, тэкст заключаны ў падвойную рамку, у канцы кнігі змешчаны прадметны пака-зальнік — гэта наогул уласціва выданням друкарні Карцана.
3 віленскіх актавых кніг вядома, што Кар-цан летам 1599 г. купіў у мешчаніна Захара Амуратавіча дом (раней належаў Даніэлю Ленчыцкаму) на Бернардзінскай вуліцы. У студзені 1601 г. ён прадаў гэты дом ашмян-
300 іЦазгемісг Т. Впікагпіа йошіі Матопісгб\у V/ АМііпіе (1575—1622). 5. 79.
301 Голенченко Г. Я. Ндейные н культурные связн... С. 266—267.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЫУРЫ
215
скаму земскаму падсудку Андрэю Белі-ковічу302.
Усяго за час сваёй дзейнасці друкарня Яна Карцана, якога А. Анушкін называе «вілен-скім Альдам», выпусціла 101 выданне, у тым ліку 11 тамоў твораў антычных аўтараў, ча-тыры кнігі на маральна-этычныя тэмы, сем пазваў навукова-вучэбнай літаратуры, тры медыцынскія, дзесяць твораў на палітычныя тэмы, тры апісанпі падарожжаў і тры кален-дары, дзевяць назваў палемічных твораў, дваццаць два панегірыкі, дваццаць адну кнігу тэалагічнага характару і восем — на іншыя тэмы303. Асабліва вялікай папулярнасцю ка-рысталася кніга «Апафегматы», складзеная Беняшом Будным і выдадзеная Карцанам у 1599 г. Набіраў і друкаваў яе малады друкар Пётр Бластус Кміта, які праз некаторы час ажаніўся з дачкой Яна Карцана і, атрымаўшы ў пасаг частку друкарскага абсталявання, распачаў кнігавыдавецкую дзейнасць у Люб-чы (прынамсі ў Любчы, у 1614 г„ ён перавы-даў «Апафегматы» са сваімі дапаўнення-мі)304.
Пасля смерці Яна Карцана яго друкарня перайшла да сына Іосіфа. што ўпершыню за-сведчана на тытульным аркушы кнігі Пятра Скаргі «\Уух\\гапіе сіо )ес!пе) гЬа\\іеппе) \\’іагу» (\Уі1по, 1611). Стараннем Іосіфа з друкарні выйшла каля 40 выданняў, пера-важпа каталіцкай палемічнай літаратуры. Характэрным узорам з’яўляецца «Кеіаііа Рга\\сІгі\\а сіізрціасіеу Мохуо^госігкіе) кіога зр^бгіаіа сіпіа 9 зіусгпіа Кокц Рапзкіе§о 1616 у \уугагпіе окагапіе ххіеікіе) піезгсгугозсі Бцказга ЎУціПошзкіе^о орізапіп Сеу сікрціа-сіеу. ХУусІапа рггег X. Магсіпа Сгасіоуузкіейо Сошшепсіагга Мосуо^госігкіе^о» (РНБ, шыфр: Культы. 17в. 11.7.17.) з прысвячэннем брэсцкаму ваяводзічу Мікалаю Зяновічу. Апошняе вядомае бібліяграфіі выданне Іосіфа Карцана выйшла ў 1620 г., і першыя тры словы назвы гучаць сімвалічна: «Слова пра шчаслівае скананне...» («Мота о згсг^зіі-\уут зкопапіц сгкпуіека»),
Друкарня кальвінскага збору. Багатаму і ўплывоваму Віленскаму кальвінскаму збору палежала абсталяванне, на якім працаваў Даніэль з Ленчыцы (1580—1584), потым дру-карня мела розныя назвы: Яна Глябовіча, Ан-дрэя Волана, Саборная.
&по пнер/се убгате
іу у рохяпліозсі
фіеу/ 3 Р4(іег|Ьгеіп 5Ьогой>ут рМпфОДн/ з ШоЫйпхіті / РрІшЬ ті/ у ркріГаті/ пі і сЬсгак фапп <5 гЬогдйц іггуд уоцШРйпйг Сегаз зпайяі рііпут ртуеуг)*» піет у. рфргіфімкт
«’уЬйпу.
Катэхізіс.
«Накладам яго міласці пана Яна Абрамовіча на Варнянах, смален-скага ваяводы, прэзідэнта Дэрп-та, Старасты лідскага і вендэн-
скага».
Тытульны аркуш. Двухколерны друк. Вільня, у Яна Кар-цана, 1598 г.
ІТдШЬст >до Ш.
/ пДХРдтйЫф/ ЮМе* »оЬу втоІейЛйедо/ Рг^ІЬепіД Юегрі» ЙіеВА/ 0е<койу Я.іЬІ?іе0о/у
П?епЬеп|Ііе20/ к.
о» коаші
XV ©гцМепі ^агсйлл /
’ гЫц р4г»|Ке0« < Г Р
У 1592 — 1606 гг. друкаром друкарні каль-вінскага збору працаваў Якуб Марковіч; дзейнасць яго склала своеасаблівую эпоху ў віленскім кнігавыдавецтве — эпоху трох-моўнай (польска-літоўска-нямецкай) пале-мікі пратэстантаў з каталікамі.
У выхадных звестках першых надру-каваных ім кніг ён называе сябе «слуга і дру-кар Крыштафа Радзівіла, віленскага ваяво-ды» («зіц^а і (Ігнкагг Кггукгіоіа КасІ2І\УІ11а, \уо)е\уо<1у \УІ1еп8кіе§о»),
Друкарня дзейнічала (з невялікімі пера-пынкамі) з 1592 да 1606 г. Больш познія вы-данні Якуба Марковіча невядомыя, хоць не-каторыя даследчыкі лічаць, што ён мог пра-цаваць да 1611 г., калі студэнты-езуіты разбілі збор разам са школай і дамамі мі-ністраў.
Якуб Марковіч, у параўнанні з іншымі віленскімі друкарамі, кніг выдае мала; пара-
302 АВАК. Т. 20. С. 159-161, 165, 537.
303 Анушкын А. Н. На заре кннгопечатання в Лнтве. С. 80.
304 Анушкын А. Н. «Апофегматы» Беняша Будного // К11М. 1971. Сб. 22. С. 127—135.
216
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Катэхізіс.
Адгорт тытульна-га аркуша з гербам віленскага ваяводы Мікалая Радзівыа і пачаткам прадмо-вы.
Вільня, у Яна Кар-цана, 1598 г.
то5педо Р4п4/р4па ШіМйі4 2Ш#й>іМ/ пл 25іегІ<к!>/ у ЗСвЬшЕііф/ Н'окшов/ Ц'іісп|тцф>/
^еЫпопмі
г>о ^сЬсс/р Ьо
5йЗ&е0О 5срэЬій рсЬозпе^ яо 2Мзе5сц4піпй.
/Э 21|?« ў ро?оі‘« / 5уп?еу/ | <% тіІоЗсі рттоЬ(і*еу/фтт’«’ ЬоЬгедо / ^пьоіа роМ* пеяо/у ?Ьйеюіепій поісфедо. 3 рг?е/’ грчіій Вод<5 Фус4/ Го ітівіоЫіеюо», іёі Ьофа / реуе? ро(1ц₽ей|ік>о у ро> ?горіспіе Гпюіе Де;іі(й гргіеутіе/ у «ісгпіе |у«у ЗЬое гЬоді / Поту іеЯ п> Шіпіе/ ці Й-аДпіеІів 25оіз
оЬгоЬ;опу.
Зе ПЗсЬй ре гггеіе I з41ес4с ЭДеіШпіте т*^ 1^*йі?4ті іеті/ 25ос піс ге піф пой>едо
піе роЬ4істу / іеЬпо сос } ргюЬЎц пі ісб еутіе оЬіесаіету. роЬаіе» тус Ьогоіет оіо ?а ротосд ФікЬа ♦ 4 "
ІГМяі рп;(1оі /'ТцціЬа Ьгзшіге / Ькв еіоті. ,, (п« зшігеіе.
• ІІСф пс па УВІ? ўіоі ншгу/ Зсгуфл Мзпс^о
ЮўлЫі*/ (ц родіс Ргоігі пісЬісГпсдо. о? < іііьііс росіоіі рг<ш>Ьс рпушісніі/
Лсогер; оЬісспіс Рвй/Уіф/ іг, Гіе Ьос;’с?а1і.
_________________ш. з.
Гі
лельна ён займаецца пераплётам. Да най-больш ранніх выданняў друкара належаць палемічныя творы «X. Зіапізіахуа РзусйоГоріа аЬо сгузсіес СгосІ2Іскіе§о...» (1592) і «ОЬгопа ргахусігі\уе§о згаіппкц ^Уіесгеггу Рапхкіе]» (1594) кальвінскага міністра Андрэя Хшан-стоўскага. «Пасціла» Мікалая Рэя надрука-вана ім па-польску ў 1594 г. Пасля таго, як езуіты выдалі на літоўскай мове «Катэхізм» Ледэсмы і «Пасцілу» Вуйка ў перакладзе Даўкшы (1599), кальвінісцкая друкарня Якуба Марковіча выпусціла «Пасцілу» Рэя на літоўскай мове (1600).
Ён выдаў кальвінісцкія «Катэхізм» і «Кан-цыянал» (1600), таксама малітоўнік Хрыста-фора Краінскага «Бгіеппік, Го )ез1; тосіііідуу кггезсіагізкіе...» Марковіч друкаваў кнігі і на нямецкай мове, у прыватнасці «Апалогію» Марціна Кравіцкага («Ароіофа сіаз ізі Уегапіхуогіцп^ ппсі УегіЬеОі§пп§ сіег \уаЬгЬа(йі§еп ІеЬге...» (1602) у перакладзе Кіпрыяна Молера з прысвячэнпем гарадско-
му савету горада Рыгі, а таксама «Вгеу Ргесіізіеп уоп Н. АЬепсІтаЫ» Іяхіма Венд-ланда (1602).
У адказ на нападкі арыян міністр-нрапа-веднік Павел Гілоўскі, які служыў у зборы ў маёнтку Дароты Завішы Жэймы, напісаў працу «Осіргасуа рггесісско ^асіосеігут роісс’а-гхот Магсіпа СгесЬошіса». Яна выдадзена Марковічам разам з «Выкладам Катэхізісу» гэтага ж аўтара, з указаннем выхадпых звес-так: «Хе)ту, 1605». Да гэтай кнігі Якуб Мар-ковіч напісаў прадмову: «Эо суіегпе^о сгуГеІ-піка Туро^гарЬ», дзе, між іншым, просіць у чытача прабачэння за памылкі, якія заўсёды з’яўляюцца між волі друкара. Годам раней быў надрукаваны твор III. Турноўскага «/суіегсіасііо паЬогепзІша кггезсіапзкіезо», дзе ў выхадных звестках пазначана: «Нрііа». Маленькія мястэчкі Упіта і Жэймы маглі быць месцам працы перасоўнай друкарні Марковіча, але хутчэй за ўсё былі месцам пражывання мецэнатаў.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
217
Адгорт тытульна-га аркуша з гравю-рай (сыходжанне Св. Духа) і першая старонка (пача-так нядзельнай службы) Еўеўскага Ірмалоя, Брацкая друкарня, 1642 г.
Бібліяграфіі вядома толькі адно выданне, у якім у выхадных звестках называюцца Аш-мяны. Гэта праца ашмянскага кальвінісцкага прапаведніка Войцэха Салінарыуса, якая выйшла ў 1615 г.: «Цэнзура, альбо Разважан-не аб канфесіі тых людзей, якія паспалітым імем называюцца арыяны, а па сутнасці з’яўляюцца сацыніянамі... У Ашмяне яго М[іласці] свайго пана маршалка В. К. Літ.» («Огцкогуапо XV Озтіапіе }е.М. Рапа С. М. Магзйаіка ^У.Х.Бі(ешзкіе§о Кокц 1615»), Маршалкам Вялікага Княства Літоўскага на той час быў Крыштаф Манівід Дарага-стайскі, вядомы пратэктар кальвінізму. Вера-годна, ён фінансаваў выданне305.
Аздоба і шрыфты кнігі Салінарыуса ідэн-тычныя любчанскім Пятра Кміты. Магчыма, Кміта пасылаў у Ашмяны друкара і неабход-
ныя матэрыялы, але магчыма, што кніга дру-кавалася ў Любчы, а ў выхадных звестках Ашмяны названы для таго, каб схаваць месца выдання палемічнага твора. Імя вядомага магната (які, да таго ж, памёр у тым самым годзе) магло быць выкарыстана як прыкрыц-цё. Вывучэнне мінскага паасобніка гэтай кнігі (унікальны паасобнік з захаваным вы-давецкім пераплётам захоўваецца ў НББ, шыфр 094/3626.) дазволіла Т. Рошчынай ла-калізаваць месца яго выдання любчанскай майстэрняй306.
Друкарня ў Еўі. Рэпрэсіі пачатку XVII ст. прымусілі Віленскае брацтва пры царкве Св. Духа ў 1611 г. перанесці выдавецкую дзей-насць у Еўе, якое належала князям Агінскім. Тут пад высокай абаронай троцкага падкамо-рыя Багдана Агінскага ў манастыры Успенпя
305]апкошзкі Сг. РохеіаГ озгшіапзкі: Маіегіаіу <1о сігіе)6'л- гіеті і Іікігі. Сг. 1. РеСег8Ьнг§, 1896. 8. 336.
306 У дакладэе на 111 Міжнародным кангрэсе беларусістаў (Мінск, 23 мая 2000 г.).
218
ГІС7ОРЫЯ ьЕЛАРУСКАП КНІГІ
Багародзіцы была арганізавана друкарня. Называлася яна «Друкарня Віленскага брацтва» і на гытулах сваіх кніг заўсёды пад-крэслівала, што вьіданне зроблена «Працею н старанем нноков Обіцого жпт'іа Монастыря Братского Внленского Сьшествія Святого н Жнвотворяшого Духа». Хутчэй за ўсё гэта была абавязковая формула з-за адсутнасці ў еўеўскіх манахаў спецыяльнага каралеўскага нрывілея па кнігавыдавецкую дзейнасць, і ў сваёй дзейнасці друкарня арыентавалася на праваслаўных як Вялікага Княства, так і ўся-го ўсходпеславянскага рэгіёну. Першымі вы-даппямі ў Еўі былі «Новы Запавет з Псалты-ром» (І.УІП.ІбІ 1) і «Малітвы штодзённыя» (1611). Абедзве кнігі надрукаваны «коштом і накладом» князя Багдана Агінскага, троцкага падкаморыя Да «Малітваў штодзённых» бы-ла прыкладзена «Предмова ігумена Паўла з Крон, скіраваная да Елісея Плецінецкага, архімандрыта Кіеўскага Пячорскага і Пінскага Ляшчынскага манастыроў», а да Новага Запавету — гравюра герба Багдана Агімскага і эпіграма на герб. Гэтымі выдан-нямі ныгнаныя са статіцы праваслаўпыя дэк ларавалі сваю рэлігійна-культурную і палі-тычную незалежпасць. У наступным, 1612 г. еўеўская друкарня выдала «Дыёптру»: «Дюптра альбо Зерцато к выражене жпвота людского на том свете». Пра перакладчыка кнігі іерадыякана Віталія сказана, шго ён «дзспь і ноч працаваў грэцкай і лацінскай мо-вы кніг перакладу»307. Кніга аказалася на-столькі папулярнай, што яе перавыдалі не-калькі разоў — у 1642 г. адначасова ў Вільні і Еўі, у 1651 г. у Куцешскім манастыры, у 1698 г. — у Магілёве.
Еўеўскія выданні першых гадоў даюць ба-гаты матэрыял для вывучэішя гісторыі пра-васлаўнай публіцыстыкі на царкоўнаславян-скай, беларускай і польскай мовах. Гэта даты-чыць, прынамсі, надрукаваных у 1615 г. «Ка-занняў» Лявонція Карповіча, якія прыевеча-ны карэцкай княгіні Ганне Хадкевіч, і выда-дзеных у тым самым 1615 г. «Малітваў што-дзённых» (кніга прысвечана Дар’і Валовіч Япавай Абрамовічавай, смаленскай вая-
водзіне). Апошняя кніга, акрамя Малітоў-ніка, мае напісаныя насуперак «лацінікаў» раздзелы «Наука о луннпку», «Сказаіше о рпмской пасце», а таксама пасхалію і «ка-роткі летапісец»308.
Важнай падзеяй стаў выхад «Евангелля вучыцельнага». Вілепскае брацтва пддрыхта-вала выданне гэтай вельмі папулярнай кнігі ў перакладзе на простую «рускую» мову, бо, як тлумачыцца у прадмове, славянская мова для большасці стала ўжо незразумелай. Было не-калькі варыянтаў выдашія. Адзін з гербам (на адгорце тытульнага аркуша) роду Сала-мярыцкіх — тут жа вершы на герб і прадмова Мялета Сматрыцкага, адрасаваная кры-чаўскаму старасцічу, кпязю Багдапу Саламя-рыцкаму (падпісана: Максентій Смот-рнскій), друп варыянт — тая ж (са змепамі) прадмова, адрасавапая княгіпі карэцкай Ган-не Хадкевіч. Адпаведна на адгорце тытульна-га аркуша прысутнічае герб Хадкевічаў. Прадмова падпісана «Пноцн обшого жмтня монастыра церквп Сшествпя святого п жпво-творяшого духа, брацтва церковного вплен-ского»309. У трэцім варыяпце на тытульным аркушы паведамляецца. што «кніга надрука-вана коштам вя.іьможнага пана, князя яго міласці Багдана Агінскага, троцкага надкамо-рага, дзяржаўцы дарсунскага і кармялаўскага і яго жонкі, пані Рашы Валовіч» (у першых двух варыяптах замест гэтай фразы друкава-лася віньетка), На адгорце тытула — злучаны герб Агінскіх і Валовічаў і эпіграма на герб. Кпіга атрымалася вельмі прыгожап. Гэтаму спрыяюць не толькі геральдычныя гравюры і вобраз святога Каліста ў наборнай арнамен-тальнай рамцы, але і акуратны друк у дзве фарбы. разнастайныя застаўкі-дрэварыты з раслінным арнаментам, канцоўкі і ініцыялы. Цытаты з Евангелля набраны драбнейшым кеглем, тлумачэнш — буйнейшым. У канцы кнігі, пасля рэестру, змешчаны градыцыйны зварот з просьбай выбачаць за зробленыя па-мылкі: «До чмтельнпка. Помылкп, которын ся з ірафунку сталн, чнтельнпку ласкавый так направнш: На лпсте 26, до посполптог, чптай до посполптого. На лпсте 53. много,
Евангелле.
Тытулыіы аркуш. Еўе, брацкая дру-карня, 1644 г.
307 у старажытнарускім пісьменстве з XIV ст. вядомая перакладная кніга з такой самай пазвай; еўеўскае выданне — зусім іншы твор.
308 Ёсць даследчыкі. якія называюць польскія тэксты еўеўскіх (і віленскіх) выданняў «польскамоўнай украінскай паэзіяй» (Касіузгеіуьку) К. Роілкіцугус/па роетуа нкгаіпзка о4 копса XVI <Ло росгцікц XVIII 'л-іекн. Сг. 1. Кгакогу, 1996. 3 101-102, 110-111).
30° ІІрадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. Мн.. 1991. С. 64 -75. 235—250.
/к-4,4 /(4**9 Л
ПСТОРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНІГІ
220
ко?нтятелм.
А1А2 «3»
НД» «з.
Лсг>г Ь(Ж
' Н<П|ЛвЛІнІА попол^новснін вакнн^інн, ?нтлтслн
Зл»л:
ь*/3л«л:
•$,1 с?
1ЙЗ*У*
<_3,
ВО^ЛНЕЛІМНЕ <нцс нш^лвншк.
Лілтдгн.
ЛіД. в'Гдллн чтн ЕІд-ГлН |іаі« »тн (ікшшя НЛЕЛНДЕ УТН НЛЕЛНД^ ЛІЛ/КО.
н * >ч л /
НЛ4ДШЕ У’ГМ НМЖШС
, ЛіГкл.
Н<. МОЛЖфСІА УТН МОЛАфЙ* п3- ВіГдіТЛ тгн Е^ДРГ'І »а. нвофгргшл ттн нвофс/гше : утн гллілслннн?
Ол»л: ___ -----------
Одуд: ;г. гллілсдкына
Сч к Лірі кы <л кіліі что <НЦ«*« ншв^'дн ж нг^ідінГк ндніім^, нопЛг Н<Ш<|ІН 'ым’&ктін прнчітші ндм* Т^днж>кшнм«га а«н ііірн, дд фпц* К’»ТІ пдмрінЬ П/Іа^ Д<і м <ллш п^ацггнК «ул&ктп шЦл Бг* іо дні ^ныіі.
Гмртідк Ішдкнокму^
Йгй'мім-Ь ё*»Н(КІК>
ТтгтГрл^ шЁіріг» ЖнтГл •
«Ко чытателю. Нсправлешя по-ползновеній вь кті-зе сей. Чытателю возлюбленне сыце іісправышіі» — спіс памылак друку на адным з апошніх аркушау Еўеўскага Евангелля 1644 г. Подпіс друкара: «Гавріші Іоанно-
чнтай многого. На лнсте 63, пан своего, чнтай пана своего. На лпсте 109, гетмам, чнтай гет-ман... Тое все н токолвек бы ся болш наптн мело, не недозорству нашему, але рачей крев-костн людской прнчнтавшн, намь, которынс-мо в том працовалн, ласкав бытп рач».
Пасля спынення рэпрэсій і аднаўлення дзейнасці друкарні брацтва ў Вільні (1617) Еўеўская друкарня не спыніла кнігавыдання і дзейнічала да 1649 г., пакуль не памёр яе да-
брадзей, троцкі падкаморы Багдан Агінскі310. Друкарня мела кірылічныя, грэцкія і лацінскія шрыфты і выпусціла каля трох дзе-сяткаў богаслужбовых, чэцціх і навучалыіых кніг, а таксама казанняў і панегірыкаў. Фар-мат выданняў самы розны — ад малепькага Ірмалоя ў 12-ю долю аркуша да Евангелля памерам у вялікі аркуш.
Пры гэтым усе выданні вылучаюцца аку-ратным (часта рознага кеглю на адной ста-ронцы) наборам і выкарыстаннем разнастай-ных ініцыялаў, заставак, гравюр-дрэварытаў. Багата было выдадзена вялікага фармату Евангелле 1644 г. Тытульны аркуш і пачаткі Евангелляў друкаваліся ў два колеры (чорны і чырвоны) і аздоблены гравюрамі добрай ра-боты. На адным з апошніх аркушаў спіс па-мылак друку і подпіс друкара: «Гаврінл Іоан-новнчь Нгумень Евейскій, тыпографь обше-го жнтіа».
Усе выдадзеныя ў Еўі кнігі маюць прысвя-чэнні членам знатных сем’яў Вялікага Княст-ва Літоўскага, якія падтрымалі асобныя вы-данні: Багдану Агінскаму («Кніга Новага За-павету» 1611 г.), Багдану і Яну Агінскім («Дыёптра» 1612 г.), Ганне Хадкевіч (частка накладу «Евангелля вучыцельнага» 1616 г.), Багдану Саламярыцкаму (частка накладу «Евангелля вучыцельнага» 1616 г.), Багдану Агінскаму і Раіне Валовіч (частка пакладу «Евангелля вучыцельнага» 1616 г.), Аляксан-дру Агінскаму («Новы Запавет» 1641 г.). Прыпіскі XVI—XVII стст. на захаваных па-асобніках (17 прыпісак) сведчаць пра шыро-кае распаўсюджанне еўеўскіх друкаў як у Вялікім Княстве, так і ў Маскоўскай дзяржа-везп.
Феномен Любчанскай друкарні яшчэ доўга будзе прадметам увагі даследчыкаў культуры, бо ні адна пратэстанцкая друкарня ў Вялікім Княстве Літоўскім не існавала так доўга, як гэтая. Выконваючы заказы пера-важна кальвіністаў і лютэран, яна ў часы свайго росквіту выпусціла значную коль-касць свецкіх выданнняў. Імя заснавальніка Любчанскай друкарні, Пятра Бластуса Кміты, упершыню называецца ў 1606 г.: у прадмове да віленскай кнігі Мікалая Рэя «Люстэрка» ён звяртаецца да князёў Радзівілаў з просьбай «абы быў залічаны ў
віічь Пгумень Евейскій, тыпо-графь обгцего жгі-тча».
3,0 Панегірык на смерць Багдана Агінскага выпусціла не Еўеўская друкарня, а Віленская акадэмічная. Аўтар — прафесар Сымон Казімір Бурневіч, кніга называлася «Харугва на пахаванне вяльможнага яго мосці пана Багдана Агінскага...».
311 Голенченко Г. Я. Ндейные н культурные связн... С. 279—280.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
221
шэраг (іх) найніжшых служэбнікаў...»312. Да 1612 г. Кміта выдаў у сталіцы некалькі кпіг, а летам 1612 г. пераехаў у мястэчка Любча (мя-стэчка і мураваны замак у ім належалі Радзівілам біржайскай лініі). У выхадных звестках аднаго з выданняў Пётр Кміта назы-вае сябе «слуга князя яго міласці Крыштафа Радзівіла, полыіага гетмана Вялікага Княст-ва Літоўскага». «Тыпографам Радзівіла» на-зывалі яго сучаснікі. Аднак не зусім зразуме-ла, у якіх дачыненнях Пётр Кміта быў з Радзівіламі: абсталяваппе друкарні належа-ла, верагодна, асабіста яму — гэта быў пасаг яго жонкі, дачкі віленскага друкара Яна Кар-цана. Адпым з пратэктараў Кміты быў гаспа-дар суседніх Шчорсаў Адам Храптовіч, яко-му адрасавана прысвячэнне ў кнізе «Апафег-маты», пазначанае 26 красавіка 1614 г.
Любчанская друкарня, нягледзячы на тое што падтрымлівалася пратэстантамі, з самага пачатку не прыняла (і не прымала пазней) такога парадку, каб служыць інтарэсам толькі адной канфесіі. Першае яе выданне, датавапае 14.10.1612, было кнігай каталіцкай «З/езс зкзгусіеі зегаіітохуусЬ» Св. Банавенту-ры з прысвячэннем віленскаму епіскапу Бе-нядыкту Войне.
Дзейнасць Любчанскай друкарні можна падзяліць на тры перыяды — па гадах працы трох вядомых яе друкароў: Пятра Бластуса Кміты (1612—1631), Яна Даніэля Кміты (1631-1646) і Яна Лангэ (1646-1656).
Першы перыяд быў найбольш пра-цяглы і выніковы. Ад 1612 да 1631 г. выдадзе-на болып за 52 назвы — у сярэднім 2—3 назвы штогод. На пачатку сваёй любчанскай дзей-насці Пётр Бластус К.міта падрыхтаваў чац-вёртае выданне папулярнага твора Беняша Буднага «Кароткія і зразумелыя аповесці. якія па-грэцку называюцца Апафегматы ча-тыры кнігі» (1614). У тым жа 1614 г. выйшлі падрыхтаваныя Саламонам Рысінскім «Псаль-мы з гімнамі» і кніжка панегірычных вершаў у жанрах эпітомій (кароткі выклад) і эпі-тафій (надмагільны надпіс) — большасць з іх прысвечана членам сям’і Радзінілаў. Творы пратэстантаў выходзілі ў Любчы рэгулярна. Перш за ўсё гэта былі кнігі Яна Зыгровія — сеньёра наваградскага дыстрыкта. Усё, што ён напісаў, жывучы ў Вялікім Княстве, было выдадзена Кмітам — пачынаючы ад першага
казання на пахаванне Манівіда Дарага-стайскага (1616) і канчаючы апошнім вядо-мым казаннем — на скон Яна Радзівіла (12.1.1621). На працягу 5 гадоў выйшла яшчэ чатыры казанні (адно ў 1618 г. і гры ў 1619 г.). 3 асобай Зыгровія звязаны дзве публікацыі «Катэхізіса з канцыяналам»: першае (1618) было знішчана па рашэнні выдаўцоў, каб не даваць арыянам аргументаў у спрэчцы аб даг-маце св. Тройцы. Забароненае цэнзурай вы-данне 1618 г. некаторы час ляжала, запячата-нае, у склепе пры друкарні — пазней вы-светлілася, што «некалькі дзесяткаў экзэмп-ляраў» адтуль невядома як прапала313. Дру-гое выданне «Катэхізіса», перапрацаванае аўтарам, выйшла ў 1621 г. і тады ж было ўхва-лена Віленскім сінодам.
Вялікі рэзананс выклікала кніга «Эузрціафа Хохч’одгосігка обрга’ло'лапа К.Р. 1616 <1. 9 зёусгпіа, згсгегге луубапа рггег Бпказга ХУ^сІІочлзкіедо» — апісанне дыспута, што адбыўся ў Наваградку паміж пратэс-танцкім міністрам Янам Зыгровіем і нясвіжскім езуітам Бенядыктам Брывіліем. У адказ на гэтую публікацыю Віленская ака-дэмічная друкарня выдала кніжку з супраць-леглым поглядам на ход вучонай спрэчкі і на пераможцу ў дыспуце.
Сярод выданняў Пятра Кміты таксама ка-ментары да кнігі Кальвіна «Навука аб сакра-мэнтах» (1626), якія напісаў рэктар Вілен-скай пратэстанцкай школы Пётр Сестран-цэвіч, працы прапаведнікаў Андрэя Венгер-скага (1625) і Балтазара Лабецкага.
У выдавецкай палітыцы Пятра Бластуса Кміты прысутнічаюць шматлікія назвы тво-раў і імёны, якія сведчаць пра яго інтарэсы і амбіцыі, яго ўменне захоўваць баланс паміж выданнямі свецкімі і рэлігійнымі, сумяшчаць задачы пратэстанцкай друкарні са служэн-нем Кліо і Каліёпе. Для практычнага ўжытку самым шырокім колам чытачоў розных вера-вызнанняў (а таксама для атрымання трыва-лага прыбытку ад продажу) былі выдадзены «Уасіетесцт сЬітістп, альбо Апісанне, як ужываць лякарствы» (1624) Р. Швертнера, «Хатнія лякарствы» (1616, 1622), «Аб тым, як выбіраць і вучыць коней, пры тым лякар-ствы на... конскія хваробы» (1617, 1627). Для патрэб пратэстанцкіх школ Любчанская дру-карня выпускала навучальныя дапаможнікі.
312]атаук<яеа М. Кзігігка і ІйегаПіга кге(’ц КасІхі'ліНб'Л’ ЬіггагіккісЬ сс ріепезге) роіохсіе XVII 'ліекн. Каіолісе. 1995. 8.61.
313 ВіісІтаШ-РеІсоіеа Р. Сепгііга сіасупеі Роізсе: тіусігу ргаз^ сіпікагек^ а зіозет. ХУагмала, 1997. 8. 184—185.
222
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
«Огсіо жкоіае Зіысеп.'лх..
Статцт Слуцкай школы з прысвя-чэнне.м Крыштафу Радэівілу.
Тытульны аркуш. Паасобнік, які прывезены ў Санкт-Пецярбцрг (імператарскую Публічную бібліятэку) з Вар-шавы, з бібліятэ-кай Залускіх Да Залускіх трапіў з базыльянскага ма-настыра у Бару нах.
Зюбча на Нёмане, друкарня Пятра Бластуса Кміты. 1628 г.
Выдатпым помнікам арганізацыі адукацыі на беларуекіх землях Вялікага Княства з'яўля-ецца надрукаваны Кмітам у 1628 г. Статут Слуцкай школы. Аўтарам гэтага Статута не-каторыя называюць Рэйнольда Адамі (на-прыклад, А. Кавецка-Грычова), аднак у па-асобніку РНБ рукой вядомага бібліёграфа і кнігазнаўцы. бібліятэкара ірафоў Залускіх Станіслава Яноцкага ўпісаны іншы аўтар — Андрэй Мусоній (шыфр кніп 36.87.3.54.). Акрамя літаратуры для навучання выдавалі і працы вучняў, у прыватнасці «Мопшпептпі ехецуаіе Зпргеш. НопогіЬііз Сепегояі ас Марпійсі уігі Г)п. Сеогфі Каразхсхе^зкі...» (1625)314 — невялікі зборнік напісапых па-лацінску панегірычных вершаў. Пасля карот-кага ўступу рэктара Слуцкай школы Андрэя Мусонія змешчаны творчыя працы слуцкіх «студыёзусаў» па зададзеную тэму — на памінанне вядомага ў Слуцку чалавека, ме-
цэната школы — «іп тешогіаш Георгію Ка-пашчэўскаму». Сярод аўтараў студэнты Са-муіл Галаўчынскі, Іван Абрагамовіч, Аляк-сандр Бянецкі, Міхал Каіяда, Іерапім Стан-кевіч, Пётр Ранішоўскі, Габрыэль Зыгровій, Іван Тышкевіч і Іван Дабранскі Ва ўсіх вер-шах — зварот да нябожчыка Георгія Капаш-чэўскага, за адным выключэпнем: Аляксандр Бянепкі звярнуўся «Аіі Біцсіаш» — да Слуц ка. Паэтычныя практыкаванш маладых аўта-раў з гекзаметрам і лаціпскай мовай — пе вельмі складныя, але жывыя сведчанні эпо-хі, — цікавыя і сёння. Іх лаціна падобная хут-чэй на класічную, чым на сярэднявечную. а мастацтва барока дазваляе аўтарам такія па-сажы, якія ў іншыя часы палічылі б блюзнер-ствам, напрыклад «Дыке святая»: «святой» названа багіпя і-рэцкага язычніцкага пантэо-ну. Дзеля прыкладу мы падаем верш Аіяк-сандра Бянецкага «Да Слуцка» ў перакладзе пецярбургскага беларусіста В Антонава:
Калі ты, Слуцк, пад арктычным сузор’ем славуты. Калі ты лічыпі сябе дыядэмай саміх Радзівілаў, Калі. багаты на землі і золата поўны, квітнссш, Першы сярод зайздросных суседзяў тваіх — Засцеражыся ж; пашаны, заслугі, трыумфы, Вартыя рымскіх часоў, ты, ганарлівец, пакінь. Большую славы і лепшую гонару частку ты
страціў
Сёння, прыгнечаны горам, над трунай ахоўцы свайго
Выеакароднага, хто перад прьшцэпса гварам. Як і бліжэйшых паміж, да Феміды падобны стаяў, Што ў трыбуналах, узпяўшы бясстрасныя шалі, Зло і бязвіппасць дакладна паказвае ўсім.
Так ён, нязломны, нражыў лепшыя тэрміпы часу Тут, у табс, Слуцк — гадаванец багоў.
Помш, о горад шчаслівы, пра сціпласць у справах вышэйшых,
Годнасць і сілу свае не стаўляй напаказ.
Калі насіануць у мурах і літасць, і Дыке святая, Тым пераможам адны.м, Слуцк, табе я кажу!
3 першых гадоў свайго існавання Любчан-ская друкарня выпускала і літаратурныя тво-ры — выйшлі кніп вершаў Адама Ула-дзіславія, паперніка, які выехаў у Вялікае Княства з Кракава, Іосіфа Даманеўскага, даўпяга прыяцеля Сымона Буднага, паэмы на старазапаветныя сюжэты Самуіла Доў-гірда «Пра Сюзану» (1624) і «Пра Язэпа, якога прадалі ў Егіпет» (1625). Выдаў Кміта і
314 Мы карысталіся паасобнікам РНБ. шыфр 6.4.2.615.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
223
некалькі гістарычных твораў: «Генеалогія, альбо Кароткае апісанне вялікіх князёў літоўскіх...» (1626) Самуіла Доўгірда, «Сотрепсіінт... князёў і каралёў польскіх» (1625) П. Дземітровіча і «Гісторыя аб жы-доўскай вайне» (1617) Іосіфа Флавія. У не-каторых выданнях Пётр Бластус паказаў і ўласпыя аўтарскія здольнасні. Першы раз як складальнік, са сваімі дадаткамі да «Апафег-матаў» Беняша Буднага (у 1614 г.), потым як аўтар вершаванай прадмовы-звароту да Са-ламона Рысінскага ў парэміялагічным збор-ніку 1618 г. і, нарэшце, як перакладчык у вы-данні «Рго^позСісоп азсгоіофспш... па гок 1621» — пераклад твора кракаўскага астрола-га Станіслава Герца, надрукаваны з прысвя-чэннем Хрыстафору Нарушэвічу, земскаму падскарбію Вялікага Княства Літоўскага (да-тавана ў Любчы, 19.Х.1620). У лютым 1618 г. Пётр Бластус Кміта зрабіў запіс ў альбом (ЗгІатЬпсЬ) вядомага арыянскага дзеяча Ан-дрэя Лубянецкага. Аўтограф захаваўся, напі саны ён часткова на польскай, часткова на літоўскай мове315.
Няма звестак пра тое, хто былі наборшчык і друкар у Любчанскай друкарні — магчыма, набіраў тэксты сам Пётр Бластус Кміта. Не-каторыя асаблівасці набору сведчаць аб вялікай фантазіі і немалых ведах наборшчы-ка. Напрыклад, на тытульным аркушы памя-нёнай ужо кнігі «МопптепСнт ехецуаіе Зцргет. НопогіЬпз Сепегозі ас Ма§пійсі уігі Оп. Сеогфі Каразгсгехсккі...» дата набрана на-ступным спосабам: «Аппо ЬеаІІ зУпГ цУПп БоМІпо геУІезСУпІ», што можна прачытаць і як сентэнцыю на лацінскай мове: «Год доб-ры для тых, хто ў Госпадзе спачывае», і як да-ту, напісаную лацінскімі літарамі, што вылу-чаны пры паборы: М=1000 + Г)+С=1600 +(І+У+УП+І+УІ+У=25) = 1625 (год).
Самыя познія выданні, якія маюць у вы-хадных звестках імя друкара Пятра Бластуса Кміты, датаваны 1629 г. У пазнейшых выдан-нях назва друкарні фармулюецца наступным чынам: «Г)гпкагпіа КтіГо\\» — да справы падключыўся сын Ян Даніэль: яго імя з’яўля-ецца ў выдавецкім адрасе на мяжы 1632 і 1633 гг.
Пад яго кіраўніцтвам (д р у г і п е р ы я д) накірунак дзейнасці друкарні значна змяпіўся. 3 любчанскіх варштатаў выходзілі пераважна выданні евангелічнай царквы.
Аўтарамі і перакладчыкамі былі міністры Балтазар Лабецкі, Ян Астроўскі. Самуіл Та-машэўскі і інш. Акрамя таго, выходзілі кнігі кальвіністаў; вядома, што тут надрукавана арыянская кніга «Кезропзіо асі Меізпегі ІіЬгоз» (1639, частка паасобнікаў мела на ты-тульным аркушы дату 1637). У бібліяграфіі любчанскіх выданняў гэтага перыяду маюц-ца значныя лакуны. Іх можна патлумачыць як тым, што кнігі не захаваліся, так і тым, што яны ўвогуле не выходзілі (прынамсі, у 1634, 1636/37, 1639/40 гг.). Усяго ж вядома 23 вы-данні Яна Кміты: з іх 4 выдадзеныя на латыні і 19 на польскай мове.
Апошні, трэці перыяд працы Люб-чанской друкарні звязаны з Янам Лангэ. Эмігрант з Польшчы, ураджэнец шлёнскага Ключборка, лютэранін, чалавек адукаваны, пісаў вершы на лаціпскай мове. Вядомыя
313 Рукапісны «ЗгІапіЬіісЬ» Андрэя Лубянецкага захоўваецца сёння ў Кракаве, у бібліятэцы Чартарыйскіх (шыфр КрЗ. 1403).
Трыфалагіён. Гравіраваны ты-тульны аркуш. Друк у два колеры. Куцейна, 1647 г.
224
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАП КНІГІ
Трыфалагіён. Ста ронка з гравюрай СУвяазенне Бага-роазіцы». Кццейна, 1647 г.
толькі два выданні з імем Лангэ ў выхадпых звестках. Гэта «Гадзіннік. атьбо Памятка... пакуты і смерці збавіцеля» Мацея Глас коўскага і каляндар «Кнігі гадавіка, першая частка. гэта значыць стары і новы каляндар гадавых свят», складзены Стэфанам Фурма-нам. Лангэ называе сябе «Друкар яго Кня-жацкай Міласці» (маецца на ўвазе. верагод-на, друкар Януша Радзівіла). А. Кавецка вы значае перыяд працы Лангэ ў Любчы з 1646 па 1656 г. зыходзячы з таго. што пасля 1641 г. імя Яна Кміты не сустракаецца ў выхадных звеетках. Каляндар, па першым выітуску яко-га (1653) стаяла імя Лангэ. выходзіў да
1656 г., не называючы друкара. У іпвентары маёнтка Любча 1651 г. знаходзім імёны па-мочнікаў друкара Яна Лангэ, верагодна, гэта мясцовыя жыхары, «друкарчыкі» Ждан Вай-цэховіч і ІОрка Лукашэвіч316.
Эпідэміі і вопны еярэдзіны XVII ст. разбу-рылі Любчу; з таго часу выданне кніг у ёй не аднаўлялася.
Куцеінская друкарня. У 1623 г„ у двух кіламетрах ад горада Оршы, пры ўпадзенні ракі Куцеінкі ў Дняпро, мсціслаўскі падкамо-ры Багдан Сцяцкевіч заснаваў праваслаўпы мужчынскі манастыр Богаяўлення. які дзей-нічаў таксама як кніжны асяродак. У манас-тырекай друкарні выдадзена пе менш чым 18 кніг. Частка з іх — кананічныя богаслужбо-выя тэксты, выданне якіх патрабавала толькі ўважлівасці і дакладнасці. Арыгінальныя ж пераклады ці складзеныя сучаснікамі збор-нікі вымагалі творчага падыходу. Напэўна, на друкарскі варштат трапілі не ўсе падрыхтава ныя манахамі-кніжнікамі зборнікі.
Перад пачаткам Другой сусветнай вайны ў Дзяржаўным музеі Беларуеі захоўваўся зборнік, складзены ў 16 і 1 г. у Куцейне: «Кол-ляція альбо розмова духовпая, сіречь беседы преподобнаго Моісея». Кпіга пе мела канца і абрывалася на 328-й старонцы. У склад гэта-га зборніка была ўключана «Кніга преподоб-наго огца нашего Касіяна Рнмляннна»317 — прадукцыя манастырскіх кніжнікаў. якую, пе дачакаўшыся друкавання, распаўсюджвалі ў спісах. Спынілася праца ў куцеінскім скрып торыі пасля пераводу мапахаў на чале з ігу-менам Іаілем Труцэвічам у Іверскі манастыр у сярэдзіне XVII ст. Толькі праз рукапісанне тыражавалі ў Куцейне Ірмалоі. Яны вылуча-юцца прафесійнасцю выканання і вясёлай шматколернай аздобай, у сюжэтах якой мож-на заўважыць уплывы каталіцкай ікана-гоафіі.
Куцеінская друкарня пачала працаваць у 1630 г„ калі ў манастыр ў якасці друкара быў запрошаны ўраджэнец Магілёва, сын магілёўскага бурмістра Багдана Ігнатавіча Собаля — Спірыдон Собаль318. Выдавецкую дзейпасць Спірыдон Собаль пачынаў у Кіеве, дзе ў 1628—1630 гг. выдаў пяць кніг — «Ліма-
316 Іванова Л. Рэфармацыйны рух на Навагратчыне ў другой палове XVI — гіершай палове XVII стст. // Памяць. Ііавагрудскі раён. Мн., 1996. С. 141.
317 Перетц Б. Н Рукопнсн бнблнотекн Московского уннверснтета... С. 192.
318 Старэйшы сын Багдана Ігнатавіча Собаля Пімафей жыў у Кіеве, быў каралеўскім сакратаром і слугой кароннага канцлера Юрыя Асалінскага; нерухомасць у Магілёве атрымаў у спадчынх малодшы — Сшрыдон (Зернова А. С Белорусскнй печатннк Спнрпдон Соболь//КІІМ. 1965. Сб 10. С 128—138).
УЗДЫм I КРАХ АІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
225
пар», «Мінею», «Актоіх» (два выданні) і «Апостал»319 320. Першае кіеўскае выданне — «Лімонарь спречь цветнпкь, нже во святых отца нашего Софронпія патріархп іеруса-лпмскаго... пздан тішом в дворе іова Борец-каго метрополпты К. во граде Кіеве, Сппрп-доном Соболем тппографомь, в року от Рож-дества Хрпстова 1628» — стала такім папу-лярным, што яго часта перапісвалі манахі розных (у тым ліку базыльянскіх) мапасты-роўзго. У 1631 г., пасля смерці мецзната Соба-ля, кіеўскага праваслаўнага мітрапаліта Іова Барэцкага, друкар прыняў прапанову Багда-на Сцяцкевіча пераехаць у Куцейна. Пераезд быў вымушаны: як абвясціла кіраўніцтва друкарні Кіева-Пячэрскап лаўры, яе канку-рэнт — прыватная друкарня Спірыдона Со-баля — «старательством Кіевопечерскія лав-ры пстреблена»321. Вядомы чатыры ку-цеінскія выданні Спірыдона Собаля: «Бук-варь снреч начало ученія...» (1631, у выданні выкарыстана гравюра з датай «Року АХКН», г. зн. 1628 г.), «Малітвы штодзённыя» (1631), «Часаслоў» (1632) і «Апостал» (1632); яшчэ два выданні 1630-х гадоў дакладна не ла-калізаваны — («Актоіх» Іаана Дамаскіна і «Ліманар» Іаана Мосха) — магчыма, што месцам іх выхаду былі Куцейпа альбо Буйнічы, куды Спірыдон Собаль пераехаў каля 1632 г. Цяжка сказаць, чаму Собаль пакінуў Куцейна. Магчыма, таму, што змяпілася кіраўніцтва манастыра, пра што ў 1643 г. пісаў Фёдар Скуміновіч: «...у Куцейне аЬ оге ігумена свайго яшчэ жывога реп-сІепС..»322.
Пасля пераезду Собаля ў Буйнічы ку-цеінскія манахі працягвалі кнігадрукаванне: у 1636—1654 гг. выйшла не менш за 14 вы-данняў. Сярод іх былі: «Псалтыр» (1642), «Трыфалагіён, альбо Цветаслоў» (1647), «Актоіх» (1646), перавыданне еўеўскай «Ды-ёптры» (1651). У выхадных звестках боль-шасці з іх запісана: «3 друкарні манастыра обшчэжыцельнаго Куцеінскага царквы Бо-гаяўлення».
ІР’ІНМН СуЛЦСОН» ,, 6ГОЖ* под мрком'і ІЛсоў
<ін ^лконч поллглнфл, п^овн воСінлн джцл кгіівшл , $л----------------------
конЙ7 п«внн<?нфл <ж • с*н , । нж« злконоллч ГЛЛ6ЫН . С*н 6<т, нж< воП^’Д’'1 І' ТіННЫНІ лоплотн 6ЫН<А НЛГТ, ^ЛДН , нсшын тлкл : т« поклонкгд • Пі інд'Гті нлпі .
птгнллн Ьжтьі нымм Хртл Ц/ІЛЛІ , НПрНЛЛІ <пл <ІН?( Сгшсэн вн дт- сснб'тего*-------- - ..
ЯП во^в^гтн. С<Н6<ТІ , НЖІ йоП/Іф^Ч ГЛЛвЫН . ^&ОПЛОТНвЫНГД НЛІЧ рдН Н3ДКОНОЛЛЧ б4фЛ6МН; ТОЛЛ^ ПОКЛОНКГА . Сл«:йнл4-. ГДэ.
Акрамя богаслужбовых і навучальных кніг куцеінскія манахі рыхтавалі і выдавалі жыційную і вучыцельную (павучальную) літаратуру. Да такіх выданняў можна залічыць «Дзідаскалію» Сільвестра Косава (1637), «Брашна духоўнае» (1639). Апошняя была па сутнасці тлумачальным Псалтыром: аўтарам барокавай іншасказальна-ацэначнай назвы, таксама як і складальнікам гэтай кнігі, быў, верагодна, сам Спірыдон Собаль323. Ся-род іншых выданняў варта вылучыць упер-
Трыфалагіён.
Старонка э гравю-рай «Грамніцы».
Куцейна, 1647 г.
319 Запаско Я. П., Ісаевіч Я. Д. Пам’яткі кнмжкового мнстецтва. Каталог стародруків, внданнх на Украіні. Кн. 1. № 172-174, 189, 203.
320 У калекцыі бы.той Віленскай публічнай бібліятэкі захоўваюцца спісы з Жыровіцкага і Віцебскага Маркавага манастыроў (Добрянскый Ф. Н. Опнсанне рукопнсей Внленской публнчной бнблнотекн... № 244, 245).
321 Нсаевыч Я. Д. Преемннкн первопечатннка. М., 1981. С. 71.
322 Зкіітіпошісг Тк. Рггусгупу роггцсепіа сіігііпіеу рггегаспетн пагосіогй гцзкіелт росіапе. \Уі1па, 1643. Когсігіаі V, рагадг. 1.
323 Зернова А. С. Белорусскнй печатннк Спнрндон Соболь. С. 137.
226
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
«Гісторыя Варлаама і
Іасафа».
Тытульны аркуш з выявамі Антонія Вялікага, Іаана Дамаскіна, Варлаама. Іасафа, цара Авеніра і цара Канстанціна. Куцейна, 1637 г.
шыню друкаваную кірыліцай і «нова з грец-кай і славенскай па рускую мову пераложа-ную» «Гісторыю Варлаама і Іасафа» (1637) — да чытачоў Вялікага Княства прыйшоў літа-ратурны твор з жыццяпісам Буды. Арабіст Ігнат Крачкоўскі так сказаў пра гісторыю гэ-тага твора: «як снежны камяк з горнай вяр-шыні, ён каціўся з высотаў Індьп на Захад, разрастаючыся і прымаючы іншае аблічча». Пераклад грэцкай рэдакцыі гэтай аповесці вядомы яшчэ Кірылу Тураўскаму; самая ста-ражытная рукапісная кніга з яе тэкстам дату-ецца XIV ст. і паходзіць з Наваградскага ба-зыльянскага манастыра324. Існуюць тры ва-рыянты гэтага выдання. У першым на адгор-це тытульнага аркуша змешчаны герб Магілаў, а прысвячэнне адрасавана мітра-паліту Пятру Магіле. У другім прысвячэнне
адрасавана епіскапу Беларускай епархіі Сільвестру Косаву і надрукаваны яго герб. У трэцім варыянце прысвячэнне адсутнічае, а на адгорце тытула замест герба надрукаваны цытаты са Старога і Новага Запаветаў. Пера-кладчык — намеснік брацкага Магілёўскага манастыра Іасаф Палоўка пачынае прысвя-чэнне разважаннямі аб тым, што шмат хто з выдатных і мудрых вернікаў разумеў мар-насць людскога жыцця, але не мог ажыц-цявіць ідэал хрысціянскага аскетызму. У гэ-тым усіх пераўзыходзіць індыйскі царэвіч Іасаф. Акрамя панегірыка вышэйназваным асобам у прадмове праслаўляецца мсціс-лаўскі падкаморы Багдан Сцяцкевіч і куцеін-скі ігумен Іаіль Труцэвіч, упамінаюцца цяжкія падаткі і розныя прыцясненні права-слаўных у «Беларускім краі» — упершыню ў друкаванай кірыліцай кнізе ўжываецца тэрмін «Беларусь», пад якім разумеюцца землі, што ўваходзілі ў склад праваслаўнай Беларускай епархіі. У прадмове таксама адзначана, што гісторыя пра Варлаама і Іаса-фа у славянскім перакладзе надрукавапа ўпершыню. Ухваленая на сёмы.м Усяленскім саборы (787) і пасля перакладзеная на ла-цінскую і славянскую мовы, яна толькі цяпер выкладзена «простым рускнм языком для снаднейшего понятня». Між іншым, гаво-рыцца пра адпаведнасць дадзенага перакладу тэксту аўтарытэтнага выдання «парыжскага друку».
Невялікае па фармаце (4°) куцеінскае вы-даппе надрукавана з упрыгажэннямі: на ты-тулыіым аркушы выявы пяці асоб: з левага боку Антоні Вялікі, св. Варлаам і цар Авенір, з правага — Іаан Дамаскін, Іасаф і цар Кан-станцін, у рамцы загаловак: «Гнсторпя албо правдпвое выпнсанне святого ГІоанна Дама-скнпа о жнтнн святых преподобных отец Ва-лаама п Осафа н о навернепнп пндпян, ста-ннем н коштом нноков обшежнтельного мо-настыря Кутейнского, ново з грецкого н сло-венского на рускнй язык преложена. В тнпо-графнн той обнтелп. Року 1637 нюня 22 дня». Акрамя таго, перад пачаткам тэксту ўплецены асобны аркуш з гравюрай, на якой адлюстраваны Варлаам і Іасаф ў палацы ца-рэвіча. У 1680 г. гэтае выданне ўзяў за аснову для падрыхтоўкі свайго перакладу на рускую мову Сімяон Полацкі325.
324 Лебедева Н. Н. Повесть о Варлааме н Поасафе Л., 1985.
325 Сіідорова Л. П. «Повесть о Варлааме м Ноасафе» в нзданнн Спмеона Полоцкого//Снмеон Полоцкнй н его кннгонздательская деятельность. М., 1982. С. 134—148.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
227
Адным з найпрыгажэйшых выданняў Ку-цеінскай друкарні стаў «Трыфалагіён, альбо Цветаслоў» — выбраныя службы з усяноч-пымі на гасподскія святы. Кніга выйшла ў 1647 г. з дабраславення былога беларускага архіепіскапа, а цяпер Кіеўскага праваслаўна-га мітрапаліта Сільвестра Косава. Друкары шырока карысталіся мастацкім прыёмам сва-боднага размяшчэння ілюстрацый пасярод тэксту паралельна з традыцыйным споса-бам — асобная ілюстрацыя на ўсю старонку. Усяго ў кнізе 19 гравюр-дрэварытаў, адцісну-тых з 17 дошак.
Акрамя падрыхтоўкі арыгінальных выдан-пяў куцеінскія манахі перавыдавалі неабход-ныя кнігі. У 1651 г. тут была перадрукавана «Дыёптра», якая першы раз выйшла ў Еўі ў 1642 г. Перавыданне адрозніваецца, у пры-ватнасці, маленькай гравюрай «Хрышчэнне» («Вадохрышча»), змешчанай на адгорце ты-тульнага аркуша. 5 жніўня 1652 г манастыр-ская друкарня закончыла друкаванне кнігі «Новы Запавет госпада нашага Ісуса Хрыста ў ім жа і Псалтыр...» Як і іншыя куцеінскія выданні, гэтае мела як найменш два варыян-ты: адзін з прысвячэннем епіскапу Віцебска-му, Мсціслаўскаму, Аршанскаму і Магі-лёўскаму Іосіфу Гарбацкаму і з гербам Гар-бацкіх. Упамінанне ў тытулатуры Гарбацкага «экзаршаства фрону (трону) Канстанцінопа-ля» сведчыць аб тым, што куцеінскія манахі былі супраць перападпарадкавання мас-коўскаму патрыярху. Другі варыянт змяшчае прысвячэнне пану на Любавічах і Баркалаба-ве, наваградскаму кашталянічу Міхаілу Сцяцкевічу і, аднаведна, герб Сцяцкевічаў на адгорце тытульнага аркуша. Урачысты і свя-точны выгляд надаюць кнізе багата гравіра-ваны тытульны аркуш, гравіраваныя ініцыя-лы, застаўкі, гербы, выявы евангелістаў і, пе-рад пачаткам Псалтыра, гравюра з царом Да-відам.
Уся аздоба выканана ў тэхніцы дрэварыту выдатным маіістрам, на жаль, імя яго нам невядомае. Варта адзначыць, што ў заключ-най малітве да гэтай кнігі выразна выяўля-юцца мясцовыя моўныя асаблівасці: «Богу едмному в неразделной п не нзреченной Тро-пцы славпмому, Отцу н Сыну н Святому Ду-ху давшему сію кннгу Тестаменть, начатн н свершытн, да будет ему от нас труднвшыхся честь, слава, поклоненне м вечное благодаре-
нне...» — беларускае «ы» замест «н», па-ланізм «Тестамент», шырока распаўсюджаны ў той час як сінонім слова «Запавет».
У 1653 г. манахі перавыдалі «Лексікон сла-вяна-роскі» Памвы Бярынды, які адрэдага-ваў куцеінскі ігумен Іаіль Труцэвіч.
Адным з апошніх выданняў Куцеінскай друкарні стаў «Букварь языка славеньска», які і па змесце і па аздобе належыць да бела-рускай традыцыі, што стварылася ў 1630-я гады. Што датычыць тэксту, то ён нічым не адрозніваецца ад сваіх папярэднікаў: рэлі-гійныя тэксты пераважаюць над тэкстамі гра-матычнымі. У ім быў надрукаваны новы для Куцейна дрэварыт з выявай св. Грыгорыя Ба-гаслова. Найлепш захаваны паасобнік гэтай кнігі знаходзіцца ў Дубліне і апісаны апглійскім даследчыкам Джонам Сіман-сам326.
Пустэльнік Варлаам у палацы царэвіча Іасафа. Гравюра з кнігі іГісторыя Варлаама і Іасафа».
Куцейна, 1637 г.
326 Сыммонс Дж. С. Г. О некоторых старопечатных кнрнллнческнх кннгах в Дублнне // КІ4М. 1963. Сб. 8. С. 247-253.
228
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
«Новы Запавет госпада нашага Ісуса Хрыста ў ім жа і Псалтыр...». Разгорт з гербам Сцяцкевічаў і па-чаткам прысвя-чэння «пану на Любавічах і Барка-лабаве, наваград-скаму кашта-лянічу, фундатару і дабрадзею Ку-цегнскага манас-тыра Міхалу Сцяцкевічуе.
Куцейна, 1652 г.
Паасобнікі куцеінскіх выданняў XVI— XVII стст. з запісамі (усяго, паводле Г. Гален-чанкі, захавалася 15 датаваных гэтым часам прыпісак) паказваюць, што япы распаў-сюджваліся як у ВКЛ, так і ў Маскоўскай Русі327.
У 1654 г. Куцейна захапіла войска мас-коўскага цара Аляксея Міхайлавіча. Паводле загаду патрыярха Нікана значная частка ма-нахаў на чале з Іаілем Труцэвічам, разам з ма-ёмасцю, была пераведзена ў новазаснаваны Іверскі манастыр на Валдаі328. Пад час пера-езду ў сяле Болдзіне памёр Іаіль Труцэвіч. Кнігавыдавецкая і кнігапісная дзейнасць ку-цеінскіх манахаў (ігуменам быў абраны Дзіянісій) аднавілася, стаўшы з таго часу ча-сткаю кніжнай культуры Маскоўскай Русі329. Незакончаныя друкам у Куцейне і прывезе-ныя разам з іншай маёмасцю на Валдай кнігі.
у прыватнасці Псалтыры, былі прызнаны за непрыгодныя: «...мы, велпкнй государь, ...тех кутеннскнх недопечатанных псалтпрей допе-чатываць не показалн, потому что те псалты-рн ненсправны...», — паведамляе грамата па-трыярха Нікана ігумену Дзіянісію, датаваная чэрвенем 1658 г 330
У лістападзе 1665 г. патрыярх Нікан зага-даў архімандрыту Іверскага манастыра Філа-фею «прнслать пз Нверского монастыря стан н шуруп н азбуку, чем кппгн печатают, н аз-букп печатные... в Воскресенскнй монас-тырь... а как у нас снпмут слова, п станы, н тн-скн сделают, п мы к вам прншлем назад стан п тпскн»331. Атрымаўшы гэты загад, у снежні таго ж года Філафей паслаў друкарскія пры-лады, прыклаўшы вопіс — «Роспнсь друкар-ского заводу». Гэты вопіс захаваўся, ён дае ўяўленне аб друкарскіх прыладах Куцеінскай
327 Голенченко Г. Я. Ндейные н культурные связн... С. 280—281.
328 А. Кавецка-Грычова памылкова паказвае, што манастыр пераведзены ў Цвер (Каіееска-Сгусгош'а А. і іп. Огпкагге сіахкпе] Роккі осі XV сіо XVIII хуіекн. X. 5. 8. 141).
329 Белоненко В. С. І4з нсторнн кннгопечатання Нверского Валдайского монастыря // Нсследованне памятннков пнсьменной культуры в с.обраннях н архмвах Отдела рукотісей п редкнх кннг: Сб. науч. трудов. Л., 1988; Ён жа. Нз нсторпн кннжностн Нверского Успенского монастыря на Валдайском озере в XVII столетнн // Лнтература Древней Русн. Мсточннковеденне. Л . 1988.
330 Русско-белорусскне связн: Сб. документов (1570—1667 гг.). Мн., 1963. С. 393.
ззі РНБ. Т. 5. Стб. 552-553.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОУСКАЙ КУЛЬТУРЫ
229
*Новы Запавет госкада нашага Ісуса Хрыста у ім жа і Псалтыр.. ». Ралгорт л гербам Гарбацкіх і пачат кам прысвячання епіскапу вгцебска чу, мсціслаускаму, аршанскаму і магілёускаму Іоафу Гарбацкаму. Куцейна, 1652 г.
(назней Іверскай) друкарні: «...станок с шу-рупом медным, н с доскою медною, н с тынг-дем медным н с крюком жедезным. четверо шурубов жедезных, кодовротнк медной с зубцамн, доска с іюддоскамн жедезнымн. Метрнцес псалтырного іпісма, той трн азбу-кн, началная, строчная, верхняя. Два стапкн медные: однн псалтырной, а другой швабахе-ровый, вннкеляк медный»332. Гісторык бела-рускай праваслаўнай царквы Іаан Грыгаровіч паведамляе, што яшчэ ў 18.30-я гг. у Ку-цеіпскім Богаяўленскім манастыры зна-ходзіліся некалькі скрынь са свінцовымі літарамі (шрыфіамі). Невядома, ці іх накінулі, схаваўшы, вывезепыя манахі. ці на-былі пазней, з мэтай аднавіць кнігадрукаван-не333.
Толькі адна кніга мае выхадныя звесткі з указаннем месца выдання Буйнічы. Гэта ІІсалтыр, выдадзены Спірыдонам Собалем у 1635 г. Аднак кнігадрукаванне магло пачацца ў Буйніцкім Ьогаяўленскім манастыры значна раней, адразу пасля пераезду туды (каля 1632 г.) з Куцейна Слірыдона Собаля.
Г. Галенчанка дапускае, што ў Буйнічах (аль-бо Куцейне) маглі быць выдадзены Спірыдо-нам Собалем яшчэ і «Актоіх» Іаана Да-маскіна (каля 1632 г.) і «Ліманар» Іаапа Мос-ха (сярэдзіна 1630-х гг.),334 на тытульных ар кушах якіх месцам выдаппя названы Кіеў. Гэ-та стварала неразбярыху пры экспарце кніг. Так, у 1633 г. на мяжы Вялікага Княства Літоўскага і Маскоўскага царства быў затры-маны купец, які вёз у Маскву «Молітвен-нік - літовская, кіевская печать Богоявлен-ского монастыря і братства»335.
Магілёўская друкарня. Пачатак кнігадру-кавання ў Магілёве (1636—1638) звязаны з Спірыдонам Собалем, які прыехаў сюды з Буйніч. Ён надрукаваў чатыры кнігі: «Бук-варь языка славеньска» (1636), «Псалтыр» (1637), «Апостал» (1638) і «Тэстамент цара грэцкага Васілія» (1638). Да магілёўскага пе-рыяду дзейнасці Собаля належыць таксама перавыданне падрыхтавапага ў Кіеве «Ак-тоіха» Іаапа Дамаскіна (Кіеў, 1629; 3-е выд.: Магілёў, пасля 1638 г.). Частка гэтай кнігі бы ла надрукавана ў Кіеве. заключную частку
332 рнб. Т. 5. Стб. 559- 561
ззз Грыгаровгч I I Беларуская іерархія. Мн., 1992. С. 75.
зз4 Кніга Беларусі 1517- 1917 № 118, 121
335 Каманын М. Еше о древностн братства н школы в Кневе // ЧОНДР. 1895. С. 181
230
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Собаль дадрукаваў у Магілёве. «Актоіх» выйшаў коштам мсціслаўскага падкаморыя Багдана Сцяцкевіча і змяшчае яго герб з па-негірыкам, а таксама прысвячэнне, якое напісаў Спірыдон Собаль.
Магілёўскія выданні прадаваліся не толькі ў Вялікім Княстве, але і ў суседняй Маскве. У 1637 г. Спірыдон Собаль, паехаўшы туды па гандлёвых справах, прадаў маскоўскаму друкару Васілю Бурцаву матрыцы трох відаў шрыфту, а таксама пазычыў у яго грошы пад заклад чатырох друкавапых кніг. Пакуль гэта былі адносіны супрацоўніцтва двух будучых канкурэнтаў. У 1639 г. Собаль зноў паехаў у Расію, на гэты раз з памерам арганізаваць друкарню, якая магла б друкаваць кнігі на за-межных мовах, а таксама наладзіць навучан-не дзяцен па-грэцку, па-лацінску і па-поль-ску. Ён вёз на продаж рукапісныя і друкава-ныя (свайго друку) кнігі, а таксама «слова печатныя... к печатн греческаго, латннскаго н немецкаго пнсьмены прмточны, чтобы былн ко выданню кннг в отчнне царского твоего велнчества двема, трема нлн четырма языко-ма...»
Собаля затрымалі ў памежным горадзе Вязьме, а тым часам Пасольскі прыказ у Ма-скве збіраў звесткі пра іншаземца Собаля. Распытвалі маскоўскага майстра кніжнай і друкарскай справы Васіля Бурцава, які пака-заў. што Собаль «грамотам умеет эллнно гре-часкаго н латннского языков п по польскп н по рускп. а з тех языков на рускнй язык уме-ет перакладатн достаточно». Далей Бурцаў паведаміў, што «...тому де могнлёвцу Спнрн-дону Соболю к Москве прыезжатн он не ве-лпвал, н слова кннжные лнтые ннкакіе ему не надобны, потому что послал для того за море. А про то он слышел, што Пётр Могнла, кому тот Спнрндон Соболь служнл, благоче-стнвые православные хрестьянскіе веры от-пал п прпступнл к рымской вере, п ныне де он уннят». Апошняя інфармацыя пра непа-жаданага для Бурцава канкурэнта сталася, верагодна, вызначальнай для тых, хто пры-маў рашэііні: «...государь показал: того могн-лёвца Сппрыдона Соболя нз Вязьмы отпус-тпть назад в Лнтву, а к Москве ево отпушчать
не велел, штоб в ево ученье н в кннгах смуты не было, да н для того, што он служнл кіев-скому мцтрополпту Петру Могпле, а Пётр Могнла от православня крестьянскія веры отпал п прыступпл к Рымской вере, н ад нево б, Сппрыдопа, якая ересь не обьявплася»336.
У 1640 г. (магчыма, у 1644 г.) Спірыдон Собаль пакінуў Магілёў і зноў ад’ехаў у Кіеў. Там ён прыняў манаскі пастрыг у Кіева-Пя-чэрскім манастыры пад імем Сільвестр і стаў працаваць як кнігадрукар у лаўрскай дру-карні. У пераліку членаў Магілёўскага брацтва ён названы «друкаром з лаўры». Для падтрымкі выдавецкіх пачынанняў валаш-скага гаспадара Мацея Бесараба Спірыдон Собаль паехаў у Валахію (верагодна, па дару-чэнні мітрапаліта Пятра Магілы). Там ён і па-мёр у канцы 1645 г.337 Вядомы яго тэстамент (завяшчанне), напісаны ў Магілёве на пачат-ку лютага 1645 г. Двум сваім старэйшым сы-нам, якія жылі ў Кіеве, Спірыдон пакідаў розныя сумы грошай, а двум малодшым— яшчэ непаўналетнім Івапу і Лявонцію — «дом з пляцам на Ільінскай гары ў Магілёве. 4 валокі зямлі і дзве сенажаці пад Дняпром», а таксама па 600 паасобнікаў незакончанага друкам «Апостала» (усяго, такім чынам, 1200). Эдвард Ружыцкі, які знайшоў у архіве тэстамент, лічыць, што памянёны незаконча-ны «Апостал» быў другім накладам «Апоста-ла» 1638 г.338.
У тэстаменце Собатя паведамляецца аб ліквідацыі пазыкі ў 300 коп літоўскіх грошаў срэбрам ігумену Куцеінскага манастыра Іаілю Труцэвічу. Гэта магло стаць прычынай разрыву Собаля з Куцеінскай і Буйніцкай друкарнямі, але магло быць і вынікам разры-ву. Я. Ісаевіч лічыць, што куцеінскі ігумен Іаіль Труцэвіч ануляваў пазыку Собаля за ра-боту па арганізацыі друкарні339.
Акрамя Спірыдона Собаля ў брацкай дру-карні працаваў яго вучань, магілёвец Фёдар Грышановіч. Вынікам іх дзейнасці стала на-друкаванае ў пачатку 1640-х гадоў «Брашно духовное» (адзіны пашкоджаны паасобнік у РНБ: Х.5А.2.).
У 1645 г. Казімір Гогфрыд Абрынскі выдаў казанне «Светлая паходня даскапаласці. Пры
336 Цыт. па.: Русско-белорусскне связн. С. 156—160.
337 Іісаевыч Я. Д. Новые матерналы об украннскнх н белорусскнх кннгопечатннках первой половпны XVII в. // КНМ. 1977. Сб. 34. С. 152.
338 Коіускі Е. Ыіегпапе згсгедбіу г хусіа Ьіа1опі5кіе§о Згпкагга Зрігісіопа ЗоЬоІа // Косгпік ВіЫіоТекі К'агос1о\се|. ХУагага^а, 1973. 5. 287-294.
339 Нсаевыч Я. Д. Преемннкн первопечатннка. С. 72—73.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
231
хабіце законным як бы ў цені, на кшталт слу-па, як Люд Божы высяляўся, што ў ночы відны, а ў дзень аблачысты і пахмурны, пры пасвячэнню паненак законных Нясвіжскага і Мінскага кляштараў ордэна святога Бене-дыкта пастаўлена». Месца друку названа: «Регзга^е». У той час Пяршаі (зараз Вало-жынскі раён Мінскай вобласці) былі ўлас-пасцю віленскіх епіскапаў, а Абрынскі вы-конваў там абавязкі капелана. Іншыя вядо-мыя працы гэтага аўтара былі выдадзены ананімна (без паказання месца друку). Маг-чыма, «Светлая паходня дасканаласці» на-друкавана ў малой (перасоўнай) друкарні, якую епіскап Аўраам Война меў у сваім ма-ёнтку.
Друкарню ў Кейданах фінансаваў апошні вяльможны абаронца пратэстантаў у ВКЛ князь Януш Радзівіл. Для арганізацыі прад-прыемства ён запрасіў з Данцыга друкара Іяхіма Ротэ. Вядомы два выданні гэтай дру-карні, абодва 1653 г„ — адна кніга на літоўскай мове («Канцыянал і Малітоўнік», з прысвячэннем князю Янушу Радзівілу на польскай мове) і надрукаваная па-польску для патрэб адміністрацыі двара Радзівіла «Рппкіа Міазіц Кіе)сІаш>кіетц осі \Мб)е\УО<іу ХУіІепзкіейо Неі:.Ро1.\МХ.ЕіС розіапо\уіопе і росіапе схепусн 1653 г.». Пасля смерці Яну-ша Радзівіла маёмасць друкарні некаторы час знаходзілася ў Кейданах, а потым (каля 1670 г.) была перададзена ў Слуцк.
* * ♦
Як падлічыў А. Анушкіп, за першыя сто га-доў існавання кнігадрукавання (1525 — 1625) у Вялікім Княстве выдадзена 698 на-зваў кніг, у тым ліку на мовах: старабеларус-кай (рускай) — 106, літоўскай — 5, поль-скай — 316, нямецкай — 6, латышскай — 1, італьянскай — 1, грэцкай — 1, лацінскай — 258. Адначасова на некалькіх мовах выдадзе-ны 4 кнігі. Па змесце выдавецкі план выгля-дае наступным чынам: кніг богаслужбова-тэ-алагічнага характару выдадзена 170, па-лемічных твораў — 126, панегірыкаў — 274,
на тэмы маральна-этычныя — 32, палітыч-пыя — 46, эканамічныя — 4, юрыдычныя — 35, медыцыпскія — 5, гістарычныя — 2, наву-кова-навучальнай літаратуры — 43, апісан-няў падарожжаў — 4, календароў — 3, розных іншых свецкіх выданняў — ЗЗ3,10.
Паводле падлікаў М. Тапольскай, у XVI і першай палове XVII ст. выданні рэлігійнага зместу складалі каля 43%, літаратурныя — каля 40%, навуковыя — каля І?^340 341. Што да-тычыць статыстыкі выданняў па мовах, то М. Тапольска падае яе наступным чынам: з кнігаў, выдадзеных у ВКЛ, каля 46% напіса-ны па-польску, 38% на латыпі, каля 10% на царкоўнаславянскай і старабеларускай мо-вах. Акрамя таго, 20 кніг па-літоўску, 8 на ня-мецкай, 3 на італьянскай і 1 кніга на латыш-скай мове. Гэтыя лічбы з кнігазнаўчых дас-ледванняў перайшлі ў гістарычныя працы, прынамсі ў тыя раздзелы, дзе характарызуец-ца культура і інтэлектуальны стан грамадст-ва, і сталі грунтам для сцверджанняў аб па-ланізацыі ВКЛ ужо ў XVI ст.342 3 такой інтэрпрэтацыяй нельга, аднак, пагадзіцца. У дадзеным выпадку разглядаецца толькі част-ка друкаванага рэпертуару і зусім абмінаецца створаная і назапашаная за многія стагоддзі рукапісная кніга, а гэта істотна скажае сап-раўдную карціну. Акрамя таго, не ўлічвалася. што ў кніжнасці ВКЛ прадмовы да богаслуж-бовых кніг паводле зместу часта выходзяць далёка за межы чыста рэлігійных тэкстаў. Пе-радусім гэта помнік літаратуры і публіцыс-тыкі свайго часу343. Што датычыць самой ме-тодыкі даследвання, то не заўсёды яна слу-жыць праўдзе. Да прыкладу, М. Тапольска лічыць, што Леў Сапега і Андрэй Рымша дру-кавалі свае творы толькі на польскай мове, а Рыгор Хадкевіч — лацінамоўны пісьмен-нік344. Аднак вядома, што Леў Сапега з’яўля-ецца адным з аўтараў беларускамоўнага Ста-тута ВКЛ, Андрэй Рымша пісаў па-беларуску вершаваныя эпіграмы. Рыгор Аляксандравіч Хадкевіч напісаў на беларускай мове прадмо-ву да заблудаўскага выдання «Евангелля ву-чыцельнага», у якой паведамляе, што ён
340 Анушкгін А. Н. На заре кннгопечатання в Лнтве. С. 13.
341 ТороЬка М. В. Сгуіеіпік і квцгка XV ІУіеІкіт Км^зіхуіе Еігехсзкіт XV (іоЬіе Кепезапьп і Вагокн. 8. 121, 124.
342 Тороізкіў. Рокка XV сгазасЬ похх'огуіпуск. 8. 294.
343 Пішігііна Л. А. Белорусскме старопечатные преднсловня XVI — нервой половнны XVII в. (просве-тнтельскне тенденцнн) // Русская старопечатная лнтература (XVI — первая четверть XVIII в.). Тематнка н стнлнстмка преднсловнй н послесловнй. М., 1981. С. 27—44.
344 Тороізка М. В. Згосіохеі.чко Гхуогсхе XV \УКБ хе XVI хуіекп (аціоггу рпЫікоххапі) // Зіпсііа па4 ^озросіагкд, зроіесгегіьіхсет і госіхіпдху Еіігоре рогпоіеікіаіпе). ІдіЫіп, 1987. 8. 195—216.
232
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНіГІ
Таб.чіца 8
Рэпертуар кірылічных выданняў у XVI ст.
Друкарня Лііургічпыя кнігі Іншыя рэлігій-ныя Падручпікі Усяго
Евангелле Псалтыр Службоўнік Часаслоў Актоіх Апостал Акафіст Малітоўнік Часоўнік Катэхізіс Філасофія Палеміка Буквар Граматыкі Логіка Гісторыя Права
Нясвіж 1 1 2
Заблудаў 1 1 2
Цяпіна 1 1
Вільня 3 11 3 1 1 3 1 1 1 3 6 5 4 2 1 2 3 52
Ус.яго пазваў 5 12 3 1 1 3 1 1 2 4 6 6 4 2 1 2 3 57
збіраўся друкаваць усё Евангелле «простай мовай», г. зн. па-бсларуску, і толькі парады «вучоных людзей» змянілі яго рашэнне і кніга надрукавана на славянскай мове (якой ві.тенскі ваявода таксама несумненна вало-даў).
Базыльяне — найболыпае па колькасш згуртаванне манахаў у ВКЛ — лічылі ўжы-ванне «рускай» мовы абавязковым. Вілен-ская (VI) 1636 г. кангрэгацыя ордэна замана-вала гэта сваім рашэннем на 15-й сесіі. што нрайшла 2 жніўпя: «У аўторак чытаў яго-мосць айцец мітрапаліт пункты. што ад браціі да ўпаважнення пададзены, паміж якімі пер-шы здаўся быпь. які аб патрэбе ўжывання мо-вы рускай у казанпях нашых, і асабліва ў цэрквах. Аб гэтым вельмі пільна ягамосць з іншымі айцамі пастанавіў, абы айцы і брація закону нашага ў цэрквах не іншай. але толькі рускай мовай апавяданні слова Божага чынілі...»345.
У XVI ст. болыпасць друкарняў вядомыя па публікацыі толькі адной альбо двух кніг (віленская друкарня Францыска Скарыны. друкарні ў Нясвіжы. Заблудаве, Цяпіне). Толькі іры віленскія друкарні прадпрыемст-ва Мамонічаў, брацкая друкарня і друкарня універсітэта змаглі працяіваць працу і ў на-ступным стагоддзі.
Вялікую частку кірылічнай прадукцыі друкарняў Вялікага Княства ў XVI ст. скла-далі літургічныя кнігі, а таксама грэцкія рэлігійна філасофскія трактаты ў новых пе-ракладах («Маргарыт» Іаана Златавуснага 1588 г.)3«. Значнае месца ў рэпертуары (10,5%) займаюць вучэбныя кнігі - буквары і граматыкі (гл. табл. 8).
Сярэдні паклад кнігі складаў у гэты перы-яд 500-700 паасобнікаў для лаціпскіх і польскіх кніг і 1000 - для кірылічных сла-вянскіх і «рускіх».
На пачатку XVI) ст. пашырылася дзей насць друкарняў, якія выдаваіі кірылічпыя кнігі — акрамя двух ужо існаваўшых вілен-скіх прадпрыемстваў (Мамонічаў і брацтва Св. Духа) узніклі новыя: у Еўі (пад пратэк-цыяй Багдана Агінскага), якая працавала з 1610 да 1646 г„ а таксама ў Магілёве. Куцей-не і Буйнічах. Віленскія базыльяне прынялі друкарню Мамонічаў і змаглі наладзіць сваё кнігавыданне. Ёсць падставы меркаваць аб дзейнасці друкарняў у Мінску і Полацку — вядома па адным выданні. магіыма, надрука-ваным у гэтых гарадах. Усяго ў XVII ст. на тэ-рыторыі Вялікага Княства Літоўскага выда-дзена 148 кірылічных кніг, з якіх 68 у сталі-цы — Вілыіі, 31 у Магілёве, 24 у Еўі і 19 у Ку-цейне. Багатая аздоба мпогіх з іх зроблена
* АСД. Т. 12. С. 43.
346 .Хднак у гэтую групу не вьшадае ўключаць ‘Казанне святога Кірылы патрыярхі іерусалімскага аб антыхрысце..», піто выдадзена брацкай друкарняіі у Вільні ў 1596 г. (Скобыпка Н. Одбіпа сЬагакгегузСука бгнкбу.’ ХУіеІкіедо Кзі^зГхуа ГіСе'Л'акіе^о // Ка]5Іаг5хе Згцкі еегкіехспозіо'лтапэкіе і ісЬ зсозцпек сіо Гга<ііс)і г^корізтіеппеў Маіегіаіу г 8ез)і. Кгакосс, 7—10 XI 1991. Кгакспу, 1993. 8. 192), бо названая кніга з'яўляецца аўгарскім гворам і належыць няру віленскага прапаведніка Лаўрэнція Зізанія (Кніга Беларусі 1517—1917. № 40.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
233
Табліца 9
Рэпертуар кірылічных выданняў у XVII ст.
Літургічпыя кігігі Іншыя релігійныя Падруч- ІІІКІ
Друкарпя Евангслле 1 Ісалтыр Службоўпік Часаслоў Актоіх Акафіст Ма.іітоўнік Трыёдзь Паўустаў Усгаў Новы Запанет Евангел. вучыцелыі. Катэхізіс філасофія налеміка Жыцці святых Прапаведніцкая л-ра Буквар Граматыка Слоўпікі Усяго
Вільня Еўе, брацкая Магілёў Мінск, брацтва Куцейна Буйпічы Супрасль Усяго пазваў 2 7 10 4 2 14 2 3 3 1 1 1 3 2 1 2 2 1 4 1 6 2 3 3 3 3 1 1 5 111 1 3 1 1 3 22 14 10 5 5 20 2 5 1 10 3 2 10 2 2 3 3 6 1 1 1 5 1 1 1 27 2 2 7 1 4 1 1 1 2 5 1 68 24 31 1 19 2 2 148
пад уплывам украінскіх выданняў: гэта Малітвы (Еўе, 1615 г.), два Службоўнікі, Ча-саслоў і Трэбнікі друкарні Л.Мамоніча, Новы Запавет друку Віленскага брацтва 1623 г.; гравюра «Грыгорый Багаслоў» куцеінскага Буквара 1653 г. і інш.347
Сярод выданняў XVII ст. асноўную частку складаюць літургічныя кнігі. Іх надрукавана больш за 100, пры гэтым найбольш малітоўнікаў — 20 выданняў, затым ідуць Псалтыры — 22, Службоўнікі — 14 і ноўны тэкст Новага Запавету — 10 перавыданняў. Болыпасць з кпіг, што выйшлі на пачатку стагоддзя, выдадзены пры непасрэднай пад-трымцы дзяржаўнага канцлера Льва Сапегі. Акрамя таго, перакладзены і выдадзены не-калькі грэцкіх і лацінскіх філасофскіх трак-татаў — «Дыёптра» (1612), «Выклад на Отче наш» Іаана Златавуспага ў перакладзе Ля-вонція Карповіча (1620), «Вера св. Кафоліче-ская у Апостальской царкве» (1625), «Ду-хоўныя гутаркі» Макарыя (1627), «Тэста-мент Васіля цара грэцкага» (1638), «Аб наследаванні Хрысту» Фамы Кемпійскага (1681). У канцы стагоддзя ў Магілёўскай друкарні Максіма Вошчанкі перавыдадзены літаратурныя творы двух славутых кіеўскіх аўтараў: Іянікія Галятоўскага («Неба новае», 1699 г.) і Кірылы Транквіліёна («Перло шматкаштоўнае», 1699 г.).
Папулярнай выдавецкай прадукцыяй у XVII ст. былі казанні. Сярод іх можна суст-рэць і пераклад грэцкіх гамілій («Слова зело душеполезное ко уміленію і покаянію прыво-дяшчее», Евье, 1643 г.), і арыгінальныя тэкс-ты, напісаныя альбо да вялікіх свят («Казан-не на Праабражэнпе Гасподне і на Успенне Багародзіцы», Еўе, 1615 г.), альбо панегірыч-ныя («Казанне на пахаванне Лявонція Кар-повіча» Мялета Сматрыцкага (Вільня, 1620 г.), «Казанне на памінанні па спа-чыўшым яго міласці пане Аляксапдры Фёда-равічы Шэптыцкім» Паўла Лютковіча (Мінск? 1622 г.). Больш за ўсё такіх выдан-няў выйшла з брацкай друкарні ў Еўі.
Школьныя падручнікі складаюць каля 5% выданняў. У гатай групе знаходзяцца тры буквары (Спірыдона Собаля 1636 г., Вілен-скай брацкай друкарні 1652 г. і Куцеінскі 1653 г.) а таксама не менш як тройчы выда-дзеная «Граматыка, альбо Складанне пісьма для тых, хто хоча вучыці славенскай мовы» (Вільня, 1611, 1618. 1621 гг.). Найбольш значнай падзеяй у выданні навучальный літаратуры стала кніга «Граматыкі сла-венскія правілное сьнтагма» Мялета Смат-рыцкага (Еўе, 1619); яна мела 247 аркушаў іп 8°, была вельмі папулярная, пра што свед-чаць шматлікія спісы з яе. У розных краях яна выкарыстоўвалася для навучання сла-
347 Ісае.вычЯ. Украінське кннговадання. Внтокн. Розвнток. Проблемн. Львів. 2002.
234
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІГІ
вянскай мове больш як паўтара стагоддзі і «Лексікон славенароскі» Памвы Бярынды з папраўкамі Іаіля Труцэвіча (Куцейна, 1653 г.). Р.эпертуар кірылічпай кнігі ў XVII ст. пада-дзены ў табл. 9.
3 табл. 9 вынікае, што па-ранейшаму цэпт-рам кірылічнага кпігадрукавання была Вільня, а разам з блізкім па адлегласці Еўем яна даваіа больш за 50% ўсіх выданняў. Дру-гі цэнтр склаўся на Усходзе ВКЛ — гэта Магі-лёў і Куцейна, сумесная прадукцыя якіх складала прыкладна трэцюю частку ад цэла-га.
У першай чвэрці XVII ст. кірылічная пра-дукцыя друкарняу ВКЛ іпырока вывозілася ў Маскоўскую дзяржаву. Адпак у 1627 і 1628 гг. у Маскве па просьбе патрыярха цар забараніў прывозіць, чытаць і захоўваць кнігі «літоўскага» друку. Прычыпы забаропы былі як эканамічныя (здымалася канкурэнцыя маскоўскаму «Печатному двору»). так і ідэа-лагічныя. Адной з першых ахвяр падазро-насці маскоўскіх царкоўных улад стаў Лаўрэпцій Зізаній, вучоны філолаг. аўтар «Граматыкі славенскай» і «Навукі да чытанн-ня», надрукаваных у 1596 г. Віленскай брац-кай друкарняй. У 1626 г. ён нрывёз у Маскву ружапіс «Катэхізіса» — кіраўніцтва па дагма-гычпаму багаслоўю — і прапанаваў надрука-ваць яго. Перакладзепы на славяна-рускую мову «Катэхізіс» быў хутка надрукаваны, але з такімі сур'ёзнымі цэнзурна-рэдакгарскімі выпраўленнямі, што Зізаній запатрабаваў тлумачэння. Патрыярх маскоўскі Філарэт, галоўны рэдактар выдання, загадаў спраў-шчыкам — ігумену Іллі і пратанопу Грыго-рыю Анісімаву — у Кніжнай палаце (у пры-сутнасці баярына князя Б. Чаркаскага і дум-
нага дзяка Ф. Ліхачова) вытлумачыпь аўтару прычыны, па якіх яны палічылі неабходным зрабіць выпраўленні ў яго кнізе. Спрэчка Лаўрэна Зізапія з маскоўскімі спраўпічыкамі працягвалася тры дні, і аўтар, асцерагаючыся абвшавачання ў «ерасі», згадзіўся з большас-цю заўваг і адзначыў толькі некаторыя па-мылкі ў перакладзе. Між пшіым яму ставіла-ся ў віну тое, пп о ён адышоў ад звыклых аст-ралапчных тлумачэнняў некаторых з'яў прыроды — камет, зацьменняў сонца і меся-ца, навальніцы і г. д. Спрэчка была падрабяз-па запратакаліравапа і по гым распаўсюджана ў шматлікіх рукапісных копіях. Па ўсёп вера-годнасці. маскоўскія царкоўныя дзеячы нада-валі вялікае значэнне гэтаму дакументу: ён павінен быў стаць паглядным доказам гаго, што ў пытаппях багаслоўя маскоўскія кніжнікі больш аўтарытэтныя за «літоў-скіх»348.
У XVII ст. шырока ўжывалася практыка перавыдання папулярных кніг «літоўскага друку» ў маскоўскіх друкарнях. Так, у 1634 і 1637 гг. Васіль Бурцаў перадрукаваў вілен-скае выданне «Буквара» 1621 г., у 1648 г. у «Печатном дворе» перавыдадзена славян-ская граматыка Мялета Сматрыцкага, у 1681 г. у маскоўскай «Верхняй друкарні» бы-ло перавыдадзена куцеіпскае выданне «Гісторыі пра Варлаама і Іасэфа».
У XVII ст. ў Вялікім Княстве значна вы-расла вытворчасць кніг на польскай і лацін-скай мовах Япы шырока распаўсюджваліся не голькі ў ВКЛ, але і ў сумежных краінах. Напрыклад, у бібліятэцы маскоўскага пад’ячага Сільвестра Мядзведзева ў 1691 г. толькі віленскіх выданняў на лацінскай і польскай мовах было 57 пазваў349.
348 Булычев А. А. Нсторня одной полнтнческой компаніш XVII века: Законодательные акты второй половнны 1620-х годов о запреге свободного распространення «лпіовскнх» печатных н рукопнсных кішг в Росснн. М., 2001.
349 Долгова С. Р. Внленскне нзданпя в бнблнотеке Снльвестра Медведева // Федоровскне чтенпя 1962. С 140-149.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
235
ПЕРАПЛЕТ I ГАНДАЛЬ
Нягледзячы на значнае павелічэнне ад XVI ст. колькас.ці кніг на рынку, кнігадрука-ванне пе знізіла цэны на гэты тавар. Наадва-рот, друкаваная кніга каштавала даражэй, чым рукапісная. «Апостал» 1639 г. з львоў-скай друкарні Слёзкі, напрыклад, прадаваўся па 12—15 польскіх злотых. у асобных выпад-ках да 36 злотых, а рукапісны Апостал у ся-рэдзіне XVII стагоддзя каштаваў 6—10 польскіх злотых. Евангелле 1636 г. фактычна прадавалася за 24—30 злотых, а рукапісныя Евангеллі куплялі па 5, 12, 13, 15 злотых. Гандаль друкаванымі кнігамі прыносіў вялікія прыбыткі, паколькі прадажныя цэны значна перавышалі сабекошт. Напрыклад, са-бекошт паасобніка львоўскага «Апостала» ў другой чвэрці XVII ст. складаў каля 3,5 зло-тых польскіх (1,5 злотых папера і 2 злотыя -рэштка выдаткаў), а прадавалі яго па 12—15 злотых і болып. Нават мінімальны кошт про-дажу складаў 300% сабекошту350. Літоўскія злотыя былі амаль удвая даражэй за поль-скія, але цэны на кнігі ў Вільні былі трошку ніжэйшыя, чым у Львове. У Маскве сярэдняя нацэнка складала 50—70%, а вышэйшага ўзроўню (да 360%) дасягала рэдка351. 3 такой жа высокай нацэнкай прадаваліся і іншыя літургічныя кнігі. Найбольш раннія звесткі аб кніжным гандлі ў ВКЛ належаць да пачат-ку XVI ст. — у 1512 г. познаньскі кнігаганд-ляр Францыск Клош заключыў дамову з нейкім «Воткам Літвінам»; той самы Клош меў гандлёвыя справы з Гаўрылам з Вільні ў 1519 г. У 1522 г. ён заключыў дамову з другім вілепскім контрагентам — Ферманам Літвінам. У 1566 г. кракаўскі друкар Мацей Вежбента даручыў прадстаўляць яго інтарэ-сы ў ВКЛ віленскаму мешчаніну Яну Кацер-лу; у 1579 г. у сталіцы Вялікага Княства існуе кніжны гандаль Войцэха Фрэліха і Станісла-ва Багдановіча, якія, прынамсі, прадавалі кнігі, што пастаўляў познанскі купец Хрыс-тафор Патрус. У XVI ст. у Вільні львоўскія
друкі Івана Фёдарава распаўсюджваў Якуб Максімовіч, і наадварот, у Львове віленскімі выданнямі гандлявалі сын Івана Фёдарава Іван і мешчанін Марцін Галубніковіч352.
Аналіз дакументаў (судовых актаў і вопі-саў маёмасці) паказвае, што часта кніжным гандлем займаліся пераплётчыкі, прынамсі ў канцы XVI ст. кнігамі гандляваў вядомы віленскі друкар і пераплётчык Якаў (Якуб) Марковіч. Акрамя мясцовых выданняў Мар-ковіч купляў, пераплятаў і прадаваў прываз-ныя кнігі — вядома пра яго кантакты з по-знанскім кнігагандляром Стэфанам Вінкле-рам. Другі віленскі кнігавыдавец, Ян Карцан, сумесна з купцом Станіславам Багдановічам супрацоўнічаў з кракаўскімі прадпрымаль-нікамі Якавам Зібенэйхерам і Янам Шафен-бергам. Прафесар Віленскага універсітэта гісторык С. Растоўскі паведамляе аб існа-ванні ў 1600 г. у Вілыіі некалькіх кніжных ла-вак353. У Вільні і іншых гарадах і мястэчках ВКЛ гандляваў кнігамі Кузьма Мамоніч, у тым ліку Астрожскай Бібліяй 1581 г. з дадру-каванымі ў 1588 г. у Вільні аркушамі. Трады-цыі Кузьмы, прынамсі ў кантактах з Львовам, працягваў яго сын Лявон Мамоніч. Заха-валіся дакументы 1628 г. аб судовай справе Лявона Мамоніча з брэсцкім габрэем Ёхімам Рафаловічам. Віленскі друкар наняў яго прывезці ў Львоў 37 паасобнікаў Евангелля і 7 Трыёдзяў, якія той павінен быў перадаць у Львове Базылю Баярскаму354. Па вопісе маё-масці віленскага кнігагандляра Казіміра Вяжбоўскага (| 1660 г.) можна атрымаць уяўленне пра асартымент кніжнай лаўкі таго часу: 150 назваў агульнай колькасцю 1070 па-асобнікаў, пераважная большасць — на лацінскай, польскай і грэцкай мовах. Акрамя Малітоўнікаў у продажы меліся выданні класікаў антычнай літаратуры (Цыцэрон, Авідзій), а таксама падручнікі: буквары і гра-матыкі. Цэны на кпігі былі даволі высокія — пераплецены паасобнік Статута ВКЛ кашта-
350 Ісаевыч Я. Украінське кннговндання. Внтокп. Розвнток. Проблемн. Львів, 2002. С. 303—304.
351 Луппов С.П. Кннга в Росснн в XVII в. Ленннград, 1970. С. 60.
352 Першодрукар Іван Фёдоров та внннкнення друкарства на Украіні (XVI — перша половнна XVII стст.): Збірннк документів. Кнів, 1975. № 14, 35.
353 Коьіоті’ькі Ьііапісапіш Зосіеіаій )емі Ьізіогіашт ргоуіпсіаіішп рагз 1. Уііпае, 1768. Р. 192.
354 Кбгускі Е. 2 с!гіе)6ч»' кхі^гкі ые Ьл'О'ліе V,' XVII »іекіі: Зіпсііа пасі Іпіго1і{*а1ог8і%ет і Ьапіііет кзцгЦ. Каіодаісе, 1991.8. 202-203.
236
ГІСЮРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНІГІ
Абклад Лауры шаўскага Еванге.ч-ля.
У цэнтры — ме-талічная планкет-ка з выяван воіна (вераг. Дзшітрый Сачунскі. В. Лас-тоўскі лічыў яе вы-явай св. Лаўрыша Войша.іка). Для ўпрыгожання аб-кладу кнігі ўжы-тыя каштоўныя камяні Наваградак, пача-так XVI ст.
ваў 7 злотых 15 грошаў (параўнг шабля са срэбнаіі пасечкай — 6 злотых, мушкет — 3 злотых)355.
Асобнымі шляхамі ішоў гандаль габ-рэйскімі кнігамі, якія паступалі з Заходняй Еўропы праз Кракаў і Познань і з Канстан-цінопаля — праз Львоў.
Пераплёты і абклады. Першае ўяўленне пра кнігу, таксама як і першае ўражанне ад яе, залежыць ад пераплёту. Тэхналагічна пера плёт — гэта той элемепт канструкцыі, які служыць для злучэння аркушаў (сшыткаў) і захавання іх ад забруджвання і пашкоджан-няў. Гэта звычайна верхпяя і ніжняя крышкі, спінка, форзац, матэрыя.т для мацавання (па-пера, каптал. ніткі). Вывучэнне пераплёгу не-пасрэдна належыць да кнігазпаўства, хоць
заўсёды стаіць крыху асобна. Часткова гэта тлумачыцца гым, што перанлётпая справа з’яўляецца самастойпым рамяством і ап-раўдана залічваецца ў раздзел дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва.
ІІершымі пераплёт атрымалі пергаменныя кнігі, якія мелі форму кодэкса (збрашурава-ных паміж сабой сшыткаў), абавязковымі элементамі былі дашчаныя крышкі і за-шпількі альбо завязкі, якія не давалі пергаме-ну карабаціцца. Тэхніка нераплёту старых кпіг амать да дробязяў супадае з той, што і зараз прымяняецца пры ручным пераплёце: перапісаныя сшыткі (секстэрны) майстар падбірае ў блок, потым акуратна выраў-ноўвае і, заціснуўшы ў прас (струбцыну), робіць уздоўж тарцавога боку некалькі (2-6) надрэзаў. Праз надрэзы прапускаецца вя роўка — яна змацоўвае сшыткі паміж сабой і з крышкамі пераплёту. Працэс працы пера-плётчыка неаднаразова ў дэталях паказаны на заходнееўрапейскіх гравюрах XVI— XVIII стст. Пергамен выраблялі ў майстэр-нях па апрацоўцы скур у гарадах Вялікага Княства Літоўскага, а таксама прывозілі з-за мяжы Так, мытпая кніга Брэсцкай каморы (мытні) за 21 лютага 1583 г. адзначае, што ў ВКЛ прывезены гаговы пергамен, які мера-ецца «ў кніжках»: «Марцін Шлегель. ві.іыіе-вец, меў тавар свой з Любліна праз прыяцеля свайго Бацлера... кніжак пергаменовых тузінаў 14»356.
Створаныя ў ВКЛ у XIII -XIV стст. кнігі не захавалі аўтэнтычных пераплётаў і абкла-даў. Мы можам толькі меркаваць, у тым ліку па зашпільках з археалагічных раскопак, што па канструкцыі і знешнім выглядзе яны зна-ходзіліся ў плыні ўсходнееўрапейскай тра-дыцыі. якая бярэ пачатак у эпоху Старажыт-най Русі.
У XV ст. распаўсюдзіўся гатычны тып пе-раплёту. Канструктыўна ён уяўляў дашчаныя крышкі, абцягнутыя скурай, абрэзаныя на ад-ным узроўні з блокам кнігі. Зашпількі вы-конваліся ў выглядзе металічных колцаў на скураных раменьчыках, якія накідваліся на медныя цвікі, забітыя ў абрэз верхняй крышкі. У першай палове XV ст. у ВКЛ з’явіліся кнігі на паперы, але масавае іх рас-паўсюджанне супала з пачаткам тут кніга-друкавання і прынадае на пачатак XVI ст. Пры гэтым вытворчасць пергаменных ру-
355 АВАК. Т 40 Вільна, 1915. С.
356 АСД. Т. 3 С.289-322.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
237
капісных кніг значна паменшылася357; вы-ключэнне складалі толькі габрэйскія кнігі-сувоі са спісамі Торы — традыцыя і тэхнало-гія іх вырабу не змянялася да канца XVIII ст., пераплёт для іх не рабілі.
Скура пераплёту часам мае цісненне; са-браны з асобных элементаў альбо цэльнаме-талічны абклад мацаваўся на верхняіі крыш-цы — навугольнікі няправільнай рамбічнай формы па краях, у цэнтры часта рабілі ся-рэднік, на ніжняй крышцы пераплёту — ме-талічныя пуклі («жукі», «гузы»). Для асаб-ліва каштоўных пераплётаў рабіўся абклад, які складаўся з суцэльных альбо фрагментар-ных метатічных частак. Для абкладаў выка-рыстоўвалі каштоўныя камяні і металы, што стала прычынай іх знішчэппя пад час воііпаў.
У канцы XV ст. у канструкцыі пераплёту з’яўляюцца тыя прыкметы, якія зробяцца дамінантнымі ў XVI ст. Абрэз рабілі не па ад-ным узроўні з блокам кнігі, ён выходзіў на 2—3 мм за блок, край яго пачалі зразаць па вугал. Змяняецца канструкцыя зашпілек. Цяпер іх выраблялі ў выглядзе пары ме-талічных зашчэпак. Адна мацавалася на пра-вым баку верхняй дошкі пераплёту ў выгля-дзе накладкі, другая — да раменьчыка і ніжняй дошкі. Характэрным прыкладам пер-шых рэнесансавых пераплётаў мяжы XV і XVI стст. з’яўляюцца пераплёты месячных Міней, зробленыя ў Слуцку альбо Вільні (БАНЛ, Р19-156, Р19-161). Добра вырабле-ная, упрыгожаная розпымі цісненнямі скура пакрывае дзве трэці верхняй дошкі, спінка мацуецца да паласы тоўстай шэрай скуры, якая ўсутык злучана з ціснёнай. Аналагі та-кой наборнай канструкцыі можна знайсці ся-род нямецкіх і польскіх пераплётаў таго часу.
Своеасаблівага мастацкага эфекту дасяг-нулі майстры. якія замест металічных наву-гольнікаў і сярэдніка рабілі падобпае ціснен-не на скуры пераплёту: на вонкавым баку верхняй крышкі золатам, на ніжняй крыш-цы — срэбрам. Для такой работы ўжывалі штампы; вырабляліся яны прафесійнымі за-латарамі, сярод іх — галоўны мюнцмайстар віленскага манетнага двора Ганс Трыльнер і іншыя вядомыя майстры358.
Пераплётных спраў майстры. Першыя ўпамінанні пра пераплётчыкаў належаць да XVI ст.; па звестках Э. Лаўцявічуса, з нашымі невялікімі дапаўненнямі, можна гаварыць не менш чым пра 127 пераплётчыкаў, якія пра-цавалі ў ВКЛ ад XVI да XVIII ст. Добра заха-валася інфармацыя пра майстроў віленскага цэха пераплётчыкаў. Кожны майстар мог мець памочнікаў — падмайстраў. Каб стаць майстрам, падмайстар рабіў 12-тыднёвае па-дарожжа (вандроўку). Ёсць звесткі аб знахо-джанпі ў 1586 г. у Кракаве некалькіх віленскіх мяшчан; двое з іх паведамілі, што навучаліся свайму рамяству ў Вільні359. Пас-ля вандроўкі прэтэндэнт паказваў цэху «шту-ку» — некалькі сваіх лепшых, розных па фар-маце пераплётаў, а таксама наладжваў баль. Цэхавы храм, вакол якога ў гэты перыяд гру-пуюцца пераплётчыкі, — сабор Св. Яна (універсітэцкі касцёл). Тут яны бяруць шлюб, хрысцяць дзяцей. Габрэі-пераплёт-чыкі ўпамінаюцца асобна. Э. Лаўцявічус га-ворыць пра пераплётны цэх, што дзейнічаў пры праваслаўнай мітраполіі360. Магчыма, што ў ім было раскошна пераплецена напрас-тольнае Евангелле, якое член віленскага магістрата, райца Якаў Іванавіч уклаў у царк-ву Прачыстай Багародзіцы ў Вільні ў 1594 г. Кніга гэтая захавалася, але пераплёт страча-ны. Якім ён быў, даведваемся з укладнога запісу: «...евангелле... на паперы александ-рыйскай пісанае і аксамітам чырвонавшінё-вым крытае і срэбрам пазлацістым з абодвух бакоў, а на вянцох з каменнем і перлы ап-раўнае...»361 Віленскае брацтва мела свайго пераплётчыка, у якога на дзень тумулта 1611 г. у працы знаходзілася 35 кніг (аб крад-зяжы іх была пададзена пратэстацыя ў магістрат). Мала інфармацыі пра пераплёт-чыкаў, што жылі па-за сталіцай — напэўна ж не адзін іерэй Парфірый з Любчы (упаміна-ецца ў 1512 г.) мог пераплятаць кнігі, аднак іншых імёнаў мы не ведаем.
Пераплётчык (інтралігатар) у дакументах часта яшчэ называецца «бібліяпола». Ва ўсіх пяці выданнях слоўніка Шырвіда (ад 1629 да 1713 г.) можна знайсці такія азпачэнні пера-плётчыка і кнігагандляра (лацінскі і польскі
357 Выраб актаў на пергамене працягваўся да XVIII, а ў некаторых выпадках і да XIX ст.
338 Еаысеысшз Е. Кпуйц ігімтаі Ідеіцуок ЬіЫіоіекозё. Уііпіпя, 1976.
359 Тороізка М. В. Стуіеіпік і кмцхка 'Л’ ІУіеІкігп Кзі^зіхх'іе кііечякіт XV сіоЬіе Кепезапзц і Вагокіі. 5. 158—159.
360 Еаысесісшз Е. Кпу^ц і гіяітаі Ьіеіцхоя ЬіЫіоіекозё. № 74—86.
381 Ннкольскіш А. Н. Опнсанне рукопнсей, храняіцнхся в архмве Святейшего Правнтельствуюшего Сннода. Т. 1. С. 13-14.
238
ПСТОРЫЯ ББЛАРУСКАІ/І КНІГІ
артыкулы з «ВісГіопагішп ігіііт 1іц§цагшп іп пхшп зішііозае шуепШія» К. Р. Сопзіапііпо 8хуг\УіН 8. Д. Уііпае. МПССХШ):
Пераплётчык ІМгоІі^аГог. ЬіЬгогшп сот-расіог, ЫЫіоре§іі8. Кпі^тгказ, кпг^ы ардагі-Іоіаз.
Кніжнік-прадавец кніг: Кзіціпік. кгатагг кзіц§. ІЗіЫюроІа, ІіЬгагінз. Таюотіках кпі§а, рагдашеіа* кпідгі.
Некаторыя дакументы (часта дакументы судовыя) называюць нам імёны майстроў і высвечваюць факгы іх біяграфій. На жаль, нераважная большасць пераплётаў з тых со-цень і тысяч, што захаваліся, не падпісаны імем пераплётчыка. Вельмі цяжка вызна-чыпь. быў той ці іншы пераплёт зроблены ў Вялікім Княстве альбо прывезены разам з кпігай (калі кніга немяецовага паходжання). Праўда. у некаторых вьшадках гэта зрабінь можна. Прынамсі тады, калі пераплётчык ужывае штэмпелі, вырабленыя на віленскім манетным двары. Да такіх, між іншым. ад-носіцца серыя пітэмпеляў з выявай (у профіль) Ісуса Хрыста і надпісам «ІЕ8У8 СНКІ8ТУ8 РІЫУ8 ОЕІ УІУІ 8АІУАТОК М\ТГОІ КЕХ КЕСЫМ ООМІЫН8 Г)ОМІ-ЫАЫТІУМ* (варыянты: невялікія адроз-ненні ў выяве Хрыста і напісанні апошняга слова: ботіііапНуш, сіотіпапН, йотіпапі, сіотіпа); некалькі пераплётаў з выкарыстан-пем такіх штэмпеляў знаходзіцца сёння ў віленс.кіх бібліятэках362. У Бібліятэцы Ра-сійскай Акадэміі навук захоуваецца кніга з пераплётам такога тыпу (надпіс цэнтральнаі планкеткі адрозніваецца ад анісаных Лаў-цявічусам тым, што два апошнія словы ска-рочаныя: «...ІЮМІН. ВОМІЫ»), Гэта выда-вецкі канвалют кёльнскай друкарні Брыкма-на: «Роіопіа' зш бе оп&іпе ес геЬцз ёезііз роіопопіт ІіЬп XXX» Марціна Кромера, «8і§І8тпп<іі 8епіогіь Кедіз Роіопіае гез ^евіаз» Бернэрда Вапоўскаіа, «Ое Ьеііо тозсоуііісо соттепіагіогшп ІіЬгі ігез» Рэйнольда Гейдэн-штэйна і некалькі драбнейшых твораў363 364. Калі прыняць пад увагу, што пераплёт гэтай кнігі акрамя цэнтралыіаіі планкеткі мае выцісненыя загаловак і дату: «СНКОК’ІСА
СКОМЕКІ 1589», а кніга выдадзена таксама ў 1589 г. то можна казаць пра аператыўны прывоз у ВКЛ прадукцыі розных еўрапей-скіх друкарняў і перапляценне гэтых кніг у Вільні. Датейшае распаўсюджанне перапле-ценых паасобнікў можна прасачыць па ўла-дальніцкіх запісах на кнігах: гэта ВіЫіоіЬека Маяпа Віленскай акадэміі, бібліятэкі Слуц-кага канвента ордэна мінарытаў. Крожскай езуіцкай калегіі, святара-дамініканца Дамі-ігіка Сівіцкага з Гродна. Пецярбургскі на-асобнік пераплеценай у Вільні «Хронікі» Кромера дайшоў да Маскоўскай дзяржаьы — ёп мае шматлікія запісы маскоўскім ско-рапісам XVI—XVII стст., сярод іх паведам-ленне, шго кніга была ўласнасцю вядомага дыпламата і перакладчыка пасольскага пры каза Спафарыя.
Як высокамастацкую залаташвейную пра-цу можна характарызаваць аксамітны, з вы шытым залатымі і срэбнымі ніткамі супер-экслібрысам Мікалая Радзівіла Чорнага пе-раплёт кнігі «Гісторыя Багеміі» 1552 г. Ла-цінскі надпіс, вышываны на верхняй крыш-цы. датычыць герба Радзівілаў: «Зцррііег ехрапзіз аццііае Іаеіагш іп аі 18 Іе сіецз аі ш поз Нііі^е цнаезо ідіоз» — «Юпітэр радуецца рас-пасцёріым крылам арла. Цябе ж, о Божа, я прашу, каб ты любіў нас тваіх...»36і|
Прафесія пераплётчыка была дастаткова рэдкай і дэфіцытнай. Дакументамі зафіксава-на, як аднойчы гэты «дэфшыт» выкарыстаў аматар лёгкай нажывы. У 1645 г. у Магілёўскі брацю манастыр быў прыпяіы пераплётчык Аляксандр, выхадзец з Кіева. Ёя набоаў кпіі у вучняў брацкай школы, манахаў і нават у мясцовага харужага, а потым нечакана знік365.
Выдатны нераплётчык, што зрабіў абклад для куцеінскага 1647 г. «Трыфатапсна», пра-цаваў напярэдадні маскоўскай вайны ў Ор-шы ці Куцейне. У яго распараджэнні было багата шструменту, прынамсі авальны штэм-пель з выявамі сцэны Хрышчэння, чатыры штэмпелі з выявамі евангелістаў, пекаіькі бардзюрных штэмпеляў рознага малюнка. Характэрна, што на адным пераплёце выка-
362 Э. Лаўцявічус наказаў на безумоўна віленскае паходжанне пераплётаў з такімі штэмпелямі (Іаіісесіёшз Е. Кпу§ц ігізітаі Ьіеінуоч ЬіЫіоіекозё. № 353. 354. 357. 359). Усе кнігі ў такіх пераплётах — еўрапейскія выданпі (Парыж. Антверпен Франкфурт, Нюрнберг, Страсбург) 1570—1590-х гт.
363 БАН СПб. Фонд рэдкай кнігі. ІПыфр 91/2682—2683.
364 За прачытанне надпісу дзякуем супрацоўніку РНБ Юрыю Апяксеевічу Палуэктаву.
365 Г. Галенчанка знайшоў гэты цікавы дакумент у ЦДГА Беларусі ў Мінску (ф. 1828, воп 1, спр. 12. арк. 503 адв.).
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУХЫУРЫ
239
рыстаны шіэмпелі з надпісамі на польскай (лацінкай) і славянскай (кірыліцай) мовах.
У XVII ст. у ВКЛ склаўся свой, адметны іып пераплёту, які атрымаў назву «літоўска-га». У прывагнасці, у вопіс.е Свіяжскага Бага родзічнага манастыра названыя чатыры дру-каваныя кнігі (всрагодна, віленскага альбо магілёўскага друку) «в лнтовскпх псреплё-тах»366.
Асобныя пераплётпыя майстэрні меліся пры буйных друкарнях: братоў Мамонічаў, манастыра Св. Духа. На пераплетах, што вы-ходзілі з друкарні універсітэта традыцыйна рабілася цісненне выдавецкай маркі ў вы глядзе палаючага крыжа і трох літар: «ІН8», за якімі можна бачыць першыя літары выказ-вання імператара Канстапціна (паспяхова ваяваў супраць арыян у 313 г.): «Іп Но1< 8і§по» — «Гэтым знакам [пераможам]»; мож-
на прачытаць гэтую абрэвіятуру як «Іезпз Нопііішпі Баіуасог» (Ісус — выратавальнік людзей)367.
Вось кароткія біяірафіі вядомых сёння пе-раплётчыкаў XVI ст. (паводле Э. Лаўцявічу-са).
1. Аскола Ян. У 1575 г. у віленскага пера-плётчыка Я. Марковіча працаваў пераплёт-чык Я. Аскола з Кракава. Адпраўляючыся ў Вілыпо, гэты падмайстар застаўся вінаваіы кракаўскаму пераплётчыку М. Кекулу 30 флорыпаў. У тым жа годзе, прыехаўшы ў Кракаў, Марковіч запісаў у кнізе цэха кра-каўскіх пераплётчыкаў абяцанне вылічваць штомесяц частку заробку Яна Асколы і пасы-лаць у Кракаў. У 1577 г. у той жа кнізе зашса-на, што М. Кекула атрымаў ад Я, Марковіча ўвесь доўг і больш не будзе мець да яго ніякіх прэтэнзій.
Пераплёт гіетарычнаіі хронікі чэгшжага гумангета Яна Дубравіуса (Іап Бкаіа г ПонЬгаску, 1486- 1553) Нішта ге^пі ВсЖетіае (1552). Надпіс, арнаменты і герб Мікалая Радзівіла Чорнага вышытыя на аксаміце срэбнымі і залатымі нгткамі. Ктга з Нясвіжскагі ардынацкай бібліятэкг. зараз знаходзіцца у Сангст -нецярбургскай бібліятзцы Акадзмй навук
366 Сапунов Ь. В. йз нсторян международных кннжных свя.зей Московской Русн XVI—XVII веков // КНМ 1971 Сб. 22. С. 115.
367 Бушін 11. йезунты. Л., 1990. С. 16.
240
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГі
Перапчёт кнігі з бібліятмі Жыгімонта Аўгус-та.
2. Багдан (Багдановіч, Багдановік) Стані-слаў. У 1580— 1583 гг. гандляваў кнігамі і быў псраплётчыка.м. У 1582 г. уступіў у брацтва св. Ганны. Кнігі агрымліваў ад К. Патруса з Познані. Быў жанаты на дачцэ пераплётчыка Грыгера. Памёр «ЫЫіороІа Уііпепыз» Стані-слаў Багдан у 1591 г.
3. Балтазар. У канцы XVI ст. пераплётчык у Познані Да таго працаваў у віленскага пе-ранлётчыка Марковіча.
4 Брэтнер Давыд. У 1598 г. у брацтва св. Ганны запісаўся Д. Брэтнер, «ЬіЫіороІа Уііпепзія».
5. Войцэх Літвін. У сакавіку 1512 купец з Познані Ф. Клос меў справы з віленскім куп-цом і пераплётчыкам Войцэхам Літвінам.
6. Гаўрыла. У 1519 г. кнігагандляр з По-знані судзіўся з віленскім кнігагандляром Гаўрылам
7 Грыгер. У 1586 г. у цэх кракаўскіх пера-плётчыкаў запісаўся пераплётчык Маціс, які вучыўся ў віленскага пераплётчыка Грыгера. У 1586 г. у брацтва св. Ганны запісалася дач-ка пераплётчыка Грыгера Ганна, якая выйшла замуж за «бібліяполу» С. Багдана. 10 лютага 1613 г. пераплётчык Грыгер выступаў як сведка ў судзе.
8. Мігдалоўскі Паўлюк. У 1595 г. у кнізе пераллётчыкаў, якія прыехалі ў кракаўскі цэх на практыку, запісана, што з Вільні прыбыў пэдмайстар Мігдалоўскі, які вучыўся ў ві-ленскага майстра Марковіча.
9. Марковіч Якуб. У 1579 г. вядомы друкар Якаў Марковіч называе сябе пераплётчыкам на службе Мікалая Зяновіча.
10. Матысь Інтралігатар. У 1587 г. у цэха-вай кнізе кракаўскіх пераіілётчыкаў значыц-ца падмайстар Матысь з Вільні, які вучыўся ў пераплётчыка Грыгера. Вярнуўшыся на радзіму. у 1604, 1611 і 1612 гг. віленс.кі пера-плётчык Матысь распісваўся як сведка пры шлюбах ў прыходскіх кнігах.
11. Парфірый. На шжняй крышцы ру-капіснага Пралога (БАНЛ, Е19-95) ёсць прыпіска: «Пераплётена быс сіа кніга рукою іярэя Прьфіріа іж у Любчі 1512 жн 20».
12 Радзішэўскі Анісім. У 1588 г. з Літвы ў Маскну прыбыў пераплёгчык Анісім Міхай-лаў сын Рад.зішэўскі, атрымаў у Маскве ад цара дом, працаваў пераплётчыкам у дзяр-жаўнай друкарні.
13. Сеніцкі Станіслаў. У 1569 г. віленскі пераплетчык С. Сеніцкі меў свой дом «за рэчкай». на зямлі капітулы, і плаціў за яго па-даткі (апошняе ўпамінанне ў 1573 г.).
14. Ферман Літвін. У 1522 г. познанскія кпігагандляры мелі справы з Ферманам Літвінам з Вілыіі.
15. Францыск (Ггапс, іпГгоІіфйогез Егапсізсо). У 1569 г. кнігі для віленскай капітулы пераплятаў майстар Францыск. На зямлі капітулы «за ракой» ён меў дом і плаціў арэнду. У 1581 г. жонка віленскага пе-раплётчыка Францыска Сафія зашсалася ў брацгва св. Ганпы.
16. Фроліх Войцэх. У 1586 г. у Вільні жыў гандляр кпігамі і пераплётчык В. Фроліх. К. Патрус з Познані забяспечваў яго кнігамі.
17. Ясклоўскі Ян. У 1595 г. у цэхэдых кнігах кракаўскіх пераплётчыкаў запісана, што Ян Янкоўскі навучаўся рамяству ў віленскага пераплётчыка Я. Марковіча.
Кароткія біяграфп вядомых сёння пера-плётчыкаў першай паловы XVII ст.:
1. Аляксандр. У архівах віленскага магі-страта захавалася скарга (ад 8 чэрвеня 1648 г.) старэйшага майстра віленскага цэха пераплётчыкаў Аляксандра віленскаму бур-містру на псраплётчыка I. Вяжбоўскага.
2. Базюлевіч Ян. Віленскі пераплётчык. 27 жніўня 1633 г. ажаніўся з Анастасіяй Міц-кевіч і атрымаў пасагу 9 коп і 4 грошы.
3. Былінскі Адам. Віленскі нераплётчык. 6 студзеня 1624 г. ажаніўся з Рэіінай Ясенскай.
4. Вітовіч Яп. 9 студзеня 1641 г. ажаніўся віленскі пераплётчык Ян Вітовіч.
5. Вольрабі Іаан. У пачатку XVII ст. меў у Вільні пераплётную майстэрню і кніжную лаўку, а таксама нерухомасць Да 1633 г. з’ехаў у Амстэрдам, дзе працаваў пераплёт-чыкам. 21 снежпя 1633 г. Улад.зіслаў IV прыз-наў за А. Пелегрынам вымарачную нерухо-мую маёмасць «бібліяполы» Іаана Вольрабі
6. Вычкіс Якуб. 10 мая 1628 г. віленскі пе-раплётчык Я Вычкіс ажаніўся з Р. Сапега.
7. Гладзіс Маціяе. У 1645 г. у Кракаў для практыкі прыбыў з Вільні вучань-пераплёт-чык Маціяс Гладзіс.
8. Гонеч Ян. У кнізе цэха кракаўскіх пера-плётчыкаў за 1602 г. запісана, што Ян Гонеч навучыўся пераплётнаму майстэрству ў Ві іыіі ў Марковіча; пачынаў працаваць у По-знані.
9. Грудзінскі Юры. Віленскі фугаляршчык і пераплстчык Юры Грудзінскі ажаніўся ў 1631 г з Ганнай Гулевіч.
10. Дубялевіч Мацей. У 1641 г. у Кракаў да пераплётчыкаў I. Моленда і I. Барычковіча прыбыў на практыку пераплётчык-надмай-стар Мацей Дубялевіч з Вільні.
ІС А
'• - _
242
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
11. Ендрысь Інтрадігатар. У 1603 г. ві-ленскі пераплётчык Ендрысь ажаніўся з Я. Мілеўскай, сведкам быў пераплётчык Якуб Марковіч. У 1603 і 1610 гг. Ендрысь вы-ступаў як свсдка па вяселлях.
12. Мірк Войцэх. 16 лютага 1627 г. віленскі пераплётчык Войцэх Мірк ажаніўся з Эльжбетай.
13. Міхал Інтралігатар. 23 студзеня 1611 г. віленскі пераплётчык Міхал запісаны як сведка пры рэгістрацыі шлюбу.
14. Макрыцкі Крыштаф. У 1623 г. віленскі футаляршчык і пераплётчык Крыштаф Мак-рыцкі ажаніўся з Кацярынай Касціцкай.
15. Маркевіч Міхал. У 1643 г. жыхар Вільні пераплётчык М. Маркевіч меў свой дом, пабудаваны на царкоўнай зямлі.
16. Пянькоўскі Марыян. 21 чэрвеня 1624 г. віленскі пераплётчык М. Пянькоўскі ажа-ніўся з Ц. Шапаловічавай.
17. Пракаповіч Лявон. У 1677 г. пераплёт-чык Лявон Пракаповіч разам з жонкай Даро-тай скардзіліся на пераплётчыка Я. Вяж-боўскага, што той прыйшоў да іх у хату, біўся, сварыўся, называў зладзеямі і г. д. Майстэрня Л. Пракаповіча была ў доме Каткевіча.
18. Рэк Готард. Пераплётчык і гандляр кні-гамі. Меў пераплётную майстэрню і кніжную лаўку ў Вільні яшчэ да 1633 г. Пасля яго смерці жонка (Рэкава) працягвала гандля-ваць кнігамі і ўтрымлівала пераплётную май-стэрню. 20 ліпеня 1633 г. Уладзіслаў IV даў ёй прывілей, згодна з якім Рэкава магла куп-ляць кнігі за мяжой, пераплятаць іх і прада-ваць ў Вілыіі і другіх гарадах Вялікага Кня-ства Літоўскага. Ёй таксама дазволена было мець 4 падмайстраў і вучняў. Магістрат аба-вязапы быў апекаваць Рэкаву і сачыць, каб цэх яе не крыўдзіў.
19. Сымон Інтралігатар. 22 студзеня 1612 г. пераплётчык Сымон ажаніўся з Ган-най Вітапокавай. 3 жніўня 1617 г. у брацтва св. Ганны запісалася жонка пераплётчыка Сымона Ганна.
20. Ховель Горвард (СоіЬагсІ уап Ноуеі). У 1665 г. працаваў у Вільні пераплётчыкам.
21. Шварц Эндрусь. У 1623 г. працаваў у Вільні пераплётчыкам.
22. Шчурэцкі Ян. 21 красавіка 1614 г. у кнізе рэгістрацыі шлюбаў запісаны сведкам віленскі пераплётчык Ян Шчурэцкі.
23. Якімовіч Матысь. У 1622 г. дачка вілен-скага пераплётчыка Матыся Якімовіча Юс-тына выйшла замуж за друкара Віленскай акадэміі Мікалая.
24. Якуб. 2 вераспя 1633 г. сінод еван-гелічнай рэфармаванай царквы скардзіўся бурмістру, што пераплётчык Якуб, які жыве ў доме, што належыць сіноду, п’е, уздымае шум, распачынае бойку, і прасіў выгнаць Якуба з дома. У 1643 г. пераплётчыка Якуба ужо не было ў жывых. У чэрвені 1643 г. гене-ральная сесія сінода евангелістаў-рэфарма-таў даручыла Р. Грыкавічы праверыць, колькі ва ўдавы Якуба засталося пераплеценых Біблій.
У актавай кнізе Гродзенскага земскага су-да за 1578—1579 гг. захаваўся запіс аб памыл-цы пераплётчыка: «По.мылкою ннтролнгато-ра жпда, тут тая секстерна вставлена, якая мела быть ннжей на рокп о Трох Королях»368. Аўтографы пераплётчыкаў на кнігах сустра-каюцца досыць рэдка. Вось адзін з іх, датава-ны 1610 г.: «Сіе Евангелле напрестольное аз многогрешный Іван Васнльевпч родом з Пнпска зьінтролнкговал»369 Часам з тэксту нрыпіскі незразумела, чый аўтограф — пе-раплётчыка альбо заказчыка, на чые сродкі выкананы пераплёт.
Прыкладам можа быць прыпіска на су-прасльскім «Ірмалоі» Фёдара Семіяновіча: «Сня кнпга глаголемая Ірмолой ннтролнкго-вана бысть за старанем честнаго отца Снлуя-на Кунцевнча на тот час будучн наместннком монастыря Супрасльскаго року 1644 месяца августа 12 дня», альбо запіс скорапісам XVIII ст. на адгорце верхняй крышкі лемя-шэвіцкага Евангелля (РНБ, СПБ ДА А-І. 116): «Року тысяча семсот семдесятага опра-внлем на пме Базмлен Павловнчь Лемешевь-скн на церковь Лемешевнцкую Рождества Пресвятон Богороднцн Богу на честь на хва-лу мнсяца мая семнадцатого дня». Трэба за-значыць, што гэты вельмі прыгожы пераплёт, які мы можам назваць адным з лепшых узо-раў беларускага «уніяцкага класіцызму» ў мастацтве XVIII ст., парушыў прапорцыі ру-капіснай кнігі XVI ст.: пры абрэзе была част-кова знішчана багатая арнаментацыя на па-лях.
збв Бершадскцй С. А. Лнтовскне еврен. С. 410.
зю ІЦапов Я. Н. Собранне Н. Я. Лукашевнча н Н. Я. Маркневнча: Опнсанне. М., 1959. С. 55.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЫУРЫ
243
БІБЛІЯТЭКІ
Аналізуючы кніжную культуру Вялікага Княства Літоўскага XVI—XVII стст., нельга абысці ўваган такую з’яву, як ствар.энне пры-ватных і царкоўных збораў — бібліятэк.
Найбольш ранні вядомы нам дакумент аб вялікай асабістай бібліятэцы свецкага харак-тару датуецца 1510 г. Гэта запісанае ў Метрыцы ВКЛ апісанне збору, які налічваў 71 кнігу. Большасць з іх (39) — кірылічныя «рускія», крыху менш паловы — лацінскія, а таксама адна польская (кніга пра Аляксандра Македонскага, акантаваная срэбрам) і тры чэшскія (усяго 19 назваў у 27 тамах). Акрамя кніг рэлігійнага зместу ў рускай і лацінскай частках гэтага збору ёсць творы свецкага ха-рактару: «Кніга Александрыя», дзве кнігі «Пра Трою», «Польскі Статут», «Летапісец Кіеўскі». Літоўскі гісторык Канстанцін Яб-лопскіс лічыць занесеныя ў Метрыку кнігі ўласнасцю канцлера і віленскага ваяводы Альбрэхта Гаштольда. Падставай для гэтага з’яўляецца тое, што ў той самы дзень, што і спіс кніг (8 мая 1510 г.), у Метрыку быў запісаны (той самай рукой) спіс маёмасці ў Дзівінішках і Малых Троках — маёнтках Га-штольда. Пасля смерці Альбрэхта Гаштольда (1539) і яго адзінага сына, наваградскага вая-воды Станіслава (1542), які не пакінуў наш-чадкаў, кнігі, як і іншая маёмасць, перайшлі ва ўласнасць вялікага князя Жыгімонта I Старога, які ў 1543 г. перадаў іх свайму сыну Жыгімонту Аўгусту 370. Згодна з другой гіпо-тэзай, унесеныя ў Метрыку кнігі належаць Ягелонам і перададзены Жыгімонтам I Старым вялікаму князю Жыгімонту Аўгусту ў 1510 г.371
Славутая рэнесансная бібліятэка Жыгімонта Аўгуста, якая збіралася ў Вільні ў 1545—1572 гг„ мела 4000 тамоў і змяшчала кнігі па розных галінах ведаў. Большасць кніг каралеўскага збору мелі пераплёт з супер-экслібрысам. Гэтая бібліятэка была адной з самых вялікіх, добра падабраных і добра да-гледжапых у Еўропе. Бліжэіішыя суседзі —
прускія герцагі таксама стварылі выдатную бібліятэку372. Ёсць меркавапні аб наяўнасці добра падабранай бібліятэкі ў першага мас-коўскага цара — Івана Грознага373. Пасля смерці Жыгімонта Аўгуста бібліятэка была распылена — у наш час польскай даследчыцы А. Кавецкай-Грычовай удалося рэканструя-ваць значную яе частку.374 У першыя гады XXI ст. дзякуючы даследаванням Марыі Тка-чэнка ў РНБ былі знойдзены 105 кодэксаў з суперэкслібрысам віленскай бібліятэкі кара-ля і вялікага князя літоўскага. Асобным вы-даннем выйшлі апісанні кніг з бібліятэкі Жыгімонта Аўгуста, якія захоўваюцца ў Бібліятэцы Расійскай Акадэміі навук375. Па-колькі А. Кавецка-Грычова пецярбургскія знаходкі не выкарыстала, то ў будучым маг-чыма працягнуць даследаванне гэтага уні-кальнага кнігазбору.
У XVI—XVII стст. склад прыватных бібліятэк князёў Царквы змяніўся — мы зна-ходзім у іх побач з богаслужбовымі кнігамі палемічныя, гістарычныя, юрыдычныя. геа-графічныя. Склад такіх кнігазбораў з боль-шай ці меншай паўнатой адлюстравалі тэста-менты і вопісы маёмасці. Характэрным пры-кладам можа быць рэестр кніг, што засталіся пасля смерці пінскага епіскапа Грыгорыя, складзены пісарам Сільвестрам Каглобам у 1631 г. Рэестр уключае апісанне 53 кніг на царкоўнаславянскай (славенскай), беларус-кай і польскай мовах. Лацінскія кнігі называ-юцца ў канцы спіса без апісання: «лацінскіх кніг 39». У асобную кнігу сабраныя казанпі самога епіскапа. Пры складанні рэестра Сільвестр Каглоба называў загаловак кнігі, часам аўтара; адзначаў, друкаваная кніга аль-бо рукапісная. Адзін раз адзначана наяўнасць пераплёту і адзін раз названы матэрыял, на якім кніга перапісана. Паколькі гэты цікавы помнік не апублікаваны. мы прыводзім яго цалкам, захоўваючы асаблівасці правапісу, уключыўшы выпасныя літары і раскрыўшы тытлы.
370]аЫопзкі$ К. Ьіеіііуіц кіікнга іг ]о.ч уеіко)аі. Уііпінх, 1973. Р. 353—357.
371 С^Ьаготсг М. Ха вІаНасЬ роІзкісЬ ЬіЫіоГек кгбІемгакісЬ // Косгпікі ЬіЫіоІесхпе. 1970. 2. 1/2. 8. 113—139.
372 Топсіеі]. 8геЬпа ВіЫіоІека кы^сіа АІЬгесЫа РпінкіеЦо і |ецо гопу Магіі. АУаізгахуа, 1994.
373 Стпеллецкай 11. Я. Понскн бпблнотекн Нвана Грозного. М., 1999.
374 Катеска-Сгусгова А. ВіЫіоСека омаспіецо)аде!1опа. Ротпік кнііпгу гепе.чапхоле] \Угос1а\у еіс., 1988.
375 Савельева Е. А. Кннгн нз бнблмотекіі нольского короля Снгнзмунда II Августа: Каталог. СПб., 1994.
244
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Реестр ь спнсаня кннгь его мнлостн небожчнка епнскопа Грнгорыя Туровского м Піньского пастыра нашого370
Быблеі две словенсккх острозкнх Беседы Апостола Павла п деянпя Правнла белооправные велнкія Трсод поспая друкованая Служебннк святнтельскнй Апостолт> старый паркгамеповы Апостоль шісаный
Прелог пнсаный на весь рокь
Кннга Кнрнла Александрейского Евангелне учптелпое пнсаное Треод посная друкованая
Казанмя небожчнковскне рукопнсаные Правнла малые
Беседы Іоанна Златоустаго на столпь Матфев Сннаксар всего лста
Кннга святого Велнкого Васплня
Требннк старый пнсаный
Кннжька Анерезыс
Кннга Ахванасня Александрейского Зерцало богословское друкованое Апостоль скоропнсный
Треод цветная йнсаная
Кннжька о едностн православня Партес фастыкулы звязаныхь Постановленнкь па паркгамене Кннжка спор о жмдах
Статут московскнй
Статут Лнтовскнй словенскнй
Констытуцня полска сейму варшавскего
Кройннка полска
Кннжка право саске майдеборске
Кннжька полска о сакраментахь
Постыля ксендза Скаркгн
Собор Флоренскнй
Псалтырь Коханоского
Ксеньжка на схнзматыков
Кройннка князства Лнтовского
Кпнжка артыкуловь розмантыхь
Наука уммраня хрнстнянского
Лнст до законннков внленскнх Святого Духа
Юстыфнкацыя невнппосцн
Жнвот светого Нгнацнуша
Росправа мендзы Апологнею Смотрнцкого
Отпнс законннков внленскнх Светон Тромцы
Тетратка мнлостнвого лета
Казання о светоб.інвом жнвоте
Стежка до мнлостн Божсй
Тестаменть полскнй
Казаня полске недзелне
Две постылп полскнх
Братства внлепского кннжка выдапа
Лацннскнхь кннг 39
Селнвестр Коглоба рукою своею
Пасля смерці ўладальніка такія бібліятэкі звычайна рассыпаліся — кнігі разыходзіліся згодна з апошняй воляй гаспадара. Так, у ду-хоўніцы ўладыкі Луцкага і Астрожскага Кірылы Цярлецкага ёсць распараджэнне па-лову кніг (колькасць якіх не названа) пера-даць цэрквам у Рэчыцы і Пірковічах.
Меншымі, чым у епіскапаў, былі кнігазбо-ры простых святароў. Духоўніца (тэстамепт) віленскага святара, іерэя Мацея, складзеная 9 мая 1522 г„ называе 17 кніг. Большасць з іх гаспадар пакідае царкве св. Георгія, у якой служыў, астатнія размяркоўвае паміж двума храмамі — віленскім саборам Прачыстай Ба-гародзіцы і браслаўскім св. Мікалая — і сваімі сябрамі, святарамі розных сталічных цэркваў: «А кннгу мою Правпла светых отец даю в церковь соборную Пречнстое Богома-тере на память мне н роднтелем монм, а іін-
шнх кннжок мопх 10. малых н велнкпх, всм тые даю в церковь светого Георгня н всн тым кннгп вьшмянованы суть в Требнпку моем, што з крестом, который же дал есмн посполу з тымн кннгамм, а Служебннк мой в пол-десть, што отласом крыт, то даю в церковь Пречпстое Богоматере в город... А отцу мое-му духовному Перенесенскому Якову... две кннжііцн мон: одна, што небожчнк І4гнат дьякон пнсал, будучн архнмандрпт в Лавра-шовом монастырп, а другая кннжка поталью крыта, што мне дана по Малаху уставннку... Воскресенскому попу Фёдору выбойная кннга Царства... Нвану попу Мпхаііловскому кннга моя в полдесть Монаканон... а дьяку моему Андрейцу... Часословчпк в четвертнн-ку...»376 377.
Захаваўся тэстамент святара Пакроўскай царквы Іаана Мацвеевіча, які ў 1546 г. ахвя-
376 Арыгінал захоўваецца ў архіве Пецярбургскага філіяла Інстытута расійскай гісторыі Расійскай Акадэміі навук (ф. 52, воп. 1, К» 28, арк. 1—2).
377 АСД. Т.6. С. 12-15.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАМ КУЛЬТУРЫ
245
руе гэтаму храму пабудаваны сваім коштам мураваны дом, а таксама «Аностол зуполный не апракос»? і восем Міней378.
Кнігі для царкоўнага ўжытку маглі быць ўласнасцю царквы (фундатараў), а часам — святарэ. У апошнім выпадку, змяняючы мес-ца службы, святар забіраў з сабой пагрэбпыя кнігі (магчыма, гэта было адной з умоў пры-значэння, выбару).
Дакумент 1602 г. фіксус гакі факт: святара Брэсцкага павета Сегепя Семяновіча абраба ваў ураднік Шчыгельскі, сярод забраных рэ-чаў Евангелле, якое каштавала 2 капы іро-шай літоўскіх, і Актоіх379.
У 1641 г. ксёндз з Аршанскай езуіцкай ка-легіі Мікалай Сівіцкі завяшчаўдля касцёлаў маёптку Дабрыно наступныя кнігі: «біблія лацінская, старая, у аркуш, Кірыл Іеру-салімскі, у аркуш, Ма^шіег зепіешіагшп іп сціагіо, А§епФат осіачю380.
Ьібліятэкі Радзівілаў Адным з найболыл старажытных і ўплывовых магнацкіх родаў Вялікага Княсгва быў род Радзівілаў (Осцікаычаў). Родавы герб — гры трубы (альбо тры паляўнічыя роі і) — належыць не да польскіх гербаў, але да нешматлікіх ге-ральдычных помнікаў уласна з Вялікага Княства — як «Пагоня» і «Слупы». Гэты княжацкі род у XVI ст. надзяліўся на дзве лініі: пратэстанцкую — біржайс.кую і ка-таліцкую — нясвіжскую. Прадстаўнікі абедзвюх канфесій з таго часу праводзілі роз-ную палітыку, у тым ліку і ў галіне культуры. Характэрнай, аднак, з’явай была вера цярпімасць унутры роду і перавага родавых інтарэсаў для членаў роду рознага веравы-знання. Некаторыя з Радзівілаў выступалі як аўтары, і аўтары досыць папулярныя. Так, Мікадай Сіротка напісаў запіскі пра сваё на-дарожжа ў Святую Зямлю — кніга гэтая была выдадзепа на лацінскай мове першы раз у Брунсбергу (Бранёве) і потым некалькі ра-
зоў перавыдавалася рознымі еўрапейскімі друкарнямі. Альбрэхт Станіслаў Радзівіл вы-даў, таксама на лацінскай мове, тры кнігі: дзве ў 1655 г. у Варшаве. у друкара Фёрстэра, а адну ў 1639 г. у Кракаве, у друкарні Пстр-коўчыка. Характэрна, што ні аднаго выдання гэтых аўтараў не здзейснілі друкарні ВКЛ.
Радзівілы-каталікі і Радзівілы-кальвіністы шмат зрабілі для развіцпя кнігадрукавання ў Вялікім Княстве, часта ўнлываті на нрофіль друкарняў, над якімі яны апекаваліся. Гэта Брэсцкая, Віленская акадэмічная, Нясвіж-ская, Слуцкая, Кейданская. Захаваныя інвен-тары радзівілаўскіх бібліятэк адлюстроўва-юць розны падыход да іх камплектавання. Акрамя таго, як біржайскія, гак і нясвіжскія Радзівілы снрыялі развіццю асветы, фінанса-валі школы, а гэтым ускосна спрыялі развіццю асабісгых бібліятэк настаўнікаў і вучняў. Радзівілам часта прысвячалі розныя выданні, у якіх аўтары праслаўлялі мецэ-нацтва князёў381.
Пачатак Нясвіжскай замкавай бібліятэкі ўзыходзіць да Мікалая Радзівіла Сіроткі (1549—1616), які не толькі меў уласны бага-ты кнігазбор, але і па-бібліяфільску аздабляў яго, прынамсі меў уласны суперэкслібрыс382. Замкавую бібліятэку Сіроткі папоўнілі кнігі яго бацькі, Мікалая Радзівіла Чорнага, які карыстаўся павагай сярод інтэлектуалаў свайго часу. Сярод гэтых кніг базэльскае 1556 г. выданне папулярнага ў тагачаснай Еўропе твора В. Бальдзані і Дж. П’ерыё «Іерагліфіка». Кожная частка гэтай велізар-най кнігі прысвечана аднаму са славутых людзей Еўропы, у тым ліку 42-я — Мікалаю Чорнаму (у кампліментарным прысвячэнні называецца таксама «імператар Жыпмонт, які кіруе Сармацкім каралеўствам»), Па-асобнік, што захаваўся ў Пясвіжскай бібліятэцы. мае выдатны кракаўскі пераплёт з суперэкслібрысам Мікаіая Чорнага і дара
378 АСД. Т. 6. С. 37-38.
379 Опвсь документов Внленского центрального архнва дргвннх актов. Вып. 10. Вн.тьна, 1913. С. 283 -284.
389 НЮМ. Вып. 26. Втебск. 1895 С. 117
381 ]агсгі/кокгі М КайхішіІІоМе Вігхагіясу і Ьііезу/іеясу \\оЬес кяідхек \у XVI і \у ріепувхе) роіонгіе XVII туіекп. 2агуя ргоЫетаІукі // Васіапіа кьіуйогЬюгом- Каіігі\уі 11о\\: 8. 15—34.
362 Суперэкслібрыс Мікалая Сіроткі захаваўся на кнізе езуітаў Іераніма Прада і Джанбатысты Ві льялыіандзі «1п ЕгесЫеІет ехріапаііопез ег аррагаінз цгЬіз, ас Сетріі Ніегозоіутііапі соттепіагііз еі іта^тіЬпз іІІнМгаГпв орііз Ігіпя іотііБ сіізііпсіпт, с]іііс! \его яіпйпНз сопііпеаіцг. цпаіта радіпа нкІісаЬіі» (Котае, 1596—1604). Пера-плёт чырвонай скуры з ціснёнымі золатам лінейпымі рамкамі і суперэкслібрыеам М.-Х. Радзівіла на абедзвюх крыпіках. ІІа форзацы экслібрыс Радзівілаў. На франтыспісе запіс: «Авсгіріпз саСа1о§о ВіЫіоіЬесае агсія Незуізіепіз». Кніга трапіла \ Бібліятэку Расійскай Акадэміі навук у 1772 г. з бібліятэкай Радзівілаў (шыфр 2001іт/5409К).
246
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
вальным запісам яму ад Аггдрэя Патры-цыўса383. Мікалай Сіротка пакідаў бібліятэку сыпу Яну Юрыю Радзівілу (1583—1625) і яго спадчыннікам з умовай, каб кнігі не былі рас-цярушаны.384 У бібліятэцы Польскай Ака-дэміі навук у Курніку (шыфр 8у§п. 1320) за-хаваўся інвентар Нясвіжскай бібліятэкі, складзены ў 1651 г. бурграфам Нясвіжскага замка Янам Хановічам для Аляксапдра Людвіка Радзівіла, сына Сіроткі, нясвіжскага ардыната ў 1636—1654 гг. Інвентар улічвае 743 назвы і складаецца з дзвюх частак. Пер-шая частка (ад № 1 да 501) змяшчае тэматыч-ны перапіс кніг па 31 раздзеле. Асаблівасць яе ў тым, што сюды ўключаны кнігі, выдадзе-ныя пераважна да 1616 г. (г. зн. да смерці Мікалая Сіроткі). Ва ўступе адзначана, што такі — тэматычны — каталог пажадаў зрабіць Антоні Пасевін. Другая частка інвентара Ха-новіча пабудавана ў алфавітным парадку (№ 502—743). На аснове гэтага інвентара Тадэ-вуш Бернатовіч зрабіў спробу рэканструкцыі кнігазбору Мікалая Сіроткі385. Найбольшую колькасць гэтай бібліятэкі складалі кнігі рэлігійнага зместу (160 назваў), якія ўва-ходзілі ў тэматычныя раздзелы «ВіЫіа Засга», «Запсіі Раігез», «Іпіегргеіез 88. 8сгір(шгае», «Кіішаіез», «Во§шаСісі», «Сопігоуегзізіае», «НізГогіае Ессіезіазіісае», «БсЬоІазіісі». Свецкая літаратура знаходзіла-ся ў раздзелах «Іпга еі сіесгеіа», «Ітафпез уагіае», «Роіііісі», хоць і сюды трапілі частко-ва кнігі на рэлігійпую тэматыку. У асобны раздзел былі вылучаны «італьянскія мапус-крынты». Зацікаўленасць Мікалая Радзівіла Сіроткі ваеннай справай і архітэктурай — ён будаваў мураваны замак у Нясвіжы — вы-явілася і ў падборы кніг у раздзелах «Мііііагез», «ЕіЬгі тііііагі», «Марр, тітсізг-Сіікосу, (огіес і іппусЬ зхінк аЬгузу». Тут побач з класічнымі трактатамі Вітрувія і Альберці знаходзіліся шматлікія італьянскія, ня-мецкія, французскія выданні на гэтую тэма-тыку, некаторыя з іх багата аздобленыя ма-люнкамі і чарцяжамі. У раздзеле
«МаіЬетаСісі» знаходзілася «Геаграфія» Пталямея. працы Мажыні, Піталі, Тартаглі і інш., кнігі па астраноміі і астралогіі. Шмат у бібліятэцы кніг па гісторыі — як мясцовай (Марцін Кромер, Рэйпольд Гейдэнштэйп, Станіслаў Ажэхоўскі, Гвагніні), так і ўсеа-гульнай класічнай (Лівій, Плутарх, Фукідзід, Тацыт, Дзіянісій з Галікарнаса, Святоній, Ге-радот, Пліній, Ксенафонт) і новай (Геснэр, Сігоніўс, Бонсінус, Іёвіўс, Барлетус). Кнігі Платона, Арыстоцеля, Сенекі знаходзіліся ў раздзеле «РЫІозорЬісі». Папаўняўся гэты раздзел і новымі выданнямі — творамі Рай-монда Люлія, Піка дэла Мірандолы
Свецкая мастацкая літаратура пададзена, акрамя выданняў Тасо, Арыёста, Авідзія і Ка-ханоўскага, у раздзеле «Роеіае», галоўным чынам панегірыкамі і «меморыямі» членаў роду Радзівілаў, а таксама знакамітых асоб Вялікага Княства і Кароны. Частку падоб-ных выданняў Ян Хановіч залічыў у раздзел «Огаіогез» свайго інвентара разам з кнігамі Цыцэрона.
Якія ж кнігі ў зборы Сіроткі мы маглі б на-зваць калі не рэдкасця.мі і рарытэтамі, то асабліва каштоўнымі? Для самога гаспадара гэта былі хутчэй за ўсё выданні, звязаныя з родам Радзівілаў — як увогуле, так і з асоб-нымі прадстаўнікамі. У бібліятэцы захоўва-лася выданпе «Гіпікі». Прысвячэнні Міка-лаю Радзівілу Чорнаму змешчаны ў кнігах, якія выпушчаны прафесарам грэцкай мовы і вядомым базельскім выдаўцом I. Апоры-ным386, друкарняй базельскага выдаўца Пят-ра Перны387; Радзівілам прысвяціў кнігі па-слядоўнік П. Перны — К. Вальдкірх388. Тут жа стаяць кнігі Радзівілаў-пісьменнікаў: «Перыгрынацыя» Мікалая Сіроткі, «Ьаііпае....» Караля Радзівіла і інш. Для па-раўнання: у навуковай бібліятэцы другой па-ловы XVI ст., якая належала англійскаму ма-тэматыку, алхіміку і астролагу Джону Дзі 0оЬп Г)ее, 1527—1608), паводле яго сцвярд-жэння, з 4000 кніг на долю друкаваных тво-раў прыпадала толькі тысяча389.
383 Воігапі V., Ріегіо С. НіегойІурЬіса зіуе йе яасгіз Ае^урііогііт Іііегіз соттепСагіі [...1. Вазііеае, 1556. — Шыфр 4597Г/5032К У макулатуры, з якой склеены кардон пераплёту. ёснь кавалак друкаванай старонкі з гравюрай (герб Полыпчы) і выхаднымі звесткамі: «Сгасоуіае. Еахагш Ашігее ехсшіеЬаі МПІЛІ».
384 Тороізка М. В. Сгуіеіпік і кыцгка IV АУіеІкіт Кяфзіхь'іе Ше'Л'зкіт мс сІоЬіе Кепезапзп і Вагокіі. 8. 207.
385 ВетаГотспсг Т. «ВіЫіоёека |еМ (есіпа огсІоЬа...». 8. 43—49.
386 Ветеігіпз Ркаіегшз. Ве еіосііііопе ІіЬег. Вазіііае, 1557.
387 ОГііпо В. Віаіо^опіт ІіЬег зеспшівз. Вазіііае, 1563.
388 СЬггазЮУШБ. Вію ІіЬеІІі сіе оріГісіо Мізае. Вазіііае, 1594; Ерісесііа іп іііцкігізаіті еі тайпапіті ргіпсіріз бп. сіотіпі СЬгівсорЬогі Касігімеіііі Віггагпт ег НпЫпкі сІупаМае [...] оЬіівт. ВазіІіае, 1603.
389 Ткотіоп]. Ь., Туііу КI.]. Зсіепіійс Воокз. Ьошіоп, 1971. Р. 340
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОУСКАЙ КУЛЫУРЫ
247
Як выглядала бібліятэка Нясвіжскага зам-ка ў сярэдзіне XVII ст., дае ўяўленне апісан-не яе памяшканняў у інвентары 1658 г., складзеным пры перадачы спраў Янам Ха-новічам Людвіку Смятанскаму: «Ад студпі ідучы надворкам да пакояў гарадпічага, па правай руцэ сходы. якімі ідуць на вал і да бібліятэкі; перад бібліятэкай — скляпеністая арка, муравапая, што пераходзіць на вал з абодвух бакоў... У тон жа браме дзверы ў сені... Сені перад бібліятэкай скляпеністыя: у іх уваход па сходках. У сепях па левай руцэ пакойчык жылы, з новым вакном... Насу-праць таго пакойчыка — друі і пакойчык з ад-ным акенцам закратаваным... 3 тых жа сеняў да самай бібліятэкі дзверы вялікія...
У той бібліятэцы алтарык разпой работы, стары, папсаваны, і сходы пад алтарыкам ста-рыя. струхнелыя. памост з цёсу пад шпунт, усё выслана, формаў альбо лаваў зялёнафар-баваных для сядзення дзве, шопітр таксама зялёнафарбаваны для раскладання градуалу адзін; шафаў зялёнафарбаваных. з кратамі зялёнымі, таксама фарбаванымі. у якія кііігі складзены, восем, усез багатымі дзверкамі на жалезных завесах і з унутранымі замочкамі для замыкаппя; скрыняў вялікіх... дзве — гэ-та старыя скрыні, у якія рэшта кніг зложана; скрыняў вялікіх счывелёвых... дзве; скрыняў і скрынак меншых, з рознымі справамі. стаіць восем. Д.зевяты кораб вялікі, таксама з роз-нымі справамі і рэсстрамі. Таксама інвента-рамі лічэбнымі розпымі пп. ураднікаў.
Заведванне той бібліятэкай і справамі зам-кавымі на сёнпяшпі час застаецца за ключом папа Хановіча. Вокнаў у той бібліятэцы... шэсць...; у куце камін для агню; пасярод бібліятэкі на жалезным ланцужку вісіць лям-па бляшапая, пабеленая; памяшканні яе шклом маскоўскім выраблены. Крытая бібліятэка пшунтаваным цёсам, па ім бляха жалезпая...»390.
Мы ўжо згадвалі, што 30 снежня 1655 г. у Тыкоціне памёр Януш Радзівіл. Пасля яго за-сталіся кнігі: скрыня па возе з кнігамі ста-рымі, пісанымі; скрынка доўгая жалезная з кнігамі друкаванымі; шуфляда з кнігамі, дзве шуфляды вялікія з бібліятэкай. Куды дзеліся гэтыя скрыні і шуфляды — невядома.
Партрэты караля Яна Казіміра і канцлера ВКЛ Альбрылта Стангслава Радзіеіла (з с.ем'ямі?), якія моляцца да Багародзіцы на правым беразе Віслы, на фоне занятай шведамі Варшавы Авантытул кнігі .Ьіьбрыхта Радзівіла чЕІо^шт даодесіт ттііішт ппе ІаЬе сопсеріае сіеірагае тг%тіз Магіае».
Варшава, друкарня Георгія Форстэра, 1655 г.
Праз дванаццаць гадоў брат Януша, Багус-лаў Радзівіл, складаў свой тэстамент (27 снежня 1668 г.) у Орлі на Падляшшы не-далёка ад Тыкоціна. Кнігі ён адпісваў у Кёпігсберг свайму адзінаверцу. курфюрсту Брандэнбургекаму. Пры перадачы ў Прускую Каралеўскую бібліятэку кнігі Багуслава Радзівіла атрымалі адмысловы «данацыйны» экслібрыс, а праз некаторы час і друкаваны каталог391.
Некалькі кпіг з маляванымі пяром вы явамі Радзівілаў і іх подзвігаў Багуслаў за-вяшчаў перадаць у Нясвіж на всчнае захаван-не392. Гаспадаром нясвіжскай ардынацыі ў гэ-ты час быў прадстаўпік каталіцкай галіны ро-ду Радзівілаў Альбрэхт Станіслаў, дзяр-жаўны канцлер Вялікага Княства Літоўскага, бібліяфіл, дыпламат, рэлігійны пісьменнік393.
3 9,1 Цыт. па: Ветаготсг Т. «ВіЫюІекаіеМ)ес!па охсіоЬа...». 8. 48- -49.
391 Зегіез ІіЬгопіпі цш ЬіЫіосЬееае ш Рпізмае Ке^іде апцтепш Касіхіуіііапа ром есііг.ііт Ьпці'5 аппо 1673 саСа-Іодшп поуі ассеззеге Ке^іотопіі. 1712.
392 АСД. Т. 8. Внльна, 1870. С. 417.
393 Сьвяжынскі У. Пасьлядоунік Льва Сапеп. Жыцьцё і мэмуары Альбрыхта Станіслава Радзівіла // Снадчы-на. 1995. №6(114). С 123-169.
248
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
У XVIII ст. Радзівілы працягвалі выдат-коўваць на папаўненне бібліятэкі вельмі значныя сродкі Так, у лісце да вядомага польскага бібліяфіла Іосіфа Андрэя Залуска-га У. Радзівіл пісаў: «Я сёння паслаў у Галан-дыю вексель на дзве тысячы флорынаў на кнігі для маёй бібліятэкі»394. Значныя па-паўненні зрабіў для бібліятэкі Карл Стані-слаў Радзівіл. Гэта пераважна французскія кнігі. Але ёсць і лацінскія, як, напрыклад, львоўскае 1734 г. выданне турэцкага аўтара Дуры эфендзі пра пасольства ад турэцкага султана ў Персію ў перакладзе на лацінскую мову Юды Крусінскага. Траплялі да Радзівілаў кнігі з іншых бібліятэк. Напры-клад, выдадзеная ў 1734 г. у Урбіна кніга Пя-тра Антонія Мафеі «Езегсіг] зрігііцаіі бі ЗапіТ^па/іо Ідуоіа...» мае адзнаку, што нале-жала яна базыльяніну, епіскапу Ясону Сма-гажэўскаму.
Вывучэнне комплексу розначасовых ін-вентароў радзівілаўскіх бібліятэк, якія за-хоўваюццаў Нацыянальным архіве Беларусі, дало магчымасць Г. Галенчанку вылучыць апісанні кнігазбораў Нясвіжскага замка і па-лаца ў Бялай, біржайскіх Радзівілаў, а такса-ма прыватных бібліятэк Саламона Рысінска-га і Лукаша Беднарскага395. У 1868 г. пяціта-мовы каталог бібліятэкі біржайскай ардына-цыі (перавезена ў 1867 г. у Востраў) склаў Яўстах Тышкевіч. На той час яна мела 4353 кнігі, у тым ліку 2604 французскія, 1077 польскіх і 150 рускіх396.
Значныя кпігазборы Радзівілы мелі такса-ма ў сваім палацы ў Бялай па Падляшшы. Маёнтак Бяла пакінуў Мікалаю Радзівілу Сіротку ў 1568 г. Юры Іллініч, спадчыннік Пятра Іванавіча Кішкі. Сын Сіроткі — Аляк-сандр Людвік Радзівіл пабудаваў тут палац, які сведчыў аб перамяшчэнпі інтарэсаў Радзівілаў да цэнтра Рэчы Паспалітай, быў крокам ад родавай рэзідэпцыі ў Нясвіжы да новай сталіцы — Варшавы397. Пасля таго як у 1760 г. Міхал Казімір Рыбанька ад свайго ма-лодшага брата атрымаў у спадчыну Бялу і тытул «графа Бяльскага», ён зрабіў грун-
тоўны рамонт палаца і рэвізію бібліятэкі. Ча-стка кніг была пераплецена, зроблены ціка-выя канвалюты. Адзін з такіх канвалютаў за-раз захоўваецца ў Славянскім фондзе Біб-ліятэкі Расійскай Акадэміі навук (шыфр ХХІХ/а5063). У адным пераплёце злучана 12 самастойных выданняў (алігатаў), на кож-ным з якіх рукой князя напісана «3 біблія-тэкі маёй маці»... «К8.Х.К.».
Апошні з нясвіжскіх ардынатаў — сын Міхала Казіміра Рыбанькі Караль Станіслаў (1734—1790), празваны «Пане Каханку», за-стаўся адной з самых папулярных асоб свай-го часу, героем анекдотаў і рамантычных па-данняў. У яго руках было сабранае за ста-годдзі багацце ўсёй сям’і — буйнейшая маё-масць у Вялікім Княстве. На набыццё новых кніг для бібліятэкі ён штогод выдаткоўваў вялізную суму грошай — 200 злотых. Караль Станіслаў прыняў актыўны ўдзел ў палітыч-най барацьбе; яго імя звязана з таямнічай князёўпай Тараканавай, праз шлюб з якой «Пане Каханку» сур’ёзна разлічваў стаць расійскім мапархам.
У 1772 г. яго маёмасць была секвестравана Расійскай дзяржавай. Бібліятэка, сярод ін-шых каштоўнасцей, была вывезена з Ня-свіжскага замка А. Бібікавым і перададзена Акадэміі навук у Пецярбурзе, у той час калі сам уладальнік знаходзіўся ў вымушанай эміграцыі. Гісторыя бібліятэкі Радзівілаў надзвычай драматычная. Упершыню з род-ных сцен частка кніг знікла ў 1768 г. у выніку разрабавання замка. «...Падначаленыя разра-бавалі арсенал, частку яго запасаў прадалі прусакам, частку пакінулі сабе; у самым жа замку яны не пакіпулі ні аднаго дарагога прыбора і аніводнай кнігі ў бібліятэцы», — пісаў Караль Станіслаў у 1772 г. міністру за-межных спраў Францыі398. Не вельмі зай-здросны лёс быў у Нясвіжскай бібліятэкі і ў далейшым.
Вопісы названых бібліятэк захаваліся ў Цэнтральным гістарычным архіве ў Мінску (ф. 694, № 450, с. 1—42). Невялічкая біб-ліятэчка, якая налічвала 179 назваў на
394 Цыт. па: Коагак 5. Згосіоч'ізко іпсеіекгііаіпе і ап.узгусгпе \Уаг5га\уу V.' роіохеіе XVIII Мі^сігу кпіспгц заг-піаіугітш і ОзМесепіа. Топіп, 1997. 5. 51.
395 Голетенко Г. Я. Опмсн бнблнотек п кнпжных собраннй Радзнвнлов в Нацнональном архнве Беларусн // Васіапіа кхі^§огЬіог6\у К.а<І7ІАУІН6\у. 8. 55—61.
398 БАНЛ. Г-31 Ь №< 1463 (I. 1 ], 1464 [с. 2], 1467 [I. 3|, 1466 [с. 4), 1462 [С. 5].
397 ВагапонхкіРаіас Віаіе) Росііазкіе). РгбЬа гекопзСгцксД Мапп г XVII ш // Вісііеіуп Ьізсогіі згісікі. 1967. №1.8. 39-57.
398 Когезропсіепсуа кхі^сіа Кагоіа Зіапізіахуа КасІгі^іПа \уо)е\уос1у \сі1епзкіе§о «Рапіе КосЬапкц» 1762—1790 / \Уу<1. Кагітіегг \Уа1І8ге\узкі. Кгакбсс, 1888. 8. 83.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУАЬТУРЫ
249
лацінскай, польскай і нямецкай мовах, мела-ся ў XVIII ст. у палацы Радзівілаў у Кейда-нахЗЭД.
Нясвіжская бібліятэка на момант вывазу ў ІІецярбург налічвала каля 22 тысяч кніг. Па еўрапейскіх мерках гэта быў значны, але не вельмі вялікі кнігазбор Для параўнання: англійскі натураліст і медык Ганс Слоан (1660—1753) меў бібліятэку, у якой акрамя 40—50 тыс. друкававых тамоў быў збор гра-вюр, малюнкаў і карцін і да 4000 рукапісаў399 400.
Калі вясной 1775 г. Караль Станіслаў Радзівіл прыняў у Венецыі ад расійскага пас-ла Отта Магнуса фон Штакельберга шэсць мільёнаў злотых выкупу за канфіскаваныя ў яго ўладанпях каштоўнасці, гэта сведчыла, прынамсі, што Нясвіжекая ардынацкая бібліятэка перастала быць дзейным культур-ным асяродкам на беларускіх землях ВКЛ, а яе гаспадар з гэтым пагадзіўся. Фактычна бібліятэка ўжо ад жніўня 1772 г. ляжала запа-каваная у 94 скрыпях у сутарэннях Акадэміі навук у Пецярбурзе. «Многочнсленное со-бранне кннг, храннмое в то время в Несвнце, что в Лнтовском княжестве, перевезено н прнобіцено к нашему. Днвно, что война. нау-кам везде зловредная, в Росснн нм полез-на...» — пісаў бібліятэкар Акадэміі, немец на расійскай службе Іаган Бакмейстэр401. Фран-цузскі гісторык Кастэра датаваў вываз бібліятэкі 1771 г.: «Сама імператрыца ўдзельнічала ў падзеле здабычы. Славутую бібліятэку князя Радзівіла, скарбонку літоўскай гісторыі, заханілі і адправілі ў Пе-цярбург; няма сумневу, што япа адтуль болын не верпецца»402. Калі з датай Кастэра памыліўся, то меркаванне наконі вяртання гэтага кніжнага скарбу на радзіму спраў-дзілася.
11 а распараджэнні Акадэміі навук у цэнт-ральнай частцы будынка Кунсткамеры, пад вежай, былі зроблены 34 шафы, у якія рас-клалі нясвіжскія кнігі403. I хутка пра іх... за-быліся. Падарожны візіцёр у 1791 г. убачыў
такі малюнак: «Другое памяшканне, малень-кая рагонда, вельмі цёмная, дзе знаходзіцца калекцыя кніг Радзіыла, якія таксама зусім занядбаныя, як і тыя, што былі ў першай за-ле»404. Тым не менш у 1801 і 1841 гг. былі складзены каталогі радзівілаўскай бібліятэкі. Карыстаючыся імі, Э. Вальтэр вызначыў, што ў 1772 г. у Пецярбург прывезены 9673 назвы кніг405. У выглядзе асобнага комплексу Нясвіжская бібліятэка не захавалася. Нека-
Экслібрыс Нясвіжскай ардынацкай бібліятэм.
На ім наклейка з шыфрам Бібліятэкі Ака-дэміі навуку Санкт-Псцярбур-зе. у якой зараз за хоуваецца кніга-збор Радзівічаў.
399 Каталог гэтых кніг захоўваецца ў Аддэеле рукашсаў бібліятэкі Вільнюскага універсітэта (шыфр Е 4. № 17289).
400 Ткотіоп]. к., Туііу ЯI.}. ЗсіепГ і Гіс Воокз. Р. 345--346.
401 Бакмейстер Н. Оныт о бнблнотеке н кабннете редкостей н нсторнн натуральной Санкт-Петербургской нм-ператорской Академнн наук. СПб., 1779. С. 43.
402 Сазіега_) НіЛогіге сіе Саіііегіпе II, ігпрегатгісе <1е Кнззіе. Т. 2 Рагіь. ап VIII11800]. Р 223—224.
403 Нсторня Бнблнотекн Академнн наук СССР. 1714 — 1964 М.; Л., 1964. С. 138.
41,4 Гопіа сіе Рііез. Уоуа]е сіе сіецх (тапзаіз еп АПетайпе, ІЭапетагк, Зііесіе, Кнззіе еГ Роіодпе і'аіі еп 1790—1792. Т 3. Рагіь, 1796. — Выказваем падзяку Уладзіміру Сомаву. які паказаў нам на гэтую крыніцу, таксама як і на работу Кастэра.
495 Доклады н отчеты Русского бнблнологнческого обіцества 1915—1916 гг. ІІг., 1917. С 47
250
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
торая частка кнігазбору пакінула Акадэмію: у 1813 г. было адпраулена 1697 назваў (2545 тамоў) дублетаў у Маскоўскі універсітэт для аднаўлепня згарэлай бібліятэкі. а ў 1829 г. ча-стка выданняў тэалаггчнага і юрыдычнага зместу была падаравана універсітэту ў Хельсінкі406. Кнігі на замежных мовах увайшлі ў сістэматычную расстаноўку так званага «бэраўскага» фонду.
У 1882 г. усе выданпі на польскай мове, іпто былі ў бібліятэцы. у тым ліку і са збору Радзівілаў, увайшлі ў склад Славянскага фонду (які праіснаваў да 1930 г., потым быў закрыты, адноўлены ў 1995 г.). Раней, у 1840—1845 гг„ польскамоўныя кнііі Акадэміі навук, у тым ліку Нясвіжскай бібліятэкі (усяго 2636 тамоў), разабраў і апісаў А. Стар-чэўскі407. Ён успамінаў: «Я очутплся совер-шенно в новом мпре: передо мною была мас-са старпнных кнпг. разного достопнства п форматов, хотя кое-где уже погннвшпх, но это былн драгоценные п редкпе представпте-лй старпнной польской лптературы п наукн, о которых я не пмел пн малейшего понятпя. Здесь не место распрострапяться о том, что такое была ІІесвпжская бпблнотека... Там есть неоцепеппые сокровшца для псгорпп польского права н полптпческой нсторіш Полыпн XVI п XVII столетпй»408. Успаміны А. Старчэўскага істотна паўплывалі на грамадскую думку ў Расіі і Польшчы, дзе Нясвіжскую бібліятэку пачалі лічыць «даўнім польскім кнігазборам».
У 1914 г. (што супала з падрыхтоўкай да перасзду бібліятэкі ў ноны будынак) супра-цоўнікі Славяпскага аддзела пачалі працы па выяўленні асабліва каштоўных збораў409 410. Важпейшай задачай лічылася рэканструк-цыя Нясвіжскай бібліятэкі. Верагодна, ме-навіта ў той час на некаторых картках ал-фавітнага каталоіа Славянскага фонду з’явілася метка «ВК». Па падліках загадчыка
Славянскага аддзела Э. Вальгэра, на пачатку XX ст. ва ўсіх фондах Бібліятэкі Акадэміі на-вук закоўваліся 9673 кнігі з Нясвіжа110. Паз-ней у асобныя фонды адбіралі радзівілаўскія інкунабулы, рэдкія кнігі, карты.
Чарговая кардынатьная змена лёсу кніга-збору адбылася ў 1921 г. Непрызнанне на той час Расіяй і Польшчай якіх-небудзь нравоў Веларусі прывяло да абмеркаванпя на пася-джэннях савецка-польскай камісіі па выка-нанні Рыжскай мірнай дамовы амбіцыёзных прэтэнзій абодвух бакоў на каштоўнасці кня-зёў Радзівілаў, між іншым і на бібліятэку411. Рэальным вынікам стала тое, што раптам зніклі карткавыя каталогі 1801 і 1841 гг. — магчыма, былі знішчаны.
Ардынацкая бібліятэка мела не менш як шэсць розных экслібрысаў412, аднак на шмат якія кнігі экслібрысы не былі наклеены. Вы-значыць прыналежнасць кніг без экслібры саў да Нясвіжскай бібліятэкі (пры наяўнасці ў БАН фондаў дзесяткаў старых прыватпых бібліятэк) — задача, якую ў 1920 я гг. не змаглі вырашыць ні кнігазнаўцы, ні палітыкі ад культуры.
Пазбегшы гвалтоўнай «рэвіндыкацыі» ра-дзівілаўскія кнігі ўратаваліся воляй лёсу, ад пажару Варшавы пад час Другой сусветпай вайны, у якім згарэла значная частка атрыма-ных Польшчай паводле Рыжскай дамовы старажытных рукапісаў і кніг. Бібліягэку Расійскай Акадэміі навук чакаў свой страш ны пажар у лютым 1988 г.
Вызначыць папесеныя страгы ад гэтага па-жару адразу было проста немагчыма. Пры-кладна праз месяц дырэктар бібліятэкі на-зваў жудасныя лічбы: згарэла каля 400 тысяч кніг, каля 3,5 мільёна пры тушэнні пацярпелі ад вады413.
Пра тое, што сярод згарэлых былі кнігі «нз крупнейшей для своего временп частпой бпблпотскп Радзнвпллов, складывавшейся
406 Нсторня Бнблнотекн Академнп наук СССР. С. 197.
407 Тамсама. С.204.
408 Старчевскші .4. В. Воспомпнанпя старого лнтератора // Нсторпческнй вестнпк 1888. Октябрь. С. 99.
40а Ольденбург С Ф. Отч<-т о деятельносгн Росснйской Академнп наук по отделенням фнзпко-математнческпх наук п псторпческмх наук н фнлологші за 1916 год. Пг. 1916 С. 45.
410 Доклады н отчеты Русского бпблнологмчег.кого обіцества 1915—1916 гг. С. 47.
41' Абставіны абмеркавання лёеу радзівілаўскай бібліятэкі адлюстраваныя ў запісах петраградскага бібліятэ-кара Дз. Шамрая (Аддзел рукапісаў РНБ, ф.1105, № 15).
412 IV. Ех-ІіЬпзу ЬіЫіоіек роЬкісЬ XVII і XVIII гуіекіі. УУагегамга, 1903. 8. 59; Стефановпч А. В. Экслнб-рпсы бнблнотекн Песвнжской ордпнацпп Радзнвнллов в фондах ЦНБ НАН Беларусн // Здабыткі. Дакумен-тальныя помнікі на Беларусі. Вын. 3. Мн., 1998. С. 23—31.
413 Самойлыс С. Тяжелый урок. Пожар в Бііблнотеке АН СССР: лнквцдацня последствнй // Леніінградская правда. 1988. 27 марта. С. 3.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
251
на протяженнн около двух столетнй», першы напісаў акадэмік Дз. Ліхачоў414. Потым гэта пацвердзіла газета «Советская культура», змясціўшы фотаздымак з экскаватарам, які разбірае гару попелу ад згарэлых кніг вышы-нёй з двухпавярховы дом415.
Сёння фонды Радзівілаўскіх бібліятэк знаходзяцца ў розных зборах Расіі, Польш-чы, Беларусі і Летувы.
Нядаўна падрыхтаваны першы каталог з апісаннем толькі радзівілаўскіх кніг, але не ўсіх, а толькі часткі на славянскіх мовах.
1. Бібліятэка Расійскай АН.
2. Хельсінскі універсітэт. У бібліятэцы выяўлены 820 радзівілаўскіх кніг на лацінскай і заходнееўрапейскіх мовах. Япы апісаны як асобная калекцыя416.
3. Мінск, НБ.
4. Мінск, БАН417.
5. Мінск, Прэзідэнцкая бібліятэка418.
Тры апошнія пазіцыі — гэта кнігі з пазнеіі-шых (пасля 1772 г.) збораў Радзівілаў.
На працягу апошніх дзесяцігоддзяў най-больш актыўна вывучаліся тыя кнігі Нясвіжскай бібліятэкі, якія захоўваліся ў фондах Аддзела рэдкай кнігі Бібліятэкі Расійскай Акадэміі навук. Гэтая частка радзівілаўскіх кніг навукова апісана, неад-нойчы выкарыстана ў арганізаваных аддзе-лам выставах. Напрыклад, рарытэты са сла-вутага кнігазбору былі прадстаўлены на кніжных выставах «Польская кннга XVI— XIX вв. в фондах Бпблнотекн Росснйской Академнн наук» і «Лнтваннка» XVI—XX вв. в собраннн Бнблнотекн Росснйской Акаде-мнн наук»419.
Кнігазбор Радзівілаў працягвае заставацца прадметам навуковага вывучэння расійскіх, польскіх і беларускіх даследчыкаў. Апошнім важным крокам стаў каталог (506 апісанняў), падрыхтаваны супрацоўнікамі Славянскага фонду Бібліятэкі Расійскай Акадэміі на-вук420.
Сярод ўладалыііцкіх запісаў вядомыя на-ступныя:
«Асіссгіршс саіаІо§о ВіЫіоікесае Кезсі.'непзіз».
«СЕК'М» — Сагоі Зіапізіаж КасігтЫІ.
«Сеізіззітііз Оііх Місііаі Сазітіпіз Касігіті Еіе§іі ііогат Спсіесітатп асі Оіюсіесітат сііе Соепае Оотпіпі».
«Асізсгіріыз ВіЫіоіІгесае Агсіз Віаіепзіз».
«Ш[іі5ігіззі]то еі Кеоегепсііззрто] Сеог§іо Касііоііа 5КЕ Сагсііпаіі еі Ерізсоро УіІпеп[зі] О[оті]по соіепсііззіто АМ.»
«АКК» — Аппа Каіаггупа Касігпсгіі.
«Ыісоіаыз Огтіорііопіз Касігісіі, Пеі ^гаііа сіых Оііоа еі Нез&іезсе, сотез ЕскісНожіесг».
Нават фрагменты радзівілаўскага кніга-збору даюць каштоўную інфармацыю для даследчыкаў. Радзівілы як прадстаўнікі палітычнай эліты свайго часу вялікую ўвагу аддавалі вывучэнню палітычных і прававых сістэм Полыпчы і іншых еўрапейскіх дзяр-жаў, ваеннай справы, сачылі за ходам рэлігійна-палітычных дыскусій, цікавіліся навінкамі і класічнымі творамі мастацкай літаратуры. Шмат на якіх кнігах маюцца запісы. Напрыклад, на «Тайнах» А. Педэ-монці ў перакладзе С. Сляшкоўскага запіса-ны рэцэпт апісавай гарэлкі. Некаторыя кнігі захоўваюць сляды асаблівай да іх увагі. Ся? род такіх карэктурны паасобнік перапрацава-пага выдапня «Ваенных артыкулаў» М. Радзівіла і «Малітвы Прасвятой Дзеве Марыі» В. Ахабовіча, дапоўненыя рука-пісным тэкстам.
Экслібрысы і суперэкслібрысы. раскош-ныя пераплёты, у тым ліку з унікальнымі фігурнымі зашпількамі, кніжныя закладкі (сярод апошніх — тонкай работы выцінанка ў паасобніку «Жыція Госпада і Бога нашаго...» Банавентуры, а таксама маленькія гравюры з выявамі святых, укладзеныя ў некаторыя кнігі). характарызуюць Нясвіжскую біблія-тэку як помнік феадальна-замкавай культу-
414 ЛчхачевД. С. Горькве мыслн после пожара // Кнпжное обозренне. 1988. 18 марта. С. 16.
415 Потемкші В„ Шварц В. До пожара, после пожара... // Советская культура. 1988. 28 апреля. С. 6.
4115 Насн 5., ЬеЬесІеоа I. СоІІесПопя сіопаіесі Ьу (Фе Асасіету оГ Зсіепсез оГ 8с РеІегзЬііг^ іо іЬе Аіехашіег ГІпіуегзііу оГ Еіпіапсі іп 1829: Ап аппоіаіесі саіа!о§це. Некіпкі, 1997. Р. 249—352.
417 Стефаноыіч А. В. Кнппі Радзнвнллов в коллекцнях Бпблнотекн Академпп наук Республмкн Беларусь // Васіапіа кхіу§огЬіогб\у КасІхі’Л'іНб»'. 8. 63—67.
418 Герасімаў В. М. Калекцыя «Бібліятэка Нясвіжскай ардынацыі Радзівілаў» у фондах Прэзідэнцкай бібліятэкі Рэспублікі Беларусь // Здабыткі. Дакументальныя помнікі на Беларусі. Вып. 3. С. 16—23.
419 Савельева Е. А. н др. «Лнтванпка» XVI—XX вв. в собраннн Бнблнотекп Росснйской Академнп наук: Ката-лог выставкп. СПб., 1997.
420 Собранне польскнх старопечатных кнпг в славянском фонде БАН. СПб., 1999. Вып. 1. Несвпжская ордн-натская бнблнотека Радзнвнллов // Сост. О. В. Гусева, Е. В. Комнссарова.
252
псторь;я БЕЛАРУСКАЙ КНІП
Выцінанка з вы-явай Укрыжа-вання, якая была кніжнай заклад-кай.
3 бібліятзю Нясвіжскага зам-ка. XVIII ст.
ры XVI-XVIII стст. Шматлікія прысвячэнні і даравалыіыя заііісы прадстаўнікам роду Радзівілаў дазваляюць пашырыць уяўленне аб культурным і сацыялыіа-палітычным зпа-чэнпі гэтага магнацкага роду ў гісторыі ВКЛ і Рэчы Паспалітай.
У апошнія гады зноў распачалася праца па выяўленні менш вядомых экзэмпляраў «нясвіжскага находжання» у польскім раз-дзеле Славянскага фонду. Ініцыятыва нале-жала галоўнаму захавальніку асноўнага фон-ду бібліятэкі Л. Івановай, паасобнікі з эксліб-рысамі Радзівілаў адабрапыя бібліятэкарам Е. Кофанавай пры дакументальнай праверцы фонду. Некаторыя паасобнікі апісаны па ас-нове іншых уладальніцкіх прыкмет (ула-дальніцкія запісы Радзівілаў, характэрныя пераплёты з фігурнымі зашпількамі) альбо паметы «ВВ» у алфавітным каталогу. Адзіп з
самых частых уладальніцкіх запісаў — польскі і лацінскі варыянты манаграмы Кан-етанцыі Сапегі (К$Е)К, С8ОВ).
Іншыя прыватныя бібліятэкі. У гісторыі ВКЛ значпую ролю адыгрывалі прадстаўнікі сгаражытнага магнацкага роду Тышкевічаў. На жаль, звестак аб кнігах, звязаных з Тыш-кевічамі, пяшмат. Захаваўся спіс вучыцель-нага Евангелля, які кнігапісец Іаан зрабіў для смааенскага ваяводы Васіля Тышкевіча. Гэты рукапіс цікавы тым, шіо пазнейшы чытач пе-ракладаў славянскія словы на мясцовы бела-рускі дыялект, выкарыстоўваючы кірылічпы, лацінскі алфавіты альбо іх сумесь:
сп[а]с[е]ніа (с.67) — зЬамчепіа, г[оспо]дьствую[т] над ннмп (с.70) — раппіа паіі ліші,
Бл|а]гдтію п ч[е]л[ове]колюбіем (с.72адв.) — Ласкою п члко Любіем.
Прославпте (с.84) — Выхваія|і]те, Стеноградіе (с.85адв.) — будоване,
У 1658 г. пад час судовага працэсу паміж брагамі Вішнявецкімі было зазначана, што іх дзед, віленскі ваявода Ян Скумін Тышкевіч, пакінуў «кзі^і гбхпе муіеікіе) у/аф і угіеікіе^о зхасцпкц і ЬіЫіог.ек^ пацппіе] па 30 000 7.1 зхасом'апа»421 422.
Багатым і цікавым быў збор Аўрама Куль-вы (Кульвеціса) (каля 1510—1545 г.), у якім налічвалася 90 кніг.
Значныя асабістыя бібліятэкі мелі не толькі жыхары сталіпы, але і багаіыя мяшча-не іншых гарадоу Вялікага Княства. Запісы ў судовай кнізе горада Коўны. папрыклад, па-ведамляюць, што ў 1545 г. пісар Тамаш перад смерцю адпісаў усе свае кнігі «жакам» (сту-дэнтам). «Барабаншчык яго каралеўскай міласці» Мацей Яновіч у 1568 г. перадаў ад-наму ковенскаму гараджаніну скрыню са сва ёй маёмасцю — розныя рэчы і пяць кніг. ся-род якіх «Сувізжал», гісторыя неапалітан-скай каралевы і інш.122 У мяшчанскім ася-роддзі кнігі часам рабіліся аб’ектам судовых спрэчак: у 1539 г. віцябчанін П. Віхроў абвінаваціў гараднічага Р. Герасімовіча ў тым, што ён на працягу 7 гадоў не вярнуў яму ле-тапісы; у 1540 г. гродзенскі мешчанін Б. Фядзьковіч падаў скаргу ў суд на былую жонку, якая прысвоіла 5 кніг.
Інвентары і вопісы маёмасці даюць магчы-масць скласці агульнае ўяўленне аб кнігазбо-рах багатых гараджан у XVII ст. Напрыклад,
421 Іогтзкі М’. 2усіе роіькіе V/ сІахупусЬ \еіекасЬ. 8. 35.
422 Тамсама.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
253
пасля смерці ў 1604 г. віленскага мешчаніна Івана Рабко і яго жонкі Сцефаніды Фёда-раўны ў іх мураваным доме пры брацкім пра-васлаўным манастыры засталіся акрамя хатніх рэчаў: «картынок друкованых папер-ньгх пят, кнпжка друкованая руская, псалтыр Скорнннна друку, молптвы Мамоінічова дру-ку одны, кннжка руская, азбука руская друко-ваная, мнноцын рускне, кройннка царства Антнохнйского». Мяркуючы па вопісе маё-масці памерлага ў 1649 г. багатага купца і віленскага бурмістра Сцяпана Лябедзіча, у ягоным доме было 113 кніг рознай тэматыкі і на розных мовах. Больш за ўсё — на лацінскай (94). Сярод іх падручнік лацінскй мовы (Аль-вар), кнігі Арыстоцеля, Цэзара, Цыцэрона, Эразма Ратэрдамскага, апісанне падарожжа ў Святую зямлю Мікалая Радзівіла. У зборы Лябедзіча мелася пяць кніг на польскай мо-ве — дзве Бібліі, «Хроніка» Марціна Кромера, Апакаліпсіс і «ТезГатепС розіаггаіу». «Рус-кіх» кніг было дванаццаць. Сярод іх ру-капісны Апостал, Астрожская Біблія, «кніга св. Васіля Вялікага астрожскага друку», ву-чыцельнае Евангелле, «Катэхізм астрожскага друку», Псалтыр, «Малітвы друку ма-монічаўскага», Апостал скарынінскага друку, «Малітвы штодзённыя».
Багаты ковенскі мешчанін Фрыдэрык Вангерэн меў у 1641 г. 54 кнігі (у тым ліку 47 нямецкіх і 7 польскіх) і 75 гравюр. Другі ба-гаты ковенскі жыхар, купец Якуб Фрыз, у 1691 г. меў усяго 6 кніг, дзве з іх у дарагім срэбным абкладзе.
Вясной 1661 г. магілёўскі мешчанін Хама Трызніч трапіў, будучы ў Смаленску, у мас-коўскі палон. Праз некалькі месяцаў яго ад-сутнасці гарадскімі ўладамі быў складзены попіс яго рэчаў, сярод якіх былі і кнігі: «кнн-га тестамент рускнй, кннга польская еванге-лне, кннга акафнсты, реестр кннжка, полуус-тав Острожскпй, кннга лекснкон, кнпжка святцы»423.
Галоўная крыніца архіўных звестак пра драбнейшыя прыватныя бібліятэкі — гэта тэстаменты, дзе кнігі пералічваліся разам з усёй маёмасцю чалавека і аддаваліся распа-раджэнні наконт іх далейшага выкарыстан-ня. Часам у тэстаменце шляхціца маглі фігу-раваць кнігі, якіх ён ніколі не меў. Так, выпіс
з судовых кніг пачатку XVII ст. расказвае, што пад час пасяджэння земскага суда ў Мінску непасрэдна ў зале пачалася сварка паміж віцебскім кашталянам князем Сямё-нам Ковельскім і мінскім панам Крыштафам Завішам. Завіша стрэліў у князя, але яго за-сланіў сабой адданы шляхціц, землеўла-далыіік з Віцебскага ваяводства Пётр Чылін-скі. Праз кароткі час пасля гэтага цяжка па-ранены Чылінскі намёр, пакіпуўшы сваёй жонцы запавет «...кнігі купіўшы да тае царк-вы даць, так каб хвала Божая ніколі не спы-нялася...»424. У тэстаменце аршанскага скарб-ніка Якуба Мікалая Ломскага ад 6 лютага таксама знаходзіцца падрабязнае распара-джэнне адносна кніг: «А кнігі мае... жонка мая мае пры сабе пакінуці, для ўжывання пры на-бажэнстве, а па сыходзе яе маюць быць кнігі раздадзены да цэркваў убогіх, недастатніх, а іншыя кнігі да тае царквы Куцеінскай, дзе на-шы целы ляжаць будуць...»425.
Заможны земянін Віцебскага ваяводства Рыгор Багамолец у сваёй духоўніцы, напіса-най у 1641 г., падзяляе кнігі на тыя, што ады-дуць да царквы (жонка і дзеці павінны даваць іх для карыстання кожнаму святару ў іх царкве), і на тыя, якія ён пакідае сваім дзе-цям: «А кннгн мон церковные, которые есмо до церквп Погоское Светого Мнколы спра-внл своіім власным коштомь, то ест, Еванге-лйя, сребром оправная, н нншне кннгн, до службы Божое, мает малжонка моя м детн моіі, который колвек свешенннк будет у той церквп нашой Погоской, на потребу церков-ную н на службу Божую ужыват н дават ма-ют, н пншые кннгн мон домовые: Быблня Ос-трожска іі псалтыр Кохановского н нншые всякне сыном монм запнсую»426.
Адну з найбольш цікавых і значных гу-маністычных бібліятэк сабраў у канцы XVI — пачатку XVII ст. Саламон Рысінскі, які служыў Крыштафу Радзівілу «Перуну» (1547—1603), а потым яго сыну Крыштафу (1584—1640). Захаваўся інвентар гэтага кнігазбору, у якім ёсць запісы пра месца і спо-сабы набыцця кніг, а таксама пра лёс бібліятэкі: «...я даў на перавоз кніг з Нюрн-берга — 136 злотых, з Лейпцыгу — 124 і з Ба-зеля — 152. Не ўпамінаю 140 злотых, якія мне каштавала памяшканне ў Слуцку, дзе я
->23 АВАК. Т. 34. Внльна, 1909. С. 200.
424 ШОМ. Вып. 22. Внтебск, 1891. С. 223-233.
425 Тамсама. Вып. 25. Внтебск, 1894. С. 301.
426Тамсама. Вып. 26. С. 129.
254
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІП
захоуваў кнігі на нрацяіу 7 гадоў» (пераклад Я Парэцкага)427. У 1985 г. I. Лукшайтэ выка-зала гіпотэзу аб ты.м, што бібліятэка Саламо-на Рысінскага захоўвалася не ў Слуцку, як лічыў Я. Парэцкі, а ў Вільні, у «Слуцкай ка-мяніцы» — доме на Нямецкаіі вуліцы, які па-будавалі князі слуцкія і які пасля 16(10 г. пе-райшоў да Радзівілаў428. Усяго ў каталогу бібліятэю Рысінскага ўлічаны 822 назвы. з якіх каля 76% (550 пазіцый) - кпігі свецкага зместу. Усе кніг і ацэнены ў 2136 злотых 6 гро-шаў. Частка бібліятэкі (кнігі без пераплётаў, асобныя аркушы), ацэненая ў 130 злотых, не распісапа.
У бібліятэцы меліся раздзелы граматык. падручнікаў логікі і рыторык (17 кніг), матэ-матыкі (8), дванаццаць слоўнікаў лацінскай. грэцкай, габрэйскап, нямецкай, польскай, літоўскай моў. Вялікі раздзел класічнай літа-ратуры (каля 140 пазіцый), значная калек-цыя выданняў Новага Запавету, Псалтыроў, а таксама поўнай Бібліі — два выданні Вульга-ты, ВіЬіІіа ЬеЬгаіса і інш.. уключаючы пера-клад Сымона Буднага, выдадзены ў Ня-свіжы-Заслаўі ў 1571—1572 гг. Кнігазбор Рысінскага быў не толькі навуковым інстру-ментам самога гаспадара, але і служыў усім інтелектуалам, якія збіраліся пры двары Крыштафа Радзівіла «Перуна» і яго цёзкі-сыпа, прынамсі Данілу Набароўскаму, Вінар ду Карнеліўсу, Пятру Бластусу Кміце. Гэтая ж бібліятэка, па словах I. Лукшайтэ, «высту-пае як сімвал каштоўпасцей, якія злучаюць віленскіх пратэстанцкіх лігаратарау, што імкнуліся — у сілу сваіх магчымасцей — уліцца ў заходнееўрапейскую культуру»429.
Ііаркоўныя бібліятэкі. Царкоўныя зборы мелі дваякае прызпачэнпе: па-першае, яны служылі практычным мэтам, даючы святару неабходныя пры богаслужэнні тэксты і інструкцыі; па-другое, гэтыя кнігі былі га-лоўнымі (можа, і адзінымі) падручнікамі для навучання грамаце дзяцей прыхаджан.
Праўда, далёка не кожная царква мела поўпы камплект пеабходных кніг. Інвентарныя вопісы XVI- XVIII стст. гэта пацвярджаюць. Так, напрыклад, на 1 чэрвеня 1571 г. у Іллінскай царкве ў Роскім маёнтку (на рацэ Рось) меліся «...на престоле Евангеллія апра-кос, другая гетро.. Устав, Треодн 2, Шестоде-нец, Октаік старый і Служебнік. Псалтырм 2, Апостол старый» — усяго 1 1430 *; у старой царкве ў маёнтку Цетчы, што належала да Полацкай архіепіскапіі. мелася 9 кніг: «кннга Евангелліе папрестольное оправное сереб-ром с позлотою, кнпгн называемые Треодн два, постная н цветная. кннга Менея, кнпга Охтаец, кннга Апостол, Псалтыр, Служеб-ннк, кнмга Устав» Царква Раства Праевятой Багародзіцы «На Варопчы» ў той жа Полац-кай архіепіскапіі мела 8 кпіг: «Евангеліе напрестольное паркгамнновое, Апостол одын, Псалтыр одын, Охтапкп два, Полустав одын, Служебшік, Треодь цветная»131. У Бельскай Богаяўленскай царкве па час рэвізіі 1637 г. мелася толькі дзве кнігі: «Евангелле тетро ппсаное, украшеное, Служебнпк ппса-ный, старый».
Колькаепь кніг у розных храмах. як бы-чым, была розная. Візітацыя 212 уніяцкіх цэркваў Мінекага і Наваградскага еабораў паказвае, што на 1680—1682 гг. у іх меліся 763 кпігі, у сярэднім 3,6 кнігі на адзін храм. Не менві за 20% з іх рукапісныя432 Вялікую колькаспь каштоўных рукапісаў мела бібліятэка самага заходняга ў ВКЛ права-слаўнага (пазней уніяцкага) Супрасльскага манастыра, з якіх сёння ў бібліятэках Вільны і Пецярбурга захавалася 113 адзінак433.
Базыльянскія бібліятэкі хоць і былі спад чынніцамі праваслаўных. але кіраваліся ста-тутам бібліятэк ордэна — бібліятэчныя правілы былі складзены на ўзор езуіцкіх. але з адменамі. Адмены часам тычыліся захава-насці фондаў. Напрыклад Віленская (IV) канірэгацыя ордэна 1636 г., сесія 14 я,
427 ПорецкішЯ. II. Соломон Рысннскнй. 8о1ото РапсЬепі* Бецоогп»Ц5. Мн., 1983. С. 15.
428 ІлікНаііёІ. ВіЫіогека Заіотопа К.у5ІгІ5кіедо // ОКР 1985. Т 30 8. 193.
424 іЬісіеш. 8. 206
430 АСД. Т. 1 Внльна. 1867. С. 146.
43< Тамсама. С 222-223.
432 Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680- 1682 гг.: Зборнік дакументаў. / укладальнік Д. В. Лісейчыкаў. -- Мінск, 2009. С. 250.
433 ІНавіінская Л. П Лнтератхрная культура белорусов Подляшья XV — XIX вв.: Кннжные собрання Супрасльского Благовеіценского монастыря. Мннск, 1998; Морозова Н. Темчіін С. Древнейшне рукопнсн Супрасльского Благовеіценского монастыря (1500—1532) // 7 <1хі<йб\у шопазіегц 8іірга.чкіе{’о: іпаіепаіу піі<;(І2упаго<іоу,'е) копі'егепсіі панкоіееі «Зпргазкі пюпаяіег /у/іазгоуаіпа РггепаБ'.сіуідге] Водагойгісу і Іедо Ьіз-Гогусгпа гоіа V.’ го/у,оііі зроіесгпозсі Іокаігк) і сІгеіасЬ рапз№а». 8црга«1 — Віаіузіок 10—11 сгепуса 2005 г. Віаіузток, 2005.8.117- 140
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
255
1 жніўня запісала: «...Пастаноўлена, каб пад страхам смяротнага граху кожны, хто б [браў] кнігу якога-небудзь манастыра без ве-дама протаархімандрыта нашага, аддаў да якога належыць. Да таго, каб кожны з братоў нашых, які б асмеліўся кнігу якую ўзяць па-таемпа, без ведама айца протаархімандрыта... над такую кару пападаў, ад якоп ніхто разгра-шыць не можа, толькі сам протаархімандрыт. Кнігі куплепыя ці набытыя як падарункі ня-можна трымаць без ведама протаархімандры-та»434. Да сёння захаваліся кнігі з Дубенскага і Дэрманскага манастыроў на Валыні, што былі пазычапы віленскім манастыром св. Тройцы ў XVII ст.435
Пра стан бібліятэкі Пінскага Ляшчынска-га манастыра сведчыць здатачны інвентар манастыра двараніну Аляксандру Плецянец-каму пасля смерці Пінскага епіскапа Ля-вонція Пельчыцкага ў 1595 г. Гэта невялікі кнігазбор з 13 адзінак: «настольное Еванге-лне на чорпом аксамнте, срыбром оправное золотыстое, зашепок нет; Евангелпе толко-вое, одын Соборннк; Октанкав два, на осм гласов; Апостол Тетр одын; Трыодь Цветная одна; Статут одын; Прелог одын марцовый; Міінея обвдая; Мннея нюньская; Суботннк одын; Псалтыр одын»436.
«Мопазіегінт ыпе агпіагіо езі ццазі сагігат зіпе агтатепіагіо» — «манастыр без біблія-тэкі, што армія без зброі — гэтая фраза лапідарна вызначае тое значэнне, якое прыпісваў рэлігійнаму чытанню святы Беня-дыкт. У каталіцкіх, праваслаўных і уніяцкіх манастырах ВКЛ ніколі не забываліся пра актуальнасць гэтай сентэпцыі і дбалі пра бібліятэкі, папаўпяючы іх як прывезенымі здалёк, так і мясцовай выгворчасці кнігамі. Разнастайнасці рэпертуару спрыяла і тое, што манастыр, як і магпацкі і шляхецкі двор, рабіўся месцам літаратурнай дзейнасці, дзе арганізоўвалі запіс, карыстанне, а таксама індывідуальнае і групавое ўспрыняцце тво-раў. У Вялікім Княстве Літоўскім велічыня манастырскіх бібліятэк была вельмі дыфе-рэнцыраванай, вагаючыся ў межах ад не-калькіх дзесяткаў да некалькіх соцень тамоў,
у сярэднім ад 100 да 300 кніг437. Падобныя дыспрапорцыі можна заўважыць у межах ад-наго ордэна; напрыклад, па меншай меры 14 кніг мелі бернардзінкі ў Слоніме, а багата аб-сталяваны Львом Сапегам манасгыр бер-нардзінак у Вілыіі ў XVII ст. налічваў 211 рэлігійных кніг438.
У 1607 г. Рыгор Трызна — падкаморы і маршалак Слонімскага павета — заснаваў ма-настыр у сваім маёнтку Быцень, што зна-ходзіўся ў Слонімскім павеце Наваградскага ваяводства. Аснову бібліятэкі манастыра склалі кнігі яго сына — падскарбія Вялікага Княства Літоўскага Мікалая Трызны. Акра-мя Быценя Трызны валодалі і другімі маёнт-камі ў Наваградскім ваяводстве: Балочай, Асташынам, Пухавічамі і інш., а таксама дву-ма мураванымі дамамі: у Вільні на вуліцы Святадухаўскай і ў Слоніме на Рынку. Дзе збіралася родавая бібліятэка, невядома; мож-на меркаваць, што ў віленскім доме, дзе 10 кастрычніка 1640 г. Мікалай Трызна памёр. Запавет бацькі выканаў сын, Тэафіл Трызна, на той час блудзенскі і ваўкавыскі стараста. Ён перадаў (12 снежня 1640 г.) у бібліятэку Быценскага манастыра 35 назваў кніг у 58 та-мах439. Сярод іх Бібліі на грэцкай, лацінскай і славянскай мовах, фаліянты з гворамі свя-тых і Айцоў Царквы: Аўгусціна, Васіля Вялікага, Кірылы Александрыйскага, Іаана Златавуснага, Іераніма, а таксама працы па гісторыі рымска-каталіцкага касцёла. Усе кнігі (за выключэннем чатырох іп ццагГо) ма-юць памер (оііо і пераплецены альбо ў белы, альбо ў чырвоны пергамент. Спіс складзены на лацінскай мове і большасць ахвяраваных кніг — лацінскія: 23 назвы ў 46 тамах. Рускія кнігі (ЁіЬп пііЬепісі) складаюць 12 назваў у 12 тамах. Сярод іх «Псалтыр», «Шасціднеў», «Актоіх», «Агульная Мінея», «Маргарыт», «Статуты Святых Айцоў», «Хроніка Рус-кая». Відавочна, што некаторыя з названых кніг былі рукапісныя, аднак якія — дакумент не адзначае. Цікавая акалічнасць — сярод ах-вяраваных у манастыр кніг няма ні адной на польскай мове. Аднак польскай мовай ў доме Трызнаў карысталіся — менавіта па-польску
ш АСД. Т. 1. Внльна, 1867. С. 43.
435 Добрянскгш Ф. Н. Опнсанне рукопнсей Внленской публпчной бнблнотекн... С. 90, 92.
436 Мыловчдов А. Н. Архнв упраздненного Пннского Летіінского монастыря. М„ 1890. С. 11—12.
437 Рісііурсгак-Ма}еготсг М. ВіЫіоіекі і ЬіЫіоІекагеІ'Л’о гакоппе па \с8сЬос1тсЬ гіетіасЬ Вгесгуроароійе) № XII— XVIII «чекіі. Шгосіаху, 1996. 8. 47—50.
438 Торокка М.В. Сгуіеіпік і кві^гка XV Шіеікіт К.й^мхліе Шехсхкіт » сіоЬіе Вепехапкн і Вагокч. 8. 194.
438 Реіеагота 5. Оаг Мікокуа Тгугпу <11а ЬіЫіоСекі Ьагуііапбху XV Вуіепіп // Х'азга рггехгіозс. 1962. Т. 16. 8. 241—
244.
256
ІІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІГІ
напісаны панегірык на смерпь Мікалая Трыз-ны з прысвячэпнем яго сыну, ваўкавыскаму старасту Тэафілу. Казанне напісаў Ян Іосіф Бадановіч (хутчэй за ўсё памылка друку, і прозвішча аўтара Багдановіч).
Панспрык складаецца з сямі вершаваных песень, кожная з якіх прысвечана аднаму з бакоў дзейнасці памерлага. 1) яго набожпасці і хрысціянскім цнотам, 2) яго с.таўны.м прод-кам, 3) яго рыцарскай адвазе пад Смален-скам. 4) яго рыцарскай дзейнасці ў Інфлян-тах, 5) яго мужнасці пры Бярэзіпе, 6) яго ны-ступленням на трыбуналах і соймах і яго дзейнасці як пасла ў Пасольскай Ізбе, 7) Жа-лобны Тр'эн (П.тач) Згодна з градыцыяй літаратуры барока. назва кожнай пачынаецца са слоў «лілеі бессмяротныя» і апелюе да га-лоўнага элементэ герба Трызнаў — лілеі. Па-пегірык не мае тытульнага аркуша ў звычай-ным разуменні гэтага слова. Замест яго -гравіраваны франіыспіс з сімвалічпым ма-люнкам. Кампазіцыя пабудавана ў выглядзе барокавай аркі, пры аснаванні якой паказаны герб Трызнаў, а на ўсіх узроўнях прысутнічае галоўны элемент герба — лілеі. У цэнтры кампазіцыя з чатырох фігур; кожная з іх у ад-іюй (левай) руцэ трымае лілею, а ў правай руцэ і ў галаўным уборы мае сімвалы занят-каў памерлага: 1) паходня (на галаве вайско-вы пілем), 2) меч (на галаве княжацкая каро-на). 3) сэрца (на галаве епіскапская шапка), 4) труба (у прычоску ўплецена пер’е павы). Выінэй — Смерць косіць лілеі; памерлы Мікалай Трызна адлятае на аблокі, трымаю-чы ў руцэ свой гербавы знак. На самым версе аркі паказаны сімвал смяротпасці — чэрап, але той нрарос новымі лілеямі — гэтай алего-рыяй мастак паказвае, што вырастуць і расцвітуць новыя пакаленні Трызнаў.
Бібліятэка Ьыценскага манастыра была разрабавана яшчэ за часы скасавання уніі і да нашых дзён не тахавалася.
Найболып багаты царкоўны кнігазбор — бібліятэка Віленскай кафедральнай капіту-лы. У ёй знаходзіліся не толькі кнігі цар-коўнага ўжытку. але і тэалагічная і па-лемічная літаратура. II ры бібліягэцы за-хоўваўся таксама архіў кафедратьнага сабора і капітулы. I. Ярашэвіч знайшоў у ім даку-менты, якія сведчаць, што ў 160.3 г. для догля-ду за сваім кнігазборам капітула ўвяла паса-
ду бібліятэкара140. Бібліятэка капітулы на-паўнялася не толькі купленымі кнігамі. але і ахвяраванпямі, і даволі значпымі. Так, у 1603 г. яна атрымала 42 кнігі — збор канопіка Ам-брозія Вейнарта. У вялікім пажары Вільні 1610 і. бібліятэка згарэла, аднак адразу ж па-чалося яе аднаўленне. У 1630 г. некалькі дзе-сяткаў кніг для капітульнай бібліятэкі пада-рэваў епіскап Валовіч. Паводле падлікаў Л. Уладзімірава, да сярэдзіны XVII ст. яна налічвала каля 200 тамоў пераважна лацінскіх кніг.
Віленская капітула дала пачатак бібліягэ-цы езуіцкай калегіі (будучага універсітэта). Адбылося гэта ў маі 1570 г., калі па прапано-ве епіскапа Валяр’яна Пратасевіча езуітам перадалі кнігазбор віленскага суфрагана, бібліяфіла Альбіна, які памёр не пакінуўшы тэстамента. Арганізавана бібліятэка была гэ-таксама, як і іпшыя кнігасховішчы ордэна441. Паводле тэстамента караля і вялікага князя Жыгімонта Аўгуста. езуіцкай калегіі ады-ходзіла значная частка яго знакамітай бібліятэкі: «Кнігі таксама нашы ўсе, якія на гэты час у руках і хаванні Лукаша Гурніцкага, а потым у каго-небудзь будуць. няхай будуць перадатзены ў калегіум езуітаў у Вільні, які заснаваў у нядаўнія часы з нашае згоды віленскі біскуп Валяр’ян. акрамя градуатаў, антыфаналаў, агэпдаў, мшалаў, беатыкаў і іншых кніг да спявання і справе касцельных цырымопіяў прызпачаных. Тыя да касцёла св. Ганны, вышэй упамянутага, хочам, каб былі аддадзеныя. Але і тых кніг, якія езуітам аддаем, ёсць пе малая і не кепская частка: абавязваем айцоў езуітаў, каб былі за гэта павінны на кожную нядзелю і кожнае свята да касцёла св. Ганпы са свайго калегіума доб-рага прапаведніка слаць казаць і вучыць на-вукі і волі мілага Бога. наводле статуту су-светнае царквы»442. Акрамя каралеўскага па-дарунка бібліятэку значпа папоўнілі збор італьянскік і іспанскіх кніг Лукаша Красна-дубскага і бібліятэка падканцлера Казіміра Льва Сапегі, што захоўвалася ў Ружанах. Бібліятэку гэтую пачаў збіраць яго бацька Леў Сапега і ўсё жыццё працягваў папаўняць Казімір Леў. Спецыяльна складзены пры пе-радэчы каталог налічваў больш за тры тыся-чы кіііг — па тыя часы лічба надзвычай вялжая
Гравіраваны фрті-тыспй панегірыка на пахаванне пад-скарбія ВКЛ Міка-лая Тры.ты ў 1640
агокгеіеісг}. ОЬгаг ЬіГ\уу росі 'лгдК'сІегпсучч1ігас)і, осі сгааош пацІа'л'піергусЬ сіо копса лсіекп XVIII. Т. 2. ТЛТІпо, 1844. 8. 124.
4,11 СггеЫегі I Оц>апігас]а ЬіЫіоіек іегніскісЬ. ІліЫіп. 1971.
442 Катеска-Сп/сгоаа А. ВіЫіогека омаіпісдо)аяеІ1опа. \Угос1а%; 1988. 3. 34.
258
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
«03
7ЫГ5ГКІ55/2НО ВОМІ^О,
§о О
•>з,я «®3
«91. «к
•031
•Ы
4 X О ітлтт тх 4 > О
І>' 8АРІЕНАШ
РА1.А7ІХ0 \ПЛТ\51 1 (:
<»
§€•
<•
«•§?$
«э§» «03І 38
З|
О§1
ОЕЫЕКЛН ЕХЕКСІТУУМ МЛСМІ ОУСАТУІ ЫТНУА-
ІЧІІ ОУСІ, ВКЕ8ТЕЫ8І, МОНІЬОУІ-ЕЫ5І &с. &.с. САРІТАЫЕО.
Еммлцуп Еуітлсніу» ^Влгоітотскі. .Есіісісаіст.
2\Гяш/і сігснте&іс,$епасогЛт ‘Ш Тнотхшрасгосі-
* " Д лі г піоте/ІіЬЖтУніыет/ісасісіп* г 1 ?,те^рГ/сіатріі,асііггаЛаме ШЯЖ* ^0-
«<•
ЖёО ж
«&§Ь$ //>еснЫч ргітос сІергекепЗі/опсес, ех уніЬш со-1аРГІТп,іт-* Упіыег/ісаітапдніс. Уегйтір/а
>1 ** Т^аСагііпСегіогаіттеп/ііЛі^іінІсаснт/ерса-л ЛРІІ »< ар^егіЬш, Апітнт^, асі ІаЬотй тарпісы^іпет *Ха? », Іх ехкотге/сепсет, аЬ тісегіогі сІесеггеЬапс рго&ге/-"е^ сатеп кІебеат/ІнЛюгнттеотнт.^ іат теса,а уна рптаі паснга сІксісОгі-
|0 сІе/ірплЬ.
«Л^'і » ^іпеіі [есі енпсінт іп чі/сега Упіыег/і, е^оЛеп-
«ПР'Г Д р ^а>І ^аріспііе ор'1' іпсепіііеа Ытогсст, та ті-«Ф§^ <Ё* 3 іпсгеаіЫІй рег/на/іс Нмтапіслі: сйт сеі-^^І )(
’тапісМ- .........
) ( 2 тнег^
^ёв» Ьо Г9О
Дысертацыя адна-го з «акадэмікаў» Віленскага універсітэта з прысвячэннем Эмануэля Яўстафія Бжастоўскага віленскаму ваяводзе Лявону
Часта ахвяраванні на бібліятэку рабіліся не кнігамі, а грашыма. Адным з першых такіх даравальнікаў стаў Адам Вярбіцкі, які ў 1623 г. занісаў на калегіум маёнтак Блоні, з тым, каб з прыбыткаў штогод 100 злотых аддава-лася на бібліятэку. Болып як праз сто гадоў, памінаючы свайго дабрачыпнага продка, бра-ты Казімір і Міхал Вярбіцкія ў 1746 г. набылі
ў Вільні каменны дом, што называўся Ляўданскі, і пляцы на Зарэччы. Гадавы даход з іх, агульнай сумай 368 злотых, аддалі на памнажэнне бібліятэкі — гэта акрамя 16 000 злотых, што яны аднаразова ахвяравалі на рамонт і абсталяванне. Значнай і пастаяннай крыніцай папаўнення бібліятэкі універсітэта быў абавязковы экзэмпляр выданняў ака-дэмічнай друкарні
Пад час шведскай вайны езуіты здолелі вывезці кнігі ў Кёнігсберг, пры гэтым знач-ная колькасць іх згубілася. 21 лютага 1773 г. бібліятэку наведаў Іосіф Залускі — кіеўскі і чарнігаўскі біскуп. вядомы збіральнік кніг і бібліяфіл. 3 гэтай нагоды студэпты і выклад-чыкі напісалі адмысловы «Верш», а уні-версітэцкая друкарня выдала яго асобнай кнігай. На ўрачыстай цырымоніі прывітання стваральніка польскай нацыянальнай бібліятэкі ніхто не мог і прадбачыць, што сла-вуты кнігазбор Віленскай акадэмй сустрэ-нецца праз няпоўныя 50 гадоў з бібліятэкай Залускіх на берагах Нявы у Санкт-Пецяр-бурзе.
Пасля скасавання ордэна ўсе езуіцкія бібліятэкі былі перададзены Галоўнай Літоўскай Школе (у якую быў ператвораны універсітэт). Новаарганізаваны лекарскі фа-культэт патрабаваў большай колькасці сучас-най медыцыпскай літаратуры, і Эдуканый-ная камісія набыла для яго кнігазбор прафе-сара Бісіо; пазней Станіслаў Аўгуст падара-ваў значную колькасць кніг па медыцыне і натуральнай гісторыі443.
Цяжка падлічыць, колькі кніг было ў на-рафіяльных касцёлах, бо не ўсе яны мелі бібліятэкі. Паводле падлікаў Г. Вычаўскага, у Кракаўскай епархіі ў канцы XVI ст. на 528 касцёлаў было 165 бібліятэк444. Калі да-пусціць, што такія ж суадносіны касцёлаў і бібліятэк былі ў Віленскай і Луцкай дыя-цэзіях (епіскапіях), то колькасць каталіцкіх парафіяльных бібліятэк (збораў пераважна невялікіх) толькі ў беларускіх землях Вялікага Княства Літоўскага, што ўваходзілі ў склад Віленскай і Луцкай каталіцкіх епархій, было паступнае (табл. 10, дадзеныя па колькасці парафій паводле Юрыя Турон-ка445).
Сапегу.
Выданне, невядо-мае бібліяграфіі. Вільня, акадэміч-ная друкарня, па-чатак XVII ст.
443 Віеііпзкіў. Гіпіімегеуіеі ^УіІепккі (1579—1831). Т. 1. Кгакдл', 1899/1900. 8. 133—135.
444 П'ус.гагезкі Н. ВіЫіоСекі рагаііаіпе фесегц кгакслухкіе] V/ ксЬіІкн XVI V/. // Роіопіа засга. 1933/1934. 2. 2/4.
445 Туронак Ю. Фармаванне сеткі рымска-каталіцкіх парафіяў у Беларусі (1387—1781) // БГА. 1995. Сш. 2. С. 173-194.
УЗДЫМ I КРАХ ЛІТОЎСКАЙ КУЛЬТУРЫ
259
Табліца 10
Каталіцкія парафіяльныя бібліятэкі
Гады 1500 1550 1669 1744 1781
Колькасць касцёлаў 90 152 232 244 243
Прыкладная колькас.ць бібліятэк 28 47 75 76 76
Характэрным прыкладам бібліяфіла, які жыве далёка ад кнігавыдавецкіх цэнтраў, але нры тым вельмі арганізавана і «планава» збірае кнігі (з 1658 г.), з’яўляецца адданы слуга Багуслава Радзівіла губернатар Слуц-кага і Копыльскага княстваў Казімір Кла-коцкі. Ёя быў добра інфармаваны аб най ноўшых французскіх, нямецкіх і італьянскіх выданнях, цікавіўся, на якіх мовах выда-валіся патрэбныя яму гворы. Галоўным пас-рэднікам у забеснячэнні яго кнігамі быў Збігнеў Морштын Ян Рэйер з Кёнігсберга. У карэспандэнцыі Клакоцкага сустракаюцца шматлікія ўнамінанні нра кнігі і просьбы на-быць іх. Клакоцкі прасіў гаксама прысылаць навейшыя каталоп кшгагандляроў Кёнігс-берга і Франкфурта-на-Одры, а потым адсы-лаў іх з уласнымі закрэсліваннямі і дапіскамі адсутных у каталогах назваў. Сярод заказа ных кніг ёсць рознамоўныя кнігі разнастай-най тэматыкі — рэлігійныя. геаграфічныя, гістарычныя, правазнаўчыя. Клакоцкі вельмі высока ацэньваў узровень гандлю кнігамі ў Гданьску і часцей за ўсё раіў менавіта туды перасылаць яюныя заказы; спвярджаў, што ў Кёнігсбергу кепскія «бібліяполы», яны не імкнуцца набываць кнігі «гесепііогез», но-выя, на якія меўся б большы поныт. Для па-паўнення свайго збору Клакоцкі прыдбаў ру-капісныя і друкаваныя кшгі з бібліятэк двух памерлых у Прусіі арыян: Тэафіла Крэллю-Спшоўскага і Іосіфа Нарановіча-Наронска-га. Ёсць думка, што сярод іх кніг, па ўсёй ве-рагоднасці, знаходзіўся вядомы твор Іосіфа Нарановіча-Наронскага «Кнігі навук матэ-матычных»146.
Збіральніцкая дзейнасць К. Клакоцкага зрабіла Слуцк значным кніжным цэнтрам не толькі Беларусі. Пра яго цянер ведалі ў буйнейшых выдавецкіх і кшгагандлёвых прадпрыемствах Заходняй Еўропы.
АсІ Маіогет Псі ^Іогіат, 13 Етрагэе Ііпе огі^іпаіірес* сасо сопсерссе Ьопогсш.
‘’Тіаі'Ке* .,пі>тІшпіапашпі ,п огЗіпс асіргіііа-нДГТі® »т<»отцв,ш«ЬтіІігГсііскмып а(1с-фіеікіат,Зігесгш.і Ооппі5,еіІ Госіе-[Э-уі,.гг> (»5 ех сопшпіШопеОотіііі,& Гегаі, Лл рань, &. Ып,пі.ігі4&(гттлгеіцкап5і рірш сЛ сопііаса ех рІц.-іЬьз ЗотіЬпз зЗ готтоЗіш с шепЗцт.Госіесаі. сшісазсП сх рІшіЬпз ра^із асі Ьепс & огсііпасе Ушсікіііт, сопЛігша сотіпшілаз. Іэопніз рпог «А гхесшюпе, сшісаз іпсспгюпе.
С Егтііей апітаспт Оопіші іпііттепптаЛшііт, 1 □ НшсчіюпЗі:,орсіз&сіЬсіз.зсіІііЬспсІа Ітегсоп.
ШДС5 сііо рікіог т уегЬіз, іп орсгс ЬопеПаз, іп ат ггіоатог, іп сотіеНасюпе тосіег.іііо. Вопчіуісіпііз, сЛ а.шсі <)ііоЗ Іат ргхЗшт Гассгіііпз Ьопат есіосапопст сі :Ьсп епкіігс еоз 4,- Ьес.іп ЗіГсірітіз, Ьісегапз, Мсійса, Еі-₽<ігаші.і,&Сутпаін’са, чнашт ііопеііш расе апс Ьеііо уііп; Нішзр.,гепсісісЬсС,атогст,1іОпогст, оЬесііспсіат,
ЬДЗДДДДДАА^ДАА
<2® СА СО СО Са) СФ сд® СЛ>
Апошняя старонка з той жа дысертацыі.
* * *
У агледжаны перыяд кпіжпасць стала тры-валым элементам культуры усяго ў XVI ста-годдзі ў ВКЛ было выдадзена каля 500 на-зваў, у 17 стагоддзі колькаець выданняў па-вялічылася да амаль 5000. Грамадства нрыз-вычаілася да шматмоўнасці кніг і іх шмат-канфесійнасці Дзеячы кнігі — аўтары, друка-ры, мастакі-гравёры — супрацоўнічаюць з за-казчыкамі розных веравызнанняў: у пратэс-танцкіх друкарнях выдаюцца каталіцкія кнігі, у каталіцкіх — панегірыкі права-
мі. Внсішаісі-Реісоіга Р. Кахіпііег/ Кгху.чгіоГ Кіокоскі і іішкагіііа \\ іівско. 8. 166.
260
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
слаўным магнатам і шляхціцам і да т. п.; хаця часам сутыкаемся і з адваротным бокам тале-ранцыі — спаленнем кніг іншаверцаў. У гэты ж час складаюцца вялікія кнігазборы, пры-ватныя і царкоўныя. Кірылічная кніжнасць дасягнула найбольшай разнастайнасці рэ-пертуару.
У сучасным кнігазнаўстве ёсць гіпотэза Я. Неміроўскага аб актыўным удзеле ўрад-нікаў ВКЛ у падрыхтоўцы першых кіры-лічных друкаваных у Кракаве ў 1491 г. кніг. Падставы для гэтага дала беларуская прыпіска на лацінскай кніжцы, падоранай бібліятэпы Ягелонскага упіверсітэта: «Кніга Адама Якубовнча с Котрн с Лптвы, волостн Городепское», таксама тое, што бацька магістра Адама, пісар і сакратар вялікага кня-зя Якуб здабыў на Маскве «праўленыя» спісы кніг, сярод якіх падрукаваныя пазней Швайпольтам Феолем Асьмагласнік і дзве Трыёдзі. Веліч подзьвігу Францыска Скары-ны акрамя перакладу Бібліі і стварэпня нова-га мастацкага аблічча кнігі яшчэ і ў тым, што пачаўшы друкарскую дзейнасць за мяжой, ён здолеў перанесці варштат на Радзіму, зрабіўшы Вільню на доўгія часы цэнтрам бе-ларускага кнігадрукавання. Аднак за выклю-чэннем Статута ВКЛ, некалькіх палемічных твораў і панегірыкаў, кірылічныя друкава-ныя кнігі застаюцца царкоўнымі. Мастацкая літаратура, гістарычныя творы, уключаючы летапісы, падручнікі (акрамя падручнікаў славянскай мовы) і іншыя кнігі выдаюцца пераважна на лацінскай і польскай мовах — надрукаваны ў Вільні ў 1642 г. беларуска-моўны сатырычны твор лацінкай — з'ява дас-таткова рэдкая447. Хоць вядома шмат ру-капісных кірылічных спісаў падобных кніг, аднак тыражы рукапісаў і друкаў былі непа-раўнальныя — грамадства памалу, але ўпэўнена паварочвалася да паланізацыі. Пра-
васлаўныя інтэлектуалы разумелі патрэбу ў асвеце, у пашырэнні рэпертуару чытання, але адны, як імігрант князь Курбскі, пачыпалі дзеля гэтага працаваць над перакладамі на славянскую (грэбуючы мясцовай «простай рускай») мову патрэбных і важных твораў, а іншыя без асаблівй развагі запаўнялі месца на паліцах гатовымі выданнямі, не абцяжар-ваючы сябе клопатам успомніць мудрасць св. Іаана Лесвічніка: «...Пакуль не прымеш сілы духоўнае, не чытай кніг, чужых для права-вер’я, таму што яны поўныя цемры, і цемра-шаляць розум нямоглых».
Уніяты пачалі тую багаслоўскую працу, якая засталася ў гісторыі не толькі як помнік азнаямлення лаціна-польскага свету з набыт-камі грэка-візантыйскай царкоўнай культу-ры, але — шырэй — як пошук рэлігійна-куль-турнага кампрамісу. Адной з выразных праяў гэтай працы стала дзвюхмоўная кніга докта-ра тэалогіі Пахомія Агілевіча, якую надрука-валі ў 1671 г. віленскія базыліяне. Вось да-кладны пераклад яе тытула: «ЕсрЬопепша грэчаскай літургіі. Гэта значыць тое, што пад час літургіі святар (дыякан) і хор у голас толькі спяваюць. Са службаў св. Васіля Вялікага і св. Іаана Златавуснага выбрапае і мовай славенскай, а шрыфтом польскім, з но-вым перакладам на польскую мову на су-працьлеглых старонках пакладзенае... тамса-ма ГАРМОНІЯ альбо кароткае ўзгадненне ў абрадах. паміж імшой св. рымскай і літургіяй грэцкай; з тлумачэннем абрадаў і далучэннем спосабаў набожнага і ўжытковага спосабу слухаць святую службу як рымскую, так і грэцкую; напісана і да друку пададзена... у Вільні, у друкарні манастыра св. Тройцы ай-цоў базыліянаў, году Гасподня 1671». Крох-кая раўнавага рэпертуару і гармонія кам-прамісу сталі галоўным набыткам гэтага пе-рыяду развіцця кніжнай культуры.
447 Кбгускі Е. «Кгоіойіпе Сга^аейіе» — піегпапа заіуга оЬусгаіоіуа г XVII ч'іекц//Ратіе(ііік Ьісегаскі. 1978. I.
5. 167.'
Культурная перыферыя Рэчы Паспалітай (1648-1795 гг.)
ГІСТАРЫЧНА-КУЛЬТУРНЫ ПРАЦЭС НОВАГА ЧАСУ
Панаванпе Яна Казіміра, малодша-га брата Уладзіслава IV, прый-шлося на 1648—1668 гг. і стала лагічным завяршэннем таго пе-рыяду, калі Вялікае Княства маг-ло мець культурную палітыку самастойнай дзяржавы. Маладога Яна Казіміра выхоўвалі польскія магнаты Ян Астрарог і Міхал Ка-нарскі, а таксама езуіты, галоўным чынам Пшамыслаў Рудніцкі. Вучыўся каралевіч ня-доўга, але абавязковую праграму падрых-тоўкі, дзе асноўнай была вайсковая практы-ка, выканаў. У 1629 г. дваццацігадовы Ян Казімір ваяваў са шведамі, пазней браў удзел у Смаленскім паходзе супраць Масквы, у вайне з Турцыяй. У 1636 г. ён паступіў на службу да германскага імператара; праз два гады рушыў у Іспанію, але па дарозе, у Фран-цыі, быў арыштаваны наводле загаду герцага Рышэльё і пэўны час прасядзеў у турме. Вы-зваліць каралевіча са зняволення дапамагаў гёнуэзскі гуманіст Дж. Б. Салуца. За гэтую паслугу яму была падараваная адна з самых прыгожых кніг, што захоўваліся ў Вільні з ча-соў Ягайлы, — «Андэгавенскі легендарый»1. 3 Францыі Ян Казімір паехаў у Італію і насу-перак волі брата-караля паступіў у ордэн езуітаў. Пасля двухгадовага навіцыяту вый-шаў з ордэна. але яшчэ праз пару месяцаў (28 мая 1646 г.) атрымаў ад папы сан карды-нала (праз год ад яго адмовіўся). У лістапа-дзе 1648 г. абраны каралём і вялікім князем, у маі 1649 г. ажаніўся з удавой брата, Людвікай Марыяй.
Гады няспынных і бясслаўных войнаў, ро-кашаў, здрадніцтваў, анархіі, пагроз самому
існаванню дзяржавы, вышэйшым выяўлен-нем чаго стала расійска-шведскае заваяванне 1654—1667 гг., якое атрымала назву «па-топ», — вось што было асноўным зместам па-навання апошняга Вазы. Паказальны і лёс караля, які ў рэшце рэшт адрокся ад трона, пераехаў у Францыю і памёр (у 1672 г.) аба-там парыжскага абацтва Сен-Жэрмен дэ Прэ.
У грамадстве і грамадскай свядомасці шы-рока распаўсюдзіліся настроі заняпаду, кан-ца, трагічнасці, узмацнілася цікавасць да пе-рыядаў дэкадансу, распаду і падзенпя вялікіх дзяржаў. Прадстаўнік славутага роду Ру-дамінаў з Браслаўскага павета Андрэй Ру-даміна пераклаў лацінскую кнігу Япа Хокера «Аб зменлівасці царстваў». Вось урывак з яе: «Усе дзяржавы ад пачатку з’яўляюцца часо-вымі і канец свой, як і людзі, маюць. Хто асірыйскую дзяржаву зруйнаваў? Хто афіня-наў моцы пазбавіў? Хто македонскую сілу за-губіў? Не іншая таму прычына, толькі такі прыродны парадак у людскіх справах... Па-трэба таго была, каб альбо ад сілы іншых тыя ўсе дзяржавы ўпалі, альбо з гадамі старэючы самі ад гэтага загінулі»2. Гэты меланхалічны твор друкарня універсітэта выдата ў Вільні якраз напярэдадні «патопу», а перавыдала ў 1738 г.3, калі ВКЛ было ўжо толькі наміналь-най дзяржавай.
«Патоп» адбіўся і на кніжнай культуры. У час вайны 1654—1667 гг. актывізаваўся «кнігаабмен» з Маскоўскай дзяржавай, які набыў форму вывазу кніг-трафеяў (і Ку-цеінскай друкарні) на ўсход. 3 другога боку, на захад, у Вялікае Княства, быў скіраваны масавы прывоз маскоўскай кпігадрукарскай
1 Зараз захоўваецца ў бібліятэцы Ватыкана (РахіегЬ }. 5і., ]апоска М. Роіопіса агІузСусгпе XV гЬіогасЬ хуаіукапзкісЬ. Ссіапхк, 2000. 8. 32—33).
2 Скокіегў. О осітіапіе рапзГху у г§цЬіе рапшчсусЬ у о зіцзгпут гаіцпкц. \Уі1по. 1652. 8. 3.
3 Серіепё К., Реігаынкіепё I. Уііпіацз акаііетуоз храцзГцуёз Іеісііпіаі 1576—1805. № 251, 1346.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
263
Андрэй Младзя-ноўскі. Аб святых патронах Поль-шчы і Літвы. Гравіраваны на метале фран-тыспіс з прысвя-чэннем віленскаму ваяводзе і вяліка-му іетману Міхаілу Казіміру Пацу выконвае ролю тытула: мае загаловак і год выдання (1671).
Лацінская эпігра-ма унізе старонкі: «Спяшайся напе-рад, імклівы коннік, спяшайся. Прарвіся праз ка-лоны, о стара-жытны герб і су-цяшэнне зямлі ліцвінаў. У цябе наперадзе кро-чыць правадыр узброены непера-можнай зброяй і лапаецца за зброю войска ня-беснай краіны. Нічога іншага такі правадыр са святым войскам не загадвае, як толькі ЯШЧЭ ДАЛЕЙ прары-вацца па слаўным шляху».
прадукцыі, часцей за ўсё непераплеценых бо-гаслужбовых кніг. Фатальным для выдавец-кай справы пратэстантаў Вялікага Княства Літоўскага стала смерць аднаго за адным, беспатомнымі, двух магутных апекуноў гэтай канфесіі — Багуслава і Януша Радзівілаў. У выніку спыніла дзейнасць Любчанская дру-карня, заняпала Кейданская, а ўрэшце і Слуцкая.
Пасля «патопу» прастора Вялікага Княст-ва здавалася пусткай: зруйнаваныя гарады, разбураная гаспадарка. знішчанае альбо зведзенае ў палон насельніцтва. Не была вы-ключэннем і кніжнасць — спаленыя дру-карні, разрабаваныя бібліятэкі, вывезеныя на новыя месцы манахі-кнігапісцы і друкары. Пад час праўлення Міхала Карыбута Вішня-вецкага (1668—1673) у ВКЛ налічвалася
264
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
8. САЬЫСАМУЗ
ОУХІЫ ЕХЕК.:: СОШТЛЫІІЫІ МАСМІ.
ВеПірг іпніЯгт ццет Мягт юон /Іганіг ія агтіі'.
Ія т&ііорвсіг соггаіі іНе /гп».
Он?4Маг( поп гарші, гарінпі рег/ере Репаіетг
Ілрі/а^о [цеяіі реіот V е/Те іоуя,
ЕЬО*
дэ.г хн
Старонка з кнігі Андрэя Младзя-ноўскага «Аб свя-тых патронах ГІолыачы і Літвы*. «Воляй віленскага гравёра Тамаша Шнопса». Вільня, 1671 г.
Партрэт Льва Сапегі работы данцыгскага гра-вёра Вільгельма Хондзія, 1621 г.
толькі палова ад той колькасці насельніцтва, што была перад 1650 г.
Алегорыю зруйнаванага грамадства можна ўбачыць на гравюры 1671 г. з кнігі папуляр-нага аўтара-езуіта, выкладчыка ў полацкіх і віленскіх школах Андрэя Младзяноўскага — коннік-Пагоня, што скача да двух Геракла-вых слупоў па суцэльнай пустэльні. У верх-няй частцы гравюры — кароль, епіскапы ў візантыйска-грэцкіх і рымска-лацінскіх уб-раннях, народ4. Подпісы пад шматлікімі вы-явамі гэтай кнігі называюць святых патронаў Польшчы і Літвы, часам толькі Літвы. Да апошніх належаць св. Мікалай, св. Георгій,
св. Галікан. Пры гэтым святы Галікан вельмі падобны на Льва Сапегу з гравіраванага пар-трэта данцыгскага гравёра Хондзія.
Тым не менш, краіна паволі адбудоўвала-ся, колькасць насельнікаў павялічвалася. Но-вае грамадства і новыя пакаленні, што выра-сталі з папярэдніх, не імкнуліся паўтараць іх. Пачынаюць панаваць новая архітэктура, но-выя законы, новая літаратура і музыка. Пас-тупова не толькі аднаўляюць працу старыя варштаты, але і ўзнікаюць новыя. Прапа-веднікі ўсіх канфесій рыхтуюць для сваіх слухачоў-прыхаджан новыя казанні, у якіх свет і яго вечныя ісціны растлумачаны ўжо іначай. Усё гэта патрабуе новых кніг, пера-важную большасць якіх друкуюць лацінкай, на польскай мове. Колькасць выданняў на лацінскай, славянскай і «рускай» мовах імкліва змяншаецца. У той жа час ацалелыя ад ліхалецця кнігі захоўваюць старыя трады-цыі, мацуюць даўніну сваім аўтарытэтам. Кніг таго перыяду, калі амаль суцэльна нана-вала кірылічная культура, захавалася дастат-кова шмат, каб грамадства не пазбавілася гістарычнай памяці. Польскамоўныя прафе-сары Віленскага універсітэта, напрыклад, мусілі з пашанай успамінаць занядбаную і
4 Аўтарам і-равюры лічыўся Іван Шчырскі, алнак украінскі мастацтвазнаўца Д. Стэпавік выявіў, што мастаком быў віленскі залатар Тамаш Шнопс (Степовык Д. В. Іван Шнрськнй. Кнів, 1988. С. 26).
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
265
напаўзабытую «рускую» мову пры кожным перадруку Статута ВКЛ і пераконваць чыта-ча, што іх выданне ёсць найдакладнейшы пе-раклад з арыгінала.
На прасторах Расіі працягвалі жыць но-вым жыццём кнігі, што прывезлі маскоўскія салдаты з паходаў на Вялікае Княства. Часта новыя гаспадары ўкладвалі трафеі на памі-нанне сваёй (ці сваіх блізкіх) душы, не звяр-таючы ўвагі на запісы былых гаспадароў — забарону «аддаляць» іхнюю ахвяру і праклё-ны таму, хто гэта зробіць. Як прыклад можна прывесці два Евапгеллі з Полацка. Адно бы-ло ўкладам архімандрыта Іоны Данілавіча ў царкву апосталаў Пятра і Паўла на Полацкім замку; у 1677 г. яно было ўкладзена ў царкву Раства Багародзіцы ў Вятцы Багданам Яфімавым сынам Родзічавым5. Другое зака-заў і ўклаў на прастол Увядзення Бага-родзіцы на памінанне па сабе і па сваіх баць-ках полацкі епіскап Нафанаіл, а ў 1645 г. яно было ўкладзена другі раз — у Барысаглебскі манастыр паблізу Растова Вялікага. Зноў у Растоўскім павеце Евангелле Нафанаіла ўклаў «прп казначее Пнмнне н прп всеп бра-тпе» «по себе н по свонх роднтелех» ігумен Варлам Хватаў6. Абодва кніжныя трафеі па-казваюць, такім чынам, што для сярэдняга маскоўскага праваслаўнага чалавека XVII ст. псіхалагічнага бар’ера для парушэння запа-вету папярэдняга ўкладчыка не было. Гэта, як нам здаецца, стварала спрыяльную мараль-ную глебу для пашырэння ў канцы XVII стагоддзя уніі на праваслаўных землях ВКЛ.
Пазнейшыя заказы велікарускімі стараве-рамі богаслужбовых і чэцціх кніг у друкар-нях уніяцкіх манастыроў — вынік збліжэння гэтай галіны праваслаўя са светам каталіцыз-му, збліжэння, вымушанага абставінамі.
Ужо пасля таго, як закончыліся часы ваен-нага супрацьстаяння Маскве, у расійскай сталіцы з’явілася знакавая для гісторыі і бу-дучыні ВКЛ кніга. У 1672 г. у Пасольскім прыказе баярын Артамон Мацвееў кіраваў збіраннем звестак па гісторыі дынастыі Ра-манавых, а таксама інфармацыі аб замежных краінах, з якімі цары мелі дыпламатычныя дачыненні. Перакладчык Мікалай Спафарый і пад’ячы Пётр Далгаво рыхтавалі па кожнай
дзяржаве (датычна яе зносін з Расіяй) гіста-рычную даведку і ўдакладнялі тытулатуру гаспадароў. Упершыню ў культуры Мас-коўскага царства выява папы рымскага апы-нулася побач з партрэтамі патрыярхаў — кан-станшнопа.’іьскага, іерусалімскага і маскоў-скіх. Іконнікі малявалі партрэты кіраўнічых асоб, залатапісцы пісалі дзяржаўныя і зя-мельныя гербы і арнаментатьныя рамкі (уся-го працавала не менш чым 12 чалавек)7. Хут-ка велізарны фаліянт быў закончаны. Кнігу, якая атрымала назву «Тьггулярнік», альбо
Св. Мікалай. Гравіраваная застаўка ў кнізе «Акафісты і ка-ноны».
Магілёў, 1693 г.
5 Ннкольскый А. Н. Оішсанне рукопнсей, храняіцнхся в архнве Святейшего Правііте.чьствуюшего Сннода. Т. 1. СІІб., 1904. С. 6-7.
6 Аддзел рукапісаў РНБ, ЕІ.39. — Укладны запіс Нафанаіла змяшчаецца на 13-м аркушы, запіс Варлама Хва-тава ўяўляе скрэпу (па адным-два словы на кожнай старонцы) на 59 аркушах, ад 14-га да 73-га.
7 Кудрявцев Н.М. «Нздательская» деятельность Посольского пряказа: (К нсторіш русской рукопнсной кннгн во второй половнне XVII века) // КНМ. 1963. Сб. 8. С. 186.
266
ГІСТОРЫЯ БЬЛАРУСКАЙ кнігі
Маскоускі «Тытц-чярнік» 167? г. Дзяржаўны герб Вялікага Княстеа Літоўскага, афіцыйны малю-нак Пасольскага прыказа.
Маскоўскі -Тыту-лярнік» 1672 г.
Герб Кароны Польскай.
«Корань Расійскай дзяржавы», пакінулі для практычнага карыстання ў Пасольскім пры-казе, таму па заказ цара Аляксея Міхайлавіча ў наступным годзе зрабілі яшчз два паасоб-нікі меншага памеру — «на верх», г. зн. для натрэб царскага двара і сям’і\ Канцэпцыя по-вазаказаных паасобнікаў была пекалькі зме-неная — павялічана колькасць партрэтаў: на жаданні цара папісалі «персопы» ўсіх яго дзяцен (што не супярэчыла ідэі кнігі) і дадалі парірэты гаспадароў Рэчы Паспалітай, пачы-наючы ад Стэфана Баторыя. Гэта было навіной і падкрэсленым вылучэннем бліжэй-шых суседзяў. ВКЛ у гэтым царскім пад-ручніку пададзена раней за Польшчу, з усіх замежных краіп яму адводзілася найбольш месца.
Тэксты «Тытулярніка» сталі знакам пера-ходу расіпскай гістарычнай свядомасці ад ле-тапісання да гістарыяграфіі новага часу9. Змешчаны адразу за выявай Пагоні тэкст тлумачыў правамоцнасць маскоўскіх цароў мець тытул вялікага князя літоўскага, а зна-чыць. і права на ўключэнне ВКЛ у Расійскую дзяржаву. Разам з тым выпісаны «крыўды» на Полыпчу, напрыклад няправільпае тыту-
лаванне пасламі Япа Казіміра цароў і патры-ярха, праз што «всему Россмйскому царст-впю учннены злые безчестья н укорнзны, н хулы, чего не токмо велпкнм государем хрн-стнянскнм, помазанннком божнпм, н просто-му человеку слышать не годнтца». Разбіраю-чы радавод каралёў Рэчы Паспалітай, «Тыту-.іярнік» пад 7086 (1578) г. цалкам прыводзіць тэкст іраматы Стэфану Баторыю, дзе ад імя маскоўскіх баяр паведамляецца пра пахо-джанне рускіх князёў ад Аўгуста-кесара і іх «брацтва» з іншымі еўрапсйскімі гаспада-рамі: «А Седмпградцкого государства нпгде есмя не слыхалн», і «государю вашему Сте-фану с намн в родном братстве бытм непрн-гоже»10.
Развіццё канцэпцыі пабудовы «Тыту-лярніка» (а ўскосна — і палітычных поглядаў маскоўскіх цароў на ВКЛ), як нам здаецца, можна звязаць з асобай Сімяона Полацкага. Ён быў настаўнікам царэвіча Фёдара Аляксе-евіча, у тым ліку выкладаў гісторыю. Яго ўспрыняцце сваёй радзімы як Літвы і, адна-часова, «рускага» краю, якім здаўна кіравалі неаднойчы пародненыя паміж сабой гаспада-ры, не магла не ўплываць на назнейшую
н Зараз першы паасобнік «Тытуляршка» захоўваецца ў РДзАСА а два іпшыя — у Пецярбурзе: у бібліятэцы Дзяржаўнага Эрмітажа і ў Аддзеле рукапісаў РНБ (шыфр Эрм. 440).
9 Каган-Тарковская М.Д. «Тнтулярннк» как ігереходная форма от псторнческого сочнненяя XVII в. к нсторно-графнн XVIII ь // ТОДРЛ. 1971. Т. 26.
10 Тамсама. С. 59.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
267
пазіцыю царскага двара. Рыхтуючы да друку ў «верхняй» друкарні самыя розныя кнігі, Сімяон пераносіў вопыт вядомых яму беда-рускіх выдавецтваў ВКЛ у Маскву. У пры-ватнасці, ён выкарыстаў куцеінскае 1637 г. выданне «Гісторыі пра Варлаама і Іасафа» пры падрыхтоўцы свайго, 1680 г„ выдання гэ-тай кнігі, праз «Тэстамент» знаёміў чытачоў з панегірычнай кнігай і г. д.11 Пагоня на мінія-цюрах «Тытулярніка» сустракаецца некалькі разоў: спачатку як ілюстрацыя аднаго з царскіх тытулаў (вялікі князь літоўскі), по-тым як дзяржаўны герб ВКЛ і, нарэшце, як элемент гербаў беларускіх гарадоў Віцебска, Полацка і Мсціслаўля. Асобны аркуш для Пагоні як дзяржаўнага герба — падкрэслена асобна ад польскага Белага арла — недвух-сэнсоўная дэманстрацыя погляду Масквы на
Рэч Паспалітую як на дзяржаву двухчастка-вую, федэратыўную.
Пра ўвагу Масквы да Вялікага Княства ведалі ў Вільні. Але ніхто з сенатараў і вы-шэйшых урадавых асоб не стварыў «рускай», хай сабе і не прамаскоўскай, апазіцыі, як гэта бывала ў часы Аляксандра Ягелона, Баторыя ці таго ж Жыгімонта III (Віленскае брацтва, за якім стаялі Апнскія). Цяпер большасць з тых, хто не дыстанцыраваў ад палітыкі, цяг-нуліся да Варшавы мацаваць саюз з Польш-чай; моцных прыхільнікаў непасрэдных су-вязей з Прусіяй і Брандэнбургам пасля Багу-слава Радзівіла не засталося. У Маскве пры-маюць гэтыя правілы гульні — тут усё часцей гучыць тэма расійска-польскіх дачыненняў, пры гэтым Вялікае Княства Літоўскае упамінаецца як гістарычная тэрыторыя, на
Акафісты і кано-ны.
Разгорт з пачат-кам канона аб Ук-рыжаванні Гас-поднім. Гравёр Максім Вошчан-
ка.
Магілёў, 1693 г.
11 Сетіін Ф. Н. «Тестамент» в нзданіш Снмеона Полоцкого // Русская старопечатная лнтература (XVI — пер-вая четверть XVIII в.). [Т. 4]: Снмеон Полоцкнй н его кннгонздательская деятельность. М„ 1982. С. 105—115.
268
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Акафісты і кано-ны.
Медзярыт Максіма Вош-чанкі <-Прчпа-ведзь Хрыста пе-рад народам». Магілёў, 1693 г.
якую мае правы пануючая ў Расіі дынастыя. Паняцце «Полыпча», якое спачатку было рэ-фрэнам, стала дамінантай.
Панаванне Яна Сабескага (1674—1696) пачалося з бліскучай перамогі над туркамі пад Хоцімам. Гэтая падзея, важная для ўсёй Еўропы (спынена турэцкае напіэсце!), знай-шла адлюстраванне ў шматлікіх кпіжпых вы-даннях. Адным з такіх выданняў стала і кніга з апісаннем тэатральнай дзеі, што адбылася 12 кастрычніка 1783 г. — у юбілей Хоцімскай бітвы (Вільня, 1784 г., друкарня акадэміі). Болып таго — узрасла акгыўнасць у грамад-стве, звязаная з імкненнем з боку ВКЛ ума-цаваць Рэч Паспалітую — імкненне, якое хут-ка разбілася аб рэлігійную, сацыяльную. моў-
ную, заканадаўчую пярэстасць грамадства Вялікага Княствэ. Характэрным прыкладам з’яўляецца арганізацыя. дзейнасць і запяпад Слуцкай друкарні (1673—1688) і спроба фрапцысканцаў друкавапь кпігі ў Гродне (1679).
3 другога боку, маі"чымасць развівацца ад-носна самастойна для ВКЛ заставалася. Прыкладам гэтай тэндэнцыі можа служыць Магілёў. Тут не толькі развівалася гаспадарка (гандаль і рамёствы), але і расквітпела кніж-насць — пісаліся гарадекія хронікі, працавала друкарня.
У канцы XVII ст. ад езуітаў пачала рас-паўсюджвацца новая ідэя — нібыта мясцовая «літоўская» самастойнасць шкодзіць ства-рэнню моцнай агулыіай з Полыпчай дзяржа-вы. Гэтая думка часга ўзнікае ў кнігах, што выдае акадэмічпая. цалкам падкантрольная ордэну, друкарня. Як прыклад можна раз-гледзець панегірык. напіеаны на пахавэнне (у 1695 г.) жонкі падканцлера ВКЛ Караля Станіслава Радзівілэ - Кацярыны Радзівіл: «Усход нес.мяротнай славы на заходзе смя-ротнага жыцця...»12.
Яго аўтар — сын пінскага харунжага, аўды-тар Віленскага універсітэта Геранім Гадэбскі. Большасць тэкстаў ён напісаў на лацінскай мове, прынамсі славаслоўе да роду Ра-дзівілаў, добрыя словы аб памерлай і г. д., а ў канцы пекалькі вершаваных і празаічных твораў па-польску з прысвячэннем Ганне Сангушпы з Радзівілаў. Тэксты і тры гравю-ры з сімвалічнымі малюнкамі праводзяць думку аб тым, што гербавы Чорны арол Радзівілаў, які так падобны да польскага ка-роннага Белага арла. не павінен быць з ім у антаганізме. Наадварот, ён павінен спрыяць лольскаму Арлу шчасліва злучыцца з гербам Пагоні — такі саюз забяспечыць росквіт і пе-рамогу над ворагамі. Апошні верш гэтай кнігі, названы «Карона светла асвечанага Ар ла і Пагоні пасля пераадолення антаганізму», пачынаецца такімі радкамі:
3 цг ро апіа^опіеу зкіоп зі? сіо Когопу
2 Ро^опХ Оеі? сігіеіпу у шегтуусфгопу.
МіесЬау ге м/іепіес Іацгохуу
Хтуусі^зкіе оіосгу діохсу...
Пасля антаганізму — схіліся да Кароны, 3 Пагоняй Арол мужны і непераможны.
Няхай жа вянок лаўровы
Пераможцаў пакрые галовы .
12 ХагЬыгіепё I)., ХагЬшаз 5. XVII а. Ьіейіуоі Іоіупізкц кпуйЧ г>цга5аз. № 368.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ (ІАСПАЛІТАП
269
Іі№1ф7>У'У гммкп / -V /05’
О К1 Е \т $ ІММОКТАЫ8 ОЬОКІЖ, Ш ОССІОЕКТЕ,
VI Г.Р. М О К Т А Ь I V
КЕСІО. ПУСЛІД, &ГАОЕКАТО .ітКІУМ.СЖНАТАКУМф наміыакум 4рсемеюке 5ЕКЕМ155ІМ V 8;
А СЕЬ8І88ІМА ЬССЛІД КЛОІМЫА МА АОУІЬЛ ОВ5ЬК\ А7 V 5.
вУВМІДКЕІЧТАЫА ІУ51А, 8ЕКЕМ188ІМ А, ас СЕЕ81881МА 8 К. I РКІКСІРІ8, ООМІНЛО. СЛТНАВ1Ы2Е
В. А Р I V I Ь I
Восіл ш Кісзшіех &ОІука>РгосапсеЦагіве ЛЕ П. Ь.
РаЫісіз, ШжЙіШтівдое, ОгЬіз Роіопі & Шташ аСре&іЬнЗ,
ІЫ,У8ТКІ 881Л1О. ас СЕЕ5І881М.О 8 К. 1 РКІКСІРІ, ООМІМО О САКОЕО 8ТАМІ8БАО КАО^ІМПЕ, РКОСАМСЕЕЬАКІО
М О Е
Омі /ггОІуіл & Міыірйі,Соогііі іп&уМопгіео, Міг,Кгоі.е,& Віа/а, Ргмяу/Ііеп/і, Сатепесеп/і, Кгі.усге'уісп/і &с. ^Гс.
СУВЕКЫАТОКІ: ргоройсвз,
АЬ Аіта Асасіеіпіа, & Упітспйаес Уііпспй 8ос: ІЕ5У-Рсг Ма^піБспт ОотІппт НІЕК.ОМУМУМ СОВЕВ5КІ, Ус-хіШГегіЦат РіпГсспіст,
Іпеадст Аіта Упіуег(ігаГс,Е1одцспгі® АоШгогет.
Ашк>, аЬ Огш Зоііі Іасагпасі, Горсг оссайіт Ьптапі ^епсгмі _________________МРСХСУ. __________ Т%іі Упр&г/Ьаііі Ргішп/гі Зкі&агіі /ДО?
5РЕЕХООК КЕСІУ5
ІММОКТАШ СЮКІІ
І> ОССЮЕКТЕ АТТ.Е ЛІОЯТЛІ.18
АОУСАЫ КАОІУІЫА.
МА АС^УІЬА
ОЬГегтасів.
В~ Оі <1етшт. еіі САКОЬЕ Рііпсірчп» .- ^ІогіоМгле, Оіісаіет Маіеііаіет Не-- । -’ §і» Л і§цйат со^панопе» РогепгііБ. |іпл Зегепігагіі рагсісірет еГГе; іпсіе ! егіат іпехгітТа іппвЬі^це )цсе гоп-А Іш^еге,
Ад 1697 да 1733 г. караяём Рэчы Пас-падітай быў Аўгуст II — саксонскі курфюрст Фрыдрых Аўгуст, які дзе.тя польскай кароны перайшоў з пратэстантызму ў каталіцызм. Першы год кіравання быў выкарыстапы д.тя парушэння «сгарыны» — адбыдося ўзгадпен-не правоў (соаецпаііо шгіпш) Вялікага Кня-ства і Кароны. Насуперак соймавай пастано-ве 1669 г., дзе гаварылася, што «ўсялякае но-ваўвядзенне ў Рэчы Паспалітай можа быць пебяспечным і прывядзе да вялікіх хваляван няў»13, па просьбе шляхты скончылася эпоха «рускай» мовы ў спранаводстве, бо шляхта ВКЛ тую мову як мову пісьмовую ўжо не вы-карыстоўвала (за выключэннем Жамойці),
замянгушы яе на польскую. Заняпад мовы не перашкаджаў карыстацца «рускім» патэнцы-я.там мягцовай інтэлігенпыі іх суседзям. У 1697 г у Галандыі пазнаёміліся ўраджэнец Міншчыны. ныпускнік Слуцкай пмназп Ілля Капіевіч і рускі цар Пётр I.
На заказ цара Капіевіч у 1698-1706 гг. пе-раклаў на рускую мову і выдаў у Амстэрдаме і Капенгагене каія 20 кніг навучальныя да-паможнію па вайсковай і марской справе, гісторьп і арыфметыцы, лацінскай і рускай граматыцы. руска-лацінска-нямецкі і руска-лацінска-галандскі слоўнікі, карту зорнага неба14. Далеіішы лёс гэтага кніжніка звязаны з Масквой.
13 Цыт. па: Бардах К). н др. йсторня государства я права Польшн. М 1980. С 2.35.
14Мокак 2. Еііаьх Коріехуісг, роіькі апіог, ГІптасг. хуусіау/са і сігпкаг/ <-» іескісЬ км^гек <11а Коз)і V/ еросе тесхев-пе§о Очліссета // ЦЬгі Сесіапе’пзез: Косхтк ВіЬІіоІекі (Зсіагізкк?) Роккіеі Акасіепііі Нанк га гок 1968/1969. (Мап.чк, 197(1.
Тыту.іьны аркуш кнііі Гераніма Га-дэбскага ^Отіепз іттоПаЫІк ^іогіае...» .
Вімня, 1675 і.
Радзівілаўскі арол (ён мае на гру-дзях знак «тры тр-убы^) побач з каронньш арлом на сімвалічнай гравюры з кнігі «Огіепз іттг/па-ЫІіх ріогіае...». Вгльня, 1675 г.
270
ГІСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
П V А К V V 8 7
О К О Ст 1
’Л ^ііма ііо РеіегЬнгеа у ГА). уМСІ Р Л Ы А
8 А Р I Е Н 1
5ТАКО8ТУ БоЬгцу{кіе§о , а гегаі Геіі-М АК-іУАБКА " \7оу1к КоІГуіІкісЬу
КопіупчасуцКсгуЛепсуіі V РіеісгЬііг^а.
БіХ. Гг^ай-у ШС Г. 5ТАКО5ТА ВоЬгвўЙ, Ьупет Г\\ціт Іец >т6? Г 8ТЛК.О8Т4 Мійо*-йсіт, «уіссЬаІІ г Мііга РегеіЬчгЕа , г кгоіуппі V- котрапі] ТсЬтс Р то'яіе Меге кі у Ьц-Ь'ТгапІкі 5ТАКО5ЮЧ іЕ « пдаго^ <Ыі({0. \еапі у ітс Раг. ЦКВАЫОЛ'ІСЛ Сепег Л ІІл-/сг Ч'оуік КоаіпІкісЬ , I огу 41а ГргупаРгепі» у рггерго'\ісігеп:аротіепіопу<Ь ІгЬтсі’Л? <1о Рг-ег-ЬпгВа, ЬуІ, сі Л аг^сіаІтсі лЦЙУКл Огоуполіыу <1 Ь <\»у <4 Ка .Дап» VI срё Ройгог^ Ітс Хі^с'і ЯЛ.КіКО'ЛЧ ..2ІОг’Дог ЬеС’"^,гА-Сгііу'.і: Рг^ісЛогыт . іакіе Ітс Р. РОООІЛС • У іПпу<Н і».т 1о 1 ігуіасіоі у Яч?«Ьгаіо Ііу.
О/еаі. Есіт^аг'/. Ч’уг ті»голаП' Ыіп’Ь пі-уіі V/Кус.ге о |осіііпіе рцгеу ро Роііісіпга Па Рггейтіеісіа рггу Куік т Купко. Гііс га Дг'а/Я. Клтг. епйіпс К.уй-1 у ппі масгпіеуаі ОІЫ-іігочів оВсІаугаІі «,гу*у. Тедог дпіа оЬ Х,^г?сіа Ітсі Рерііга Сеп гаіг.е-р СпЬегпагога КЎ5К 1 ЕС О гаргоііепі ІсЬ'і і п4 ОЫай. о {,». Ьаіпіе 4*цпАНеу іесЬа! сіо У.аткн. ^сіхіе е.сі ротіспіоп. Хізіусіа Ітіё' СоЬегплог- $гя1:{]іт4 рсгуіус, у Гоіегпіе ггаксоаіапі Ьуіі
Лк 11. ЕД{іет. 2гапа о (рСгітс сі'.еСч'гу Ь) I гепгеХі ге Іп с ЕЕН.ІАІ г л.г'у^ о Ітсі Р. 5ТЛК05'1У ЬоЬгоуйЬво . кюгу гаі.г угуёіасіігу г Кіггіу піт пгГгсіН оо 1'окою схкіігся. I Ііу, ге тц паіе-іДо сіалпіеу іі-гугіегсп Ьопог. аіе г г.гу§олапу\Ь род'огц >пкот-то<1с\гк6 і і.сЬсіаІ’ ТоіЛ». ^огігіг? гаЬа«і\\Еу |:<, оскіЬЛ.
Те§оі Ьоіаітс Рап ЬТлКОіТл ВоЬгчуЛІ « йапсу: йгс'еу іаВЮЬі с.па кіогут Ко пте Напс КуОс’ у іаді гпасгтеуа, ОЯ!< уе-госсіе гаргоігеіп гг.аусіоіяаіі I у. Іо ОЬіегііе с §ос!гіте сг»аг.,у /сгс Рап $ТАІ(О5Тл ВоЬгоуіІ.1 у тпі оуі тіаг,о\еат ІсЬп.ё «уіесЬаІі г Куёі* ріге<Ці^чіі?ц Згоеу. » к’оссуЛа мГгеікіеу (ісеу ііііепіа ’ву^оііў у ііЙц§і > огаг пі РосхйсЬ «г^.уйет кош Нгжо А ________________________________________ І>«
схітраваў і атрымаў прывілей толькі для ся-бе. Потым брацтва доўга з ім судзілася ў Магілёўскім маіістраце і нават скардзілася мітрапаліту16. У наступным годзе выйшла знакавая для свайго часу і бліжэйшай буду-чыні кніга — лМаніфест Богу, свету і Айчыне яснавяльможным ягамосцям панам Казі-мірам Янэм, графам на Быхаве, Заслаўі і Ду-броўне, Сапегам. ваяводам віленскім, вялікім гетманам Вялікага Княства Літоўскага да ўсеагульнага ведама пададзены году 1699»17. Гэты «Маніфест» абазначыў пачатак вялікага ірамадзяпскага закалоту ў ВКЛ, які перакро-чыў у XVIII ст. і застаўся вядомы як вайна Сапегаў з Радзівіламі (хоць былі закранутыя інтарэсы іншых магнацкіх родаў — Пацаў і Агінскіх).
Духоўная рэформа ў Расіі ў 1721 г. фар-мальна ўраўняла архірэяў Рускай права-слаўнай царквы з іншымі расійскімі чы-поўнікамі. Гэта значыла, што магілёўскія епіскапы. якія падпарадкоўваліся маскоўска-му патрыярху, пасля ліквідацыі патрыярхату сталі дзяржаўнымі чыноўнікамі Расіі Скла-лася парадаксальная сітуацыя: вышэйшая духоўная асоба праваслаўных ВКЛ стала чы-ноўнікам замежнай дзяржавы. Тым часам расійская традыцыя канцэнтрацыі кнігавы-дання для пагрэб царквы ў адным месцы — Маскве (і пад жорсткім наглядам) — была па-рушана: прадукцыя Магілёўскай друкарні пайшла па расійскі кніжны рынак, у Магілё-ве выконвалі і заказы з Расіі — нрынамсі за-каз на друкаванне першай часткі «Жыццяў святых» мітрапатіта Дзмітрыя Растоўскага. Гэтае выданне не было скончана, і першы вы-дадзены том стаў апошпім.
Адзіная новая друкарня, што ўзнікла ў
ВКЛ пад час праўлення Аўгуста II, — друкар-ня езуіцкага калегіума ў Пінску (1729— 1743). Яна пакінула вельмі мала знакаў сваёй дзейнасці — бібліёграфам вядомыя ўсяго не-калькі назваў пінскіх выданняў18.
Мы ўжо адзначалі, што Замойскі сабор 1720 г. па сутнасці псрагварыў уніяцкую царкву ў асобны дыяцэз рымска-каталіцкай і што моцных народных і ўнутрыцаркоўных
«Дыярыуш пада-рожжа з Вічьні да Пецярбурга яго ныеокай міласці пана Сапегі, баб-руйскага старас -ты. а зараз пер-шага фельдмар-шала расійскіх войск і прабыван-ня яго ў Пецяр -бурзе». 1725 г.
У 1698 г. адбылася ўрачыстая каранацыя Аўгуста II. Сярод запрошаных на гэтую пз-дзею гасцей у якасці пасла ад горада Магілё-ва і Богаяўленскага брацтва ў Варшаву разам са шляхетным панам Васілём Сідарашчам Гу-кам паехаў друкар і мастак-гравёр Максім Вошчанка15. Мэтай яго паездкі было пацвяр-джэнне правоў брацтва на друкарню. Друкар
15 Прозвішчам «Вошчанка» часта падпісаны гравюры (часам лацінскімі, часам кірылічнымі літарамі) і тыту.ть-ныя аркушы выданняў гэтага майстра. Нам здаенца неапраўданым пісаць яго «Вашчанка», як гэта часам ро-бяць сучасныя беларускія даследчыкі
16 Жудро Ф А. Нсторня Могнлевского Богоявленского братгтва. Мопілев-на-Днепре, 1890. С. 98.
17 5аргека К ў. Мапй’езі Водн. бжшін у Оусгухпіе [...] сіо рохукесйпеу \\’іабопю5сі росіапу гокп 1699. [ХУіІпо, 1699].
18 Мальдзіс А. В. Кнігадрукавапне Беларусі ў XVIII ст. Мн., 1974. Самашюк Т. Друкарпя езуітаў у Пінску // Спадчына. 2003. .V» 4/5. С 96—99.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
271
Жыцці святых (складземы Дзмітрыем Рас-тоўскім ).
Першы аркуш з чытаннямі на ве-расень. Гравірава-ная застаўка са сцэнай хрышчэн-ня і ініцыялам «Б*.
Магілёў, брацкая друкарня, 1702 г.
272
ГІСТОРЫЯ БГЛАРУСКАЙ КНІГІ
Ыа
Ы I Е О 2 1 Е Ь Е
8 XV /е Т А,
СаІе^і) Кок».
УУіеІеЬпе^о Хі^Дха
ЧОТКА8КАКСІ
ЗосіеіаШ ўЕЗІІ.
Тгху гагу 6о Вгокіі Кгакогуіе
Тегаз сеюагіу гах
Ха Ооххгоіепіет БіМхусЬ
РКХЕОКПКО^АКЕ.
Р* >в99вгі*Чс^»*Мв8««й^*в8®^|а»оШ^ »«А»°15>ч,Л»е А У>.Лі» ЛЛ ЙМІГ-1*
ХГ^» й'ллЧвЛ» оЧм
•>.^. Ййі х__ __________________
XV РІК8КІІ
< , і
-і гпі С<ДІе°шт $осіеіаін ў ЕХІЦ Кокп Рагіікіс&о
*
Тытульны аркуш кнігі Нятра Скаргі «Кагапіа па ніесігіеіе у зг/'і^га...», надрукаванай у Пінскуу 1735 г. Са збораў Нацыя-нальнай біблі-ятэкі Бела-русі.
рухаў гэта не выклікала, бо замацавала ўжо складзеную практыку. Здаецца, што была яшчэ адна прычына — асцярожная палітыка Ватыкапа і вышэйшай уніяцкай іерархіі — рашэнні сабору не адразу былі даведзены да грамадства. Праз чатыры гады пасля сабору Кангрэганыя прапаганды веры выдала яго матэрыялы ў Рыме на лацінскай мове, якую уніяцкія святары ў пераважнай сваёй боль
шасці не ведалі. I толькі ў 1785 г. з’явілася віленскае (у друкарні манастыра св. Тройцы) выданне ў перакладзе на зразумелую пры-ходскім святарам польскую мову. Пераклад зрабіў Палікарп Філіповіч, архімандрыт Ляшчынскага манастыра пад Пінскам. Усё гэта значыць, што на працягу жыцця цэлага пакалення інфармацыя аб рашэннях сабору перадавалася і трактавалася вусна, без апоры на аўтарытэт друкаванага слова.
I сёння ўдаецца адшукаць выданні перыя-ду панавання Аўгуста II, што засталіся невя-домыя бібліяграфіі. Адно з такіх знайшлося ў БАН у Пецярбурзе, калі там (пасля амаль 50-гадовага перапынку) стаў даступны Сла-вянскі фонд. Гэтая кніга («Голас серафічны. што хваліць траякім тона.м аднаго ў трох асо-бах Бога»)19 мае прысвячэнне наваградскаму ваяводзс Яну Мікалаю Радзівілу, яго жонцы Дароце з Пшэбэндоўскіх і іх сыпу, крайчаму ВКЛ Марціну Радзівілу. Аўтар прысвячэн-ня — клецкі пробашч Міхал Залескі — дзякуе гэтай сям’і як дабрадзеям-фундатарам новага фарнага касцёла і брацтва пры ім у Клецку. «АрргоЬаііо» (ухваленне) падпісаў у Няс-віжы 13 ліпеня 1723 г. Аляксандр Іаан Жаб-роўскі, віленскі канонік і цэнзар, «ітргі-ніаіцг» (дазвол да друку) - Багуслаў Корвін-Гасеўскі, адміпістратар Віленскага біскупст-ва.
У пачагку кнігі надрукаваны шэсць пунк гаў адпушчэння грахоў браціву св. Тройцм пры касцёле, дадзеныя папам Кііментам XI; потым псралічваюцпа абавязкі членаў брацтва. На адгорце тытульнага аркуша ёсць гравюра. зробленая спеныяльна для дадзена-га выдання. Паказаны пабудаваны ў стылі віленскага барока повы Ктецкі касцёл20, над якім у аблоках у трохкутніку - Святая Трой-ца (пададзена спосабам злучэння трох гвараў у адзін, пры гэтым на выяве тры барады, тры насы. але чатыры вокі) у атачэнні сімвалаў евангелістаў — анёла, льва і быка. Каб заняць сваё месца сярод іншых, арол (сімвал еван-геліста іаана) ляціць на неба з зямлі, ад нова-га касцёла. Воляй невядомага мастака гэты арол яшчэ і геральдычны арол Радзівілаў — на грудзях у яго радзівілаўскія тры рагі, з якіх вылягае слова «запсіш,» — святы. На-друкаваны таксама словы і ноты песні да Святой Тройцы.
19 СІО& зегайсхпу, Ігсцакіш Іопеш дсіпсуо СгхесЬ озоЬасЬ Во§а \уусЬ\са1аі^су. Уііпае, 1724. — Паасобнік БАН (шыфр ХХІХ/621032) паходзіць з бібліятэкі Радзіві.таў у Бялай Падляскай.
20 Зараз гэты помнік архітэктуры разбураны, гравюра застаецца адным з лепшых іканаграфічных сведчанняў пра яго выгляд
КУЛЬТУРНАЯ ГІЕРЫФІРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛПАН
273
Сіоз зега/ісгпу... Тытульны аркуш і гравюра з алега-рычным арлом на фоне Клецкага касцёла.
Вільня, 1724 г.
Казнакрадства, бездапаможнасць і... бдяск характарызуюць пераломпую эпоху Аўгуста III (1733—1763), які сеў на карадеўства пры дапамозе Расіі. За доўгі час яго панавання толькі адзін сойм (у 1736 г.) закончыў працу, астатнія 13 былі сарваныя. Тым часам праз актыўную дзейнасць гродзенскага старасты і надворнага падскарбія Антонія Тыгенгаўза ў гаспадарцы ВКЛ адбываліся значныя змепы, у тым ліку і ў кніжнап справе. У 1735 г. у Гродне была арганізавана друкарня, якая праіснавала да 1796 г. Выдавала яна пераваж-па матэрыялы соймаў і газеты і стала важным чыннікам у палітычным жыцці краіны. У гэты ж час афіцыйная гістарыяграфія пачала распаўсюджваць міф аб тым, што Мікалай Радзівіл Сіротка выдаткаваў 5 тысяч злотых на закуп ерэтычных кніжак, каб потым іх спаліць21.
Менавіта за часы Аўгуста III адбылася пе-рамена мастацкіх стыляў — прайшоў падзел паміж эпохамі барока і Асветніцтва, альбо,
калі прыняць іншыя, мясцовыя сістэмы каар-дынат, у 1750-я гг. стварылася мяжа паміж сарматызмам і Асветніцтвам22. Будучы най-перш саксонскі.м манархам, Аўгуст III уклю-чыў некалькі асоб з ВКЛ у кола сваіх сак-сонскіх міністраў (падляскага ваяводу Міха-ла Сапегу і вялікага маршалка Паўла Сан-гушку) і генералаў (Язэпа Сапегу і Мікалая Радзівіла). Кантакты з Германіяй, такім чы-нам, акрамя даўняга брандэнбургска-пруска-га накірунку набылі яшчэ адзін — паўднёва-заходні. саксонскі. Пры гэтым новы манарх лёгка даў дзяржаўныя пасады Вялікага Кня-ства асобам, якія не былі яго грамадзянамі (што забараняў Статут ВКЛ): літоўскім лоўчым ВКЛ стаў паляк Сулкоўскі, а пасля яго смерці — немец Бруль. Сто гадоў раней такое было б прынцыпова немагчыма — ус-помнім спрэчку за Віленскае біскупства, калі канцлер Леў Сапега не ставіў дзяржаўную пячатку на каралеўскі загад аб прызначэнні паляка Мацэеўскага! Але інтэграцыя ад таго
21 Кіезіескі К. Когопа Роізка. Т. 3. Ь'Л'бху, 1740. 8. 832.
22 Зіазгеюзкі]. АпцпЧ: III 8ах. ІУгосІал' еіс.. 1989. 8. 194.
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
274
«Ісус, Марыя, Іосіф. 8еріеппа ьаста, гэта зна-чыць сяміразовая богаслужба... у касцёле вялебных айцоў кармелітаў босых сем разоў на год служыцца да святога Іосіфа, патрона і апеку-на...».
Прысвячэнне княгіні Тэклі Ка-рыбутавай-Вішнявецкай, за-снавальніцы нова-га манаскага ор-дэна.
Вільня, 1745 г.
Ка
Кіеупог госіохуігу ўА&ЫІЕ 0817ІЕС01ХЕГ
10- ХІ^гЫЕГ ]ЕУМСІ Кове§о 2!$’Г0гагсігепіа ЕЖОАТОККІ.
]. О. ХІ^ХЫО РАЫІ, а РАЫІ М I Е О 5 С I IV А, РІ/ЫОАТОККО
РКОТЕКТОККО МаГга.
Р
СіоГц НегЬогспе ТцЬу йоЬгоб Зегсз ТЕКІЛ; (ггекіі.
ІАігоуг! роЛ ікггуйіа Огіа: сопьнфіі
Хясіеівг МА&І/Е. ргупсураіпіе г Кгутц Сіоіпа «Іос рггусігіе. <111 і'ясу ₽го-тосоікі ргутч.
*
7.аІіІут /?ч/г,пеу піе хФаі'іір роІіе^ас сеп-/«гхе, $<і/>ут ргхссі Рап/кіт коп/фекіет ______________Тюоіт, ю/еікіеу /сго-ігоіу У Га/каюозёі реТпут,хфгогп^ ос/юа-
Л іуі
часу зайшла так далёка, што Сулкоўскі, па-роднены з тымі ж Сапетамі (пра гэта сведчыў і друкаваны панегірык з гравіраванымі гер-бамі абодвух родаў), не меў на Літве ніякіх клопатаў.
Эпоха Асветпіцтва змяніла і ролю жанчы-ны ў грамадскім жыцці. Цяпер жанчына са шляхетнай сям’і часта займаецца навукамі, цікавіцца мастацтвам, збірае асабістую біб-ліятэку, арганізоўвае дабрачынныя таварыст-вы. Гэта добра адчуваюць кпігавыдаўцы, асабліва манахі, якія прысвячаюць шматлікія выданні «высокім» паннам, змяшчаючы на тытулах кніг тытулы іх мужоў і бацькоў, — з’ява амаль адсутная ў папярэдні перыяд. Прыкладам можа быць дзейнасць віленскай ваяводзіны Тэклі Карыбутавай-Вішнявец-кай, фундатаркі новага брацтва пад эгідай ор-дэна кармелітаў босых. У спецыяльна пры-свечанай таму кнізе23 змешчаны ўзнёслы зва-рот да гэтай паважанай жанчыны, напісаны ксяндзом Стэфанам Турчыновіч-Сушыцкім, пробашчам віленскага касцёла св. Стэфана.
У 1748 г. для грамадскага карыстання ад-чыпілася бібліятэка Залускіх у Варшаве — падзея паказная і разлічаная на знешні эфект; казалі, што ў самой Варшаве гэта было мала каму патрэбна24. Культурпы працэс Но-вага часу ў XVIII ст. усё больш атрымліваў агульнаеўрапейскі характар. Развіццё куль-туры ў асобных рэгіёнах Еўропы паказала тэндэнцыю да тыпалагічнага збліжэння. Гэта датычыць і зямель неабсяжнай Расійскай дзяржавы, што пачыналася за ўсходняй мя-жой ВКЛ. Згладжваліся стылёвыя адроз-ненні ў культуры праваслаўнага і каталіцкага арэалаў, складалася новая геапалітычная прастора, прасякнутая рознага кшталту сувя-зямі. Гэта стала сутнаснай прыкметай Ас-ветніцтва. У гісторыі культуры Асветніцтва адзначылася не толькі ўласнымі дасягнен-нямі, але і выразнай экстравертнай тэндэн-цыяй, павернутасцю «да свету», імкненнем чэрпаць духоўнае святло з самых розных крыніц і распаўсюджваць яго на магчыма большае кола людзеп і народаў, што не пе-
23 Тіігсгупотігісг-8іізгускі 8. Магіа]бгеі. Зеріеппа засга, іо іезі лесітіогакіе паЬоіепзІшо [...]. У/іІпо, 1745.
24 8іазгеюэкі/. Асіяояг III 8аз. 8. 84.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРьІЯ РЭЧЫ ПАСПАЛПАЙ
275
Ін Зіап'паііснт Т)есн$
ІІІМ/іті В.егегепНідіпіі
1
Нсдіпут а/сеп/ш кіЬгаіа 8а&гП ўег аііое, Нсп іатаі іп сепіто-> /ітЗа ІаЬоге, /еііі.
РоПе Сгпсі §етіп«, іп&.р Сегііа ^.сп НеЬыіі, і 'апсі іеііі Ршн/саііч Ытг.
Реіпж іе/і/еі снг/к ЬёяегаЬіІе Тсіот, Ромс етіі,/пт.пі снітіпі; Яга,/соўш.
ІЫЛІ8ТКІ88ІМЕ ЕХСЕЬЬЕКГШМЕ КЕТ7ЕКЕМ)]88ІМЕ ₽ К Ж 8 II Ь.
4 Л
Т)сг'оіа Ма$по сагтіпа №отіт9 Еі Ін/ніаііі Іе/ііа /а/сіЬп$
Ароііо СаІаГапІіапц»
Мсіга ііеаі9 ге/опапіе ра(]іт Тапіа(/іогкт рег рі&а топішпь Еі рег гесе/ш$ ТЬосіііі аМііох
Тілц/іі ігШтрЬаІі* сріэі іііе 'Ргсс/нкаь ТіЬі /аге Уіааі
А/ш*
рашкаджала культываваць высокі інтэлект і вытанчанасць густу25. У тым жа 1748 годзе сталіцу ВКЛ спасцігла няшчасце — горад па-цярпеў ад вялікага пажару. Друкарня ака-дэміі адразу ж выдала прысвечаную гэтай падзеі кнігу езуіта Базыля Яхімовіча — аўтар здолеў ужо на тыгуле паказаць (і закляй-міць) вінаватага: «Рэляцыя аб страшлівым упадку сталічнага горада Віленскаіа ў Вя лікім Княстве Літоўскім, таксама пасля піль-най рэвізіі... кароткае апісанне цэркваў, мана-стыроў, палацаў, камяшц, дамоў, людзей... у фатальных руінах таго ж сталічнага места
Віленскага Я. К М. пахаваных. ад нявернага жыда Рубіна, што жыве па Зарэччы, у дварку маёнтка пана Нарбута, віленскага лоўчага, з бровара, як з пекла, выбуховым агнём да-шчэнту спаленага дня 11 чэрвеня 1748 г.».
Ускладніліся дачыненні паміж грамадст вам і каталіцызмам, асабліва з прычыны празмерна актыўнай дзейнасці езуітаў. Ві-ленскі епіскап Язэп Сапега і яго паслядоўнікі вымушаны былі ўдзелыпчаць ў змаганні з гэ-тай магутнай сілай сваімі спосабамі. Яны на-шырылі колькасць ордэнаў, якія мелі ўласнае кнігадрукаванне: надзвычай трывалай стала-
25 Свнрііда Ц Н. Между Петербургом, Варшавой н Внльно. Художннк в кулыурном пространстве. XVIII — се-реднна XIX в.: Очеркн. М 1999. С. 8.
Нопог ргаезыіеш тегігіх. цігіііыЬш е{ ргохаріае сеі/і-ішНпе... О./ожркі Заріека... ге/егеп-<іапі Маррі Оакшііх ІМгоапіае соп>-паіш еасіед. роп-іі/ісіа тііга сого-папх... Аппо1737 сііе 1-тн ЗеріетЬгіа.
Адгорт тытуль-нага аркуша з гербам Язэпа Са-пегі і пачаткам звароту пгярвў.
276
ГІСТОРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНІГІ
Маскоўскі «Тыту-лярнік» 1672 г. Партрэты двух вышэйшых для праваслаўных і каталікоў ВКЛ першасвятароў: патрыярха кан-станцінопальска -га Мяфодзія і Клімента IX, папы рымскага.
ся створаная ў 1754 г. Віленская друкарня піяраў. Езуітаў актыўна падтрымлівалі буй-нейшыя магнаты ВКЛ — Радзівілы. Гэтыя не-каранаваныя каралі аднавілі традыцыю кпігадрукавапня ў Нясвіжы: віленскі ваявода Міхал Казімір Радзівіл у 1750 г. арганізаваў друкарню і ў хуткім часе перадаў яе ў кіра-ванне езуіцкага калегіума. Трохі пазней за Радзівілаў сваю друкарню арганізавалі ў Слоніме Агінскія, аднак прадпрыемства існа-вала ўсяго пяць гадоў.
Выданні езуітаў і падначаленых ім базыль-ян панавалі на кніжным рынку ВКЛ. Некато-рыя засталіся выразнымі помнікамі палітыч-ных інтрыг Літоўскай правінцыі ордэна. Так, пасля смерці (15 мая 1762 г.) Міхала Казіміра Радзівіла вышэйшую пасаду ў дзяржаве за-няў Караль Станіслаў Радзівіл, які быў пера-кананы ў большай карысці саюза з магутнай Расіяй, чым з заняпалай Саксоніяй. У на-ступным годзе «прыніжаная Літоўская пра-вінцыя Таварыства Ісуса» выдае раскошны панегірык з гэтай нагоды, адрасуючы яго, на манер блаславенняў папаў рымскіх, «ІІгЬі еі огЬі» — «Гораду і свету Палемона». Гэтае па-раднае выданне зрабілася выразным пом-нікам свайго часу. Палітычная кан’юнктура хутка змянілася, і 11 жніўня 1764 г. дэкрэтам канфедэрацыі ў Гродне Караль Станіслаў быў пазбаўлены годнасці ваяводы і адпраўле-ны ў выгнанне.
Саксонская дынастыя спынілася, каралём і вялікім князем стаў Станіслаў Аўгуст Паня-
тоўскі — крэатура Расіі. Выступленне часткі шляхты супраць новага караля і імперскай Расіі не змяніла гісторыю, але засталося ў ёй як адна з бурлівых падзей (Барская канфедэ-рацыя 1768 г.). Адной з балючых праблем но-вага маястату стала ўладкаванне рэлігійных супярэчнасцей. Закон супраць дысідэнтаў быў прыняты ў 1775 г., і пытанне з суіснаван-нем розных плыняў хрысціянства ў адной дзяржаве заставалася адкрытым амаль да канца XVIII ст. Толькі ў 1791 г. у Пінску са-бралася Генеральная кангрэгацыя — 96 прад-стаўнікоў праваслаўнага насельніцтва — і склала праект аб устанаўленні ў Рэчы Пас-палітай адзінай і агульнай вышэйшай права-слаўнай царкоўнай іерархіі: трох епіскапаў і мітрапаліта. Было заяўлена пра адмову цар-коўных іерархаў ад іншаземнай залежнасці. Прызнавалася вяршэнства канстанцінопаль-скага патрыярха, а не расійскага Сінода. У маі 1792 г. рашэнні Пінскай кангрэгацыі былі прынятыя соймам. Аднак расійскае войска і таргавіцкія канфедэраты зрабілі выкананне гэтых пастаноў немагчымымі. I калі на далу-чаных да Расіі землях ВКЛ у 1774 г. паўстала друкарня Магілёўскай кансісторыі, яна мела ўжо новы характар: правінцыйнай расійска-польскай. Пра старыя традыцыі магілёўскага «рускага» кнігадрукавання забыліся — яны не былі патрэбныя ні расійскаму праваслаўю, ні магілёўскаму біскупу Станіславу Богушу-Сестранцэвічу, які стаў цяпер мітрапалітам каталіцкай царквы ў Расіі.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
277
ПЕРАЕМНАСЦЬ ТРАДЫЦЫЙ У КНІГАВЫДАННІ
Існаванне шматнацыяпальнай дзяржавы з дамінаваннем польскай мовы і паланізаванай культурай вярхоў грамадства запаволіла ўласцівы для Новага часу працэс фарміра-ванпя нацыянальнай самасвядомасці наро-даў Рэчы Паспалітай. Палітычная свядо-масць насельнікаў Вялікага Княсгва была дваістая, што адлюстравалася, прынамсі, у распаўсюджаным саманайменні «паляк з Літвы», прычым абедзве часткі гэтага азна-чэння не мелі эгнічнага зместу26. Не мела вы-разнага этнічнага накірунку і пераважная большасць друкарняў ВКЛ - як выключэнне можпа назваць разлічанае толькі на габрэяў прадпрыемства Баруха Рома ў Азёрах (1789).
На працягу 1776—1794 гг. быў пастаўлены рэкорд выданняў аднаго аўтара. Такім стаў смаленскі архідыякан Міхал Францішак Карповіч (1744—1803). Яго казанні выда-валіся 36 разоў: у Вільні 25 разоў (друкарні піяраў, базыльян. Акадэмп), у Варшаве — во-сем, у Гродне — тройчы27. Патрыятычныя праыовы ксянд.за Карповіча не маглі што-не-будзь змяніць. а тым больш выратаваць «Рэч Паспалітую абодвух народаў» ад падзелу паміж мацнейшымі суседзямі і засталіся як номнік марнага выкіду вялікай энергіі, хоць. магчыма, гэтыя кпігі паўплывалі на далей-шыя настроі ў ірамадстве і працяі-валі яд-наць ВКЛ і каронную Польшчу нават тады. калі гэтыя дзяржавы як самастойныя ўжо не іспавалі.
Традыцыю рукапіснай кніжнасці працяг-ваюць гарадскія хронікі. У апошнія гады жыцця Вялікага Княства і першыя гады да-лучэння да Расіі пісаліся «Віцебская хро-ніка» Панцырнага і Аверкі, «Магілёўская хроніка» С.урты і Трубніцкага, ананімная «Слуцкая хроніка»; да гэтаіа ж летапіснага тыпу можна далучыць і пінхасы — дзея-пісанні габрэйскіх абшчын. Аўтары карыс-таліся рознымі мовамі але аднолькавыя за-дачы — захаваць для нашчадкаў звесткі пра сучасную ім гісторыю, перш за ўсё мясцо-вую, — збліжаюць гэтыя помнікі. Яны ўсё радзей укладаюцца як зборнікі — аўтары пе лічаць патрэбным, як гэта было ў папярэднія часы, дадаваць літаратурныя творы. права-
выя дакументы ці рэлігійныя грактаты. «Ад-на кніга - адна тэма», — вось формула новай кніжнасц' Але і стары тып кнігі «ўсякага ўсялякага» зместу пад адной вокладкай («8і1уа гегнт» — «лес рэчаў») менавіта ў гэты час дасягае вяршыні папулярнасці. Зборнікі рознага зместу, вядомыя з часоў Кіеўскай Русі, ператвараюцца ў «8і1ча гепіт» тады, калі набываюць рысы індывідуальнай твор-часці. раскрываюць асобу складальніка. Гэта робіцца заўважным яшчэ ў сярэдзіне XVII ст. Прыкладам можа быць зборнік, які належаў Сімяону Полацкаму: пачынаецца ён яго ка-заннем у дзень Іаана Хрысціцеля ў храме Бо-гаяўлення ў Магілёве ў 1649 г. і змяшчае ура-чыстыя прамовы з розных нагод, выпісы са зборнікаў энцыклапедычнага зместу і да т. п., а таксама велізарную эпісталярыю (151 на-сланне розным асобам) Найбольш выразныя прыклады «8і1ма гегшп» у кніжнасці XVIII ст. — «8уас1а Іаііпа» («Прывабная лаціна» ) Я. Д. Астроўскага і зборнік К. Неся-лоўскага. Першая з іх сабрала ў двух гамах звесткі пра Сапегаў — прывілеі каралёў і вялікіх князёў, вершаваныя і празаічныя тво-ры, у якіх упамінаюцца прадстаўнікі гэтага роду, звесткі пра шматлікіх сваякоў Сапегаў і прадстаўнікоў розных галін роду і г. д. — уся-го больш за 1400 старонак фоліо. У кожным з тамоў па адной ілюстрацыі — гравіраваны партрэт капцлера Яна Фрыдэрыка Сапегі і гравюра цудатворнага абраза Багародзіцы Гвадэлупскай, што знаходзіўся ў маёнтку Са-пегаў Кодэнь (20 кіламетраў ад Брэста).
Натхняльнікам (а часам і аўтарам) «Пры-вабнай лаціны» называюць самога канцлера, у якога пінскі скарбнік Ян Астроўскі (што падпісаў прысвячэнне) працаваў сакратаром. Вось адрасаіы панеітрыкаў з гэтай кнігі: ка-роль Францыі Людовік ХПІ, Ян Сабескі, калішскі ваявода Мацей Казьміньскі. Тэрэзія Баварская. імператар Траян — сапраўды га-наровая кампанія для Яна Сапегі; сабраць та-кую можна толькі на старонках спецыялыіа задуманай кнігі. Завяршаецца гэты двух-томнік раздзелам «Сошрепбішп ^ео§га‘ рйіае» — невялічкім падручнікам па еўрапей-скай, улучаючы ВК.1, геаірафп.
26 ІІраблеме ўзаемадачыненняў народаў у ВК.'І прысвечана шмат даследаванняў. Адна з апошпіх абагульняль-ных прац: ВапіасН). Роіасу а пагобхіпу І.ІІлуу Ьіьіогусгпеі — ргбЬа апаіігу зузгешохее) // Кпігпга і чроіесхепхг^о. 1994. № 2.
27 Е&геіскег К. ВіЫіо^гайа роі.чка. Т. 19. Кгакб^, 1903. 5. 149—155.
278
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Канцлер ВКЛ Ян Фрыдэрык Сапе-га. Гравіраеаны партрэт з кнігі «&>ада Іаііпа».
Нашмат больш сумбуру, блытаніны і ва-рыятыўнасці ў кнізе шляхціца Наваградскага павета К. Несялоўскага. Тут выпісы з гісторый Венецыі і Германіі, звесткі пра маскоўскія па-ходы, незвычайныя прыродныя з’явы. Тут і вершы на ўрачыстыя падзеі з жыцця шляхты, і прамовы дэпутата Несялоўскага на павято-вых сойміках. Адсутнасць тытульнага аркуша і неахапны друк далі падставу залічваць гатую кнігу да прадукцыі розных друкарняў, най-перш Супрасльскай альбо Пінскай.
За прыклад аўтарскага «5іІуа гегшп» мож-на ўзяць рукапісны зборнік мяжы XVII і XVIII стст., які напісаў Фама Канстанцін Ру-даміна-Дусяцкі, земскі суддзя Браслаўскага
павета. «Шчаслівы чалавек. Абразок з жыцця беларускага пана XVII—XVIII стст.» — так пазывалася публікацыя ўкраінскага вучонага і пісьменніка I. Франко пра гэтую кнігу28. Жыхары Беларусі. піша Франко, бралі ўдзел ва ўсіх перыпетыях тагачаснага палітычнага жыцця: войнах з казакамі, туркамі, маскалямі і шведамі, дый у самім краі даводзілася пера-жываць небяспечныя часы, вынік ці ўнутра-нага бязладдзя, ці наездаў казацкіх, турэцкіх альбо маскоўскіх узброеных атрадаў. Тым болып цікава прачытаць рукапісны зборнік аўтара, які шчасліва перажыў гэтую бур-лівуго эпоху, не захаваў прыкрасці і балючага пачуцця, але, наадварот, жывую, паіўную ве-ру ў Наканаванасць, якая нібыта апякуецца яго сям’ёй.
Другі распаўсюджаны від рукапіснай кнігі — гэта сямейныя зборнікі, куды ўпісвалі ўсё, што для членаў сям'і здавалася патрэб-ным і важным: любімыя літаратурныя творы, хроніку сямейных падзей і радавод, выпіскі аб маёмасных справах і да т. п. Характэрным прыкладам можа быць «8іка гегшп» 1763 г. шляхецкай сям’і Красоўскіх з Драгічынскай зямлі29.
«8і1 уа гегпш» як зборнік цікавага чытання быў надзвычай папулярны. Часам у яго назву ўваходзіў і пэўны чытацельскі адрас — ксёндз Бенядыкт Хмялеўскі, рагатыпскі дэ-кан, не без гумару назваў сваю кнігу «Новыя Афіны, альбо Акадэмія, поўная ўсялякай ве-ды. На розныя часткі, як на школьныя класы, падзеленая. Мудрым для памяці, ідыётам для навукі, палітыкам для практыкі, мелан-холікам для забаўкі прысвечаная»30.
Ледзь не ў кожным з манастыроў Вялікага Княства ў XVIII ст. была большая ці меншая вытворчасць рукапісных кніг. Як прыклад мы выкарыстаем картэзіянскі манастыр св. Крыжа ў Бярозе. Аглядаючы ў 1819 г. біб-лгятэку гэтага манастыра, Юльян Нямцэвіч запісаў: «...апрача невялікай колькасці ста-рых класічных выданняў, рэшта кніг аске-тычныя, шмат казанняў і медытацый у ру-капісах. За гады існавання манастыра знач-най часткай манахаў былі немцы. Яны і пакінулі ўзоры сваёй прыроднай праца-вітасці. ...Сорак гадоў таму, сам памятаю — быў адзін манах, немец, які два разы пе-
28 Франко I. ІЦаслнвнй чоловік. Образок із жнття білоруського пана з XVII - XVIII в. // ЗНТШ. 1911. Т. 105. С. 148-165.
29 Захоўваецца ў Дзяржаўным архіве Беластока. Фота пераплёту, тытульнага аркуша і ілюстрацыі з гербам Красоўскіх гэтага зборніка змясціў на каляровых уклейках часопіс «ВіаІозСосгсгугпа». 1998. № 1.
30 ЕзГгеіскег К. ВіЫіо§гайа роізка. Т. 14. Кгакбл', 1896. 8. 173.
КУЛЬТУРНлЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
279
рапісаў цэлую Святую Біблію»31 32. Сярод ру-капіспых кніг былі дзве лацінскія манас-тырскія хронікі, перапісчык і аўтар якіх — манах Франціпіак Пасек, родам з Маравіі. Адна з іх называецца «Стагоддзе бярозаўскіх картэзіянцаў» («Заесціпгп СагіЬііыае Вегеха-пае») і ахоплівае падзеі 1648- 1779 г. Рукой Францішка ІІасека перапісана першая частка (да 1747 г.), а астатнія запісы зроблены яшчэ двума почыркаміі2. У кнізе ёсць адна ілюст-рацыя і пакінута месца яшчэ для трох. Друп рукапіс, які таксама прысвечаны гісторыі ма-настыра, перапісаны толькі Пасекам і падае некаторыя падзеі з большай паўнагой.
Падзел кпіг па дазволеныя і недазволеныя царквой адбываўся паводле каталіцкага «Ін-дэкса забароненых кніг» і праваслаўнага ар-тыкула «От правпл святых апостол о кнпгах. Пх же подобает чтн п вннматп н пхже не внн-матн нн честп». Перанісвалі яго часта. у са-мых разнастайных зборніках33. У артыкуле пералічаны розныя кнігі Старога і Новаі а За-паветаў, дазволеныя і не дазволеныя для чы-тапня, і прыведзены пастановы адносна гэта-га некаторых сабораў.
ІІрацягваў развівацца інстытут цэнзуры. Першымі аб праходжанні кнігай цэнзуры па-чалі паведамляць езуіты. На і ытульных арку-шах іх выданняў прынята было друкаваць фразу «3 дазволу старэйшых» («Знрегіогвпі регпііззц»). Потым пачалі друкаваць на адгор-це тытульнага аркуша цэнзарскі дазвол. які часам падпісваў сам епіскап, але часцей — спецыяльна прызначаны ордэнам цэнзар.
Базыльяне, над дзейнасцю якіх езуіты ажыццяўлялі апеку, гаксама пачалі друкаваць паведамленні аб дазволе на друк і прахо-джанні цэнзуры. Да сярэдзпіы XVII ст. дазвол (благаслаўленне) на адно і тое ж выданне часам давалі і каталіцкі, і уніяцкі біскупы, як па кпіжку Пятра Вагнера Дунгоўскага «Цуды і дабрадзействы... ў Свержані, у царкве уні-ятаў...» (Вільня, акадэмічная друкарня, 1651 г.). Там спачатку змешчаны дазвол уніяц-кага мітрапаліта Антонія Сялявы (15 чэрвеня 1650 г.), а потым бласлаўленне віленскага ка-таліцкага біскупа Юрыя Тышкевіча (22 сту-дзеня 1651 г.). Пазней выданняў з такімі «су-меснымі» дазволамі мы не сустракаем.
Пра базыльянскую цэнзуру ўпаміналася ў рашэннях Наваградскай (XVIII) кангрэгацыі
ордэна ў 1671 г.: «Друкаванне нрацягваць у Вілып, аднак кожную рэч, якая ідзе ў друк, даць праглядзець яго міласш ксяндзу Агілевічу»34. Доктар тэалогіі Агілевіч на той час — протаархімандрыт ордэна; гэгым ра-шэннем уводзілася цэнзура протаархіманд-рыта над усёй друкаванай прадукцыяіі. Пры-клад цэнзурнага дазволу базыльян можна знайсці на адгорце тытула віленскага выдан-ня 1768 г. «Павучанняў» Яфрэма Сірына: «Сія Поучешя с. Ефрематппом нздатн сонз-воляем. Гедеон Горбацкій, чнну святого Ва-снлія Велпкаго мменованный споспешннк епнскопіп Ппнска. Кннг в епархін мітропо лптанской кіевской печатаемых разсужда-тель».
Абраз Бага-родзіцы Гвадэлуп-скай з сапегауска-га маёнтка Ко-дэнь каля Брэста. Іканаграфічны тып «Прыбаўлен-не розуму». Гравюра з кнігі іЗгасІа ІаСіпа».
31 Кіетсетсгў. Робгбге Ьізіогусгпе... ші^сігу гокіет 1811 а 1828 осІЬуТе. Рагуг; РеіегеЬпг^, 1858 5 396.
32 Тэкст выдадзены Рафаіам Віткоўскім |Ь8Р5Н. 1995 (1997). Т. 7. Р. 173—2441.
33 Гл., напр.; Добрянскіш Ф. II Опнсанне рукопнсей Впленекой публнчной бпблпотекн... № 251,240.
34 АСД. Т. 12. С. 104.
280
ГІСТОРЫЯ БЕХАРУСКАЙ КНІГІ
ІПмат цэнзурна-бюракратычных калізій ўзнікала ў тым выпадку, калі базыльянская друкарня выдавма кнііу, аўтар якой належаў да інілага ордэна. Так, кіпга «Хакоп гггесі Ьгасі кахпосігіеіом’ рггех &. раГгуагске Лопн-піка йіпсіом’апу. Сгезс ріегхузга. V/ У'/іІпіе V/ І)гпкагпі фК.М. XX. Вагуііапом- Кокп 1779», перш чым легчы на друкарскі варштат, за паўтара гады прайшла чатыры этапы цэнзу-ры: 1) багаслоўскі (сепзпга гкеоІо$оп.ігп огсіі-піз) — дазвол падпісалі магістры тэалогіі. браты Ільдэфонс Былеўскі і Канцыўс Багінскі ў Вільні 7 кастрычніка 1777 г„ 2) епархіялыіы (сепзпга сііосезапа) — дазвол падпісаў Іосіф Пазоўскі 9 студзеня 1778 г., 3) ліцэпзія прыёра Літоўскай правіпцыі ор-дэна братоў-прапаведнікаў Алаізія Бы-коўскага. падпісаная ў Астраўцы (ш сопуепШ поігго (Жгоуісепяі) 9 мая 1778 г„ 4) «ітргі-таіііг» цэнзара друкарні, базыльяніна Кара-ля Карпа (без паказапня даты).
Агульныя тэндэнцыі развіцця рэнертуару кніжных выданняў. Распаўсюджванне ідэй Асветніцтва адбілася і на рэпертуары мясцо-вай кніжнай нрадукцьп. У прыватнасці, з ся рэдзіны XVIII ст. можна заўважыць значнае павелічэнне колькасці выданняў навуковай і навукова-папулярнай літаратуры. Усяго за перыяд ад 1750 да 1795 г. было выдадзена болып чым 600 пазваў навуковых кніг, каля паловы з іх — акадэмічнай друкарняй. ПІмат намаганняў да пашырэння навуковых ведаў прыклалі ордэнскія друкарні: заснаваная ў 1754 г. піярская, у прадукцыі якой пягая ча-стка належала навукова-папулярным кнігам, а таксама Віленская і Супрасльская базыль янскія, што іспавалі ад XVII ст. Праграма эпохі была сфармулявана ў 1769 г. ксяндзом Станіславам Богушам-Сестранцэвічам у прысвячэнні кнігі англійскага ўрача Дж. Ма-кензі «Умельства захоўваць здароўе і яго іісторыя» (выдавалася ў 1769, 1773, 1796 гг.) тагачаснаму віленскаму біскупу Ігнацыю Масальскаму. Адукаваны чалавек, пісаў Сес-транцэвіч, «ужо не цэніць іншых памкненняў, акрамя тых, задача якіх ёсць шчаслівае і пры-емнае жыццё ў будучым, пры выкананні пры-роджаных правоў, і карыснае ўдасканален
нем земляробства, мастацтва, рамяства. Ака-дэміі, грамадства і вучоныя — усе нрацуюць для палягчэння самай нравільнай, якая толькі ёсць на свеце, дарогі да шчасця і дабы-вання зямных багаццяў...[іх| зараз... хапае для самых сябе, і самі між сабой абыходзімся без чужой дапамоп»35.
Акрамя ідэй Асветніцтва ад сярэдзіны XVIII ст, у кніжнасці ВКЛ суіснуюць дзве тэндэнцыі. Першая — гэта ўжыванне «рус-кай» мовы, другая — пошук саманазвы, якая б стасавалася да гэтай мовы болып. чым най-менні «Літва» ці «Сармагыя». Для літоўскай мовы паслядоўпа ўжываецца лацінскі ал-фавіт. Кнігі простай «рускай» мовай друку-юцца нячаста. Буйнейшыя кірылічныя дру-карні (Супрасльская, Магілёўская і Вілен-ская брацкая), працуючы ў XVIII ст. па зака зах старавераў, павінны былі ўважліва са-чынь за правілыіасцю (пры перадруках) цар-коўнаславянскай мовы. Свая ж «простая» мова была ўжо далёкая ад гэтай практыкі. Шырокае распаўсюджанне польскіх і лацін-скіх кніг прывяло і да выкарыстання «рус-кай» мовай «нярускага», але цяпер ужо больш звычнага лацінскага алфавіга. Пытан-не аб выкарыстанні лацінкі ў старабеларус-кай мове мае даўнюю гісторыю і да сёння яш-чэ канчаткова не вырашана. Адна з апошніх публікацый пачыпае адлік друкаваных лацінкай беларускіх кніг ад віленскага вы-дання 1835 г. «Кгбскіе геЬгапіе папкі сЬггеь-сіапвкіе)...», хоць аўтар агаворваецца. што «раннія прыклады такога запісу адносяцца да сярэдзіны XVIII ст.»36 3 падобным сцвер-джаннем цяжка пагадзіцца — выданні «рус-кай»,«шчырай рускай» мовай на лацінцы вя-домыя ад другой чвэрці XVII ст. 37 У гэтай мове мы бачым шмат рыс сучасных беларус-кай і ўкраінскай моў (прычым колькасць такіх рыс непасрэдна не залежыць ад геа-графіі месца выдання). Аднак з «беларускай» ці «ўкраінскай» ідэяй гэтая мова яшчэ не злу-чана. Беларускі жыхар Рэчы Паспалітай ужо ўсведамляе сябе такім, але па польску, як сведчыць загаловак адной з кніг 1788 г.: «ОЬухгаіеІ Ьіаіогцхкі <1о зсапбху Кггесгу-розроіігеу аІЬо зпрріетепг обегууу хсг^і^сіет
35 Маскепгіе/. 8гШка іПггутапіа /сігоугіа у опеу Ьізіогуа [...]. ХУіІпо, 1769. 5. [6—7].
36 Мечковская Н. Б. Зачем одному народу две азбукн? (Кнрнллнца н латннка в коллпзпях белорусского воз-рождення) // Зіауіа огіепгаііз 1998. № 2. 5 283.
37 У 1642 г. у Вільпі надрукавана брапгура «ХУігапіе па ріепузгу хма/сі г Кгбіоіуса сіо КасІіпЬка 8ачкіе§о ІУіІепзкі^о...». У гэтай кніжцы мова аднаго з герояў - Сенькі Налівайкі — беларуская, перадаецца лацінкай (Карскіш Е.Ф. Белорусы. Т. 3. Ч 2. Пг., 1921. С. 212).
КУЛЬТУЕ’НАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
281
робаікбуг»38. Яе змест — зварот да караля і станаў Рэчы Паспалітай з просьбай аб ураў-нанні ў правах грэка-уніяцкага духавенства з рымска-катал іцкі м.
У канвалюце, які склаў для сябе ў XVIII ст. віленскі цэнзар Караль Карп, знай-шлося няўлічанае выданне «шчырай рускай» мовай, найхутчэй віленскага друку39. Мясцо-вая «простая мова» трапляе і ў рукапісную кнігу. Прынамсі, можна сцвярджаць, што Канстанцыя Сапега ведала гэтую мову на-столькі, што запісала «Песшо набожную рус-кую» ў свой «8і1уа гегшп» — альбом з най-больш любімымі творамі40.
Кнігі для навучання і па розных галінах ведаў. Пакуль да падзелаў Рэчы Паспалітай было далёка, езуіты, якія кантралявалі адука-цыю, знітоўвалі грамадства ВКЛ у адзінай з кароннай Польшчай кніжна-вучэбнай прас-торы. Гэта выяўлялася і ў практыцы пастаян-нага перамяшчэння выкладчыкаў з адной на-вучалыіай устаповы ў другую, што уніфіка-вала падрыхтоўку. Вось, для прыкладу, ка-роткія біяграфіі выкладчыкаў-езуітаў, аўта-раў надрукаваных кніг. Товій Арэнт (1646— 1724) быў місіянерам у Кёнігсбергу, прафеса-рам філасофіі ў Полацку, выкладаў пазі-тыўную і палемічную тэалогію ў Брунсбергу, быў прэфектам школ у Варшаве, выконваў абавязкі літоўскага правінцыяла і рэктара Віленскай акадэміі. Ян Кулеша (1660— 1706) — прафесар рыторыкі і грэцкай мовы ў Пінску, Драгічыпе, Пултуску і Полацку. Ян Пашакоўскі (1684—1757) — прафесар паэ-тыкі і рыторыкі ў Коўне, Крожах, філасофіі ў Вільні, рэктар у Слуцку, рэктар і прафесар французскай мовы і навейшай гісторыі ў Нясвіжы. Ігнат Вілкіновіч (1690—1757) — прафесар рыторыкі ў Плоцку, філасофіі ў Варшаве, Вілыіі, Брунсбергу.
Пад уплывам езуітаў базыльяне, якія пры-нялі ў спадчыну грэка-візантыйскую абрад-насць, сталі носьбітамі набыткаў каталіцкай царквы і трансплантатарамі іх у «рускае» асяроддзе. Так, у «Службоўніку» 1763 г. су-прасльскага друку акрамя традыцыйных для праваслаўнай царквы службаў меліся служ-бы «некіпм предстателем Царства Полскаго н Велнкаго князства Лнтовскаго» — Іаану
«Грамадзянін бе-ларус да саслоўяў Рэчы Паспалітай, альбо Суплемент адозвы з гледзішча падат-каў».
Ужо ў першым сказе аўтар вызначае сваё нераўнапраўе: «Хай ніхто не дзівіцца а ні пытаецца, з якога поваду і прычыны цяпер ужо нешчаслівым лёсам у супольнай Айчыне чужаземец...». Тытульны аркуш. Без месца, 1788 г.
Непамуку, Антонію Падуанскаму, Фран-цішку Серафіцкаму, Дамініку, іерарху чыну прапаведнікаў, Ігнацыю Лаёле, царэвічу Казіміру.
Выкладчыкі (прафесары) вышэйшых і ся-рэдніх школ у межах ВКЛ заставаліся най-болып значнай сацыяльнай групай, стваралі кнігі і адначасова былі іх спажыўцамі. Пры гэтым ад другой паловы XVII і ў XVIII ст. традыцыяй былі міграцыі прафесараў. На-прыклад, Міхаіл Карвоўскі ў 1688—1689 гг. чытаў у Полацкім калегіуме курс логікі, у 1689—1690 гг. — фізікі (рукапісныя канспек-ты абодвух курсаў захоўваюцца ў НБВУ), перад тым і пасля быў прафесарам Віленскай акадэміі. Даследаванне прыродазнаўчых ру-
38 Паасобнік гэтай невядомай бібліяграфіі кнігі захоўваецца ў Славянскім фондзе БАН.
39 Нікалаеў М. В. Невядомае бібліёграфам «рускае» выданне XVIII ст. лацінскім іврыфтам // Выяўленне, су-меснае выкарыстанне і вяртанне архіўных, бібліятэчных і музейных каштоўнасцей, якія захоўваюцца ў замеж-ных краінах. Мн., 1999.
40 Зараз захоўваецца ў аддзеле рукапісаў БАН у Санкт-Пецярбурзе.
282
ГІСТОРЬ/Я БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
капісных кшгу сховііпчах Мінска і Вільні па-казала. што больш за ўсё іх стваралі езуіты, францысканцы і базыльяне — прыблізна па-лову ўсёй колькасш, другая палова належала бернардзінцам, дамініканцам, кармелітам, трыштарыям і піярам. Практычна ва ўсіх на-селеных пунктах Княства. дзе былі навучаль-ныя ўстановы (Вілыія, Гродна, Полацк, Нясвіж, Мінск, Пінск, Наваградак, Кейданы, Слуцк, Брэст, Шчучын. Крожы, Друя, Віцебск, Орша, Жыровіцы, Слонім і інш.), вьшускаліся кнігі для павучання (пад-ручнікі)41.
Прыкладам кнігі-канспекта можа слу-жыць «Сферычная трыганаметрыя», на во-кладцы якой адзначана, што кніга напісана пад дыктоўку Жана Расіньёля42 і скончана 28 чэрвеня 1765 г. У гэтым рукапісе (208 ста ронак і 8 аркушаў старанназробленых чарця-жоў) выкладзены пачаткі плоскай і сферыч-най трыганаметрыі, а таксама алгебра. метэа-ралогія і садаводства.
Прафесар матэматыкі Якаў Накцыяновіч (1762 -1790) напісаў два кароткія падручнікі па арыфметыцы і алгебры, а ў 1759 г. выдаў фундаментальную манаграфію «Лекцыі па матэматыцы, складзеныя паводле вольфаў-скіх элементаў і прыстасаваныя для карыс-тання слухачамі»43. Заслугай езуіта Накцыя-повіча было тое, што еваю працу ён заснаваў на творах пратэстанцкага філосафа і матэма-тыка К. Вольфа, супраціўніка езуітаў44.
Дасягненні вучоных з ВКЛ з дапамогай кніг на еўрапейскіх мовах шырока рас-паўсюджваліся ў свеце. часам у выглядзе па-дарунка аўтара вядомым навукоўцам. Пры-кладам можа быць кніга астранома Маршна Пачобута45 з надпісам па-французску на ад-горце шмуцгытула (паасобнік БАН); «Яго правасхадзіцельству пану Дамашневу, камер-
геру яе імператарскай усерасійскай вялікасці і прэзідэнту імператарскай Акадэмп навук у Санкт-Пецярбурзе ад яго найшжэйшага і па-корнага слугі абата Пачобута».
Звесткі аб рукапіспых кшгах, што нале-жалі віленскім вучоным, уключыў у сваю ма-награфію іісторык навукі Лібертас Клімка46.
У сувязі з повымі задачамі з’явілася шмаг выдапняў практычпага зместу: па земляроб-стве і сельскай гаспадарцы, медыцыне, тэхніцы, батаніцы. Базыльяне тройчы (у 1756, 1761, 1791 гг.) перавыдалі невялікую кніжку нямецкага аўтара XVII ст. Я. Гермапа «Хатняя гаспадарка»: у ёй даваліся парады, як працаваць зімой, як сеяць, вывозіць гной, як раснланаваііь гаспадарчы двор, звесткі пра пчол і збіранне мёду, выраб піва, рыбалоўсгва і інш 47 48 ІІіяры пераклалі і выдалі твор А. Л. Дзюамэля дзю Монсо «Праца аб земляробст-ве»4й, кнігі Р. Брэдлі «Фальварак, дзе зямля піколі пезастаецца пусткай» і «Земляробчы і сельскагаспадарчы каляндар»49. Пераклад-чык — землямер Г. Княжэвіч — згодна з ідэяй эпохі лічыў сельскую гаспадарку галоўнай эканамічнай сілай у жыцці краю: «Ужо ў болыпай частцы Еўропы існуе цвёрдае пера-кананне, што сельская гаспадарка з’яўляецца важнейшым заняткам не толькі для патрэбы і карысці, але і апорай грамадства, ключом да багацця, школай добрых звычаяў»50. Сацы-яльную няроўнасць ірамадства тагачасныя аўтары не толькі прымаюць як дадзенае, але і дэкларуюць часам у загалоўку, як гэта зрабілі каралеўскі сакратар Станіслаў Чарнецкі і кухмістр Аляксандр Любамірскі: «Стол аба-енгы, што зпачыць панскі і таксама для бяд-нейшых, альбо спосаб гатавання разнастай-ных паводле рознага смаку і густу, гаксама залежна ад пог.іядаў багатых, як і бядот ных...». 3 1744 да 1788 г. гэтая кніга была пе-
41 Бельгкый А. М н др. Рукопнсн натурфнлософского содержання в Белорусснн XVII—XVIII вв. Мн , 1988. С. 36- 41.
42 Жан Расіньёль — французскі езуіт, выінаны з Франпыі і залічаны ў касгрычшку 1762 г. прафесарам матэ-матыкі Віленскай акадэміі; у 1765 г. паехаў місіянерам у Кітай.
43 Какі'уапотг.г]. Ргаеіесііопез піаіЬетаіісае ех 'УУоНіапіз еіетепгіі аііогпаіае аСдче зіс пзш ацсіііогпт ассото-гіаіае [ ]. Т. 1, рагз [1-2]. Уііпае. 1759-1761.
44 Жемайтыс 3. Ю. Фнзнко-математпческпе наукп в старом Внльнюсском уннверсніете. 1579- 1832 гг. // Лп товскпй матемагнческнй сборнпк. 1962. № 2. С 298.
43 РосгоЬш М. СаЬіегь сіез оЬзегуаГіопз аьігопотіцпез Гаііез а ГоЬьегуаСоіге гоуаіе сіе Уііпа еп 1773. Уііпа. 1777.
46 КПтка I. Тікя1іе]і токзіаі Ьіеінуо]е: Ізсогіпе архх аі^а. Каппа5. 1994.
47 Нсгтап.]. Созросіагйіміо <1ото\\'е. ХУіІпо, 1791
48 Піііштеі сііі Мопсе.аіі Н. Ь. Ьхіеіо о гоІпісГч’іе. Т. 1—2. УУіІпо. 1770—1773.
49 Вгасііеу К. Еоімагк \с кіогут ргшіга піе 2ома\\ті)4 тдсіу пгодет ХМіІпо, 1770: Каіепсіаг/ гоітсгу у ^озро-сіагякі. \Уі1по. 1770.
50 Кітцрка I. Эканамічная літараіура другой паловы XVIII ст. аб неабходнасці і шляхах рэфармавання сельскай гаснадаркі Вялікага Княства Літоўскага // 8іка гегшп пога: Штудыі ў гонар 70-годдзя Георгія Я. Галенчанкі Вільня—Мінск. 2009. С. 162—168
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАН
283
равыдадзена акадэмічнай друкарняй чатыры разы. У «Кадендары...» Брэдлі праца на сель-скай гаспадарцы размяркоўваецца па меся-цах; у адной частцы даюцца ўводныя заўвагі пра глебу, апісваюцца ўласцівасці некаторых раслін. У «Фальварку...» змешчаны звесткі пра глебу, масла, сыры, кармленне хатпяй жывёлы, пра барометр і тэрмометр. Пера-кладчык дадаў свае каментарыі аб стане зем-ляробства ў розных краінах, у тым ліку ў Літве, мясцовыя метэаралагічныя звесткі. Вопытам вядзення вясковай гаспадаркі ў Вялікім Княстве кіруецца Ю. Леговіч, аўтар кпігі «Каротка сабраныя абавязкі сельскіх га-спадароў», якую друкарня універсітэта выда-ла ў 1779 г.51 Выдадзеная піярамі кніга «Ціка-выя досведы па гаспадарцы...» прапаноўвала спосабы вырошчвання садавіны і агародніны, захавання ўраджаю, спосабы догляду і лячэн-ня хатняй жывёлы, птушак, развядзення пчол52.
Пра дастаткова шырокае распаўсюджанне сельскагаспадарчай літаратуры сведчыць факт з’яўлення спецыялістаў-кніжнікаў, адарваных ад жыцця; тып такога вучонага высмейвала літаратура XVIII ст. (папуляр-ныя ў ВКЛ аўтары Красіцкі і Карпінскі), дзе часта паказваецца недавук-аграном, які ат-рымаў толькі кніжную падрыхтоўку, незнаё-мы з практыкай вядзення вясковай гаспа-даркі і механічна пераносіць чужаземныя спосабы гаспадарання на сваё поле. «Па кніжках навучыўшыся, як кіраваць маёнт-кам», — піша ў «Пане Тадэвушы» А. Міцкевіч пра знаўцу такога тыпу — пана Бухмана.
Чытача (і пакупніка) кнігі вабіла магчы-масць даведацца пра замежныя дасягненні — таму аўтары і складальнікі спяшаліся ананса-ваць іншаземныя крыпіцы пададзеных звес-так ужо на тытуле. Віленская акадэмічная друкарня тройчы (у 1752, 1782 і 1784 гг.) вы-дала кпігу Адама Францішка Ксаверыя Раст-коўскага, на тытуле якой было напісана: «Абавязкі хатняга жыцця. Напісаныя йдным гаспадаром па-французску, а друкаваныя ў Бруселі ў 1706 г. Перакладзена на польскую і друкавана ў Брунсберку ў 1714 для навукі тых людзей, якія хатнюю гаспадарку пад-трымліваюць».
ўдлдая» Дмз , *. Ятдтудяі й
Ж6Н7 Н1Ш. >/ ” »
кж* ні кле нл собФті «честнбых1 , н ндп^тн
не етд , н нд
/ІДАЛМЦІн г^Ентмь не
С'ІДІ . Но 61 ЗДКШН'І
ГТ\ / г » ' .1 гг
ДНН ВОЛА » Н К? ЗАКОН'К 6ГШ ПО«ЧН
<А ДНЬ ННОІЦІ «’ Н КІДІТІ гакф Д|Е6О ІА-'
Л ЖАЖЯОІ
Вучоны, прафесар прыродазнаўчых навук Б. С. Юндзіл пераклаў працу італьянскага вучонага Я. Бекарыя аб электрычнасці, дзе на аснове вучэння Б. Франкліна і ўласных во-пытаў даступна выклаў асновы фізікі53. Праз некаторы час ён выдаў уласны твор «Пры-кладная батаніка» — першую ў Вялікім Кня-стве арыгінальную працу пра карысныя расліпы, як культурныя, так і дзікія. Аўтар апісаў іх асаблівасці, ужыванне ў сельскай га-спадарцы, прамысловасці і гандлі54.
Вялікай папулярнасцю працягвалі карыс-тацца кнігі па медыцыне. У некаторых з іх, напрыклад у «Навуцы здароўя» Л. Карнары (пераклад выдання XVII ст.)55, увага аддава-лася не столькі медыцыне, колькі духоўнаму
Псалтыр.
Пачатак першай кафізмы.
Магілёў, брацкая друкарня, 1738 г.
51 Ье§оюісг]. Ро'ліппохсі §о8ро6аггоч' \міеучкісН кгоікозсі геЬгапе. ХУіІпо, 1779.
32 Сіекахуе сІ08\УІас1сгепіа §О8росІап>кіе [...]. ХУііпо, 1777.
53 Вессагіаў. О еіекігусгпозсі згісісгпе] і паііігаіпе]. ХУІІпо. 1786.
54 ЗнпЗгііІ В. 5. ВоСапіка зіозосуапа, сгуіі \уіаі1ото8С о «ІаяпозсіасЬ і чгусім гочііп \у Ьапсіііі, екопотісе, г^косІгіеІасЬ [...]. Шііпо, 1799.
53 Котагу Ь. Качка гсігоссіа [...]. ХМіІпо, 1775.
284
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Сачыненне аб сельскай гаспа-дарцы Дзюаммь дзю Моіісо, члена шматлікіх ака-дзмій і сельскагас-падарчых тава-рыстваў. Пера-клад з фрацузскай мовы.
Вільня, друкарня ксяндзоў тяраў, 1773 г.
0 2 I Е Ь о
! о
КОЬШСТ^ІЕ
РгхехРагіааеНАМЕЬ ППМОКСЫЦ 7Ьн;агху]га ініеіц, Нкагігтіі у Ток>а-гхуўю Раіпісхуск, Паушух/Хе^а ц,е Егапсуі Е(йхіе§о Рогіоюе^о. Ро Ргап-ігіккм парі/апе.
К А РОІлку тегук РК2ЕТСОМАС20КЕ.
О-«Капі К. М. у РгвсгуроСроІісеу &ко'.агцт Р,агпт
к- 7773-
ўдасканаленню. У іншых ставілася задача на-вучыць чытача метадам лячэння і гігіене. У названай працы Макензі «Умельства за-хоўваць здароўе і яго гісторыя» асновай зда-роўя лічыцца правільнае харчаванне. Аўтар сцісла асвятляс гісторыю медыцыны. ІІад-крэслівае, як уплывае на здароўе, узрост, тэм-перамснт, фізічныя і душэўныя якасці. У Вільні ананімна выдавалася кніга II Біра-гоўскага «Цікавыя звесткі пра дзеянне і сілу розных траў і агародніны»56. Разам з апісан-нем раслін характарызуюцца іх уласшвасці, спосабы ужывання, ёсць практычныя парады па выкарыстанні лекавых траў пры розных хваробах. Аналагічнымі па тэме выданнямі
з’яўляюцца «Збор некаторых назіранпяў...» (скарочаны пераклад з англійскай кнігі «Хат-няя медыцына» доктара Г. Б’юкена)57. а так-сама «Новы. альбо Сённяшні Альберт.. » (пе-раклад з французскай ананімнага аўтара)58. У апопіняй кітізе акрамя медыцыны ёсць раздзелы, прысвечаныя хатняй гаспадарцы, правілам паводзін у грамадстве. М. Тукала падрыхтаваў сваю «Хатпюю аптэчку»59, у якой апісаў спосабы вырабу лекаў у хатпіх умовах. Аўтар знаёміць чытачоў з аптэчнымі мерамі вагі, дае пракгычныя парады па рас-пазнанні сімптомаў хвароб, піша аб прычы-нах іх узнікнення. спосабах лячэння. П. Бжа-стоўскі для сваіх сяляп выдаў пракіычнае кіраўніцтва «Лекі для зручнасці тых, хто жы-ве ў Паўлове»60, а біскуп Ігнацы Масальскі ў кнізе пад назвай «Простыя і зручныя споса-6ы. што даюць дактары для захавання ад ма-равой заразы гым, хто жыве па вёсках»61 зна-ёміў з рэцэптамі і спосабамі захавання ад чу-мы.
У другой палове XVII і ў XVIII стст. ня спынна павялічвалася колькасць прывезе-ных у ВКЛ кніт. Каб зарыентавацца ў моры гэтага імпарту, неабходна спецыяльна выву-чыць шэраг крыніц: архівы мапіатаў і шлях-ты. што прывозілі еўрапейскія выданні з па-дарожжаў за мяжу, кнігагандлёвыя каталогі віленскіх гандляроў, захавапыя вопісы і спісы маёмасці бібліятэк, тэстаменты прад-стаўнікоў розных сацыяльных груп насель-ніці ва і інш. Пакуль гэта яшчэ не зроблена, адзначым толькі, інто, як і ў папярэдні перы яд, істотная колькасць новых кніг, аўтары якіх былі грамадзянамі ВКЛ, выдавалася па-за яго межамі. Болып за ўсё — у каронных друкарнях, на другім месцы нямецкія, асаб-ліва данцыгскія і кёнігсбергскія, ды іншыя еўрапейскія друкарні. Аўтарамі твораў былі вядомыя дзеячы з Вялікага Княства. Так, Міхат Казімір Агінскі надрукаваў свае вер-шы — «Кніжка ў вялікае актава» ў 1781 г. у Львове, а «Гістарычныя і маралістычныя аповесці, якія напісаў грамадзянін са Слоніма» — у 1782 г. у Варшаве62. Кніга Яна
56 [Віге.іоаякі Р] ХУіасІотозс сіска\уа, кахёетц Меісе рохуГесгпа, о зкнікасЬ у тосу гЬбг хезхеІкісЬ. ^аггуп у гібі гбг.пусЬ, Іак ойгосІосуусЬріко у роІпусЬ. [..]. ХУіІпо 1768.
57 Вцскап С. ХЬібг піекгбгусЬ оЬзегеасуі, рггевІг6§. ,зроаоЬ6\\’ ІаспусЬ, іыігіег Іекагвеш ргозІусЬ. зкі/цс.усЬ <1о гасЬосгапіа \\' сгег.чпуочсі /с!го\\іа [ ..]. \УІІпо [1791]
38 АІЬегТ по\уу сгуіі іега/'піеузгу аІЬо зекгеіа по\уе, 6оз\\’іа6сгопе і арргоЬохуапе. [. ]. МЛІпо. 1790.
59 Тйкаііо М. Аріесгка сіототга [...]. \\'і1пс>, 1789
60 ВггоМоюзкг Р. ЬекагзТ\\'а сііа \\уйо6у йовросіаггу \у Ра\\1о\\іе тіезгкаідсусЬ. \Ті1по, 1770.
61 Маеаізкі 1Д. ЗрозоЬу ргозіе у 1аТ\\'е росіапе осі сіокіогосг сііа тіезгкаіцсусЬ ро тузіасЬ па цвіггеаепіе зіе піогосуе] гагагу [...]. \Уііпо, 1771
62 Цеханавецкі 1. Міхаіл Казімір Агінскі і яго «сядзіба музаў» у Слоніме. Мн. 1993. С. 66.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАМ
285
Дамейкавіча Астроўскага «Зуасіа ІаЕіпа» бы-ла надрукавана ў Любліне. Прыклады такіх кантактаў можпа множыць.
Несмяротпы твор ізраільскага цара Давы-да па-ранейшаму быў адной з найчасцей ты-ражаваных кніг. У Псалтыры людзі, як і ста-годдзі раней, шукалі апірышча і прасілі дапа-могі, каяліся ў грахах і чакалі помсты, імкнуліся да праведнага жыцця і ўсхвалялі Бога. Псалтыр быў шырока распаўсюджанай кнігай, яго шматразова перавыдавалі дру-карні ВКЛ. У тых выпадках, калі наклад дру-кавалі па заказе старавераў, у выхадных зве-стках пазначалі, што перадрук зроблены з даніканаўскіх маскоўскіх выданняў. У 1693— 1794 гг. на тэрыторыі Вялікага Княства (у Магілёве, Вільні, Гродне, Супраслі) былі на-друкаваны 22 датаваныя праваслаўпыя Псалтыры. Ёсць выданпе Псалтыра з выхад-нымі звесткамі «Магілёў, 1711 г.» Аднак, хут-чэй за ўсё, гэта памылковыя звесткі, бо філіграні ў кнізе шмат пазнеіішыя — другой паловы XVIII ст.
У адрозненпе ад Новага Запавету і апошніх частак Старога Запавету Псалтыр выдавалі і каталікі (у Вільні ў 1753, 1764 і 1773 гг.)бз.
Перапісванне Евангелляў працягвалася да канца XVIII ст.; заказаць спіс гэтай святой кнігі было справай важнай і для ратавапня душы, і для прэстыжу прыхаджаніна — як вялікага гарадскога храма, так і маленькага вясковага. Захаваныя прыпіскі сведчаць пра шырокую геаграфію месц перапісвання.
Да сёння не існуе поўнага бібліяграфічна-га спіса створаных у ВКЛ рукапісных Еван-гелляў. Колькасць іх памяншалася, коль-касць друкаваных узрастала як за кошт пра-дукцыі айчынных друкарняў, так і за кошт прывазных — з Масквы, Кіева і Львова.
Прыпіскі ўкладчыкаў Евангелляў перава-жаюць над прыпіскамі кнігапісцаў. Вось пры-клад прыпіскі XVIII ст. (месцазнаходжанне рукапісу ў наш час невядомае); «Во славу че-ловеколюбца едннаго трінпостаснаго Бога Отца н Сына н Святаго Духа п в память Пре-благославенныя Девы Маріп сгшсася во гра-де Вптебску за святейшаго вселенскаго архіерея Венеднкта 13, папу Рымскаго, пры державе благовернаго кораля Августа Третя-го, за преосвяіценнаго архіепнскопа Флорі-ана Гребішцкаго, к церкве соборной Внтеб-
\уіегпе /.тагіе 26$
РгоГг^ ВіісЬет ііпігопут.
8егсет іак роріоі АгцГаопет:
Васігті сіо когіса Расгрпет.
ОрйкапуГг со гігіегі Ь?3гіе,
Кіесіу Гі$ г ргосЬц «ІоЬ^гіе, Ка ГасІ ДгаГгпу сгіек тііеглу.
В?сІГ тіі Воге тііозіегпу,
ІЕ2ЕІ Рате ІаАамгу, Сау гтагіут рокоу ргаіуу.
ской, храма Успенія Пресвятой Богороднцы чпну св. Велпкаго Васпліа, тіцаніем господн-на Мнколая Черпобровкм н супружннцы его Евфросннін у лето от бытіа мнра 7251, от Рождества Хрнстова 1743, совершншеся то-гожде лета месяца марта 25 дня»63 64.
Вучыцельны тып Евангелля быў у своіі час вельмі папулярны ў Вялікім Княстве
Разарыум.
Маленне за пра-ведных манахаў: на аблоках ся-дзяць анёлкі і гра-юць на розных музычных інстру-ментах. Гравюра Аляксандра Тара-севіча.
63 Серіспё К„ Реігаывкіепё I. Уііпіаііз акасіетроз хранзСосез Іеісіішаі 1576—1805. № 1447—1449.
64 Перетц В. Н. Рукопнсн бнблнотекн Москонского уннверснтета... С. 177—178.
Вільня, друкарня Акадэміі 1677 г.
286
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Літоўскім, а ў Маскоўскай Русі пасля Ніка-наўскіх рэформ распаўсюджваўся галоўным чыпам сярод старавсраў (яны заказвалі гэ-тую кнігу ў Супрасльскай і Віленскай дру-карнях у 1790 і 1794 гт. Усяго ад 1569 да 1616 г. было выдадзена некалькі тысяч па-асобпікаў65). Пасля гэтага — болып чым сто-сямідзесяцігадовы перапынак. Толькі ў кан цы XVIII ст. (у Супраслі ў 1790 г. і ў Вілыіі ў 1794 г.) яно было неравыдадзена на заказах старавераў. Урэшце, і ў Маскоўскай Русі гэты тып кнігі быў вядомы галоўным чынам сярод старавераў — у Маскве «Вучыцелыіае Еван-гелле» ўпершыню выдадзена ў 1652 г., а другі раз - толькі праз 200 гадоў.
Што да лют.эран, то з сярэд.зіны XVII ст. яны, не маючы магчымасці арганізаваць сваё кнігавыданне ў краіне, друкавалі Біблію за мяжой. У 1660 г. евангелістамі ў Лондане бы-ла выдадзена Біблія на літоўскай мове ў пе-ракладзе Самуіла Багуслава Хілінскага, лі-тоўскамоўныя Бібліі выдадзены ў 1735, 1739 і 1755 гт. — няма сумневу, што болыная част-ка накладу прызначалэся для экспарту ў этнічныя літоўскія землі.
Акрамя таго, для пратэстантаў у Кёнігсбергу ў 1701 г. выдрукаваны Новы За-павеі на мове прускай літвы, прымеркаваны да каранацыі прускага караля Фрыдрыха I, яно было паўторана ў 1727 г.
Евангеллс для пагрэб рыма каталікоў вы-пускала (па-польску) толькі друкарня Вілен-скай акадэмп. Для простых всрнікаў гэта былі маленькія, у дванаццатую долю аркуша, кніжачкі чытанняў (нядзелыіыя і на святы, посныя). Падрыхтоўваў іх ксёндз Якуб Вуек. ІІершы раз «Евангелле» Вуйка выіішла ў 1643 г.66, потым, да 1713 г„ не перавыдавала-ся. Затое ў 1713—1787 гг. адбылося сем вы дапняў67, якія нязначна адрозніваліся паміж сабой загалоўкамі, колькасцю і складам да-даткаў. Больш пашыранай кнігай было «Евангелле польскае і літоўскае, як нядзель-нас, так і на ўсе святы, якое ў касцёле ка-таліцкім паводле рымскага абраду на праця-гу цэлага года чытаюць». якую склаў ксёндз Ян Якновіч. У 1705-1794 гг. гэтая кніга, з
тэкстамі Евангелля на польскай і літоўскай мовах, выдавалася 18 разоў68. Найчасцей фарматам у восьмую долю (13 выданняў), але былі і меншыя — у шаснаццатую.
Сумешчапыя выдаппі некалькіх біблей-скіх кіііг, у адрозненне ад папярэдняіа перы-яду, ужо не выходзілі.
Найбольшую групу сярод .захаваных ру-капісных і друкаваных кніг складаюць лі-тургічныя, альбо богаслужбовыя. Вялікая іх колькасць у нраваслаўпай царкве тлумачыц-ца тым, што пры набажэнстве карысталіся спалучэннем сопечнага (мінейнага) і месяч-нага (трыёднага) каляндарных цыклаў. Ка-таліцкая царква выкарыстоўвала гатовыя ты-пы богаслужбовых кніг, якія склаліся ў За-ходняй Еўропе: зборнікі службаў, агэнды, ры-туалы, брэвіарыі. ірадуалы, антыфанарыі і інш. Уніягы карысталіся сваімі традыцый-нымі (візантыйска праваслаўнымі) бога-службовымі кнігамі. Гэта варожа сустрэлі многія каталікі рымскага абраду; нарадзіліся шматлікія канфлікты. Упіяты вымушаны былі апеляваць да вярхоўнай свецкай (кара-ля) і царкоўнай (папы) улад. У пратэс-танцкіх канфесій былі свае тыпы богаслуж-бовых кніг, якія склаліся, як і каталіцкія, у Заходняй Еўропе.
Сярод іудзеяў былі шырока распаўсюджа-пыя спісы адзінай богаслужбовай кнігі — То-ры, сярод мусульман — спісы Карана.
Найбольш важнай літургічнай кнігай за-ставаўся Службоўнік (Літургікон). Ён уклю-чаў абавязковыя і пастаянпыя дзённыя магітваслоўі, у большасці выпадкаў незалеж-на ад асаблівасцей спатучэння каляндарных цыклаў. У практыцы праваслаўнай царквы Вялікага Кпяства Літоўскага (як і Мас-коўскай Русі) існавалі розныя лакатьныя традыцыі. пра што сведчаць шматлікія ру капісныя Службоўнікі з чынамі і асобнымі тэкстамі розных рэдакцый, у тым ліку паўднёваславянскіх69. Будаўніцтва уніяцкай царквы патрабавала новых Службоўнікаў, якія выходзілі пераважна з Супрасльскай друкарні. Вядома восем выданняў 1691— 1773 гг.
65 Торокка М. В. Сгуіеіпісітео кзіцгек дуугіапусЬ па Еісччіе і Віаіогпзі... Сг. 1. 3. 221.
66 Серіепё К., РеГгаыькіепё 1. Уііпіааз акасіетііоз зрашШуёз Іеісііпіаі 1576—1805. № 1014.
6’ ІЬіЗет. № 3072-3078.
ьв іЬісІет. № 1783-1800.
69 Дмытрііевскый А. А. Богослужеіше в русской церквн в XVI веке: йсторнко-археологнческое нсследованме
Ч. 1 Казань, 1884.
КУЛЫУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
287
17-я кангрэгацыя базыльянскага ордэна пастанавіла адкласці пытанне «аб направе» Службоўпікаў да генеральнага сінода. Адзна-чалася, што Сімвал веры («Крэда») трэба змяніць на каталіцкі: «...і ад Сына ў Крэдзе дадаваць там жа пастанавілі». Пасля Замой-скага сабору 1720 г. друкаваныя Службоўнікі адлюстравалі змены ў службе, хоць рашэн-нем Віленскай кангрэгацыі ордэна (1713) у манастырах павінны былі ўсе царкоўныя кнігі пазываць «уласнымі імёнамі, як то Слу-жэбнікамі, а не Мшаламі, Паўуставамі, а не Брэвіарыямі»70. Гэта, натуральна. не магло замаскіраваць прынцыповыя канфесійныя змены ў тэксце Сімвала, што рабіла немагчы-мым выкарыстанне уніяцкіх Службоўнікаў у царкве ўсходняга абраду. Таму тыя святары, што захавалі прыхілыіасць да традыцыйнага праваслаўя, вымушаны былі карыстацца кнігамі кіеўскага ці маскоўскага друку.
Службоўнікі сталі тым відам кніг, якія цалкам адлюстравалі змены і адрозненні кан-фесійнага характару. Гэта перш за ўсё ўклю чэнне ў памінанні папы рымскага і выклю-чэнне канстанцінопальскага патрыярха, па-мінанне некаторых святых рымска-ката-ліцкай царквы (найболып часта — Антошя Падуанскага). Гісторыя уніяцтва (ужо як часткі рыма-каталіцызму) прывяла да фар-міравання новага цыкла — шапавання па-кутніка Іясафата Кунцэвіча. Да прыкладу, у Службоўніку 1768 г. Пятра Васілевіча, прэсвітэра Насовіцкай царквы Гомельскага дэканата, у праскамідзійнай малітве пасля ўпамінання Мікалая Цудатворца замест мас-коўскіх трох свяціцеляў (Пятра, Алексія, Іоны) называецца «блажэнны свяшчэннаму-чанік Іясафат»71. Разам з тым Службоўнікі ў болыпай ступені, чым іншыя кнігі, адлюстра-валі талеранцыю — у іх адсутнічае забарона «творнть свадьбы н кумовство» з каталі-камі72.
Пасля скасавання упіі богаслужбовыя кнігі канфіскавалі з царкоўных і манас-тырскіх бібліятэк, пры гэтым большую іх ча-стку зпішчылі. Некалькі рукапісных Служ-боўнікаў былі перададзены ў Сінод, у выніку ў яго архіве склалася значная калекцыя73. Шмат рукапісных Службоўнікаў захоўвала-ся ў цэнтральных бібліятэках базыльянскага
'Табііса Жеідосн косу
I 0 6' 7 166&.
I 1670
іб7Д. іСтз
167?
Іб'тб'
.Каут/кісіі
КхупЛсд Іо Арйііг.
2.1
Яхут
Зг.-хут . ЛЫгьу кхут. 17 АрДіл 2. А^7м/.
Н.г.у]П\.‘ ЗТгурі 1077.
Ь'
2. Аугім.
2.5 Ліагіу
А|;гйіл
у дК.цЛ<іск.
Ецсікя.. Л&ЕуДг.'еіі ]го л«л ХчЛсд. 2палм
ЯмДсд Зпдті.
Яа/ІСа ЗЎГуДгіт уе
ЯоГ- )>« КШ'
Ллі/кі ‘Еліп, ХаГ. З^іусГгіех кал. Хцік» піесЬДІ у» каг. ХмГкл ’Хпд.ію
ібво. %-гуг*-
$ 18 1о 2.
ы
іб'8а Х-гут . гў УЛа/Ь.
I о . Хгут. і &
хб’ЙГ. ЗСг.ут- 2л ЛрЛХ
* ш
ХцГ. ‘ШуЛмь уа даА К.цАд. Хюмнк •
ла’.
ХцАді. 'Зкал-. -Хмі. іуаііхгу |гв лц/ .
ЦцГкц ’Хьцлі' -
Хці- ^4Кек рл №
ордэна — Супрасльскага, Жыровіцкага і Віленскага манастыроў; у цяперашні час ас-ноўная іх маса захоўваецца ў БАНЛ і СПбФІРГ.
Багаслужбы прыватнага характару — та-емства (хрышчэнне, шлюб і інш.), пахаванне, пастрыжэнне ў манахі, а таксама розныя службы «на патрэбу» чалавека і абшчыны групаваліся ў Трэбніку. Трэбнік — адна з са-мых варыятыўных кніг літургічнай сферы.
Таб.чіца «рускіх» і «рымскіх» Вялікадней на 1667—1685 гг.
У8выпадкахз 19, калі дні свят су-падаюць, аутар адзначае: «Кінка 2 паті».
3 Нясвіжскай бібліятэкі.
70 Аддзел рукапісаў РНБ, Польск. ЕІ.48.Г146г (р. 282). — Выказвае.м глыбокую падзяку С. Г. Жамайцісу, які звярнуў нашу ўвагу на гэтую кнігу.
71 Востоков А. X. Ошісанне русскнх н словенскнх рукопнсей Румянцовского музеума. С. 608-609.
72 Макаріій (Булгаков М. П.). Нсторня русской церквн. М., 1900. С. 298.
” РДзГА, ф. 834, воп. 1, №№ 742, 743, 744, 745, 746, 747, 748, 750, 751, 752, 755, 835 і інш.
288
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Пытанне аб «направе» Трэбнікаў ставіла 4-я кангрэгацыя базы.іьянскага ордэна, але ра-шэнне па ім было адкладзена. Вывучэнне змен у складзе Службоўнікаў і Трэбнікаў у далейшым павінна шмат даць для разумення працэсу злучэння праваслаўнай і каталіцкай цэркваў і з’яўленпя уніяцкай галіны хры-сціянства.
Службоўнікі каталіцкай царквы друка-валіся пераважна на лацінскай мове. Мы ўжо ўпаміналі першае выданне — «Агэнду» вілен-скага каноніка Марціна 1499 г. Усеагульная змена касцельных богаслужбовых кніг адбы-лася пасля Трыдэнцкага сабора (1545— 1563) — новыя кнігі павінны былі адлюстра-ваць рэформы ў літургіі. У бібліятэках сёння часта можна сустрэць пераплёты XVI ст„ зробленыя з натаваных пергаменных лацін-скіх рукашсаў — гэта рэшткі тых каталіцкіх датрыдэнцкіх Градуалаў і Аптыфаналаў. якія пайшлі пад нож пераплётчыка. Акрамя лацінскіх вядомыя польскамоўныя служ-боўнікі — усяго, па нашых падліках, 12 вы-данняў. Называліся яны па-рознаму, найчас-цей Рытуалы і Місалы74. У XVII і XVIII стст. вельмі папулярны быў «Рытуал, зацверджа-ны на Пётркоўскім сінодзе дзеля уніфікацыі богаслужэння, для ўжытку ў Каралеўстве Польскім і Вялікім Княстве Літоўскім...» з тэкстамі на лацінскай, латышскай, літоўскай, нямецкай і польскай мовах. 3 1633 да 1771 г. гэтая невялікая (8°) кніжачка была перавы-дадзена дзевятнаццаць разоў. Беларуская мо-ва, якая ў часы Скарыны рэальна магла стаць адной з ужытковых у касцёле, ні ў адным з гэ-тых выданняў не прысутнічае.
Важным раздзелам кніжнага рэпертуару каталіцкай царквы, які цалкам адсутнічаў у царкве праваслаўнай, былі ІіЬгі ргесаіогіі — малітоўнікі для верных (гутарковая назва — «кантычкі»), а таксама кнігі са службай адна-му святому. Прыклад апошняй — «Зехеппа альбо шасцідзённае набажэнства да... с. Алаіза Ганзагі 8. ]. з лацінскай мовы на польскую пакладзенае... Эльжбеце з Агінскіх Пузыне, кашталяншы Мсціслаўскай... ахвя-раванае. Вільня, 1752». Акадэмічная друкар-ня рэгулярна выпускала асобныя выданні службаў, якія разыходзіліся па ўсіх касцёлах ВКЛ: да найсладзейшага сэрца Ісуса, да най-свяцейшай Марыі, да св. Францішка Ксаве-
рыя і св. Яна Францішка Рэгіса, да святых Ануфрыя персідскага каралевіча і пакутніка Юстына і шмат іншых. Былі і зборныя вы-данні, напрыклад «Хатняе набажэнства на кожны дзень цэлага тыдня раскладзенае, бо-габаязным гаспадарам для храмавай чэлядзі на духоўны пажытак ахвяраванае» (1771).
Спецыяльна для вайскоўцаў тройчы (у 1748, 1754 і 1759 гг.) надрукаваны зборнік Марціна Кужанецкага «Салдацкае набажэн-ства, якое служыць жаданням вайсковых людзей, для лепшага ім карыстання з фран-цузскай на польскую мову пакладзенае і з асаблівых казанняў і малітваў салдацкіх да-даткам... да друку пададзенае».
Акрамя Службоўніка, паследаванне дзён-ных службаў змяшчалася таксама ў Ча-соўніку (пазней Часаслове). Найбольш важ-нае адрозненне Часаслова ад уласна Ча-соўніка з гледзішча структуры кнігі палягае ў тым, што ў першым, побач з паследаваннем дзённых службаў, змяшчалі яшчэ месяцаслоў і некаторыя іншыя матэрыялы, пераважна даведачныя. Часоўнікі і месяцасловы выда-валіся часта — праз кожныя адзін-два гады. Тым не менш, гэтыя кнігі даволі рэдкія, у прыватнасці таму, што іх выкарыстоўвалі для навучання грамаце. Прыкладам рукапіснага Часаслова можа быць Часаслоў з Супрасль скага манастыра з дадаткамі (малітва на на-раджэнне дзіцяці, чын асвячэння вады і іншыя службы); у пазнейшых Часасловах з’яўляюцца мясцовыя элементы, напрыклад, як і ў Службоўніку, служба Іясафату Кун-цэвічу75.
У папярэднім раздзеле мы змаглі назваць дзевяць праваслаўных Часасловаў. У наступ-ны перыяд іх колькасць узрастае — вядома пяць магілёўскіх выданняў 1697—1771 гг. і 15 выданняў 1772—1794 гг„ што ўбачылі свет у розных месцах, галоўным чынам у Супраслі і Вільні. Гэтыя апошнія — надрукаваныя па за-казах старавераў — маюць паказанні на мас-коўскі даніканаўскі арыгінал, у асноўным на выданні 1615 і 1651 гг. Некаторыя крыніцы ўказваюць на віленскі Часаслоў 1670 г„ аднак ні аднаго яго паасобніка не захавалася.
У практыцы праваслаўнаіі царквы на кож-ны дзень года прыпадае ўпамінапне пра якую-небудзь звязаную з царкоўнай гісторы-яй падзею. Да дзённых службаў, паследаванні
74 Серіепё К, Реігаыакіепё I. Уіішапз акасіетііоз зранзіііуёх Іеісііпіаі 1576—1805. № 789—799, 2144—2147;
КагЬшіепё Г)., КагЬшаз 8. XVII а. Ьіегпуок Іоіупізкц кпудц ацгазав. № 930—947.
75 Рукапіс Часаслова БАНЛ. Р 19—226.
КУЛЫУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
289
якіх меліся ў Службоўніку і Часаслове, далу-чаліся асобныя малітваслоўі і спевы да кан-крэтных падзей альбо прысвечаныя кана-нізаваным асобам. Гэтыя паследаванні (га-лоўпым чынам да вячэрні і ютрані) маюцца ў кпігах, што называюцца «Мінеі месячныя». Усіх Міней дванаццаць; у кожнай з гэтых кніг прыведзены адпаведныя формулы на кожны дзень месяца; дванаццаць кпіг ствараюць поўны гадавы камплект. Колькасць захава-ных да нашых дзён рукапісных паасобнікаў (напрыклад, месячная Мінея, якую ў 1671 г. ахвяравалі ў царкву св. Спаса ў Слуцку свяшчэннік Патапій з жонкай76), вельмі ня-значная.
У небагатых храмах, дзе не было магчы-масці служыць поўную штодзённую службу і багаслужба адбывалася толькі ў пядзельныя дні і на святы, не было неабходнасці, а часта і магчымасці, трымаць поўнае гадавое кола ме-сячных Міней. Была створана спецыяльная кніга — «Мінея святочная» («Празднея»), у склад якой увайшлі паследаванні гасподскіх і багародзічных свят. Разнавіднасцю Мінеі святочнай былі зборнікі, якія называліся Ан-фалагіён, альбо Трыфалагіён — яны адроз-ніваліся тым, што склад службаў у іх быў значна пашыраны за кошт уключэння служ-баў па найбольш шанаваныя святы. Але гэ-тыя адрозненні вытрымліваліся не заўсёды, і дзве назвы падобных па складзе і функцыях зборшкаў успры.маліся як сінонімы, напры-клад, у прыпісцы, зробленай у 1720 г. у Пет-рыкаве: «Анфологіон... спнсан бысть во граде Петрыкове в лето бытія мпра 7151 от вопло-шенія же Господня 1720. 3 Трпфолоя Лвов-ского спнсан быст»77.
Анфалагіён упершыню надрукаваны Ві-ленскай брацкай друкарпяй у 1616 г., потым яго выданні паўтараліся:
Куцейна, 1647 г. На тытульным аркушы яшчэ адзін варыянт назвы гэтай кнігі — «Цветослов». Багатая мастацкая аздоба (19 адбіткаў гравюр з 17 дошак).
Супрасль, 1783 г. На тытульным аркушы паказана, што гэта перавыданне кіеўскіх «мн-ней дванадесятомесячных» 1750 г.
Магілёў, 1748 г. На тытульным аркушы яшчэ адзін варыянт назвы гэтай кнігі — «Цветослов». Багатая мастацкая аздоба (16 гравюр).
Аб папулярнасці «Мінеі святочнай» свед-чаць яе рукапісныя спісы. 3 Турава паходзіць спіс з прыпіскай пра перапляценне кнігі ў 1747 г. «рабом божіпм Павлом з женой Фео-досьею н со тестем Кузьмою м Ефроснньею» [БАНЛ, Е19-139]. Другая прыпіска паведам-ляе, што «Сія кннга глаголемая Празднея, пмеюшчь в себе пенне церковных празднн-кам господскнм, богороднчным н святым на-рочмтым на весь год. Спнсася свяшченным іереем Антоніем Тараневнчем презвнтером катедральным в богоспасаемом граде Пннску пры храме Рождества Пр. Богородпцн Року б[ожага]. 1759, лета от Адама 7267»78.
Богаслужбовыя музычныя выданні. Як мы ўжо адзначалі. першыя музычныя кнігі, з якімі сутыкпуліся жыхары ВКЛ, былі кнігі з запісамі музычнага суправаджэння бога-службы. Большасць з захаваных да нашых
Актоіх.
Тытульны аркуш. Магілёў, брацкая друкарня, 1754 г.
76 Петров Н. Н. Опнсанне рукопвсей церковно-археологнческого музея прн Кневской духовной академнн. Вып. 1. Кнев, 1875. № 365.
77 Перетц В. Н. Руконнсн бнблнотекн Московского уннверснтета... С. 190.
78 Тамсама.
290
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
дзён музычных кніг XV- XVIII стст. наде-жаць менавіта да гэтай катэгорыі. У XVI— XVIII стст. утварылася катэгорыя пра-фесійных свецкіх музыкантаў, якія часта ста-навіліся вытворцамі (перапісчыкамі) музыч-ных кніг з творамі свецкага зместу. Часцей за ўсё гэта былі члены нрыдворных капэл. Як прыклад можна назваць музычныя рукапісы першай паловы XVIII ст. нясвіжскага капе-лапа Шымкевіча («Меса для аргана» і, маг-чыма, «Месы нясвіжскай капэлы»), якія ўключыў у навуковы зварот беларускі дас-ледчык У. Неўдах79. Богаслужбовае спеўнае мастацтва праваслаўнай (а пазней і уніяц-кай) царквы мае агулыіыя літургічныя ка-рані са старажытнарускім спеўным мастац-твам, аднак у той жа час адрозніваецца як на-певамі, так і тыпам кніг. Ад канца XVI ст. вя-домыя рукапісныя спеўныя зборнікі — Ірма-лоі, якія былі асноўнай спеўнай кпігай бела-руска-ўкраінскага асяроддзя на землях ВКЛ і Кароны. Ужо ў XVII ст. музычная культура Вялікага Княства рабіла значны ўплыў на су-седнюю расійскую музычную культуру. У рускіх музычпых зборніках у гэтыя часы з’яўляюцца напевы з рэмаркамі «внленская херувнмская», «кралевскн плач» і інш. Сярод «літоўскіх» песень былі папулярныя «Слу-хайце вшысцы, яко Бог ласкавы», прысвеча-ная перамозе над туркамі пад Хоцімам у 1673 г„ «Злота ойчызна ксенства літэвскего», «Вы буйны вятры, шумёнцы лясы» і інш.80
Значнай падзеяй у музычным жыцці ВКЛ, а пазнсй і Расійскай дзяржавы, стала кніга Мікалая Дылецкага «Ідэя музычпай грама-тыкі». Аўтар вывучаў у Вілепскім універсітэ-це свабодныя мастацтвы81, над час навучання напісаў падручнік па музыцы, паклаўшы ў аснову творы шматлікіх мастакоў, ства-ральнікаў спеваў як у царкве праваслаўпай, так і ў рымскай, і шматлікія лацінскія кнп і па музыцы. Музыку аўтар вызначыў праз яе ўласцівасць уздзейнічаць эмацыяпальна: «Яже сердца человеческая свонм гласом ово к радостн, ово к сокрушенню н плачу, ово смешанпю возбуждает». Праца Дылецкага хутка і шырока распаўсюдзілася ў свеце
Зіауіа огіосіоха. Даследчыкі вылучаюць тры яе рэдакцыі: 1. Віленская. Спачатку напісапа (магчыма, і надрукавана, але ні выданне, ні рукапіс першага арыгінала не захаваліся) на польскай мове, потым перакладзена на сла-вянскую. 2. Смаленская 1677 г. 3. Дзве мас-коўскія 1679 і 1681 гг„ пераклад зроблены самім аўтарам і дапоўнены раздзелам пра раздачу тона (для харавых спеваў)82.
Тым часам праваслаўная і уніяцкая цэрк-вы карысталіся традыцыйнымі музычпымі кнігамі: Поспай і Каляровай Трыёддзю і Ак-тоіхам. У пачатку XVII ст. (у 1609 г.) Посная і Кветная Трыёдзі былі выдадзены ў друкарні Мамонічаў і больш не перавыдаваліся да кан-ца XVIII ст. Малая колькасць друкаваных выданняў была прычынай частага спісвання гэтай кнігі. Цікавая прыніска ёсць на Тры-ёдзі, якую спісаў Іаан Клінковіч у Рубя-жэвічах у 1741 г.; ён лакалізаваў месца пе-рапіскі настунным чынам: «Напнсана кннга сія в Велнком кн. Лнтовском Слуцком у вое-водстве Мпнском в месте Рубежевпч през мене недостойного іерея Іоанна Клмнковнча, пресвнтера на той час Рубежевскаго, лету. мпроз. 7249, ад воплошч. бога слова 1741 мес. марта чнсла 9»83.
Цікавы лёс Трыёдзі XVIII ст„ якая нале-жала Тыкоцінскай царкве. Падляскі прата-поп Стэфан Германеўскі забраў гэтую кнігу ў Рыбалы, дзе ён быў прэсвітэрам. Кніга мае арыгінальную застаўку, на якой выявы епі-скапа і двух анёлаў, адзін з якіх грае на ба-сэтлі (музычны інструменттыпу віяланчэлі).
Наступнае пасля Мамонічаў выданне Тры-ёдзі Кветнай ажыццявілі базыльяне ў Су-праслі ў 1793 г. — гэта быў перадрук на заказ старавераў.
Вядомы тры выданні Актоіха ў адзпачаны перыяд: у Магілёве ў 1730, 1740 і 1754 гг.
Актоіх друкавалі фарматам 2° (№ 1 і 5) альбо 4° (№ 2,4, 6, 7). Часам яго ўпрыгожвалі толькі двухколерны друк і простыя застаўкі (№ 1, 5), але часцей гэтую кнігу багата аздаб-лялі: яна магла мець ад дзвюх (№ 2, 3, 4) да дзевяці (№ 7) і дзесяці (№ 6) гравюр-ілюст-рацый.
79 Неўдах У. СапІапііЬвх ог§апіз. С. 69—80.
80 Позднеев А. В. Польскнй элемент в русскнх рукопнсных песенппках XVII в. // ТОДРЛ. 1968. Т. 23. С. 335— 338.
81 Дылецкі скончыў упіверсітэт, па ўсёй верагоднасці, у 1675 г. — менавіта тады ў францысканскай друкарні выйшаў яго твор, дзе ён названы «віленскім акадэмікам» — так называлі студэнтаў універсітэта (параўн. з сы-намі Друцкага-Горскага, якія выдалі кніжку Плачаў па сваёй маці).
82 Дшіецкый Н. Ндеа грамматнкн муснкнйской. М., 1979. С. 570—572.
83 Перетц В. Н. Рукопнсн бнблпотекп Московского уннверсптета... С. 189.
КЎЛЫУРНАЯ ГІЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛПАЙ
291
& • °’2,ХйІа »
” » • г • мг- г V*®'1 л« -П{том» Лрте Ьп« •
0 • ГП7 ' V*®4 Л"* "
Ьонмі Гі^ТОМІ Л^те Ьп« ♦ «МЦТН ^ЖАбД |А^Д(#ШНСА « Н І/ЛбСЛА ЛКТЬ Суо^ 'АНПІА I г ^ОДІЖІ ЧЛвйіККІн в'ЦоН С'ІАСА'
(Л«М« П&СНЬ Т»К"І 6«гдл прпноснтф .
# Прс^ЙЧШМСА ЙСАЧІСКДА I КоСКрШйІ ТвО* НМіГдн, І.ГдкЛДКН фвЦусА » 6САЖСТ6А|Ь кое^аллАНірн та : п’&ньтп лсігдл п|нно«іт« -Н СлдКДН
Бытаваў і скарочапы варыянт Актоіха, ку-ды ўваход.зілі спевы нядзелыіых дзён на ўсе восем гласаў іншыя былі пададзены выоа-рачпа. Гэтая кпіга, прыдатпая для небагатых храмаў, у якіх не было штодзённай рэгуляр-пай службы, называлася Шасціднеў. Най болып ранні вядомы нам рукапіс Шасціднева мае прыпіску з датай: «В року 1616 месяца сеігьтебрня 14 напнсася спя кннга глаголе-мый шестодневец»84. Надрукаваны Шасці-днеў быў толькі аднойчы, на заказ стараве-раў — у Вільні, у 1792 г., перадрук з мас-коўскага выдаішя
Як мы ўжо адзначалі ў папярэднім раздзе-ле, з канца XVI ст. у практыцы праваслаўнай і уніяцкай цэркваў шырока выкарыстоўвалі натаваную кнігу з песняспевамі — Ірма-лагіён, альбо Ірмалой. Асноўны змест Ірма-лоя — Ірмасы, з якіх складаюцца каноны. «Паколькі Ірмалой — гэта частка музыкі, ён
варты таго, каб пра яго тут успомніць, — піша Мікатай Дылецкі ў «Ідэі музычнай грама-тыкі», — бо і ён у аснове мае тыя ж гукі а, Ь, с, сі, е, I, д, але такта ён не мае і падпарадкоўва-ецца не канцэртпаму, але прыроднаму пра-вілу»85.
Даследчыкі даўно звяртаюцца да Ірмалояў як да крыніц прафесійнай і народнай паэтыч-най і музычнай творчасці. Так, вывучэнне ру-капіснага Ірмалоя з Забычанскай (Магі-лёўскай губерні) царквы дало магчымасць Я Раманаву зрабіць выснову, што «наш цу-доўны народпы духоўны верш «Іоасаф Пре-красныіі» мае сваім нершавобра.зам цар-коўную сціхіру»86. Тэндэнцыі развіцця цар коўнай музыкі ўсходняй традыцыі на землях Вялікага Княства Літоўскага вывучалі. грун-туючыся на апісанні рукапісных Ірмалояў, украінскія музыказнаўцы Ю. Ясіноўскі і А. Канатоп,87 пра Ірмалоі шмат піша англій-
Актмх.
Пачатак трзцяга гласа нядзелышй сціхіры на Госпа-дзе вазвах.
Магілёў, брацкая друкарня, 1754 г.
84 Перетц В. Н. Рукопнсп бпблпотекп Мос.ковского унпверснтета... С. 179.
85 Дн.кцкгш Н. Ндеа грамматнкн муснкнйской. С. 292.
86 Романов Е. Р. ІІамятнпк старпны // Могнлевская старнна: Сборнпк статей «Могнлевскнх губернскнх ведо-мостей». Вып. 3. Могнлев, 1903. С. 51—52.
87 Конотон А. В. Древнейшпй памятннк украннского нотолннейного пнсьма — Супрасльскпй Нрмологнон 1598- 1601 гг. // ПКНО 1974. М.. 1975, Ясгноўскі Ю П. Беларускія Ірмалоі - помнікі музычнага мастацтва XVI—XVIII стст. // Мастаціва Беларусі. 1984. № 11
292
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
Ірмалой Лаурэна Крупскага.
Разгорт з няскон-чанай старонкан (не ўпісаны ініцы-ял).
Смаленск, канец XVII ст.
скі даследчык беларускай царкоўнай музыкі Гай дэ Пікарда (Г. Піхура)88; прынамсі, ён пісаў пра два кодэксы (Львоўскі і Пера-мышльскі) са знаменнай натацыяй89.
Ужо ўведзеныя ў навуковы зварот Ірмалоі дазваляюць лічыць, што існавалі кніжныя цэнтры, дзе музычныя руканісы выраблялі рэгулярна. Гэта перш за усё Супрасльскі ма-настыр, у ім на працягу XVI—XVIII стст. ствараліся Ірмалоі. Сёння мы можам гава-рыць пра сем такіх зборнікаў, з якіх вядома месцазнаходжанне чатырох.
Да прадукцыі Сунрасльскага скрыпторыя можна залічыць таксама Ірмалой 1717 г. (БАНЛ, Р19-130), які зроблены на продаж, пра што сведчыць запіс на старонцы 39: «Сія кннжнца рекомая Нрмолой сооружнся року Божія 1717 месяца марта 21 дня. Продана
Петру Грмгоровнчу поповнчу Степанковско-му за суму золотых осьм доброй монеты».
Шматлікія прыпіскі на рукапісным Ірма-лоі XVIII ст. з вёскі Вымна Суражскага паве-та Віцебскага ваяводства даюць магчымасць прасачыць лёс гэтай кнігі. 3 жніўня 1758 г. Тамаш Іраноўскі, «кантар у Вымне», запісаў загавор супраць крадзяжу: «Хто яго (Ірма-лой) украдзе, таму рука па локаць адпадзе, у Бога грэх, у людзей сорам». Пазней, у 1792 г„ нехта Філімон Батвінскі браў кнігу на тэрмін ад сакавіка да жніўня, каб па ёй вучыцца. Апошні па храналогіі запіс сведчыць, што вы-мнянскі парох Іосіф Тарноўскі падараваў гэ-ты Ірмалой гарадзецкаму вікарыю Ціхану Шулікановічу.
Першай вядомай кірылічнай друкаванай кнігай, у якой надрукаваны музычны твор,
88 Пікарда Г. дэ. Царкоўная музыка на Беларусі 989—1995. Мн., 1995.
89 РісНыга С. МопнтепГз оГ Вуеіопіззіап сЬчгсЬ тнзіс // Еаьіегп сЬпгсЬек дцаггегіу. 1962. УоІ. 14. Р. 411—412.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
293
з’яўляецца «Последованіе пострпгу двою во нскус, сн есть у малый нноческій образ н во велнкій», аркуш 6 адв. якога змяшчае натава-ны трапар «Об’ятія отча». Гэты трапар вы конваўся дыяканам альбо кімсьці з манахаў пад час прыняцця «вялікага манаскага вобра-за» манахаў ордэна Васіля Вялікага. Кніга надрукавана ў аркуш некалькімі шрыфтамі, у дзве фарбы. Яна мае наборны арнамент, ініцыялы, застаўкі, канцоўкі, рамкі калонты-тулаў. Аб’ём яе невялікі, усяго 15 аркушаў, лічачы і тытульны, дзе сказана, што кніга вы-дадзена «Повеленіем Превелебного Господн-на Отца Снмеона Цыпрыяновнча, Архнманд-рыты Супрасльскага года господня 1697». «Паследаванне...» з’яўляецца ў наш час вялікай рэдкасцю — бібліяграфія фіксуе два захаваныя паасобнікі, адзін у БАН у Санкт-Пецярбурзе і адзін у РГБ у Маскве.
Трапар «Об’ятія отча», змешчаны ў «Пас-ледавапні...», натаваны з дапамогай «квадрат-най ноты», першапачатковыя формы якой адлюстравалі пераход у развіцці перакладу старажытнарускіх музычных помнікаў кру-кавой натацыі ў еўрапейскую ноталінейную сістэму. Сам спосаб друкавання трапара да канца не ясны. Як лічыць Ю. Лабынцаў, друк рабілі з дзвюх дошак з адначасовым увядзен-нем некаторых наборных элементаў90. Для гэтага на дрэве былі награвіраваны самі лінейкі нотнай асновы (адна дошка), а потым і ноты, магчыма, разам з тэкстам (другая до-шка). 3 гэтых дзвюх дошак і друкавалі тра-пар. Тлумачальны тэкст, а таксама асобныя графічныя элементы маюць безумоўна на-борны характар.
Друкаванне нот з дапамогай дрэварыту было шырока распаўсюджана ў еўрапейскім
Ірмалой Лаўрэна Крупскага.
Мініяцюра «Ка-ранаванне Бага-родзіцы Святой Тройцай». Сю-жэт, характэрны для беларускай уніяцкай ікана-графіі.
Смаленск, канец XVII ст.
90 Лабынцев /ОХ. Некоторые вопросы кнрплловского кннгопечатання в Супрасле. С. 174—178.
294
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
нотадрукаванні, асабліва ў першыя два ста-годдзі яго існавання91. Трапар, таксама як і кніга, надрукаваны ў дзве фарбы. Кінаварам адціснуты ініцыял «О», застаўка, нотныя лінейкі, тэкст «Егдаже Третее...», арнамента-ваныя ўпрыгажэнні ніжняй нотнай лінейкі. Усё астатняе надрукавана чорпай фарбай, у тым ліку і самі нотныя знакі. Такім чынам, не толькі спосаб, але і манера друкавання трапа-ра нагадвае працы заходнееўрапейскіх май-строў XV—XVI стст. Больш таго, сам малю-нак нотнага пісьма падобны на гэтак званыя раманскія харальныя нотныя знакі, што ад-ным з першых выкарыстаў у сваім «Місале» венецыянскі друкар Актавіян Скот.
Пазней Ірмалоі друкаваліся часцей ук-раінскімі друкарнямі, і адтуль іх прывозілі для продажу ў Вялікае Княства. Гэта «Ірмо-логіон сі есть піснослов» 1757 г., выдадзены Львоўскім брацтвам, а таксама пачаеўскія музычныя кнігі 1766—1794 гг. пад рознымі пазвамі92. Еўеўскі Ірмалой 1642 г„ таксама як і два Ірмалоі, надрукаваныя ў Магілёве ў XVIII ст., мелі багатую графічную ілюміна-цыю багародзічнага і хрысталагічнага харак-тару, але не падавалі музычпы матэрыял. Гэ-тыя апошнія выданні (Максіма Вошчанкі 1700 г. і друкарні Богаяўленскага брацтва 1747 г.) маленькага (адпаведна 8° і 12°) фар-мату і багата аздобленыя — першае мае 41 гравюру, а Ірмалой 1747 г. — 42 гравюры-ілю-страцыі. Аднак запісу музыкі (нот) у гэтых выданнях няма — звычайна музыка запісана ў аднайменных рукапісных кнігах.
Большасць даследчыкаў, якія звярталіся да натавапых кніг, найперш цікавіліся іх му-зычным зместам. Што датычыць аздобы, то часта пра яе ўпаміналі толькі мімаходзь. Ад-ным з нешматлікіх выключэнняў з’яўляецца П. Жалтоўскі, які прысвяціў спецыяльнае даследаванне аздобе ўкраіпскіх Ірмалояў93.
Мы ведаем пра 30 Ірмалояў другой паловы XVII і XVIII ст. (29 з іх занатаваў фундамен-тальны каталог 10. Ясіноўскага). 11 кніг за-хавалі імёны сваіх стваральнікаў:
1. Іераманах Пахомій Пацэнка ў манастыры св. Тройцы ў Слуцку спісаў «Ірмолой албо Ос-могласннк содержан в себе службу всенош-ную, лнтургню святую, нрмосы воскреснын н столповын, подобны на 8 гласов, службу святых страстей, стпхпры внбранып па пра-здннкп господскія... Року Божого 1669 авгу-ста 15»94;
2. Максім Васілевіч Карэйша працаваў на Віцебшчыпе ў 1669 г. Упамінаюцца ў Ірмалоі Міхал Ермаловіч і старалепельскі ксёндз Пазняк95;
3. У 1673 г. «Сня кннга глаголемая Стнхпраль-ннк перепнсана з кнпг Ірмолоев як с кпев-скага напелу так же нз беларускаго, почастн пз Московнн .». Перапісчык — іераманах Гаўрыла Аранесовіч, родам палачанін, праца-ваў у Сава-Старажоўскім манастыры на Ма-скве96;
4. Не захаваўся Ірмалой, які ў 1674—1676 гг. спісаў вікарый Антоні Кішчыц у Су-прасльскім манастыры97;
5. Ісрэй Кобрынскага манастыра св. Спаса Па-вел Дубоўскі ў 1682 г.: «Спю кннгу глаголе-мую ірмолой спнсал н надал коштом п тру-долюбпем свомм... Павел Дубовскнй... ком-познтор н авдптор...»98;
6. Ірмалой Грыгорыя, дзідаскала з Міклашэва99 100;
7. Ірмалой, які пісаў у 1714 г. у Бешанковічах Дзімітры Гаміловіч. Тут 10 мініяцюр з мана-грамай мініяцюрыста-ілюстратара «ІК» і да-тай «1745» — кнігу ўпрыгожвалі праз 30 га-доў пасля напісання'00; хутчэй за ўс.ё гэта бы-ла праца мастака Яна (Іаана) Рапалеўскага, які ў 1744 г. аздобіў яшчэ адзін віцебскі Ірма-лой;
91 СатЫе Н'. Мнзіс еп§гахіп§ ап<1 ргіпгіпд: Нійогісаі агкі ІесЬпісаі ітеаіізе. Ьопсіоп, 1923; Рпуюеска-Затеска М. ОгнкагМхео тіігусгпе 'Л’ Роіхсе сіо копса XVIII лл’іекц. Кгакоо’, 1969.
92 Запаско Я. П., Ісаевіч Я. Д. Пам'яткі кннжкового мпстецтва. Кн. 2, ч. 1. Львів. 1984. № 2003: ч. 2. Львів, 1984. № 2410, 2766, 3018, 3510, 3694, 3743.
93 Жолтовскай П. Н. Нзобразнтелыіая графяка украннскнх Нрмолоев XVII—XVIII вв. // ПКНО 1984. Л., 1986. С. 262-271.
94 Ясыновськіш Ю. П. Украінські та білоруські нотолінійні Ірмолоі 16—18 століть. № 168.
95 Тамсама. № 169.
96 Тамсама. № 191.
97 Тамсама. № 238.
98 Тамсама. № 251.
99 Тамсама. № 256.
100 Тамсама. № 510.
КУЛЬГУРНАЯ ПЕРЫФЬРЫЯ РЭЧЫ ПаСПЛЛІТАЙ
295
8. У 1723 г. Ірмалой пісаў Марцыян Паўлоўскі ў Смалснску (прыпіска беларускай мовай, лацінкай). Данісваў Гельяш (Ілля) Даш-кевіч101;
9. Не захаваўся Ірмалой, які ў 1759 г. спісаў пінскі іерэй Антоні Тарапевіч102;
10. Айцец Себасцян Снітко спісаў Ірмалой для базыльянскага манастыра ў Цэпры каля Клецка ў 1761 г і ўпрыгожыў яго арыгіналь-
нымі застаўкамі і мініяцюрай з Іаанам Да-маскіным103;
11 У 1795 г. скончыў працу над Ірмалоем бы-ценскі базыльянін, іераманах Парфірый Клюбоўскі104.
Яшчэ 11 з .захаваных натаваных рукапісаў можна лакалізаваць па прыпісках: Ірмалой 1717 г. з Супрасльскага манастыра105; Ірма-лой 1721 г. з Магілёўшчыны106; Ірмалой
Ір.малой Яна Ра-палеўскага.
Раморт.
Віцебск, 1741— 1744 гг.
101 Ясыновськый Ю. 11. Украінські та білоруські нотолінійні Ірмолоі 16- 18 століть. № 556.
102 Тамсама. № 918.
103 Каігітарка-баеесі М. Рогігеіу і гаЬуікі к.чіцгаі. О1е1ко\уісгб\у Зінскіі. Іпч'епіагугасіа ўбгеіа 8то1іпзкіе§о г 1904 г. 8. 19—20. - Ю Ясіноўскі гэты помнік не называе.
104 Ясшіовсьмш Ю. П. Украінські та бі.горуські нотолінійні Ірмолоі 16- 18 століть. № 1014.
105 Тамсама. № 515.
106 Тамсама. № 549.
296
ПСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАМ КНІГІ
Ірмалой Яна Ра-палеўс.кага.
Пачатак сцітсіры на Пакровы
1769 г. з в. Давыдкі (у Яеіноўскага памылко-ва — Давыдкаўцы)107; Ірмалой 1770 г., які на-лежаў пастаўскім бызыльянам108; Ірмалой
1-й паловы XVIII ст. з Антопальскага базы льянскага манастыра каля Кобрына109; Ірма-лой 1-й паловы XVIII ст. з Оршы110; Ірмалой 1-й паловы XVIII ст., куплены ў Слуцку ў 1776 г.111; багата аздоблены (19 мініяцюр) Ірмалой 1695 г. са Смаленскага Свята Тро-іцкага манастыра112; спісаны да 1681 г., вель-мі багаты на разнастайную музыку Ірмалой з маскоўскага Сава-Старажоўскага мапасты-ра113; Ірмалой канца XVII ст. (11 мініяцюр), мае запіс пра знаходжанне ў мапастыры ў Кронах114; багата аздоблены (24 мініяцюры і адна гравюра) Ірмалой, што быў куплены ў Смаленску, а знаходзіўся ў Крупках115.
Выдатным помнікам развіцця візапгый-скай спадчыны ў музычнай культуры ВКЛ з’яўляецца так званы «ІІолацкі сшытак» — зборнік вакальна-інструментальпай свецкай і царкоўнай музыкі, датаваны 1680 г. Музыч-пы рукапіс быў уклеены ў вокладку Служ-боўніка. які належаў полацкі.м архіепіскапам (у 1721-1724 гг. знаходзіўся ў Астраме-чаўскай царкве непадалёку ад Врэста). Боль-шасць твораў «Полацкага сшытка» — гэта канты, песні, гімпы, сольная і ансамблевая іпс грументальная музыка — арыпнальнае спалучэнне мяецовага творчага прафесія-налізму і традыцый заходнееўрапейскай му-зыкі ранняга барока («Прыідзіце пакло-німся», «Вялічае душа мая Госпада», «Ьожа, прыідоша языцы», «Кугіе еіеізоп» і інш.)116. Адзін з твораў «Полацкага сшытка» падпіса-ны аўтарскім імем — гэта «Фантазія ў пер-шым тоне» Пятра Жэляхоўскага.
Музыка была абавязковым прадмеіам у каталіцкіх навучатыіых установах. Вядомы створаныя ў Вялікім Княстве дапаможнікі, па якіх вучыліся музыцы — гэта перш за ўсё кніга Жыгімонта Лаўксміна «Тэорыя і прак-тыка музыкі для карыстанпя моладзі. вучняў категіяў грамады Ісуса», тройчы (у 1667, 1669 і 1693 гг.) выдалзепая друкарняй Вілен-скай акадэміі117. Лаўксмін — вядомы вучоны, доктар філасофіі і тэалогіі, магістр паэзіі і
Прачыстай Багародзіцы. Віцебск, 1741-1744 гг.
,іу! Ясыновсышй Ю П. Украінські та білоруські нотолінійні Ірмоло'і 16—18 століть. № 952.
11,8 Тамсама. № 953.
109 Тамсама. № І02.
110 Тамсама. № 437.
111 Тамсама. № 441.
112 Тамсама. № 319.
113 Тамсама. № 185.
114 Тамсама. № 288.
115 Тамсама. № 296.
116 Беларуская музыка XVI—XVII стагоддзяў. Мн.. 1990.
117 Серіепё К., Ресгаіізкіепё I. Уііпіаш акайешуоь ьраішпіуез ІеісЬпіаі. 1576—1805. № 564-566. — Апошняе пера
выданне: Ьіанкзтіпаз 7. Агз еі ргахіз ігшзіса. Уііпшь, 1977
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
297
рыторыкі. Ён выкладаў у езуіцкіх калегіумах у Брунсбергу, Нясвіжы, Пінску, Полацку, быў прарэктарам Віленскай акадэмн. Кніга была напісана ў працэсе работы на заснаваных ім курсах спеваў для бедных вучняў і студэнтаў і карысталася поспехам, пра што сведчаць як перавыданні, так і бібліятэчныя запісы езу-іцкіх калегіумаў і манастыроў розных ордэ-наў на захаваных паасобпіках.
У адрозненне ад езуітаў, якія аддавалі пе-равагу папулярнаму выкладу асноў музыч-най граматы і больш сучасным накірункам у музыцы, дамініканцы культывавалі стара-жытныя касцельныя спевы — грыгарыянскі харал. Захавалася каля дзесяці рукапісных музычных зборнікаў з дамініканскіх кляшта-раў Папорцаў (дзе знаходзіўся навіцыят Літоўскай правінцыі ордэна), Вільні, Гродна, Нясвіжа, Наваградка. Важнейшымі з іх з’яўляюцца тры поўныя дамініканскія анты-фанарыі XVIII ст. Найбольш ранні датаваны 4 снежня 1709 г.: «Навіцыят у Папорцах. Ан-тыфанарый Панскіх свят і службаў святым, сабраным паводле абраду дамініканцаў»118. Цікавая асаблівасць гэтага зборніка — графічны арпамент з васількоў у канцы кож-нага раздзела. Адтуль паходзіць і зборнік мес, «досыць тыповы для каталіцкай традыцыі другой паловы XVIII ст. Такога тыпу зборнікі прыйшлі на змену традыцыйным градуалам...»119. Параўпанне назваў напеваў ірмалояў праваслаўнай і уніяцкай цэркваў і мес з дамініканскіх зборпікаў паказвае, на-колькі першыя арыентаваны на паўднёвую і мясцовую традыцыі, а апошіпя - на Захад.
Важным цэнтрам вытворчасці музычных рукапісных кніг для ордэна прапаведнікаў (дамініканцаў) быў віленскі кляштар Св. Ду-ха. У сярэдзіне XVIII ст. тут працаваў айцец Серафіновіч, які выканаў у 1752 г. двухтом-ны «Антыфанарый Панскім святам» і двух-томны «Антыфанарый службаў святым» для гэтага кляштара, а таксама двухтомны «Ан-тыфанарый» для Нясвіжскага дамінікаНска-га касцёла. Параўнанне рукапісных антыфа-нарыяў з Вілып (1752) і Нясвіжа (1760) даз-воліла Т. Ліхач выказаць думку пра сістэма-тычнае і мэтанакіраванае перапісванне (капіраванне) харальных кнігу гэтым скрып-торыі120. Перапісчыкі выкарыстоўвалі так
«Песня да Свя-той Тройцы» з кнігі «СІоз .чега-/ісгпу...», выдадзе-най для Клецкага брацтва.
Вільня, 1724 г.
званую рымскую харальную натацыю (з но-тамі ў выглядзе квадратаў і ромбаў). На па-трэбнае месца нотнага стану такія поты на-носілі пры дапамозе штэмпеля з дрэва, апра-цаванага на канцы ў выглядзе квадрата альбо ромба. Для навучання музыцы дамініканцы ў 1753 г. надрукавалі ў Віленскай акадэмічнай друкарні «Кароткі выклад агульных правіл абавязковага, альбо грыгарыянскага, цар-коўнага спеву для навучання навіцыяў у ад-паведнасці са звычаем ордэна дамініканцаў» невядомага аўтара — сур’ёзны падручнік, які даваў глыбокія і шматбаковыя веды ў галіне грыгарыянскага спеву.
3 часам пры касцёлах розных ордэнаў складваліся значныя музычныя бібліятэкі, якія ўключалі кнігі і ноты мясцовага пахо-джання і прывазныя. Так, напрыклад, у гро-дзенскім касцёле езуітаў у 1773 г. было 166 музычных натаваных кніг, сярод іх рукапіс-
1,8 Ліхач Т. В. Ордэн дамініканцаў і развіццё музычнай культуры Беларусі // Наша вера. 2000. № 2. С. 35.
119 Тамсама.
'20Ліхач Т. В. Музычна-тэарэтычныя дапаможнікі па грыгарыянскіх спевах у ВКЛ // Наш радавод. Кн. 4. Ч. 3.
Гродна, 1992. С. 571-575.
298
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Назвы папеваў Ірмалояў Назвы з дамініканскіх місалаў Месы
«Кіеўскі» «Балгарскі» «Нросты» «Грэцкі» «Супрасльекі» «Куцеінскі» «Падгорскі» «Астрожскі» «Беларускі» «Смалепскі» «Віленскі» «Слуцкі» «Іверскі» «Сербскі» «Маскоўскі» «Кракаўская» «Рымская» «У грэцкім стылі» «Першая канстанцінопальская» «ІІростая» «Ягелопская» «Посная» «Варшаўская» « Благаславёпым » «Анёльская» Сімвачы веры «Люблінскі» «Польскі» «Велікоцпы» «Італьянскі» «Нікейскі» «Венецыянскі»
ныя і друкаваныя121. 3 тэодагаў рымскай царквы найбольшай папулярнасцю ў XVIII ст. карыстаўся Фама Кемпійскі. Яго галоўная праца «А5 паследаванні Ісусу Хры-сту» (Бе ітіЕаІіопе СЬгізіі ІіЬгі чцаіог) у 1722—1789 гг. былэ выдадзена двойчы па-літоўску і чатыры разы па-польску, прычым польскі пераклад быў новы, як адзначапа па тытульным аркушы «паводле экзэмпляра самім аўтарам напісанага».
Памяннікі. Сярод іншых царкоўных кніг вылучаюцца Памяннікі. альбо Сінодзікі. Шырокае іх распаўсюджанне тлумачыцца царкоўвым звычаем паміпання нябожчыкаў «за супакой душы» ў пэўныя дні сядмічнага і гадавога круга, часцей за ўсё па суботах, ад-куль і другая іх назва — «Суботнік». Імёны для памінання запісвалі ў пэўным парадку (з пязначпымі адрозненнямі): напачатку служ-кі царквы па ранжыру (ад патрыярхаў і мітрапалітаў да дыяканаў), потым свецкія паноўныя асобы, пры канцы ўсе астатнія ў храналогіі.
Традыцыйны намяннік у праваслаўнай царкве амаль не змяніўся па сваёй будове. Больш таго, пры нязменнай пашане да цар-коўнай іерархіі свецкія асобы маглі быць па-
мянёныя ў адвольным парадку. Так, «Сіно-дзік» Куцеінскага манастыра (пач. XVIII ст.) спачатку называе род князёў Друцкіх-Са-калінскіх. а пасля го.іькі цароў Раманавых (Міхаіла, Аляксея. Фёдара. Іаапа: апошнім дапісаны «Петр мнперагор»)122. Дзеля паміпання тут упісаны роды манахаў і мана-шак з Куцейна, а таксама нябожчыкаў з бліз-леглых месц — Дуброўны, Любавічаў, Сма-ленска. Магілёва.
Ордэн св. Васіля Вялікаіа, які стаў пера-емнікам традыцыі заходнярускага права-слаў'я, замацаваў практыку вядзеппя па-мянніка ў рашэнні Бяльскай (XXVI) кангрэ-гацыі: «...Згаіціцт езі хуіесхпеті схазу, аЬу ро гтагіут Ьгасіе паяут Ьуіу осІрга\го\гапе Еггу 1іШг§іе, а га м’згуСкісЬ іп §епеге /агах ро еіек-суеу ргоЕоагсЬіпіапсІгуЕу пагаіцігг зріехуапа 1іЕпг§іа г рапаесЬуіі^ у Ео абсіішт, аЬу \е ротіпшкі раСгез еС ігаёгез Ьуіі м’різухуапі...»123. Ужо ў другой палове XVII ст. базыльяне стварылі новы тып сінодзіка: памяннік — зборнік жыццяў.
Адзін з найбольш ранніх спісаў падобнага памянніка складзены Дзімітрыем Запке-вічам. «ТЬеаГгппі зеп Каіаіаік гакогніу пусЬ і гаспусЬ т^гбхм.. Ке§ц1у в\м Вагу1е§о
121 Дадіюмова О. В. Музыкалыіая культура городов Белорусснн в XVIII веке. Мн.. 1992. С. 186—188.
122 Аддзел рукапісаў і рэдкай кнігі НББ, 091/4274, арк. 3.
'23 АСД. Т. 12. С.169.
КУЛЫУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
299
\Уіе1кіе§о осі гокц...»121. Спіс падобнага па-мянніка маецца ў Аддзеле рукапісаў Расій-скай Нацыянальнай бібліятэкі ў Санкт-Пе-цярбурзе (Польск. ЕІ.47). Пра кожную упіса-ную ў Памяннік асобу складзены артыкул. Ёсць артыкулы невялікія — два-тры абзацы: характарыстыка памерлага, некалькі памі-нальных слоў, дата смерці. Ёсць і цэлыя біяг-рафіі, на 10—18 старонак фоліо — яны часцей за ўсё распавядаюць пра епіскапаў, мітра-палітаў, архімандрытаў манастыроў.
Памяннік са збораў Аддзела рукапісаў РНБ на тытульным аркушы мае загаловак, які адначасова з’яўляецца і кароткай прадмо-вай складальніка: «Ротшпік аЬо хуігегцпк зтегСеІпозсі Бшігкіеу; Рггег Орікапіе ХУіеІеЬ-пусЬ Оусеху у Ьгасі гтагІусЬ сеІпіеузхусЬ іуіко у Ргаіаіоху XV Хакопіе 8°. Вагу1е§о XV0. Росгах^згу осі Кокц рггезгіе^о Тукіцс згезс зеі озепкігезіф: Згозіеёо, аг сіо Кокц 1егагпіе)8ге§о Тузі^с Зіесіпічеі. сІххпсІгіеяЕе^о Ріетхузге^о. Осі іес!пе§о Хакоппіка іеу ге Ке§ійу 8°. Оуса паяге^о Вагуіе^о кіогу гозіахуіопу кц ратіцгсе ОО у Вгасі рогозіаіеу, аЬу га сгуіапіет Ее&о ротіппіка, ратціаіі. ге у заті зтіегіеіпі за Ішігіе, у XV росІоЬпу Кага1о§ гарізапі Ь^сіц^, а іг Ьфсіцс па хххчесіе, гус рггезіаіі, у ратіаіке яххоіе Еуіко па раріегге гозіахуііі».
На адгорце тытульнага аркуша — тры распіскі, якімі базыльяне Іосіф Сапаровіч, Канстанцін Шацінскі і Сімяон Міцкевіч сведчаць, што гэтая кніга пісаная ўласнай ру-кой нябожчыка Яна Альшэўскага, протакан-сультара ордэна, старэйшага Тараканскага манастыра. Распіскі датаваныя 1724 г. А по-бач зроблены запіс без даты і без подпісу: «...не так гэта: не яго рукой пісана, але рукой брата Філарэта Шукевіча, які памёр у Тара-канах 24 кастрычніка 1772 года».
«Палеміку», што пачалася на тытульным аркушы, спыніў вядомы базыльянскі дзеяч, протакансультар ордэна Антоній Завадскі. Ёп працягваў складаць памяннік, уключыў у яго біяграфіі абодвух перапісчыкаў гэтай кнігі:
«Брат Філарэт Шукевіч... служыў стар-шым Ордэна ў пытаннях права, бо быў знаўца і ўмеў гэта, застаючыся многа гадоў пры Трыбунале Вялікага Княства Літоўска-га; больш за ўсё працаваў пісаннем (бо меў добры і беглы почырк), так жа і гэтая самая
кніга яго почыркам пісана ад першай і да 117-й старонкі; і для сябе шмат пісаў, бо меў жаданне і піколі не ленаваўся. Кароткі тэрмін жыцця дараваны яму: у 1722 г. захварэў на сухоты альбо іншы падобны дэфект, дня 24 кастрычніка... адышоў».
«Айцец Ян Альшэўскі, протакансультар ордэна. Той, хто гэтую кнігу задумаў і сам уласнай рукой закончыў на апошпяй старон-цы... Меў правую руку высахлую, бо яшчэ ў
124 «Апаіесіа О8ВМ». Перадваенная публікацыя І.Скрутэня (Жолква; Львів, 1924—1932 гг.): Т.1. С. 105—130, 284-291, 496-520: Т. 2. С. 123-138, 376-401; Т. 3. С. 496-520; Т. 4. С. 219-237, 496-520) і пасляваенная рымская публікацыя: Зесііо II. УоІ.УПІ. Котае, 1973.
«ВоЫапоггісг Ріоіг. \['іоі,па... ]апа Раса...». Пётр Багдановіч. Тытульны аркуш панегірыка на вя-селле Яна Паца з дачкой смален-скага ваяводы Тэ-рэзай Падбярэз-кай.
Вільня, друкарня універсітэта, 1680 г.
300
ПСТОРЫЯ БЬЛАРУСКАЙ кнігі
маладыя гады, калі пап, якому ён служыў, на-пау на гоеця, ён госпя нрыкрываў і атрымаў рассечаныя шабляіі жылы на руцэ, якраз ка-ля ладоні... [далей расказваецца, як скалеча-ны хлопец некаторы час рыхтаваўся, потым вучыўся на дыякана, затым, у 1700 г„ спецы-ялыіая камісія засведчыла, што пры сваім ка-лецтве ёп усё ж можа выконваць абавязкі святара і мае для гэтага дастатковыя веды... У 1706 г„ пасля смерці Гедэопа ІПумлянскага, ён назначаны мінскім суперыёрам, потым служыў у розных гарадах і манастырах] ... пісаў гэтую кнігу, пісаў і пра грамадзянскую вайну ў Вялікім Княстве Літоўскім у асобпай кнізе, якая названа «Нарыс дамашніх ня-шчасцяў», перапісаў сваёй левай рукой «Ма-трылогіум», альбо «Меналогій», — на кожны дзень цэлага года жыцці святых. Пісаў асоб-ную кнііу «Пахвала мітрапалітам, ад часу евятога злучэння Літвы і Русі з рымскім кас-цёлам»..., памёр у Быцені 9 кастрычніка 1723 года». Невялікія, але вельмі характ.эрныя біяграфіі кніганісцаў мяжы XVII і XVIII стагоддзяў.
Варта адзначыць, што Антоній Завадскі, які скончыў пачаты Філарэтам Шукевічам і Янам Алыпэўскім «Памяннікг>, закончваў пе-рапісваць яшчэ адзін паасобшк. В. Ластоўскі паведамляе пра Мінскі (Менскі) памяннік; яго пачаў складаць яшчэ ў 1610 г. Паісій Са-хоўскі: «Гэты «Суботнік» закончыў толькі сто гадоў пазней Антоні Завадскі».
3 бібліятэчпых запісаў на тытулыіым ар-кушы «Памянніка», які захоўваецца ў РНБ, можна рэканструяваць шлях гэтай кнігі: у 1729 г. яна перададзена з бібліятэкі Таракан-скага манастыра ў бібліятэку манастыра Бы-ценскага. Калі Антоній Завадскі стаў вікары-ем базыльянскага ордэна, ён загадаў пера-несці кніту ў бібліятэку Жыровіцкага манас-тыра «як больш бяспечную», што і зрабілі 26 лютага 17311. Як рукапіс трапіў у Пецярбург, у Імператарскую Публічпую бібліятэку, да-кладна певядома. Можна меркаваць. што з паперамі гісторыка царквы, прафесара Санкт-Пецярбургскай духоўнай акадэміі Міхаіла Каяловіча.
У зборах Пецярбургскага філіяла Інстыту-та расійскай гісторыі захоўваецца зараз ва
рыянт кароткага храналапчнага базыльян-скага «Памянніка» — кнігу гэтую 21 кра-савіка 1721 г. манахі Таракангкага манастыра падараваті жыровіцкаму закрысцію Мітра-фану Зеніхоўскаму, потым «Памяннік» за-хоўваўся ў бібліятэцы Жыровіцкага манас-гыра125. Ён ахоплівае перыяды ад 1686 да 1721 г„ але называе толькі 117 імён з ка-роткім жыццяпісам. Уся кніга перапісана ад-ной рукой (Філарэта Шукевіча), але не за-кончапа. Магчыма, кіраўніцтва ордэна блага-славіла Філарэта працавань над кароткай рэ-дакцыяй базыльянскага нацерыка для яго выдання. каб расказаць пра самых выдатных базыльян. Алнак з-за заўчаснай смерці Філа-рэт не паспеў закончыць яго складанне. Паз-ней была зроблена спроба складання карот-кага алфанітнага памянніка (ад «А» да «X»), аднак । гэтая праца засталася не.законча-пай126.
У другой палове XVIII ст. у розных ба-зыльянскіх манастырах складалі вялікія зводныя храналапчныя памяншкі, якія на-зываліся «Каталог памерлых Мітрапалітаў, Архіепіскапаў, Епіскапаў, Архімандрытаў, Ігуменаў і іпшых айцоў і братоў закону св. Васіля Вялікага, ад Генеральнай канітулы, ўрачыста праведзенай у Наваградку ў 1630 годзе», альбо па-латыпі: «Саіаіо&ш; Пейіпсіогшп Раігшп Рготіпсіае Ьііуапіае». Побач з імем і прозвішчам памерлага пазпа-чалася месца смерці — адзін з 14 базыль-янскіх манастыроў Літоўскай правінцыі: Бе развеч, Брэст, Быцень, Бяла-Падляска, Вільня, Жыровіцы, Лаўрышава, Мсціслаўль, Наваградак, Полацк, Ружаны, Ракаў, Ушачы, Чарэя. Іншых звестак у каталогах няма. Да канца XVIII ст. у гэтых памяншках было запісана звыш 700 імён127, пераважна «сваіх», «мясцовых». Іншая снрава — Памяннік бра-тоў каад’ютараў езуіцкага ордэна, што склаў гісторык Войцэх Віюк Каяловіч — рэестр у канцы гэтай кнігі называе 501 імя людзей з розных канцоў гагачаснага хрысціянскага свету128.
Панегірыкі. Звычай выдаваць асобнай кніжачкай казанне (казанні), падрыхтаванае з нагоды якой-небудзь важнай падзеі ў шля-хецкай сям'і, захоўваўся да канца XVIII ст.
125 СП6ФТРГ, ф. 52. БАНЛ. Р19. Воп. 1. № 363. — Гэтая кніга была адной з многіх. якія выкраў з Жыровіцкай бібліятэкі Павел Дабрахотаў.
‘26 СПбФІРГ. ф. 52. БАНЛ. Р19. Воп 1 №305.
127 СПбФІРГ, ф. 52. БАНЛ. Р19. Воп. 1. № 266, 285.
128 Коіаііжісг й'. Ратідіка кгоікз Ьгасіеу коасіііііогоу/ 8осіеса(із.]езп згуіаіоЫіміе хтайусЬ. [,..].\Уі1по. 1673.
КУАЫУРНАЯ ПІРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
301
Друкаванае казанне раздавалі гасцям пад час цырымоніі; часта выданне запазнялася і ўключала ў сябе апісанне цырымоніі, пера-твараючыся, такім чынам, у кнігу-помнік. Паколькі ў кожным выпадку галоўнай мэтай было ўзвялічыць прадстаўнгка роду і цэлы род, кнігі сталі пазываць «Панегірыкі» (ад лацінск. рапіфгіз — узвялічваць). Загалоўкі гэтых выданняў падрабязна пералічвалі ты-тулы асобы (асоб), якоіі яны былі прысвеча-пы, у тым ліку галоўныя маёнткі, якімі гэтая асоба валодала.
Геаграфічна ўладанні буйных магнатаў зпаходзіліся ў розпых мясцовасцях ВКЛ. Вяльможныя паны, якія былі ў той ці іншай зямлі ваяводамі, старастамі і намегнікамі, рабіліся мясцовымі землеўласнікамі. пускалі карані ў гэтую зямлю, не парываючы іншыя сувязі. Ад пачатку існаваппя ВКЛ гэты пра-цэс — гісторыкі часам называюць яго «ваен-на-служылая літоўская калашзацыя» — спрыяў стварэнню новых сацыяльных сувя-зей, якія злучалі часткі Вялікага Кпяства шмат мацней, чым маглі 6 гэта зрабіць толькі дачыненні палітычнай залежпасці. Акрамя зямельных і службовых важную ролю адыг-рывалі дачыненні з царквой, правільней, з рознымі хрысціянскімі цэрквамі. Кнігі (пры-намсі, панегірыкі ці утылітарнага нрызначэн-пя) сталі яшчэ адпым чыннікам аб'ядналь-ных тэндэнпый, незалежным ад веравызнан-ня замоўцаў і выдаўцоў.
Дапаможнікамі па складанні панегірыкаў па-ранейшаму заставаліся кніжка Казіміра Вайшпаровіча •<>Палітычны аратар, які слу-жыць розным пахавальным актам» і «Наву-ка. альбо Спосаб складаць казанні» Іяшкія Галятоўскага. Кожная эпоха давала сваіх па-пулярных складальнікаў тэкстаў эпіцэдый і прамоўцаў, прычым болыпасць замоўцаў былі ўжо не жыхары сталіцы і ваяводскіх га-радоў, а ш.тяхта з правінцыі. Мода на па-непрыкі ахапіла шырокія пласты насель-ніціва; калі ў XVI ст. асобныя выданні пры-свячалі ўрачыстым падзеям у жыцці багацей шых магнацкіх сем’яў ВКЛ, то ў XVII— XVIII стст. такія кніжкі заказвае і сярэдняя шляхта. Друкуюцца казанні, якія рыхтавалі і прамаўлялі не толькі ў храмах сталіцы і вая-водскіх гарадоў, але і ў правінцыі. Напры-клад, у Віленскай акадэмічнай друкарні асоб-нымі брашурамі выйшлі казанні радаш-ковіцкага пробашча Антонія Букатага, якія ён гаварыў у Маладзечне. на пахаванпі Ізабэ-лы Агінскай (1762); у Заслаўі, на пахаванні Кацярыны Пшэздзецкай (1764); у Радаш-
ковічах, на пахаванні капітапа коннага рэгімента войскаў ВКЛ Станіслава Свента-рэцкага (1785); у Радашковічах, на пахаванш Іаанны Паўлікоўскай (надрукавана як збор-нік трох казанняў Антонія Букатага), а такса-ма дунілавіцкага пробашча Тадэвуша Паўлі-коўскага і канюшаіа Мінскага ваяводства Пятра Паўлікоўскага (1780).
Кнігі утылітарнага нрызначэння. Як ужо адзначалася, кніга з’явілася ў Вялікім Княст-ве Літоўскім як прадмет рэлігійнага культу. Аднак функцыянальныя магчымасці яе ста-ліся пашмат шырэіішыя, і з развіццём дзяр-жавы і грамадства кніжная культура таксама
Радзівілаўскі арол назірае за дачы-неннямг Пагоні з двухгаловым аўстрыйскім ар-лом: чакалася прыняцце на трон Рэчы Пас-палітай сваяка Габсбургаў Фры дэрыка Аўгуста. Будучых дачы ненняў з Расіяй ніхто ў гэтай алегорыі не бачыў.
302
ПСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Казанне на паха-ванні Яго Міласці ІІана Стэфана Ігнацыя Слізня, слонімскага пад-каморыя, генера-ла-маёра і пал-коўніка войска ВКЛ. крэўскага, вішнеўскага, аля-сееі/скага старас-ты, прамоўленае ў слонімскім кас-цёле вялебных айцоў бернарды -наўроку 1776, 13 лістапада ІІа жаданні сям’і да друку пададзе-ныя ў Нясвіжы, року 1777».
Іытульны аркуш, на ім уладальніцкі запіс «3 кнігаэбо-ру Іосіфа Жабы з Шша».
рабідася больш разнастайнай. Зборшкі вы-браных тэкстаў ператвара.тіся ў зборнікі ушверсальнага зместу, а ўрэшце частка з іх вылучалася ў асобны тып кнігі: юрыдычная, інвентарна-гаспадарчая. кніга-архіў. У XVIII ст. сфарміраватася спецыялізацыя кніг па гатінах ведаў.
Прыкладам кнігі утылітарнага прызнач.эн-ня могуць служыць спісы (а ў далейшым і друкаваныя паасобнікі) зборніка законаў Вялікага Княства — Статута.
У капцы XVII ст. права на выданне Стату-та атрымала друкарня акадэміі. Ужо з ты-тульнага аркуша відаць. што пры падрых-тоўцы чацвёртага выдання езуіты інтрыга-валі: «Статут Вялікага Кпяства Лігоўскага, перад і ым, за напяснейшага гаспадара каратя яго міласці Жыпмонта III у Кракаве ў 1588 годзе, другі раз у Вільні, у 1619 годзе з нака-заннем згоды і розніцы Статутаў каропных і В. К. Л. Трэці раз, за найяснейшага К. Я. М. Уладзіслава IV, у Варшаве, у 1648 годзе, з прыданнем Канстытуцый ад 1550 году да
1647. Цяпер, чацвёрты раз. за шчасліва пану-ючага найяснейшага Караля Яго Мосьці Яна Трэпяга з прылажэнпем артыкулаў і сойма-вых канстытуцый ад сойму 1550 году аж да сойму году 1690, што служаць абодвум паро-дам (самога тэксту нічым не парушаючы). Друкаваны ў Вільні, у друкарш Акадэмічнай Яосіеіаііз 1Е8ІІ. У год гасподні 1693».
Першае, мамоніцкае, выданне Статута тут паказанаяк кракаўскае. Можна патлумачыць гэта фармальна — менавіта ў Кракаве Жыгімонт III падпісаў нрывілей на выданпе Статута. Адпак па сутнасці (па аналоііі са звесткамі пра наступныя тры выдапні) вы-разна відаць наўмыснае «адлучэнне» гэтага «рускага» іптэлектуальнага прадукту ад сталічнай Ві.іьні. Гэтым жа можна патлума-чыць і адсутнасць паведамлення пра першае друкавашіе адначасова са Статутам актуаіь-пых соймавых пастаноў — Трыбунала. Пача-так гэтай традыцыі прыпісваецца другому, польскамоўнаму выданню Статута 1619 г. (аб выданні 1614 г. не ўпамінаецца). У пачатку кніп надрукаваны прывілей Япа III, завера-ны пісарам ВКЛ і мальтыйскім кавалерам Казімірам Міхаілам Пацам. Потым ішло прысвячэнне двум Сапегам: Казіміру Яну — віленскаму ваяводзе і вялікаму гетману ВКЛ і Бенядыкту Паўлу — вялікаму падскарбію і земскаму пісару ВКЛ. Другое прысвячэн-не — двум Радзівілам: Дамініку Мікаіаю -вялікаму канцлеру ВКЛ і Каратю Станісла-ву — падканцлеру ВКЛ. Абодва прысвячэнні падпісаны’ «Вашых мосьняў паноў і дабра-дзеяў удзячная за дабрачынства Віленская друкарня Акадэміі Зосіеіаііз ІЕ8ГІ». Акрамя тэксту самога Статута і дадаткаў (яны всльмі ўдала вылучаны шрыфтам у канны кожнага артыкула) у кнізе маюцца тры звароты «Да чытача». Першы [арк. 11 адв.) пачынаецца з інфармацыі — «перасцярогі»: «...паколькі старыя паасобнікі часткова праз войны і агонь, часткова праз ужыванне час знішчыў. (Статут) той жа, а не іншы, без аніякай адме-ны атьбо памяншэння Раздзелаў, Артыкулаў, Параграфаў, зноў з друку выходзіць...». Да-лей паведамляецца, што гэтае выданне па-поўнена рашэннямі соймаў (канстытуцыямі) ад 1550 да 1690 г. і мае на канцы Рэесір. які адлюстраваў не толькі сам тэкст, але і да-даткі. Другі зварот (ад першай ас.обы, але не падшсаны) названы «Да ласкавага чытача» і надрукаваны ў канцы тэксту Статута. Гэты кароткі тэкст. які напісаны напярэдадні адме-ны «рускай» мовы як дзяржаўнан, варты та-го, каб працытаваць яго ўвесь «Чацвёрты раз
КУАЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАН
303
«Казанне на па-хаванне... Стэфа-на Ігнацыя Слізня
Адгорт тытуль-нага аркуша з дазволам па друк віленскага цэнза-ра Караля Карпа і аркуш 1.
Нясвіж, 1777 г.
гэты Статут Вялік. К. Літ. кнігу права пас-палітага, уважлівы чытацелю. ад недахопу паасобнікаў для патрэбы кожнага ў Рэчыпас-палітай на свет з друку выдаючы, не выпада-ла мне ад шчырага перакладу з рускай, альбо скарэй славянскай мовы, на мову польскую, адступаці, бо то не мая справа чужыя словы прычэсваць і сэнс папраўляць, а толькі ўлас-ныя [яго] словы. як у ім гучаць, надрукаваць. А калі табе гэтае простае, але праўдзівае тлу-мачэннс калі-небудзь смакаваць, альбо пада-бацца пе будзе, а дзе-небудзь цяжкія словы, альбо менш польскія, а за тым і сумніўным сэнс здавацца табе будзе, то ўжо прашу пра-бачыць. Бо ж у тым перакладзе таго Статута не скупасць, альбо не няўменне слоў поль-скай мовы было перашкодай. Але больш спрыяючы шчыраму выкладу рускіх слоў і праўдзіваму тлумачэнню, так гэта для карыс-тання людзям падаю: а калі ж той пераклад каму падабацца не будзе, па-старому застаец-ца вольны кожнаму гекпгз да старасвецкай рушчыны. Аднак жа прапіу, каб гэтую маю
працу прыняць добразычліва, для патрэбы кожнага з нас зробленую, кошт і наклад з ад-вагай укладзены, удзячна прыняць схацелі, а калі пахваліць не можаш, хоць бы ганьбы не рабі. А за тым будзь ласкавы і ўжывай доўга шчаслівы».
Апошні, трэці, зварот надрукаваны ў кан-цы Трыбунала 1581 г. Яго мы таксама працы-туем дзеля мастацкіх вартасцей кароткага вершаванага тэксту, аўтарам якога з’яўляец-ца Станіслаў Галонскі:
Бо 1акка\уе§о Схуіеіпіка
Рогхасіек З^сіосу §1осупусй хпосш зіф 'лусіаіе,
Оіа 1е§о, Е§хетр1аг2о\у сІасУпусЬ іг піе зіаіе. Ыіе рггеіо, геЬу тіаіо Сп Ьус со посуе§о, Ьесг Еуіко сіо^асігацс роІггеЬіе кагсіе§о.
А со зі? газ па Ьгге§асЬ, у пігеу рггусіаіо, Рггуіті хусігі^сгпе, у роргаху, іезіі кі^ гсіа таіо.
У угуссау згсг^зіісуіе, Ьгоп зргахуіесііііуозсі, Оаіцс ргахупу па з^сігіе осірог Іпсккіеу
2ІО8СІ.
304
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Старонка Пінка-са з Межыбору. Расійскі этна графічны музей ў Санкт Пецярбцрзе Зборы Рапапор та.
Да ласкавага Чытача Парадак судаводства зноўку выдаецца, Бо паасобнікаў стэрых зусім не застаецца. Не дзеля таго. каб было што нова, Але толькі да патрэбы судован А што на палях. і ніжэй дадана, Прымі ўдзячна, і папраў, як здасца мала. I ўжывай шчасліва, шчыт снраведлівосці, Даўшы па судзе законны адпор людскай злосці.
У XVIII ст. было тры выданні Сгатута ВКЛ: пры Аўгусце III у 1744 г.. у 1780 г. (на тытуле паказаны 1744 г., але ў Дадатку кап-стытуцыі соймаў даведзены да 1780 г.) і ў 1786 г. пры панаванні Станіслава Аўгуста.
Для патрэб Трыбунала ВКЛ юрыдычны фа-культэт рыхтэваў, а акадэмічная друкарня рэ-гулярна выдавала «Парадак адпраўлення спраў у Галоўным Трыбуналс ВКЛ » (10 вядо-мых бібліяграфіі выданняў за 1708—1786 гг.).
У XVIII ст. з розных друкарняў ВКЛ вы-ходзілі (пад рознымі назвамі) шматлікія бра-шуры, аўтары якіх мелі на мэце давесці аргу-менты па сваёй справе да суддзяў Трыбунала ВКЛ і да грамадскасці, якая збіралася па сесію Трыбунала. Пачатак ныдання такіх бра-шур звязаны з судовымі працэсамі полацкіх езуітаў 1720 і 1748 гг., а своеасаблівы росквіт прыпадае на час перад падзеламі Рэчы Пас-палітай, менавіта на 1770-я гг. Беларускі гісторык У. Вяроўкін-Шэлюга прапапаваў даць агульную назву гэтаму віду друкарскай нрадукцыі — «Трыбунальскія рэплікі»129. «Судовыя» кнігі ў болыпасці складаюць гі-старычную частку архіўнага фонду, значная частка іх распылена па музеях і бібліятэках.
У габрэйскіх абшчынах ВКЛ у XVIII ст. узнікла традыцыя весці абшчынную кнігу, куды заносіліся пратаколы кагальных пася-джэнняў, падзеі, што датычылі гісторыі абшчыны, — Півкас (ад грэц. ліука^, што значыць дошка). Пінкасы — вельмі важная крыніца ведаў па справах абшчын у гарадах і мястэчках ВКЛ — амаль не захаваліся.
Нанукова-папулярная літаратура. Прага да ўсеабдымных ведаў вымушала шляхту ўпісваць у свае Зііга гепіго звесткі па айчын-най і ўсеагульнай гісторыі, інфармацыю кра дзіўныя прыродныя з'явы, літаратурныя тво-ры (часам і свае), малітвы і ўрыўкі з твораў Айцоў Царквы — усё самае пікавае з пачута-га ці прачытанага. Базавую аснову навукі да-вала акадэмія, пачынаючы з прымусу вучыць класічныя мовы — лашнскую. грэцкую і славянскую.
На працягу стагоддзя друкарня Віленскай акадэміі выдала асноўны падручнік па лаці-не — «Альвар» — шэсць разоў: у адпой кнізе ў 1744 г і ў грох кнігаху 1762,1764, 1767, 1770 і 1773 гг. Дзеля засваення грамагыкі на класічных прыкладах універсітэт выдаваў лашнскія «Лісты» Цыцэрона (акадэмічная друкарня ў 1755 г і яшчэ тры выданні без да-ты, таксама яго ж выбраныя творы ў трох та-махў 1754—1756 гг.). Вучыцца грэцкай мове можна было па «Грэцкай граматыцы» прафе-сара універсітэта Мацея Карвацкага, якую
129 Вяроукін-ІІІэлнта У. Трыбунальскія рэплікі ў фондах Аддзела рукапісау, рэдкаіі кнігі і старадрукаў Нацы яналыіап бібліятэкі Беларусі // Матэрыялы першых кнігазнаўчых чы ганняў (Мінск, 15 верасня 1998 г.). Мп., 2000 С.90
КУЛЬТУРН.АЯ ПІРЫФІРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛПАЙ
305
выдалі ў 1725 г. Для патрэб навучэнцаў трой-чы (у 1752. 1757 і 1766 гг.) перавыдаваўся двухтомны падручнік паэтыкі: Дочуапсу «ІпзСіТпііопе» роеіісае».
Рэгулярна выдаваліся падручнікі нямеп кай і французскай моў. Ад 1762 да 1791 гг. з-пад пр.эсаў акадэмічнай друкарні выйілла пяць выданняў «Нямецкай граматыкі... з да-даткам вакабулаў, размоў, баек і лістоў» Ёга-на Готшэда, і не менш сямі выданняў фран-цузскай граматыкі (1774—1796).
Выданне гістарычнай навукова-напуляр-най літаратуры шырока пачалося пасля ўвя-дзення ў езуіцкіх школах ВКД у 1741 г. аба-вязковага выкладання гісторыі. Нрадметна-энцыклапедычны выклад матэрыялу (на польскай мове) характэрны для кніі Я. Па-шакоўскага «Сума ўсеагулыіай гісторыі...»130 і Ф. Папроцкага «Хатнія звесткі аб Вялікім Кпястве Літоўскім з далучэннем гісторыі гэ-тага народа»131.
У «Суме...» гісторыя выкладалася ад па-чатку нашай эры да XVIII ст.. уключаючы жыццё і дзейнасць вялікіх кпязёў літоўскіх, з пераважнай увагай да фактаў культуры (вы-находства кнігадрукавання, дзейнасць нісьменнікаў і вучоных). У кпізе Папроцкага айчынная гісторыя даведзенэ да часу заклю-чэння Люблінскай уніі. Як і ў іншых сваіх творах, што пабачылі свет у друкарні ака-дэміі132, аўтар імкнуўся даць усебаковую інфармацыю, сабраную з розных крыніц. Вы-карыстоўваючы больш раннія працы іншых даследчыкаў, ён параўноўваў сябе з садаво-дам, які перапёс дрэва ў свой сад, прывіваў яго і даглядаў. Разам з гістарычнымі падзеямі ў яго кнігах змешчапы геаірафічныя і эка-намічныя звесткі.
Вялікае зпачэнне для папулярызацыі гістарычных ведаў мелі «Календары» і «Імнератарскія калядкі» Пашакоўскага133. дзе друкаватіся аргыкулы пра рымскіх цэза-раў, візантыйскіх і заходніх імператараў, ту-рэцкіх султанаў (частка гэтых матэрыялаў выкарыстоўвалася ў яго кнігах на падобныя тэмы). Гістарычныя публікацыі нрацягваліся
Пайручнік лацінскай мовы іАльвар^ Эмануэ-ля Альварэеа.
Тытульны аркуш. Віпьня, сярэд.ііна XVIII ст.
ў выданнях Ф Папроцкага «Каіетіагхук роіііусхпу» (1758-1767) і «Каіепсіагх мііепзкі» (1768--1786)134 Некаторыя з іх за-слугоўваюць увагі як помнікі мясцовай гіста-рыяірафіі, напрыклад артыкул Папропкага (у календары на 1764 г.). прысвечаны Сяміга-довай вайне 1756 -1763 гт.
У ВКЛ выдаваліся перакладныя і сваіх аўтараў працы па гісторыі краін Паўднёвай Еўропы і Азіі, у тым ліку кнігі «Войны ірэкаў з Атаманскай Портай...» Ф Каменскага135, «Скарочаная гісторыя Усходніх Індый» Т. Падлецкага136, «Гісторыя партугальскай рэвалюцыі» А. дэ Верто137. Побач з антычнай
130 Роягакоа’ікі,/. Зіітта ЬіМогуі опіл'егчаіпеу па сКміе сгу.чсі гогіогопа аЬо Іпсіех каіепсіаггукб’л вев коіепсі, кіоге XV ХУ'іІте согосгпіе хуусіаіц ХУіІію, 1748.
131 Раргоскі Р. Ооіпохус «іасіотозсі о XV X. Шехуякіт г рггуЦс.гепіет ЬіМогуі іедог пагосін. УУіІпо, 1760. - Пера-выдадзена ў 1763,1771 і 1775 гг.
132 Серіепё К„ Реітанзкіепё I Уііпіацв акасіетуоі ^рацзіііуёз Іеісііпіаі 1576—1805. № 2385. 2386. 2391 —2397
133 ІЬіііет. 1827-1832.1834-1837
134 іЬіііет. № 1838-1864
135 Катіепікі Р. АУоупу ^гескіе г РогЦ Оііотапзкд [ ] ХУІІпо, 1773.
136 РосНескі Т. НізГогуа Іпсіуі ХУзсЬосІпісЬ зкгосопа. \7і1по. 1776.
137 Уепос А. Ні.чіогуа гехуоінсу) ропп^аізкіеу. ІУіІпо, 1753.
306
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
літаратурай (кнігі Флора138 і Салюсція139) выдаваліся творы сучаснікаў, напрыклад «Час Людовіка XIV» Вальтэра140.
3 выданняў па геаграфіі трэба адзпачыць «Геаграфічны слоўнік для грунтоўнага разу-мення газет і гісторыі» Г. Карпінскага141 і «Кароткае, але фундаменальнае апісанне Ба-леарскіх і Пітыузскіх астравоў...»142 ана-німнага аўтара. «Геаграфічны слоўнік...» зна-ёміў чытача з агульнай тэрміналогіяй геа-графіі, апісваў ас.аблівасці розных мясцовас-цей Зямнога ліара.
Новыя погляды на жыццё адлюстраваліся ў літаратуры па грамадскіх навуках. Дыдак-тычныя выданні, як і раней, мелі на мэце ву-чыць нормам паводзін — «Універсальны ча-лавек» і «Аб спосабе паводзін у грамадстве» Б. Грацыяна143, «Збор разумных і важных меркаванняў...» П. Гарберта144 і інш Хоць іх аўтары абапіраліся на традыцыйныя гра-мадскія нормы, аднак падкрэслівалі і аба-вязкі паноў у дачьпіеннях да сваіх служкаў. Бурламакі ў кнізе «Доказ пра асновы прыро-джанага права»145 сцвярджаў, што галоўныя правы — набытак кожнага чалавека, разва-жаў пра паняцці волі, гаварыў, што пан мае пэўныя абавязкі ў адносінах да свайго пры-гоннага. П. Гатэ ў «Навуцы розуму, звычаяў і палітыкі»146 даводзіў, што ў жыцці трэба прытрымлівацца каталіцкай маралі, але на-вука не супярэчыць рэлігіі. Сацыяльныя пы-танні гучаць у прамовах і казаннях прафеса-раў В. Каліньскага — «Пра свабоду» і «Пра ўцехі сельскага стану»147, Я. Касакоўскага —
«Пра любоў да Радзімы» і «Пра зберажэнне правоў народа»148, М. Карповіча — «Пра аба-вязкі паноў да падданых»149 і інш. У іх прас-лаўляўся чалавечы розум, выкладаўся кры-тычны погляд на існуючы феадальны лад, выказвалася імкненне правільна арганіза-ваць працу і размеркаваць яе вынікі.
Навукова-папулярныя выданні ў XVIII ст. сталі выразнікамі ідэй сваёй эпохі. У іх рас-паўсюджванні найбольш актыўную ролю адыгралі друкарні акадэміі і ордэнскія: віленскіх і супрасльскіх базыльян, піяраў, францысканская.
Добраахвотнае схіленне да хрысціянства іудзеяў — грамадзян ВКЛ — было вядома ад пачатку XVI ст. Пра гэта сведчыць лёс пад-скарбія ВКЛ Абрама Юзафовіча, які пасля прыпяцця хрысціянства ўклаў у віленскую Мікалаеўскую царкву гэтак званы Кіеўскі Псалтыр. Нашчадкі Абрама Юзафовіча (яго сыны і ўнукі) займалі пасады мінскіх войтаў, мечнікаў і кашталянаў, а таксама аршанскіх старастаў і земскіх суддзяў. 3 часам пераваж-ная большасць іудзеяў пераходзіла ў ка-таліцызм, зліваючыся з польскай плынню культуры ВКЛ — колькасць толькі шлях-ціцаў габрэйскага паходжання дасягае пе-калькіх дзесяткаў150.
Адна з адметнасцей кніжнасці XVIII ст. у ВКЛ у тым, што пачалося выданне кніг спе-цыяльна для прапаганды хрысціянства сярод іудзеяў. Была гэта ініцыятыва езуітаў, ці імкнуліся пашырыць свой уплыў неафіты, ці была якая іншая дамінавальная прычына —
138 Ріопіх 1. О росгфкц у с!гіе)аск пагосііі ггутзкіе§о [...]. Шііпо, 1790.
139 Заіііізішзг Ктізр К. О хуо]пасЬ г Каіуііп^ і)ц^ЦгсЬц,. ХУіІпо, 1767.
140 [Уо/Саіге Р. М.) \Уіек Еосіу»іка XIV. Т. 1—2. \Уі1по, 1793.
141 Катрігізкі Н. Ьехукоп §ео§гайсгпу, Ла §пн>Ьо'л'пе§о рофсіа дагег і ЬізСогуі [...]. \УІІпо, 1766.
142 Кгоікіе аіе (гнкіатепіаіпе орізапіе ВаІеагуізкісЬ і РуіЬуцгузкісЬ \уузр Маргка, Міпогка, I хіса і Рогтепіега. [\Уі1по, 1766].
143 Сгасуап В. Сгіохсіек цпі^егеаіпу. \Мі1по, 1762; О зрозоЬіе розс^роу/апіа па зіміесіе, рггезігоф тіосіут, гМазгсга ё^огекіе гусіе ргоу/асігіс тузіцсут рогукесгпе [...]. \Уі1по, 1766.
144 НатЬеті Р. ХЬібг тцсІгусЬ у рошахпусЬ хсіап м/іеіо зІагогуіпусЬ споЦ у тасігозсц газгсгусопусЬ кгбібм/, хцхаі, йіогоібм', у зіесітііі т^сігсбху §гескісЬ. \\гі1по, 1769.
145 [Выгіатпадш/.}.] Ооу.ос1 г росг^ікб'Л' рга\уа рггугос!гопе§о [...]. Есі. 2. \Мі1по, 1779.
146 СаіСеу Р. Хапка гог/цсіпа, оЬус.гарм'а у роіііусгпа [...]. \Уі1по, 1780.
147 Каіігіакі IV. Мом'а [...] о хуоіпозсі. тіапе РаМохуіе г[окц] Р[ап5кіедо] 1777 сі. 28 рагсіг. \УІ1по, [1777]; Ён жа. Могуа [...] о росіесЬасЬ хіапц го1пісге§о тіапа V/ РаМоМе, сіпіа 29 сгегоса. \Уі1по, [1779].
148 КоаакотііакіК. Кагапіе о тііозсі Оусгугпу [...]. \Уі1по, [1789]: Ён жа. Кагапіе о гасЬоч’апш ргасу пагосІом'усЬ [...]. \УіІпо,[ 1790].
149 [Катроге’ісг М. Е| Кагапіе ]нЫ1ешгосуе [..] о роу/іппеу росісіапут осі рапбда тііозсі м'г§1?сіет ісЬ сінзгу [...]. ХМІІпо, [1776].
150 Міезез М. 7. госЫ гус!оу/хкіе§о. Хазінгопе госігіпу роізкіе кгсл/і піе§с1уя гусіосузкіе]. \Уагзгасла, 1991. — Аўтар, на жаль, не падзяляе насельнікаў ВКЛ і Кароны і не паказвае асаблівасцей іх біяграфій, гэтым самым як бы па-казваючы, што ўсе «выкрасты» былі польскія патрыёты — такая метадалагічная пастава падаецца нам не зусім правільнай. Прыклад таго ж Абрама Рэбічкавіча Юзафовіча таму сведчанпе.
КУЛЫУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
307
няясна. Аднак кніг гэтага накірунку ўжо ў перніай палове XVII стагоддзя з’явілася шмат, і кожная з іх, як правіла, выходзіла не-калькімі выданнямі. Так, папрыклад, Вілен-ская акадэмічная друкарня ў 1705 і 1720 гг. выдала «Трактат мараканскага рабіна Са-муіла, які паказвае іудзсйскія памылкі», а таксама «Пісьмо аднаго статыста, якое ўклю-чае ў сябе некаторыя прычыны, з-за якіх з ця-перашніх жыдоў да святой каталіцкай веры вернутыя бываюць... таксама некаторыя спо-сабы да вяртання жыдоўскага народа...» (1728, 1741).
У 1737 «годзе ад параджэння сапраўднага Месіі», як напісана на тытульным аркушы, у той жа акадэмічнай друкарні выйшла кніга Язэпа Саламона Лефенбергепа, «які быў пар-тугальскі і жыдоўскі рабін, а таксама ў тых жа краях будучы прафесарам Святога Пісьма, а цяпер, у 1728 г„ зрабіўшыся права-верпым католікам, задумаў выявіць жы-доўскія памылкі перад польскім светам...»151. У 1743 г. гэтая кніга была перавыдадзена ча-цвёрты раз.
У зборах Залускіх захоўвалася рукапісная кніга 1716 г. на тую ж тэму: «Выяўленне пе-рад Богам і светам абрадаў жыдоўскіх, якіх супраціў Богу Усемагутнаму непачціва... хрысціянам неміласэрна і бяспраўна на кож-ны месяц і дзень... прываблівае і публічную цырымонію ўжывае, праз Яна Шарафіновіча ласкай Бога да с. веры павернутага, перад тым рабіна ў Княстве Літоўскім будучага». Рукапіс гэты з Публічнай бібліятэкі ў Пецяр-бурзе (шыфр 1.(246.) быў перададзены па-водле ўмоў Рыжскага міру ў Польшчу і там, верагодна, загінуў.
Вось кароткае апісанне яго, зробленае мінскім канонікам, ксяндзом Антоніем Ма-шынскім: «Ёсць гэта аповяд пра абрады жы-доўскія, напісаны чыстай палынчызнай. У прадмове аўтар гаворыць пра сябе, што на-радзіўся ў Брэсце Літоўскім і, маючы 18 га-доў, стаў рабінам ў Слуцку, пасля шасці гадоў стаў найвышэйшым рабінам Літоўскім... на-рэшце стаў хрысціянінам. Хросныя яго былі каралевіч Канстанцін (Сабескі) і Эльжбета Сіняўская. Тая праца Шарафіновіча (Се-рафіновіча?) мае шмат цікавых звестак, ба-дай ці не была надрукавана»152.
Празіліцкія мэты падкрэслівае ў зага-лоўку-анатацыі і ксёндз-езуіт Марцін Кужэ-нецкі з Нясвіжа, які выдаў (у 1769 г.) верша-ваную Біблію. Сярод іншых прычын выдан-ня — «па розкгопіпіепіе рогушсгеу сіо Ріыпа З’ліф.е^о Ьег хеукіасіп сіекамгозсі Ьегеіускіеу, па оЬусі^ у роНшпіепіе рггесім’пусЬ Ееуге ВіЫіі 8\уі§Геу Ы^сібм’ згегг^се§о зі§ согаг XV Еут РапяЕхсіе піех^іегпе^о губохсзіхуа, а огаг па озхуіесапіе у рггуп^іо Хеойіуху Іету сгазу рггуЬухуацсусЬ...».
Ад 1760 г. пачаўся выпуск повага для ВКЛ віду выданняў — газет. Першымі былі «Літоўскі кур’ер» (Кцгіег БіГешзкі, 1760— 1763 гг.) і «Літаратурныя ведамасці» (ХУіасІотоксі Ыегаскіе, 1760—1763 іт.), якія
Тытульны аркуш зборніка з Пінскаы Радзівілаўскай езуіцкай калегіі. Прыклад спалу-чэння друкаванай рамкі і рукапісна-га загалоўка.
Пінск, 1681 г.
151 Мы карысталіся паасобнікам БАН. Цікава адзначыць паэтычны вобраз таямніцы дукарства на тытуле гэ-тай кнігі: «...га сіог-л'оіепіе ХхуіеггсЬпозсі ЦцсЬо^пеу, кц рогуікохуі сіцзг ЫасІ/дсусЬ г сіепіоху ОпікагекісЬ па хмісіок лс’узіахуці^».
132 Аддзел рукапісаў РНБ, Польск. ЕХУІП.23.
308
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Дрэварыт з вы-явай герба паноў Максімовічаў Ломскіх з Лушчы-на і панегірычны верш на герб.
Адварот тытула кнігі «Духоўныя бяседы... Мака-рыя, пустэльніка Егіпецкага».
Вільня, друкарня манастыра Св. Духа, 1627 г.
выходзілі з друкарні універсітэта. У 1764 г. гэтыя дзве газеты аб’ядналіся ў адну, і яна праіснавала да пачатку падзелаў Рэчы Пас-палітай, — «Віленскія газеты» (Сагеіу ^УіІепзкіе, 1764—1792 гг.). Акрамя мясцовых і замежных навін газеты друкавалі навукова-папулярныя артыкулы. аўтары якіх былі вы-кладчыкамі універсітэта. Так, у 1761 г. у «Літаратурных ведамасцях» (№ 1—4) зме-шчаны артыкул, які выкладаў (як гіпотэзу) геліяцэнтрычную сістэму Мікалая Капер-ніка. Другі артыкул знаёміў чытача з тэлес-копам, мікраскопам, барометрам (1760 г., № 33). Друкавалі таксама артыкулы па меды-
цыне і гігіене, па батаніцы і сельскай гаспа-дарцы, пра садаводства, выхаванне моладзі і навучанне замежным мовам. Астраном Мар-цін Пачобут пачынаючы з 1764 г. друкаваў свае вынікі назіранняў за нябеснымі целамі ў абсерваторыі. Друкаваліся і метэаралагічныя зводкі. У 1776—1783 гг. свая газета выходзіла ў Гродне153.
Мастацкая аздоба кніг. Другая палова XVII ст. стала канцом эпохі «сармацкага ба-рока», калі ў мастацкай аздобе болыпасці друкаваных кніг панаваў грувасткі, шмат-фігурны сімвалізм, пры гэтым тэхнічна дас-каналы. Як прыклад можна назваць фран-тыспіс кнігі «Агеа Тгіріех...» (Вільня, ака-дэмічная друкарня, 1674 г.) працы віленскага гравёра Л. Кшчановіча. Складаная кампа-зіцыя панегірыка плоцкаму епіскапу Ма-далінскаму перанасычана сімваламі, назва кнігі губляецца.
Аднак ужо ў канцы XVII ст., пад уплывам фрапцузскіх выданняў, у аздобе друкаванай прадукцыі ВКЛ з’яўляюцца рысы класіцыз-му. Эпоха Асветніцтва, пачатак якой звязва-ецца з дзейнасцю выдаўцоў французскай эн-цыклапедыі, хутка дасягнула межаў ВКЛ. Асветніцтва прынесла павышаную ўвагу да тэхнікі, мастацтваў.
Галоўным відам аздобы друкаванай кнігі заставалася гравюра. Дасягнуўшы высокай тэхнічнай і эстэтычнай дасканаласці, яна за-ставалася ў XVIII ст. найважнейшым срод-кам візуальнай камунікацыі, спрыяла рас-паўсюджванню навуковых ідэй і ўзораў мо-ды, геакультурных звестак (віды гарадоў, бу-дынкаў, паркаў). Узмацнілася яе пасрэд-піцкая роля паміж аўтарам кнігі і чытачом. Кнігу яна магла зрабіць, у адпаведнасці з па-трабаваннямі эпохі, не толькі карыснай, але і прыемнай. Кнігі мелі шмат гравіраваных ілюстрацый, асабліва ў модных тэхніках «пад аловак» альбо «пункцір», і таму раскуп-ляліся нават малацікавыя творы. У эпоху Ас-ветніцтва дамінавала камунікатыўная, а не ўласна эстэтычная сутнасць гравюры (што, аднак, не замінала высока ацэньваць яе эстэ-тычныя якасці). Партрэты, тыражаваныя ў гравюрах, задавальнялі не толькі жаданне мець выяву таго ці іншага чалавека, але і па-вялічвалі ўласцівую Асветніцтву ўвагу да асобы, у тым ліку гістарычнай154. Тыражава-
153 Мальдзіс А. I. На скрыжавапні славянскіх традыцый: Літаратура Беларусі пераходнага перыяду (другая па-лова ХУІІ-ХУІІІ ст.). Мн„ 1980. С. 243 -244.
154 Свырчда М. II. Между Петербургом, Варшавой н Впльно. С. 86.
КУЛЫУРНЧЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
309
ная ў друкарнях гравюра прысутнічае і як аз-доба рукапіснай кнігі (гравюры ўклейвачі ў рукапісы), кнігапісцы часта ўжывалі друка-вапыя рамкі для выканання тьпульных арку-шаў. Найбольш распаўсюджаным сюжэтам у гравгоры па-ранейшаму застаюпца гербы. Выява герба ўпрыгожвае старонку і разгорт, сведчыць пра асобу, якой кніга прысвечана, альбо пра аўтара, у ёй выяўляюцца розныя тэхшкі і стылі гравюры, накірункі моды.
Асаблівае месца ў кпіжным мастацтве ВКЛ займае вобраз Багародзіцы Трапяткія адносіны да Маці Божай уласцівыя і ка-талікам. і уніятам, і праваслаўным. Характэр-най для XVIII ст. з’явай сталі ўрачыстыя ка-ранацыі цудагворных абразоў Багародзіцы: Троцкай (1718), Кодэньскай (1723), Жы-ровіпкай (1730), Віленскай бернардзінскай (1750) і Бялыніцкай (1761). Выдавалася шмат кніг, прысвечаных асабліва шаноўным у ВКЛ абразам. У Супраслі, напрыклад, быў надрукаваны пералік цудаў, якія адбыліся ў 1671 — 1712 гг. перад іконай Маці Божай Ба-рунскай, чатыры выданіп былі прысвечаны Маці Божай Жыровіцкай, некалью асобных кніг — цудатворным абразам з Супрасля, Вілызі і Ружанастока. Як патрабаваў звычай
эпохі. загалоўкі кніг з'яўляліся анатацыямі, якія раскрывалі змест. 3 інпіага боку. назва павінна была штрыгаваць чытача, напры-клад: «Містычны фантом з абраза найсвяцей-шай дзевы Марыі, што слынны ад 1684 году цудоўнымі ласкамі ў Віленскім Лукішскім касцёле св. апосталаў Філіпа і Якуба Літоў-скай правінцыі ордэна казнадзеяў, стру-меніць, з пастырскай ласкі... Багуслава Корвіна Гасеўскага, біскупа смаленскага, се-верскага і чарнігаўекага, выдадзена з-пад друкарскага варштата» (Вільня. 1737). У XVIII ст. вельмі папулярны быў зборнік «Прыслугі каралеве неба і зямлі Марыі з жыццяў святых... сабраныя. на ўсе дні цэлага года раскладзеныя і адным са слугаў Марыі... да друку пададзепыя» — акадэмічная друкар-ня перавыдала яго троіічы (у 1746. 1767 і 1784 гг.). Вобраз заступніцы з'яўляеццэ на гравюрах і ў мініяцюрах, у кпігах агульнага зместу (напрыклад, сапегаўская «Зсасіа ІаГі па») і ў спецыяльна прысвечаных Бага-родзіцы. Адным з першых такіх выданняў стала кпіга айца-езуіта Іаана Дрэўса «Спосаб паломпіцтва» («Меійосіпз регеёпнаііопі шеп-зіпіае Магіапае»), якая выйшла з друкарні Віленскай акадэміі ў 1684 г. Фармат быў аб-
«Трыфологіюн ш Цветослов ызбранные служ-бы со всеноіцнымі на Господскіа пра-здніікы, богоро-днчны, святых нарочнтых.
В Богоспасаемьм граде Могчлеве в друкарші Ьрат -ства Богоявленіія Гмтооа Бога а Спаса нашего Мсуса Хрііста ыз-дадеся Рок: 1748 месяца феврцара 27».
Разгорт неразрэ-занага жзэмпляра РНБ на старон-ках 280 адв. — 281
На с. 281 гравмра з выяваіі Дабра-вешчання
310
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
«Прыбаўленне ро-зуму» — віленская цудатворная іко-на Багародзіцы з універсітэцкага касцёла св Яна.
3 кнігі «Меікосінз регеЦппаіютз тепзіпгае Магіапае асі іта§-іпез Оеірагае Уіг^іпіз рег сііііопез ге$пі Роіопіае еі М.
Оіссаігіз Ніыапіае, тігасыііз сеІеЬгіо-гез рго рыЫісіз ргі-оаііздые песеззі-іаііЬііз япе/аггца-ііопе, /тсіііозе іатеп, іпзіііыеп-сіае/ ргорозііа а р. Іоаппе ІУгетез БосіеіаіІ!, Іе.чы, аппо М. ОС. ІХХХІУ».
Вільня, друкарня Акадэміі, 1684 г.
раны вельмі маленькі — у 16-ю долю аркуша, кніжачка лёгка змяшчаецца на далоні. Тэкст малітваў і медытацый да Прачыстай Дзевы раскладзены па месяцах на ўвесь год. Працу благаславіў правінцыял Літоўскай правінцыі ордэна Іаан Берэнт, дазвол на друкаванне падпісаў ардынарны цэнзар кніг Віленскай дыяцэзіі доктар тэалогіі Пятрусь Кітноўскі. Задумай стваральніка кнігі былі малітоўныя надарожжы да славутых абразоў Бага-родзіцы ўсяе Рэчы Паспалітай — у каронную Польшчу (чатыры разы на год), у Літву (ча-тыры разы на год), Прусію (двойчы), Жа-майцію (Самагіцію) і Чырвоную Русь — адзін раз на год. Адпаведна выканалі гравю-ры-ілюстрацыі, дзе месяцы прысвечаны на-ступным абразам Багародзіцы:
студзепь — Чэнстахоўскай у Полыпчы;
люты — Кракаўскай кармеліцкай у Польшчы;
сакавік — Баркавенскай у Малой Поль-шчы;
красавік — Студзянскай у Польшчы;
май — Віленскай з касцёла св. Міхала. За-раз гэты абраз знаходзіцца ў Віленскай кафе-дры, у капліцы Гаштольдаў. Цудагворным яго прызнала камісія, якую стварыў у 1699 г. віленскі епіскап Аляксандр Сапега. Дзякую-чы клопату капцлера ВКЛ Яна Фрыдэрыка Сапегі папа Клемент XII выдаў у 1733 г. да-звол на каранацыю абраза, але з-за палітыч-ных закалотаў яна была арганізавапа толькі праз 17 гадоў. Залатыя кароны з Рыма, ад па-пы Бенядыкта XIV, на абраз усклаў віленскі біскуп Міхал Ян Зянковіч 8 верасня 1750 г. Працэсія з цудатворным абразам ішла на вуліцах Вільні, спыняючыся пад васьмю бра-мамі; пад час гэтых прыпынкаў разыгры-валіся тэатральныя «дыялогі» — усё было ар-ганізавапа, як пры кананізацыі св. Казіміра паўтара стагоддзя таму. Каранацыйныя ўра-чыстасці працягваліся цэлы тыдзень. У Ва-тыкане захоўваецца расфарбаваны дрэварыт з гэтага абраза, названы 8. М. Кшепа сіеііе Сіагіззе155;
чэрвень — Троцкай у Літве;
ліпень — Жыровіцкай у Літве. Загаловак кніжкі, што прысвечаны гэтаму абразу, акра-мя ўсяго, паведамляе гісторыю выдання: «Гістарычная рэляцыя аб з’яўленні цудоўна-га абраза найсвяцейшай дзевы Жыровіцкай, названай па-італьянску <1е1 Разсоіо осі 2угн ў Рыме пры Гарах у рэзідэнцыі вв. аа. базылья-наў рускага народа пад кірункам на той час вялебнага а. Бепядыкта Турлевіча, генераль-нага пракуратара і рэктара таго ж ордэна. Таксама з прылучэннем жыровіцкай гісторыі канонікам Ісідорам Нардзі, па-італьянску выдадзенай у 1721 г. Па-польску перакладзе-на кс. Ігнацысм Кульчыцкім... с. тэалогіі док-тарам... і да друку аддадзена ў Супраслі вв. аа. базыльянаў у 1728 г. А зараз паўторпа пера-друкавана. Вільня, 1738»;
жнівень — Наваградскай у Літве. У той жа год была выдадзена і асобная кніга Дрэўса аб гісторыі гэтай іконы і з медытацыямі да яе;
верасень Ліндэнскай у Варміі. ІІрусія;
кастрычнік — Багародзіцы з Пратаў, Прусія;
лістапад — Шыдлавенскай у Жамайціі;
снежань — у тэксце надрукавана малітва да Хелмскай Багародзіцы ў Русі (Чырвонай), але гравюра была зроблена з абраза ў Сейнах, у гродзенскім дыстрыкце.
Абавязковым, а часта асноўным, матывам мастацкай аздобы кожнага з кодэксаў з’яўля-
155 РазіегЬў. 8.,/апоска М. Роіопіса агСухіусгпе л' гЬіогасЬ ^аіукапккісЬ. 8. 194.
КУАЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ГіаСПАЛІТАЙ
311
Шгіо В. УІЬКЕЫЗІЗ
іо Іігуап'а, асі 9. МісЬаёІего. Хаіцгаііо & уейегагіг- шГнр. ІДелсІе АСТУ8 САУОП.
гоіііт песеСе еД еінігаге Ірігі» шт іп Пео Гаіілан Гцо чіла Гесіе
<1Ьі лйарва дв» рогеа, сіі, 6 но>са роЛ. Оей поІІг» Іжгігік СаііГа, Уіг^О Магег. Сйт епіпі Те атепо атоіе рі&оё Нііаіі, вмп роЯцт поп дацйеке, & фіогіат ехсеГт ^аікііі (цреіЬіге еаіі Оогыпа рагігег ас Магге, со'ш» рогеагіа іпГпрегаЬіІіі, Ьошеаз іпэеГіг^ ігіаЬПі», Зірпказ іпёНаЫІм. ГтгОГ гпейііПііні пЬ іпйпкГзгет дчапскт регГеЛіопот & ехсеііспгіагй пмгй, оЬ Гцттат снт іріо Оео (ап^ціпіа сооіоікПюПет, оЬ дііПнт іц»ц іЕтйі ЧО”го ЬаЬеі ІЭеоэ і гаіі Магге Го’> оЬ діогіат таіеЛаііэ.дца Горегеті. псі отпіЬш Ав§е1огй сЬохіі Кедіпа.
Пов
Віченская цуда-творная гкона Багародзіцы з каіцёла св Міхаіла. 3 кнігі нМегНосІш регерп-паігопгз тепзітае Магіапае асі іта§-іпез Оеграгае Угг^гпі-і рег сіііюпез гецпі Роіопіае еі М Вцсаіііз Пшапіае, тггасыііз слІеЬгі-огез рго рггЫісіз ргіоаіізцпе песез-згіаііЬііз зіпе /агі-раіюпе, /пгсімозе іатеп, іпзіішеп-Аае/ ртрозііа а р. Іоаппе Вгеюз Зосгеіаііз Іезгі, аппо М. ОС. ІХХХІУ».
Вільня, друкарня Акаоэміі, 1684 г.
ецца вобраз Багародзіцы. Вось толькі тры прыклады Ірмалояў другой паловы XVII ст.: у Актоіху-Ірмалоі з Грозаўскага манастыра (БАН СПБ. Колоб. 668) усяго 4 мініяцюры, з іх адна з выявай Багародзіцы (з мячом у сэр-цы); у Ірмалоі з в. Шыіпава Горацкага павета з 10 мініяцюр 4 прысвечаныя непасрэдпа Ба-гародзіцы, а яшчэ на чатырох яна пры-сутнічае разам з іншымі асобамі (Раство Хрыстова, Укрыжаванне з прадстаячымі, Ба-гародзіца і Хрыстос, Ьагародзіца, св. Антоній і св. Хведар); у Смаленскім Ірмалоі канца XVII ст. (БАН СПБ Эрм. 5) 24 мініяцюры, з іх 13 сюжэтна звязаныя з багародзічным цыклам:
арк. 3: застаўка — Марыя, Ісус і Іаап Прад-цеча;
арк. 26 адв.: застаўка — Раство Хрыстова;
арк. 48 адв.: мішяцюра — св. Тройца і Бага-родзіца;
арк. 49: застаўка - Багародзіца;
арк. 73: застаўка — Раство Баі ародзіцы;
арк. 9Г застаўка - Багародзіца з двума анёламі;
арк. 133 адв.: мініяцюра — Багародзіца:
арк. 156 адв.: мініяцюра — Багародзіца,
арк. 157: застаўка — Сашэсце Св. Духа, царкву сімвалізуе выява Багародзіцы;
арк. 169 адв.: мініяцюра — св. Тройца і Ба-гародзіца;
арк. 170: застаўка — Успенне Багародзіцы;
арк. 202: застаўка — Уцёкі ў Егіпет;
арк. 225: застаўка — Зняцце з крыжа і па лажэппе ў труну156.
Вобраз Маці Божай прысутпічае і ў новых кнігах — выданнях на простай мове мясцова-га люду. Гэта мы змаглі яшчэ раз папвердзіць, працуючы з кнігазборам Аддзела рэдкай кнігі бібліятэкі Расійскай Акадэміі навук у Санкт-Пецярбурзе.
Кпігі-зборнікі. Не заўсёды проста адказаць на пытанне: калі і хто стварыў канватют — гэ-
156 Ясшговськіій Ю. 11. Украінські та білоруські нотолінійні Ірмолоі 16-18 століть. № 138, 139. 296
312
ПСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІП
Іроцкая цуда-творная ікона Багародзіцы 3 кнігі «Меіііосіііз реге^гіпагіопіз тепаіпіае Магіапае ргоро.гі Га а р. Іоаппе ІЗгеп'х Зосіеіаііз Іет, аппо М І)С. ІХХХІУ».
Вільня, друкарня Акадэміі, 1684 г.
т іпыю.
'Уійгагіо В. V. ТКОСЕЫ8І8 ! ій Ьіі7аіНа_>
іаіцеасо * уепегагіо ікйір. Оеіпіе АСТГ8 ГАУШЗ. '
/НЧУат гоіо ₽г:гпіпа т'Кі еСе '^оссьрагюпет , цг Гсііісее гог’н тігіЬш Тс Ьцсіет & ^іоіійсет. о гіі§пі1Еті Оеі Мзгег. еат ік Ьас ірГа Ьога отпіЬш рогешіагцт теагцт | ітреп(?5 іпсЬост, ітрегаі М«і*На» сма Л «ІеЬігцт гг.епт. Вепесііііці Рео’са?1і & сегг«, іп сніоі сопГресЯц §гашт іауепіПі, & ск ріепігіі-ІІпе реНеДіопцт еті, сжсегіі отпіЬн» сгеагцгі», ссіат Іітці Гцтріі», аЬнп« НатівіассеріЛі. ВепегііЛа го діісд/ I ю са?)о & іп гегга . о тіогіоіійіта Ітреі, ігілі ій сійт Ьеое<ііЛ.і А п та р<т ін & регГебііёі гсГрІепсІег уІт*
Сі 4ЮХІІ Іта^о, дцітіп іот ге-ІіфІЭ
ты маленькі кнігазбор пад адной вокладкай? Лягчэй растлумачыць, чаму: канвалют — гэта зручная форма захавання кніжак (часцей за ўсё тонкік, якім уласціва губтяцпа), гэта злу-чэнне тэматычна блізкіх (альбо любімых, па-і рэбных) кніг для лепшага карыстання. гэта, урэшце, эканомія на цвёрдым пераплёце. Каіі сплецены выданні адной друкарні, ча-сам з агульным тытульным аркушам, мы га-ворым аб «выдавецкім», альбо «друкарскім», канвалюце, калі пад адным пераплётам са-браныя кніп розных выдавептваў, гаворка, напэўна, ідзе пра ўладальніцкі канвалют. Канвалюты ў гісторыі кніжнасці ВКЛ пачы-наюцца ад пачатку кнігадрукавання «Ьіблію» Францыска Скарыны мы можам лічыць нават па задуме друкарскім канвалю-там (хоць кожная частка мае асаблівасш шдывідуалыіага выданпя. прынамсі асобную папнацыю, што дало падставу Г. Галенчанку апісваць іх як асобныя выданні).
Творчы падыход кніжніка пры складапні канвалюта дае шмат інфармацыі і заўсёды ба
гата загадак: чаму менавіта такія, а не іншыя кніжкі склалі канватют; якія былі задумы га-спадара; які быў лёс асобных частак, пакуль яны не сабраліся пад адной вокладкай; які быў лёс навастворанага зборніка і г. д. Дзеля прыкладу мы прааналізуем два канвалюты XVIII ст’
Адзін з іх захоўваецца ў Аддзеле рэдкай кнігі БАН Расіі ў Санкт-ІІецярбурзе На ты-тульным аркушы першага алігата ёсць запіс пяром, почыркам XIX ст.: «Ректора Семн-наріі-і Архммандрпга Павла Д ва». Гэта ўла-дальніцкі запіс рэктара Літоўскай духоўнай семінарыі (яна размяшчалася ў Жыровіцюм манастыры, а потым была пераведзена ў Вільню) Паўла Дабрахотава, апанганага ка-лекцыянера. Ён вядомы тым, што вывез з Жыровіцаў значную частку манастырскага архіва і безліч рарытэтаў з манастырскай бібліятэкі. Аднак гэты канвалют не быў улас-насцю Жыровіцкага манастыра — на ім няма ні старых бібліятэчных шыфраў, ні паліста-вой скрэпы Жыровіцкай бібліятэкі.
КУХЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
313
ШІО
УІйгаііо В аг Йіп эе Уіг^іпЬ
21КО>У 1С1ІІЫ&18
іп Іітліі.
Саіікаго & уепегагю цг Гор, Оеіпсіе АСТУэ РЕТіТІОЫ.8.
іасго$ рссіеэ сьго» Гцрркх рто.
уоіуог гсіГегспіт е^епніБпіін, о яіьпійсеппПіпза гоіГегісопН» Матег* УЬі 'піга рготрйім аіп пЬегіш герс. гітет песеІІіеасіЬііт тей ГцЬГіі цго, доаго арпс! іііат, ^ца? арчсі Отпіро. сепсет отпіа росеА? С*рін аінел Лірріісасюпіэ гоеа? Шікі ей, пс пфіі га Ь ітресіе». доос? поп р'гсіпеьг *<І таргет Оеі §1огыт, Ьопогего тй, & Гаіінет теагс Опіфрісі Ьіз асіуег-Гот еЛ, §гагіоэе пе§аге 8і§пегі«, дпапгцгоінпо; §етіцЬо», сІатоііЬпэ & теі ірГшэ аДіЛагіопіЬц* іпАісеіо,
Ьа Еіас
Жыровіцкая цу-датворная ікона Багародзіцы.
3 кнігі «Мегіюсіііз реге^гіпагіопіз тепзітае Магіапае ртрозі-га а р. Іоаппе Пгеюі ЗосіеГаііз Іехн. аппо М. йС. ЬХХХІУ^.
Вілыія, друкарня Акадэміі, 1684 г.
Пасдя смерці Дабрахотава яю зборы пе-райшлі ў БАН. Відаць, ад таго, што першы алігат канвалюта быў на лацінскай мове, кнігу накіравалі не ў славянскі, а ў замежны фонд бібліят.экі. Гэтая акалічнасць пазбавіла яго ўвагі славістаў, хоць болыпая частка зборніка — 6 выданняў — на славянскіх мо-вах.
Фармат кнігі — актаво (8°) адпавядае фар-мату ініпых частак-алігатаў. Псраплёт кар-донны з карычневай скураной спінкай. На форзацы алоўкам напісаны стары шыфр за-межнага фонду БАН 11 н/3125 (перакрэсле-ны сінім алоўкам) і сучасны шыфр Аддзела рэдкай кнігі БАН: 11657.О./18830.К.-18837 К„ на адгорце форзаца алоўкам сучас-ны запіс: «Конволют 6 аллнгат». На тытуль-ных аркушах шасці алігатаў прастаўлены алоўкам лічбы ад 1 да 6 пры наступных кнігах:
1. Нушпіія АсаСЬізШз іп Запсііззішаш Веі Сепіігісеш Магіат, 1п Сгеса Ессіезіа СеІеЬеггітцз, Ех іпІегргеіаЕюпе Ціцзігізвіті
ас Кеуегешііззіті ІЭотіш Ц. ДозерЬо ЗсЬіго. Ех Огсііпе 8. Ваяіііі Ма^пі. КсЬіерізсорі НуггасЬіпі еі: Оііт Уісагіі АрояСоІісі Ргоуіпсіае Сітагае ш Еріго, Котае Аппо 1744. ІІпа сцт засго ІшіцІ^епііапітГЬезацго Уц1§аШ5. Кцпс атет іп ^гагіапі Зобаіпагіз Мапапае Зооіапіт Хугоуісепзіцт. Асі ехет-ріаг Котаппт асс.цгаіе гесікііз. 8црегіогшп Регтіззц. Уііпае, Гуріз 8. К. М. МопасЬопіт Вазііііапогцт. Аппо 1763.
2. Напка боЬгеу зтіегсі аЬо паЬогепзглуо Зо цтіега^седо па кгхуйі }егцза Рапа... АУіІпа, 1757 8.}.
3. Гашіегпг }е.5ця СЬгізшз а ^ггезгпік рггу-пшзгопу аІЬо гасгеу пакіопопу гЬахуіеппа Дсзсіьа гасЦ сіо роЬо/педо гусіа. АУагьгауа, XX. 8сЬо1. Ріаг., 1751.
4. Рггутіегге аЬо расіііт \уга)етпіе 8. 8іапІ5Іа\уа Козікі... АУіІпае, Гіпік. 8.ф ₽.., 1758.
5. Ротос ^ггезгпікот іірасІаХсупі ііо ро\у-зіата, рокцпііцсут 8о сптапіа XV сіоЬгуш; аІЬо паЬогепзГхео сіо 8. Магуі Е§ірсіапкі у тпусЬ 88. РаГгопбху рокшц)цсуеЬ рггег ре\упе§о
314
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
каріапа і іео!о§а /акопіі 8. Ваху1е§о ХУіе1кіе§о Хіогопе у <іо Нгокп га рогм/оіепіет Хччегг-СІШ05СІ сІцсЬонтеу Росіапе. Кокц Рапзкіедо 1763. Шііпіе, IV сіпікагпі і).К.М. п XX. Вагуііапбч/. (На арк. 2 адв. гэтага алігата — гравюра з выявай прычашчэння Марыі Егіпецкай, надпісы: «5. Магіа Е§уНаса. Д. Еіііроу/ісг 5С. ехе».)
6. Хіешіакіа піеЬіезка січ/ота зкггуіііаті тііозсі Возкіеу у ВІі/пе§о огсІоЬіопа IV піегііс-гопусЬ ІазкасЬ зч/оісЬ па тіеузсн осі Во§а паг-пасгопут ро рцзіуні Вогшізкіеу іііаі’ццса го іей оКісіцт аІЬо §ос!гіпкі о пауз'Л'іфзгеу Магуі Раппе іс сшіонпут оЬгагіе зад/оіт IV Рошіесіе Оьгетіапякіт IV Міезсіе ВогшіасЬ ц ЛУЛУ.ОО. Вагуііапбіл ЬіГеіУзкісЬ піегіісгопеті Іазкаті іазпіеі^сеу. Рггег іесіпе§о у рорггузіцгопе^о іеу Рапі піеілоіпіка гіогопе гокц 1766. XV1.ч'оісіе IV сіпікагпі ЬгасГіуа 888. Тгоісу. Гэтае выдапне апіс.ана дьвоўскімі бібліёграфамі па двух нрагледжаных сіе уізц паасобніках157.
Аднак пасля львоўскай кніжачкі пра Ба-рупскі абраз ідуць яшчэ 8 друкаваных арку-шаў, якія і па якасці паперы, і па шрыфтах, і па памерах паласы набору адрозніваюцца ад папярэдняга выдання. Мяркуючы па ўсім, гэ-та асобнае выданне: фармат актаво (8'’), скла-даецца з 8 аркушаў: А1, А2. Тытульны аркуш адсутнічае. У верхпяп частцы псршай ста-ронкі наборны арнамент — крыжык, аточаны чатырма акантавымі лісткамі. Першае слова тэксту пабранае болыным кеглем і асобпым радком, гэтым самым вылучана як загаловак: «8РО8ОВ Ном'огепца РаНега г Ьшіші ргбзЕуті; іагукот згс/угут пізкіт іууіогопу; <На гогцтепца цзісЬ Евсіеу, пегогцтіе-фізгсгусЬ зІом’епзкоЬо іагука». Далей надру-каваны: «Іпіепсуіа аЬо Ргусгупа Раііега» (арк. 1), «Моіігіса Но8ро(1піа)а» і «ВоЬого-сіусу Оіеіі'іе» (арк. 1 адв.), «8оЬгапі)е Аро5ІоІ5ко)е» і «Оезіаіего Вого)е Ргукагапііе» (арк. 2), «Моійіса 5гсгос1еппа)а. Хасіапца Іазкі. оЬогопу у ротосгу 01 Воца у оі зіУІаГу’сЬ.», «Ойегоіі’апце Раііега» (арк. 5), «Іпіоппасуа» (арк. 6 адв.), «Моіісіта зі^іагоЬо Осса іЬпасца, (нпсіаіога у ц5Сапончіе1а /акопп 8оЬгапца Ізпзо'лоЬо; коіопц’п Ьіжогпсгут, ^ап біуаб-саСу «ігііін Рара Ку'тзкі. пасіап у рогічоііц
СгузСа ІеС ргозгсгу у О’с1рц5Сц.» (арк. 7 адв.). На адгорце апошняга, восьмага аркуша (ён часткова заліты чарніламі) — заканчэнпе тэк-сту, лацінская фраза «8о1і Вео Нопог еі Сіогіа» і капцоўка наборнага арнамепту — грохкутнік вострым канцом упіз. Асаблівую ўвагу звяртае «Інфарманыя пра належнае вымаўленне рускіх слоў для палякаў, якія до-бра не ведаюць рускай мовы» на адгорце пя тай старонкі — гэта адзіны кавалачак, напіса-ны па-польску.
Зпойдзенае выданне сведчыць. што ў ся-рэдзіне XVIII ст. не проста рабіліся заітісы на беларускай мове лацінскім алфавітам, але ішла свядомая філалагічная праца па адапта-цыі лацінскага алфавіта з мэтай яго найлеп-шага фанегычнага дапасавання да асаблівас-цей вымаўленпя. Прывядзём гэты невялічкі раздзел цалкам:
«Іпіопнасуа о н’ушаіуіанш паІегуСут 5іоіу КнзкісЬ, сііа Роіакоіс піе цтіецсусЬ сІоЬгге Кіі5кіе§о іу/ука.
Іто. ХТа<1 Ьііегаті Уокаіпеті: н, ё, і, б, н, у’ роіогопе кгезкі, 8дго гпакі Еопоісе чіоім Рггеіо іа зуІІаЬа, іс кіогеу ісзі чосаііз г кгезкц та зф ічута'Л’ід г ргесід§іет §1оз IV §цгц росіпозгцс. Так ч§. IV сусЬ чІоіі'асЬ: Нбзросіу, у/у’зІіісЬау, зуІІаЬу ріеплзге: Нб. н’у' гак 8Іу таі^ ч/угагаід. іако Оо, асі, IV ІусЬ зІоітасЬ Іасіп.чкісЬ Обтіпе, аф'цуа. А у§. зразеппу, 5еЬбсІпіа &с. іуутаічіаф зіу іак: Ргоіапііз, іоіііпіаь, &с. XV іакісЬ га$ 5ІоіуасЬ. у§. НІісі’і, гуісосбт, &с Еоп іезі IV озіаіпіеу зуІІаЬіе: сі’і, сбт, іак ч/ зІонасЬ МіетіескісЬ: Уегзгапб, Пі§пйе( &с.
2бо. Оіуіе і’осаіез зроіпе, зкіасіаіц^ іесіп^ зуі 1аЬ(с §с!у <1пі§а та аксепЕ Гакі: Т, іако ч§. іо зіоч/ко: Коіогуі іпа Іггу вуІІаЬу, піе сгіугу. Раііег, та сііі’іе зуІІаЬу. Тіеіо Іакге сііуіе.
Зііо. Ьігегу Сопзопапіез, пагпасхопе аксеп-сет і’§. сГ, і’, піетом’іа §Ці: Эе, Те. аіе тоіііег тіекко іуутаіуіаід, 8і?: Е)іе, Тіе, іу іесіпеу 5у 11а-Ьіе. у§. ВпсІ’, НІесГі, Ргусгазі’ &с.
4іо. Іппе газ іузгузікіе Іііегу у зуІІаЬу, іак яі? іуугагаі^, іако іі’ Роізкіт фгукц».
Цяпер, карыстаючыся інсгрукцыяй вы-даўцоў, мы можам прачыгаць тэксты бо.тып набліжана да таго, як іх чулі ў XVIII ст. Вось як пачыналася Песня да Прасвятой Бага-родзіцы:
157 Запаско Я. II., Ісаевіч Я. Д. Пам'яткі кннжкового мнстецтва. Каталог стародру ків. внданнх на Украіні. Кн. 2, ч. 2. № 2440. — Само выданнс зроблена, магчыма, з рукапіснай іп-4 кнігі, што знаходзілася ў Барунскім (каля Крэва) манастыры і змяшчала апісанне цудаў Барунскага абраза Багародзіцы, якія адбыліся з 1708 да 1735 г. (НеОельскый С. II Унпатскнй мнтрополнт Лев Кншка н его значенне в нсторнн унмм // ЛнтЕВ. 1894. № 38. С. 338).
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
315
^сІііцгНоьсмго^сі. іпТетріс ТВ Зссс-\сімііг Те/а;мітаспІіі сіаха.
ІМ АУСІГ&ТО У11і’,апо ВеаГіЯі.пае Уіг^ІпІ® К О V О С К О 0 Е Ы а I » Ід Ьііуапіа_.
8а1ппйо ін Гцр. Веіпйс АСТУ8 УЕКЕН.АТ.ОК1$.
^Хаігаеат Те Гцрег отпе» Ап§е-*“*іогпт еЬого», 6 Ац§ц(ЫЕта, дію« гооНо сопФ^пё соіат ас Уепегег, ргоіГім поп герегіо. Отпіа геггепа» тт Лдпігагцт ГаЛі0а ГсаЬеІій Гіте ресіцт тогцт ; §аоіепс В.е§іпаПіт тажіте іоеег рЫіЯедца$ еца$ пц-тегагі , ^іогіапепг В.е^от Ітрегасо* гцтд; роспеііЕті, Ге іпгег тапсіріа «ці сепГееі ехоісаве схіеШот Ніе-гагеЬіігот Ргіпсіэе», дносі еЬгово Ма$еПагі« еіі« Гріё ІібКЕто Гаееііігіо вЖйеге, &• іо!7а ЯііЯіто тіпНегіо «хссціі роШпг. ІрГе Оотшш Ооті-
Ь * нав-
Наваградская цу-датворная ікона Багародзіцы (з гербам Лебедзь). Гербы на гравюры належаць Багу-славу Уняхоўска-му (левы) і невя-домай асобе, на-ваградскаму вая-водзе (правы).
3 кнігі «МеіЎодііз реге^гіпаііопіз тепзіпіае Магіапае ргорозі-іа а р. Іоаппе Огеюз Зосіеіаііз Іезы, аппо М. ОС. ЬХХХІУ».
Вільня, друкарня Акадэміі, 1684 г.
Маг)а Маіі Іазкаіма)а,
Маіі у тііозегбпа^а,
Ту паз оі гІбЬо Ьогопі, А 'Л'о схаз зтегЕі сЬогопі.
Маца Оіечуо пасі Ніё'латі,
Моіі ВбЬа Еу’ га паті;
Рго5хсгіі ЬгеЬбй пат цргозі,
8упа ідуоЬб регергоы.
У канвалюце ёсць яшчэ адна частка, якая засталася без апісання. Гэта ўплеценыя пасля першага алігата 12 аркушаў тэкстаў малітваў да Багародзіцы на лацінскай мове. Папера і шрыфты гэтага бястытульнага выдання не падобныя да папярэдняга, але вельмі блізкія да паперы, шрыфтоў і асаблівасцей пабору «8ро5оЬп». У канцы гэтага канвалюта ёсць рукапісная прыпіска «Кеітргітаіцг Кагоіцз Кагр, Сар. Саі. еЕ ОІТіс. 8цгго& Уііпеп. трр.». Надпіс зроблены пяром, карычневым чар-нілам, рукой, спрактыкаванай да пісання, але не вельмі цвёрдай — хутчэй за ўсё чалавека ў гадах.
Імя Караля Карпа сустракаецца яшчэ ў дзвюх кнігах гэтага канвалюта: ён «ітргі-таіііг» — засведчыў (як адзін са старэйшых базыльянскага ордэна — віленскі канонік) выданне «Акафістаў» (Уііпае, Суріз 8. К М. МопасЬогцт Вазііапогшп, Аппо 1763) і «Набажэнства да св. Марыі Егіпецкай» (Кокц Рапзкіеёо 1763. \У АУіІпіе іу бпікагпі фК.М. ц XX. ВагуІіапб'Л').
Нарэшце мы павінны паспрабаваць адка-заць на пытанне: калі і для каго складзены канвалют БАН? Датаваць яго можна часам не ранейшым, чым выданне пазнейшага з да-таваных алігатаў — г. зн. 1766 г. Пераплёт зборніка — сціплы. з карычневага кардону, тыповы для другой паловы XVIII ст„ зробле-ны не шмат пазней за 1766 г.
Наяўнасць запісу Караля Карпа са словам «К.еітргітаі;цг» — «перазасведчваю» дазва-ляе зрабіць выснову, што малітвы да Бага-родзіцы на лацінскай мове былі дадрукаваны як працяг таго базыльянскага выдання (пер-шага ў канвалюце), якое Карп ужо «засвед-
316
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
чыў». ІІаколькі дадрукоўка малітваў да Ма-рыі зроблена ў шшы час і, па ўсёй верагод-насці. у іншай друкарні, можна дапусціць, што гэта была ініцыятыва альбо самога Кара-ля Карна, альбо некага, каго ён падтрымаў, уласнаручна перазаверыўшы дадрукоўку для (свайго) канвалюта Выдавецкае надабенства дадрукаваных марыйных малітваў і «зро-коЬц» дазваляе меркаваць, што яны зробле-ныя ў адной друкарні. а можа, і адным ініцы-ятарам
На тое, што «зроаэЬ» выдадзены хутчэй за ўсё езуітам, паказвае малітва да засна-вальніка ордэна Ігнацыя Лаёлы. Характэрна, што складальнік канвалюта прыплёў гэтае выданне насля кніжкі пра Барунскі цуда-творны абраз Багародзіцы, дзе пісалі «рус-кай» мовай — дыялектам, вельмі падобным да іаворак сучаснай Беласточчыны. Тое, што езуіты былі цесна звязаны з уніятамі і, пры-намсі, з ордэнам базыльянаў. не выклікае здзіўлення. Ад самага пачатку базыльянскага ордэпа, у які злучыліся праваслаўныя манахі, што прынялі унію, ішла гаворка пра тое, каб даць ім патрона з якога-небудзь лацінскага ордэна. Спачатку ў Рыме меркавалі прызна-чыпь на гэтую ролю айцоў кармелітаў босых з Кракава, але нотым спышліся на «Тавары-стве Ісусавым» — езуігах. Другая капгрэга-цыя базыльянаў, якая адбылася ў Лаўры-шаўскім манастыры ў 1621 г., абвясціла: «ХУіаііошо піесЬ Ьусігіе незЕузСкіт Ьгасі паз/ут, ге сііа 1ер5ге§о у зкцгесгпіеузхе^о розцфко XV гхесгасЬ пазгуск оЬіегату Гом'аггузСм’о у ротос гакоп зм'ііДу оусом-Зегпіібху...»158
Кнігі, у якіх дцлюстравапы статус беларус-кай (новай?) мовы, з’яўляліся і ва ўсходняй частцы ВКЛ, у асяроддзі старавераў, якія эмігрыравалі з Расіі; яны адчувалі і бачылі адрозненне мясцовай культуры ад рускай і нават працавалі над адаптацыяй гэтай куль-туры для рускіх, прынамсі над перакладам. Захаваўся рукапісны зборнік з Каменскага Успенскага манастыра, у які перапісчык Мікіта ўключыў «Звезду пресветлую» «С бе-лоросснйского языка переведены елнко воз-можно...»159. Значным цэнтрам вытворчаеці рукапісных кніг для старавераў стаў Па-кроўскі манастыр у Ветцы. Адзін з засна-вальнікаў веткаўскай кнігапіснай школы — Феадосій (Варынін) — нрацаваў тут да 1711 г. Захаваліся імёны іншых веткаўскіх
перапісчыкаў — Іван Ермалаеў Сініцын, ма-нах Феданорт, Фядул Іваноў, Карп Ларыво-навіч Назараў160.
Працягваецца вытворчасць кніг, якія пе-рапісваюць прыватныя асобы «надомна». Гэ-та звязана як з большай даступнасцю матэ-рыялаў для пісьма (з’яўленне і распаўсю-джанне паперы), так і з наступнай сітуацыяй: можна было параўнальна лёгка знайсці арыгінал для капіравання, павялічылася колькасць кніг, звязаных з індывідуальнай літаратурнай творчай працай (напісанне літаратурных твораў, пераклады). Такое кнігапіеанне існавала да ліквідацыі ВКЛ і было (у XVII—XVIII стст.) асноўным відам вытворчасці рукапіспай кнігі. Прыкладам можа служыць вытворчасць рукапісных кніг пры пратэстанцкім зборы ў Асташыне Нава-ірадскага павета — да сёння іх захавалася дзве: «Хі(Лга Кагоііа ЛУапоесзкіе^о, кахноіігіеі 81цскіе§о. (акіе зі^ ро зтіегсі ге^о зіпді Ьоге§о паусіо^’аіі, гогтіагко\уапе на Кок саіу, а росігіеіопе па сіхса Тоту, рг/еріяапе зі? кн сЬітаІе Вогеу рг/ег 8.0... 1780 Озіа'ігупіе. ТІ» (БАНЛ. Ф 40-1074); «Тгакіас оЬ)азпіепіа ргогосілс... Тотазга НеЙопа... г апзеізкіе^о па піетескі, г петекіе§о па роізкі хууіогопу гокн 1773, а рггерізапе кц м’іаііотозсі мчегпут Рапзкіт рггег 8.0. гокн 1784 хс Озіазгупіе» (БАНЛ. Ф 40-975)
Абедзве кнігі маюць выдатны скураны пе-раплёт з ціснёным арнаментам, а першы том казанняў Карла Ваноўскага — яшчэ і кардон-ны, абцягнуты скурай фчтарал з ціснёным бардзюрам па краі
Пераход у XVIII ст. да Асветпіцтва адбіўся найперш на ідэалогіі. Асаблівасці гэтага пе-раходу (што азначала перабудову ўсёй чала-вечай свядомасці) выразпа выявіліся ў рэлігіі На працягч болып чым тысячагоддзя царкоўна-хрысціянскае вучэнне было мерай сапраўднага і памылковага, правільнага і ня-правільнага; з заняпадам Сярэднявечча на першы план выходзіць чыста свецкая сістэма каштоўнасцей. Узнікае новая, варожая хрысціянскаму Адкрыццю альбо, ва ўся-лякім выпадку, абыякавая да яго арыента-цыя, і цяпер яна вызначае развшцё культуры.
Хрысціянская вера ўсё больш адступае на абарончыя пазіцыі. Цэлы шэраг дагмагаў аказваецца раптам у канфлікце з сапраўд-нымі ачьбо верагоднымі вынікамі філасофіі і навукі — дастаткова назваць стварэнне свету
158 АСД. Т. 12. С. 18.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПлЛІТАЙ
317
ці тое, што Бог кіруе светам. Ранеіі Адкрыццё і вера складалі аснову чалавечага быцця; ця-пер яны павшны даказваць свае прэтэнзіі на праўдзівасць. ІІават там. дзе вера засталася, яна губляе сваю снакойную несумненнасць. Яна зпаходзіцца ў пастаянным нанружанні, падкрэслівае і акцэнтуе сябе. Яна ўжо не ў паслухмяным ёй свеце, але ў чужым і наваі ьарожым161.
У XVIII ст. значна зменшылася колькасць друкарняў, якія друкавалі кірылічныя кпігі. Прычыны гэгага можна піукаць у абмежава-насці рэпертуару, а таксама ў паланізацыі, якую частка сенатараў праводзіла ўжо як свядомую дзяржаўную палітыку. Віленская і Супрасльская базыльянскія друкарні. якія мелі і кірылічныя і лацінскія шрыфты, нелітургічныя кнііі выдавалі на польскай мо-ве. Кірылічнае кнігадрукаванне спынілася б зусім, калі б не заказы багатых старавераў, што жылі як у межах ВКЛ, іак і ў Расійскай імперыі.
3 часам, пры пераходзе ад Сярэднявечча да эпохі Асветніці ва, змянілася само паняц-це народа. Пакуль «народ» складалі выключ-на нашчадкі шляхетных сарматаў, значыць, прадстаўнікі толькі шляхты, да таго часу людзей, што кіраваіі дзяржаван, не вельмі хвалявала існаванне іпшых этнічпых груп. Паколькі народам пры канцы XVIII ст. маглі стаць мешчанін і селянін, «якія найвялікшую ў народзе складаюць люднасць» (як запісана ў Канстытуцыі Рэчы Паспалітай 3 мая 1791 г.), то палітыкі сфармулявалі паіраба ванні аб неабходнасці паланізацыі ўсіх слаёў грамадства.
Болыв радыкальную паланізацыю прапа-наваў Тадэвуш Касцюшка («Неабходна
русінаў далучаць да польскай мовы, каб усё іх богаслужэнне было па-польску»), больш асцярожную — Гуга Калантай (прапаноўваў памяркоўную і асцярожную праграму прапа-ганды і пашырэння польскай культуры, а не непасрэдную рэлігійную і моўную паланіза-цыю). Абодва палііыкі мелі, пры ўсім гэтым. адну мэту — каб жыхар Рэчы Паспалітай за непрыяцеля лічыў таго, хто не ўмее гаварыць па-польску162. Той імпэт, з якім спольшчаная шляхта здзеквалася з русінаў, добра выявіўся ў вершы XVIII ст.:
Музг ш ршііе Мыш у кубле
іюда XV згіісііе, Нага ў шудле,*
Кога XV зайгіе, Каза ў садзе,
Кпзін IV гасігіе. Русін у радзе.
Сгсегу ггесгу, Чатыры рэчы
піс сіо ггесгу. Недарэчы.
Нягледзячы на працэс паланізацыі літара-туры ў ВКЛ. у канцы XVII і ў XVIII ст. узнікалі літаратурныя творы на народных (прынамсі на беларускай) мовах. А. Маіьдзіс паказаў на некаторыя. што ўваходзілі ў склад рукапісных зборпікаў: «Аршанскі кодэкс» з бібліятэкі Асалінскіх (12778, зборнік бібліятэкі Чартарыйскіх у Кракаве (2337. ру-капіс «Казане руске» з Радзівілаўскага архіва ў Варшаве і інш 16а
Апошнім друкаваным старабеларускай мовай выданнем філолаг Аркадзь Жураўскі назьшае кнігу «С'обраніе прішадковь крат-кое», якая выйшла з супрасльскан друкарні ў 1772 г. Кніга гэта трохмоўная: уступ на стара-сланянскай, галоўная частка па-беларуску, апошнія 30 старонак паралельны беларуска-польскі тэкст164.
1 ,9 Поздеева П В Лрхеографнческне работы МГУ в районе древней Веткн н Стародуба // ПКНО 1975. М..
1976. С. 59
160 Нячаева Г. Р і інш. Веткаўскі музей народнай творчасці. С. 108—110.
161 Гвардшаі Р. Конец нового временн. Среднне века: ошувденне бытпя н картнны мнра // Вопросы фнлосо-фнн. 1990. 4. С. 140.
162 ТахМгІ. Ргосезу роіопігасуіпе V/ здІасЬескіе) Кгесгурозроіісе] // Тгуцтіу і рогагкі: Зшйіа г Фпе^бм' кнкогу роізкіе) XVI—XVIII \\7агмау/а, 1989. 8. 35—36
* Шудла — капкан. сілок.
163 Мальдзіс А. I. На скрыжаванні славянскіх градыцый.С. 34.
161 Жураускі А. Апошняя старабеларуская друкаваная кніга // (Зт/агу і опотазгука ро§гапісга рокко-^зсЬоФ піозіокіапзкіедо 1 зІохстаікко-Ь.чкускіе^о: Тот ргас ойагохеапу РгоІ. Міскаіочй КопсІгаГіако'Л'і г окагр 45-Іесіа ргасу пацкосуеў Віаіузіок, 2006. 8. .391—402.
318
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКЛЙ КНІГІ
СПРАВЫ ДРУКАРСКІЯ
У XVIII ст. славянскі свет працягваў ка-рыстацца дасягненнямі кніжнай культуры ВКЛ папярэдніх эпох. На заказы старавераў Гродзенская друкарня двойчы (у 1778 і 1788 гг.) перавыдала «Катэхізіс» Лаўрэнція Зізанія, у 1775 г. у Валахіі выйшла «Славян ская граматыка» Мялета Сматрыцкага. гэтае ж выданне неаднаразова паўтаралася ў мас-коўскіх друкарнях.
Стаііца ВКЛ перастала быць буйнейшым цэнтрам кірылічнага кнігадрукавання — на яе долю цяпер прыпадае толькі 11% выдан-няў. На першы план выйшаў супрасльскі Да-бравешчанскі манастыр — 64%, а разам з блізка размешчаным Гроднам — 74% усёй кірылічнай прадукцыі ў Вялікім Кпястве Літоўскім. У параўпаіпп з папярэднімі перы-ядамі цэнтр кірылічнага кнігадрукавання відавочна перасунуўся на захад. Гэтая тэн-дэнцыя звязапа са зменай дзяржаўных і пры-ватных прыярытэтаў у кпігадрукаванпі па землях Вялікага Княства Літоўскаі а.
Тыя друкарні, якія ўзпіклі пасля «патопу», друкавалі толькі лацінкай (табл. 11).
Друкарня Віленскай акадэміі і яе вы-данні. У гэты перыяд дзейнічалі друкарні, якія існавап даўно, прынамсі, працягвата працаваць самая старая і аўтарытэтная дру-карня універсітэта (акадэмічная). Пачатак новага перыяду яе дзейнасці (1666 1737) можна звязаць з набыццём рэктарам Бжа-зоўскім новых шрыфтоў і повых варштатаў. У 16701. кароль і вялікі князь літоўскі Міхад Карыбут Вішнявецкі нацвердзіў прывілеі, дадзеныя Жыгімонтам III. Колькасць выдап
няў узрасла да 5—18 штогод. Катя 1690 г. бы-ло закончана будаўніцтва новага вялікага бу-дынка на вуліцы св. Яна: друкарня займала ў ім еем пакояў на другім паверсе. а на першым размясцілася аптэка.
У рэпертуары выданняў яшчэ да разбу-ральнай Маскоўскай вайны з’явіліся і пазней неаднойчы перавыдаваліся творы таденаві-тага гісторыка і прапаведніка, прафесара эка-дэміі Войцэха Віюка Каяловіча: «МізсеІІапеа гегпт асі зГаГшп ессіезіазііспт іп Ма^по Ьіі.Ьпапі(е Впсаіі регііпепііа» (1651), «Ве геЬш> аііпо 1648 еі 1649 сотга Харогоуіоз Созасоз ^езСіз» (1651), а таксама гісторыя ро-ду Радзівілаў «Еазіі Касііуіііапі ^езіа іііцзігіз-зігпае сіотпз йпспго Касітчі сотрешііо сопіі-пеіПез» (1653), за якую пезадаволеныя Ра-дзівілы скіравалі нэ аўтара свой гнеў і перас-леды. Усяго ж у XVIII ст. выйшла 20 лрац В В. Каяловіча, некаторыя з іх былі перавы-дадзепыя двойчы і тройчы. На мяжы гісторыі і багаслоўя па змесце знаходзяцца падрыхта-ваныя ў Наваградскай рэзідэпцыі ордэна іезуітаў апісанні гісторыі і цудаў абраза Бага-родзіцы, што знаходзіцца ў Наваградскім езуіцкім касцёле: «Мом?а оЬгопа... оЬгахіе Х’о\ео-СпсІо\упут ргху козсіеіе ЬІошо^госІ-зкіт Зосіеіаііа }езп V/ Мом’о^госікп...» (1673), а таксама медытацыі Іаапа Дрэўса ў сувязі з гэтым цудатворным абразом: «ЕДі^іез Мігакціояае Іша^іпіз Оеіраге Уігйішз, цпае арпсі РаГгез Зосіеіаііз Дезп геіійіозе соііПіг Ыоуо^госіесі, сошрепсііоза паггаііопе Ьізіогіса ІІІцзігаІа» (1684) з панейрычным прысвячэн-нем «ЫоСагіо ГеггепзГгі РаІаГіпаСпз Моуо-
Друкарні 2-й паловы XVII—XVШ стст. Тапліца 11
Населены пункт Друкар (уладальнік друкарні) Час існавання, гады
Вільня Франпысканцы 1671-1681
Слуцк Радзівілы 1673-1688
Гродна Францысканцы 1679
Супрасль Базыльяне 1695-1803
ІІінск Езупы 1729-1743
Гродпа Каралеўская друкарня (Тызенгаўз) 1735-1796
Нясвіж М. К. Радзівіл — Нясвіжскі калегіум 1750-1791
Вільна Піяры 1754-1816
Магілёў Магілёўская кансісторыя 1774-1844
Слонім Агінскія 1777-1782
Азёры Барух Ром 1789
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
319
Тытульны аркуш кнігі «Агеа Тгіріех...» — «Тайная пашнн, якую заараў спаочыннымі на-рогамі плоцкі епіскап Ьанавен-тнра Мадалінскі [з дапамогай[ Мареа, Паллады і Дабрачыннасціе. Сгмвалічная фігу-ра Дабрачын -насці — у цзнтры кампазіцыі. Яна трымае епіскап-скую мітру і на-рогі — галоўны знак родавага гер-бу Мадалінскіх. Зле.ва - сгмвал мудрасці Афіна Паллада з кнігай у ругуз. Справа — Марс, які сімвалізуе сме-ласць. Ён трымае ў ггравай ругуз кап 'е з вайековым рыштункам Гравёр Л. Крыш-чановіч.
Вільня, акадэміч-ная друкарня. 1674 г.
320
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
§гос1есі» Багуславу Уніхоўскаму165. Кожная з гэтых кніг мела дадатак — гравіраваную вы-яву цудатворпага абраза, але гравюры на-столькі розныя, што ўзнікае сумненне — ці з аднаго абраза яны рабіліся?
Езуіты працягвалі падтрымліваць ордэн базыльян, выдаючы працы базыльянскіх ма-нахаў (напрыклад, падрыхтаванае прота-архімандрытам ордэна Іосіфам Пяткевічам «Жыціе св. Ануфрыя», складзенае «з розных паасобнікаў лацінскіх і аднаго даўняга сла-венскага...», 1686 г.), альбо творы, звязаныя з базыльянскім ордэнам, напрыклад слова на пахаванне мітрапаліта Гаўрыіла Календы (Каляды) рэктара Полацкай езуіцкай калегіі Казіміра Віюка Каяловіча (1674), «Казанні» Кіпрыяна Жахоўскага (1667, 1668, 1683), альбо «Казанне пра... Іясафата Кунцэвіча, якое гаварыў ксёндз з касцёла св. Яна Юры Боршч у царкве св. Тройцы, на ахвяру Іяса-фата Зыберкі, крайчага княства Інфлянцка-га» (1717).
Для «ідэалагічнай работы» з праваслаў-ным насельніцтвам ВКЛ ужываліся спецы-яльныя выданні, сярод якіх важнае месца займалі творы ксяндза Яна Алаіза Кулешы «Вера праваслаўная...» і «Аб пачатку схіз-мы»166.
Даследванне захаваных паасобнікаў дазва-ляе рэканструяваць гісторыю выдання «Ве-ры праваслаўнай...» наступным чынам: у 1704 г. былі выдадзены два варыянты кнігі. Першы, поўны, варыянт меў 1156 нумарава-ных старонак. У яго склад уваходзілі «Спавя-данне веры» на польскай і на славянскай (лацінкай) мовах, і 27 (1—27) артыкулаў з доказамі, аргументамі і цверджаннямі аўтара. Пасля тытульнага у гэтым выданні ёсць адзін ненумараваны аркуш з Дазволам на выданне, падпісаным 26 лютага 1704 г. правінцыялам Літоўскай правінцыі ордэна езуітаў Товіем
Арэнтам, і Апрабацыяй, якую падпісаў 15 са-кавіка таго ж 1704 г. віленскі епіскап Кан-станцін Казімір Бжастоўскі. Аднак большую частку накладу ў 1704 г. выдалі ў скарочаным выглядзе: без «Спавядання веры» на славян-скай мове ( адсутнічаюць с. 9—14) і прадмо-вы-малітвы аўтара да Багародзіцы (с. 15— 16), а з 27 артыкулаў пакінуты толькі два: першы і другі. Аркуш з Дазволам і Апраба-цыяй прыплецены ў канцы кнігі, якая мае ўжо не 1156, а ўсяго 342 нумараваныя ста-ронкі. Паасобнікаў гэтага паменшанага вы-дання было надрукавана так шмат, што яны не разыходзіліся больш як сорак гадоў. Каб «паднавіць» кнігу, у 1747 г. быў надрукаваны новы тытулыіы аркуш і рэшта тыражу вы-дання 1704 г. разыходзілася (і трапіла ў бібліяграфію) як выданне 1747 г.
Цікава. што выданні Кулешы даходзілі і да расійскага чытача: паасобнікі скарочанага ва-рыянта «Веры праваслаўнай...» былі, у пры-ватнасці, у кафедральной бібліятэцы цвяр-скіх епіскапаў і ў асабістым кнігазборы су-працоўніка Пятра I Феафілакта Лапацінска-га (у наш час абедзве кнігі захоўваюцца ў БАН).
Вялікім выдавецкім прадпрыемствам ака-дэмічнай друкарні было друкаванне Статута Вялікага Княства Літоўскага. Перш чым вы-пусціць новае выданне Статута (не ўзнаўля-лася з 1648 г., калі ён выйшаў у варшаўскага выдаўца Пятра Элерта), езуіты дамагліся асобнага прывілея караля Яна Сабескага на выданне гэтай кнігі (у 1691 г.), а таксама на выпуск соймавых Канстытуцый (пастаноў сойма). Статут разам з Канстытуцыямі, пры-нятымі соймам пасля 1648 г., і алфавітным паказальнікам да Канстытуцый, складзеным Станіславам Галонскім. быў выпушчаны ў 1693 г. і меў значную колькасць недакладнас-цей і памылак друку.
165 На гравюры Наваградскай Багародзіцы з кнігі Дрэўса паказаны два гербы — Багуслава Уніхоўскага і невя-домай асобы герба Лебедзь (лацінскія літары пры гербе ВПРН азначаюць, хутчэй за ўсё, першыя літары імя і прозвішча і далей «раіаііпцз К'оуо^госіепгіз» — наваградскі ваявода). Цікава, што якраз для гэтага часу спіс на-ваградскіх ваяводаў Вольфа (УгоІ//ў. Зепаіогом'іе і сіу^пііагге \Уіе1кіе§о Ккі^зі^а Ьііеу/зкіедо 1386 1795. Кгакблу 1885) мае лакуну.
166 Кыіезга/. А. У/іага ргахуозіамтіа Різтет зу/і^гут, зоЬогаті, оусаті з. з. тіапом/ісіе §гескіеті у ЬуМогу^ козсіекц [...] оЬіазпіопа. ХУіІпо, 1704; Ён жа. О рос/фкасЬ зсЬухту. \Уі1по, 1747. — У першай з іх надрукавана спавяданне веры на польскай і «рускай», г. зн. славянскай з моцна выяўленымі ўкраінізмамі мове (з. 9—14). лацінкай, старым гатычным шрыфтам. Яшчэ на час абароны дысертацыі (1997) аўтар лічыў гэта доказам таго, што друкарня не мела кірылічных шрыфтоў, хоць і адзначыў, што ў гэтай кнізе аўтар палемізуе з выдадзенымі ў 1635 г. Віленскім брацтвам пры царкве Св. Духа брашурамі, даючы цытаты з іх на старабеларускай мове лацінкай. Цяпер, пасля знаходкі выдадзенай езуітамі асобнай кнігі лацінскі.м алфавітам і «шчырай рускай мо-вай» («ЗрозоЬ §ом’огепі)а...»), адсутнасць кірылічных шрыфтоў нельга лічыць наўмысным адмежаваннем дру-карні ад праблем народнай («рускай») мовы.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
321
Аднак «вяртанне» выдання Статута з польскай Варшавы на тэрыторыю Вядікага Княства Літоўскага было важным палітыч-ным крокам. Акрамя таго, гэта ініцыятыва стала ўдарам па канкурэнтах езуітаў — ордэ-ну піяраў, якія, адкупіўшы друкарню Элерта, атрымалі, такім чыпам, яго правы на выпуск урадавых пастапоў.
У далейшым кожнае наступнае выдаііне Статута езуіты абаранялі спецыяльнымі прывілеямі манархаў, нягледзячы на тое, што ў 1701 г. ад новаабранага караля Аўгуста II атрымалі манапольны прывілей на яго вы-данне.
Для патрэб студэнтаў акадэміі друкарня працягвала выпуск навучальных кніг. Вый-шлі, у нрыватнасці, «Оісііопагінт Роіопо-Ьагіпо-Ьоіауікнпі...» (1683), які стаў першым друкаваным слоўнікам латышскай мовы, «Грэцкая граматыка» Мацея Карвацкага (1725), «СотрепНіпш гЬеІогісае» Саазара (1748). У першай палове XVIII ст. перавы-дадзены ўсе асноўныя творы Пятра Скаргі: «АУ/у\уапіе сіо рокшу» (1715), «Кахапіа о зіесітін закгатепіасЬ» (1737), «Кагапіа рггу-§осіпе» (1738) і «2умюСу 5\уфІусЬ» (1747— 1748). Рэгулярна друкаваліся таксама працы прафесараў універсітэта. У адным з такіх вы-данняў, а менавіта на тытульным аркушы кнігі прафесара метафізікі Іаана Антонія Прэйсхофа універсітэт называецца «}а§е1Іо-пісо-Ваіогеапа».
Праз намаганні езуіта Яна Пашакоўскага (рэктара Слуцкага, а потым Нясвіжскага ка-легіумаў) у выданнях Віленскай акадэмічнай друкарні з’явіўся новы від прадукцыі — ка-лендары на цэлы год.
Першым стаў «Каіепсіагг роіііус/пу» на 1737 г. (выдадзены раней, у 1730 г., каляндар Яна Адама Кульмуса «2 рііпозсі^ сууга-сЬо'Л’апу похуу і зСагу, Го іезі гхутзкі у ггізкі каіепсіагг» не стаў перыядычным выданнем). Прызначаліся календары як для членаў ордэ-на, так і для свецкай публікі і змяшчалі раз-настайную неабходную інфармацыю: калян-дарпыя, гістарычныя звесткі, спісы службо-вых асоб Вялікага Княства Літоўскага і Ка-роны Польскай і да т. п. Для патрэб ака-дэмічнага тэатра працягвалася выдапне дру-каваных праграм і тэкстаў п’ес. Нешматлікія захаваныя праграмы значна пашыраюць на-
ОУШТОМ МУЗТЕКШМ.
Гпуепегппс іезпм іпТетрІо Гесіепгё іп тесііо Эо&огіітэаіі(1іепгет іііоз, &
шы гістарычныя веды, напрыклад пра тое, што езуіты ставілі спектакль (у 1732 г.) аб жыцці трох віленскіх праваслаўных па-кутнікаў167.
Аздобай новых выданняў у 1660-я — 1670-я гг. займаліся галоўным чынам залата-ры, што жылі і працавалі ў гэты перыяд у Вільні: Тамаш Шнопс, Лаўрэн Вілац, Захар Зеліхмахер, Іосіф Гафнэр. У іх гравюрах вы-явілася тэндэнцыя да перагружанасці сімва-ламі і гіпербалізацыі вобразаў. Так, Тамаш Шнопс на франтыспісе да кнігі Казіміра На-рушэвічэ «РЬоепіх огЬіз Ьііл’апі... Сазітіпіз Ьео ЗаріеЬа» («Фенікс краіны Літваніі... Казімір Леў Сапега», 1666 г.) шматзначна вы-рашае пытанне сімвалічнага параўнання па-мерлага Сапегі з феніксам. На палаючым ша-ры стаіць птушка, якая трымае стралу з дзвю-ма папярэчынамі — гербавы знак Сапегаў. Род не спыніўся са смерцю аднаго з членаў, ён абнаўляецца, ажывае, паўстае, як фенікс з попелу. Але аднаго гэтага вобраза здалося не-дастаткова. і Шнопс выгравіраваў на грудзях птушкі партрэт Казіміра Льва. Не толькі род, але і сам памерлы прыраўняны да фенікса. Выява змешчана ў рамцы з шкуры льва, што таксама з’яўляецца метафарай168.
У 1672—1677 гг. у Глуску, у маёнтку мар-шалка ВКЛ Аляксандра Гіларыя Па-лубінскага (1626—1679), жыў і працаваў ма-лады мастак Аляксандр Тарасевіч, які наву-чыўся гравёрнай справе ў нямецкім Аўсбур-гу, у майстэрні знакамітых гравёраў Кіліянаў.
Дзіцятпка-Хрыс-тос, слухаючы якога, пішуць свае кнігі вучоныя дак-тары.
Ілюстрацыя Аляксандра Тара-севіча да «Раза-рыума...».
Глуск—Вільня, трэцяя чвэрць XVII ст.
167 Вагопаз й. Тгуз уііпіасіз капкіпіаі: {'уеепітаз іг ізіогііа. Р. 186—188.
168 Степовык Д. В. Леонтій Тарасевнч і украінське містецтво барокко, С. 56—57.
322
ГІСІОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Тытульны аркуш кнігі «Разары-ум...».
Уніж герб мецэна-та — маршалка Вялікага Княства Літоўскага, ула-дальніка Глуска Аляксандра Па-іубтскага.
На левым баку тытула — шыфры бібліятэкі Жыровіцксіга манастыра, куды гэта кніга трапііа з кнігазбору айца Іахіма Корбуса. Медзярыт Аляк-сандра Тарасевіча. Вігьня. трэцяя чвэрць XVII ст.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАН
323
Ён падрыхтаваў два вядікя цыкды ідюстра-цый-медзярытаў да мадітоўніка «Сад ружаў» («Разарыум»): «Козагішп еГ ойісшт Веаіае Магіае Уіг^іпіз». Тытудыіы аркуш да гэтай кніп — періпая падпісная і датаваная праца Тарасевіча (Аіехапйег Тагазо\\'ісі! зсцірзіі Аппо 1672 Нінккц). Падбор тэкстаў зрабіў сам Адяксандр Падубінскі, лацінская версія кнігі быда прысвечапа яго сынам — Дамініку і Крыштафу. Першы цыкл — 15 малых ілюст-рацый на евангельскія сюжэты — авальныя гравюры ў прамакутных рамках (куты за-поўненыя гратэскавым расліішым арнамен-там, подпіс мастака — абрэвіятура АТ).
На вялікіх ілюстрацыях да гадзінак (пра імя Ісуса, пра анёла-ахоўніка), да малітвы за памерлых, да гутарак на чаіыры Евангеллі (з выявамі евангелістаў) і іншых (зараз вядома 18 сюжэтаў) подпіс мастака пададзены на лацшскай мове болып поўна, але ў розных варыянтах: А. Тагазом’ісх зсцірзіі. (11 разоў) альбо Аіех. Тагазе\уісг эс. (7 разоў) [Аляк-сандр (Тарасовіч альбо Тарасевіч) граьіра-ваў]. У пачатку адной з частак («Ргітшп МузГегіцт») Аляксандр Тарасевіч змясціў мініяцюрпую кампазіцыю «Дабравешчанне», акрамя гэтага, яшчэ тройчы паўтарыў гравю-ру з гэтым папулярным у Сярэднявеччы сю-жэтам (мастацтвазнавец Аляксандр Яра-шэвіч называс яго «Звеставанне»169 170). Акрамя лацшскамоўпаіі версіі «Разарыума» была па-дрыхтавана і польскамоўная з прысвячэннем дзвюм дочкам Пааубшскага — Ганне Радзі-вілавай і Ізабэле-Алене Палубінскай. Сааўта-рам гэтага выдання стаў канцлер ВКЛ Аль-брэхт Станіслаў Радзівіл, твор якога «Жыцці святых» быў дададзены да «Разарыума» як другая частка кнііі (с. 316—680). Тарасевіч працаваў пад цыклам ілюстраный да «Раза-рыума» больш за 10 гадоў. Поўны камплект уключае 47 розных гравюр: два тытулы, 12 каляпдарных («месяцы», гравюры гэтага цыкла не маюць подпісаў і. магчыма, выкана ны іншым майстрам) і два евангелічныя цык-лы — 15 малых ілюстрацый і 18 вялікіх. Ад-нак пі ў адным з захаваных экзэмпляраў поўны камплект ілюсграцый не сабраны. На-адварот. у многіх пакінута вольнае месца, на якое маглі пазней наклеіць гравюры іншых
1 .іікзГга 8.
Р А 5 5 I А Р. Н1: С.
іуеФіія Ідікачга 8»і$і:е§о.
Я’аСн опедо рггуЫіга! й? сігіегі 5» і?»у РггэГпіко’», <«му го»'^РаГсЬа:аГгцкаІі рпеііпіеуГгу карЬш у 1)окгогоміе,іакоЬу Р.ІегвГа гаЬііі.аІе Пе ЬаІіІцсІц.У Гіар ІГгагапіУ ІцЗаГга ксоге* гссапо ІГгкагуосеш, ге «1»цпавеіе. У о8ГгеЛ, у ггтюччі Гц г рггеЗпіеуГгуті каріапу у г рГгеІогопуті.іакоЬу^о іт ч’усіаС.У цгабоіх'аіі у ройвпоц'ііі сЬс таріепідсіге. У оЬіесаІ.У ГгіікаГ ГроГоЬпе^о сгаГіі іакоЬу іт іуу^аІЬег ггеЬеу.У рггуГгссй Зііегі Ргга-Ееее Гпікоч-
мастакоў, як гэта сталася ў паасобніку з нясвіжскай бібліятэкі Радзівілаў (БАН СПБ ХХІХ/ГІ107). ПІматякія ілюстрацыі Ружан-ца статі так папулярныя. што іх выкарыс-тоўвалі пры папісанні абразоў альбо пры стварэнш аздобы рукапісных Ірмалояў.
У 1677 г. Аляксандр Тарасевіч прысхаў у Вільніо17П. Неўзабаве ён стаў галоўным мас-
«Разарыум...».
МеОзярыт Ачяксандра Тарасевгча з выявай евангелгста Лукі. Вільмя, трэцяя чнэрць XVII ст.
169 Ярашэвіч .4. «1 пачула голас...»: с южэі ы Звссэ авання ў беларускім маі 'тацтве // Наша вера. 2000. № 1. С. 46.
170 Акад.эмічная друкарня, дзе выходзіла гэтая кніга. выдавала паасобнікі з няпоўнай аздобай. Так, у польска-моўным паасобніку РНБ (шыфр 15.57 1.18; захаваліся першыя 312 старонак) ёсць 9 вя іікіх і 9 малых гравюр. пакінута чыстае месца для 5 вялікіх і 5 малых іравыр-Ьпострацый (параўн.: Рошчына Т I. Невядомыя асобнікі «Козагіцта» ў фондах Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі // Здабыткі. Дакументальныя помнікі на Беларусі. [Вып. 1]. С. 30-35).
324
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
56 КаЬогтпЯууо К ісікіе.
ыл
КАВОХЕКЬТЛУО ККОТКІЕ
п о
АМ 1ОЕО№
8'. 8 ГКО7О\Г ЫА87ТСН.
Кахсіетц ат апомпсіе Віасі у зіоЛгб Вгайм'а Агі оГ 8поЎа- а пя’-Ьаггіеу 8гаго'гіКсуегПпе-
тіі>
«Разарыум...». Медзярыт Аляксандра Тарасевіча з сюжэтнай гравюрай *Анёл-ахоўнік».
Вільня, трэцяя чвэрць XVII ст.
таком-гравёрам акадэмічнай друкарні. Адна-часова друкарня запрашала да працы таде-навітых гравёраў Лявона Тарасевіча (яго лічаць братам Аляксандра) і ў 1680—1683 гг. Івана Шчырскага17’. У 1690-я гг. з друкарняй актыўна супрацоўнічалі Л. Крышчановіч, Даніэль Пельцэльд, Марцін Шымкевіч. Ар-ганізацыя працы мастакоў-гравёраў у дру- 171
карні вызначалася дакладным падзелам аба-вязкаў паміж працаўнікамі. Вучні выконвалі дапаможна-тэхнічную працу: былі пасыль-нымі, дбалі пра чысціню матэрыялаў і пра-цоўнага месца, рыхтавалі фарбы і інструмен-ты. Патрэбныя для вырабу гравюр медныя дошкі рукамі вучняў паліраваліся да люстра-нога бляску, паверхня павінна была быць ідэ-альна роўнай. На наступным этапе яны ву-чыліся карыстацца інструментам, выконваць штрыхі рознай шырыні і глыбіні, рабіць на метале простыя, закругленыя і перакрыжава-ныя лінп, пункціры, кропкі, штрыхавыя кон-туры, уласныя нескладаныя кампазіцыі. Пад-майстры самастоііна пераводзілі малюнак на медную дошку, цалкам выраблялі адносна простыя контурна-штрыхавыя малюнкі, ву-чыліся дапаўняць контурнасць тонам, пра-нрацоўвалі на дошках мапстра менш важныя дэталі: рамы, картушы, маскароны, арнамен-ты і інш. Падпісваць свае працы падмайстры не мелі права.
Друкарня няўхільна нарошчвала выпуск кніг. Калі ў другой палове XVII ст. у най-больш спрыяльныя гады выдавалі 11 (1669, 1682) і 13 (1672) кніг у год, то ў першай трэці XVIII ст. выходзілі па 16 (1705, 1725) і нават 27(1737) кніг. Бывалі «неўраджайныя» гады, калі невядома ніводнага (1712) выдання аль-бо друкарня выдавала адну (1696) ці дзве (1678,1679, 1698, 1710) кнігіўгод. Усягожад 1666 да 1737 г. выйшлі 562 кнігі, яшчэ 325 лічацца магчымымі выданнямі акадэмічнай друкарні. Усяго — каля 887 назваў.
Пяты перыяд дзейнасці друкарні (1737— 1773) пачаўся з перавыдапня прац першага рэктара — Пятра Скаргі. Спачатку гэта быў вялізны фаліянт «Казанні пра сем сакрамэн-таў св. каталіцкага касцёла» (786 арк. паме-рам 20), на наступны год «Казанні пры наго-дзе і іншыя працы» ў двух тамах, нарэшце, «Заклікі да цноты міласэрнасці» ў 1739 г. Тым часам друкарні ў 1738 г. надалі тытул ка-ралеўскай, альбо «яго каралеўскай міласці» (Д.К.М.). У 1766 г. яна атрымала пацвяр-джальны каралеўскі прывілей на кнігавыдан-не. Для агульнадзяржаўных патрэб было пад-рыхтавана новае выданне Статута ВКЛ (1744) і тры перавыданні «Садацкага наба-
171 Віленскі гравёр Іван Шчырскі рабіў ілюстрацыі для выданняў езуіцкай (тытульны аркуш панегірыка на га-давіну смерці браслаускага маршалка Яна Агінскага, 1680 г., і герб кіеўскага ваяводы Адама Кіселя да па-негірыка уніяцкаму мітрапаліту Кіпрыяну Жахоўскаму, 1683 г.) і базыльянскаіі (абраз св. Іаана Златавуснага на фоне віленскага манастыра Св. Тройцы) друкарняў, а таксама эстампы: «Нясенне крыжа на Галгофу», «Бла-жэнны Міхаіл Гедройц з жыціем», «Малітва святых Дамініка і Фамы да Багародзіцы» і інш.
КУЛЬГУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
325
жэнства...» (1748, 1754, 1759). Апошняя кніга быяа перакладам з французскай мовы, але дапоўненая дадаткам з выбраных навук і сал-дацкіх малітваў Пятра Скаргі.
Важнай падзеяй, якая істотна паўплывала на рэпертуар выданняў, стала пастанова 1741 г. пра абавязковае вывучэнне студэн-тамі гісторыі. Наступным крокам, які па-спрыяў кароткачасоваму перыяду росквіту выдавецкай дзейнасці, быў ліст правінцыяла Літоўскай правінцыі ордэна езуітаў Стані-слава Понеля ад 25 красавіка 1753 г. з рэка-мендацыямі кіраўнікам ордэнскіх друкарняў не абмяжоўвацца публікацыямі падручнікаў, духоўнай літаратуры і панегірыкаў, а пры-ступіць да распаўсюджвання розных жыццё-ва важных твораў172.
Пахавальна-панегірычная літаратура вы растае ў самастойны жанр. Акрамя тэкстаў папегірыкаў сюды дадаюцца навуковыя трак-таты, як, папрыклад, ананімна надрукаваная ў 1766 г. кніга езуіта Юзэфа Бакі (1707-1780) «Разважанні пра смерць, неназбежную для ўсіх». Пазней Адам Міцкевіч пісаў у дзе-вятай кнізе «Пана Тадэвуша»:
«Бо Бака быў казаў, што смерць — як той сабака:
Кусае маскаля, кусае і паляка...».
У рэпертуары выданняў акадэмічнай дру-карні з’явіліся гістарычныя творы: «Гісторыя Лівоніі» Гільзена (1745), ужо памянёнага вы-даўца календароў Яна Пашакоўскага «Зштшіа Ьізіогуі сегаггуу. /асЬобпісЬ, іако Іег хузсЬосіпісЬ у зцііапбсу ОПошапзкісЬ...», і шматлікія творы прафесара Францыска Па-процкага: гісторыя Англіі (1758, 1778), Кур-ляпдыі (1759), гісторыя войнаў (1763) і Вялікага Княства Літоўскага [1760, 1763— 1771, 1775 (Оотохуе суіасіотозсі о АУіеІкіт Хіехіу/іе БЛесузкіт г ргхуЦсгепіет Ьізіогу) Іе&ог пагосіц)]. Гістарычна-геральдычным выданнем, зробленым па замове даўніх апе-куноў універсітэта, была кніга гербаў карон-ных і велікакняжацкіх сем’яў, звязаных сва-яцтвам з Радзівіламі: «Маіезіаз Ац^цзіа Зегепіззіті Роіопіагцт Ке§І8 Ац^цзгі III Уісагіа іп сеізіззіто іііцзігіззіто ас ехеііепыз-8Іто ргіпсіре Осісе іп Оіука, Ыіез'лпг, Кіеск, е( 8. К. I. Ргіпсіре, іп Зхусйосс'іес, Міг, еі Кгоге Сотііе, Еццііе 8. НцЬеггі, Соіопеііо §гауіогІ8 Агтаіпгае 8. К. М. еі: геірцЫісае. О.О. АІЬгісЬсо КасІгісйН... Зцргето МагезсЬаІсо,...
ЕЕЫХ АЕГБРІСШхМ
РоЬІісш Реіісішіз
Ех А оГрісзГІМіто іп Раіагіпагшп Іп^гсіао СЕБ8І88ІМІ 8. В. РНІКСІРІ8 ОЦС18 іп ОІука, 81пс!к, Ыіезя'ісі, Вігіс, ОііЬіпкі, Кор)/1, <&с. &с.
СОМІТ18 іп Міг, Кгоіс, Бгугііон'іес, Коу-дапо№, Коруа, Кіеусіапу, Віаіа <8сс. &с.
Ропііпі т ЫсшеІ, 8ісЫсх &с.
Б. С А К О Ы
КАО2І№ІЕЕ
РАЬАТІМ УІЫЧЕГОВ Е91ПТІ8 А^ЦІЬЖ АЬВЖ I гЬі & ОгЬі Раігепіопісо
РііЫісі Сгаініаііык
РК ЛМОХ8ТК АТІІ.М
А ЕЭсУІпёТіІзігпа Гуо Мртіпі & Нопогі тіоіша ГосісіаК $Е$ІІ Ргоуіікйе Лйішлх.
**’•ЛУЛ*Л*Л*ЛТ»“.*Л*Л*Л*Л*Л*Л*Л*Л*ЛвЛ*Л*Л*.^
V I ь ы Ж
Турц 8. К. М. Асаііепг ЛгйГг ЛМ Оотж 1 6 3-
Аппо цію сеіззітае сіцсаііз Кебіуііііапае Оопш8 [1750]. — Уііпае, Суріз Асабет. 8. К. М. 8осіеі.5с8іі, [1750]». — (Год зашыфраваны ў хранаграме.)
Для выкарыстання ў школах ніжэйшай ступені быў падрыхтаваны падручнік «Сео§гайа у Ьізіюпа Бііеіузка кгпгко геЬгапа, па сг^зсі росігеііопа г рузапіаті сііа цсгцсусЬ зіе хуіеЫ рогуіесгпеті, зіозохуапа сіо рггерізапусЬ ргеіексуі згкоІпусЬ» (1763). Друкарня выпусціла таксама кнігі па гісто-
Кніга-панегірык Літоўскай правінцыі ордэна езуітаў новаму віленскаму ваяводзе Каралю Радзівілу з пералічэннем усіх яго тытулаў. Вільня, 1763 г.
172 Ведпапкі 8. Оіуіебсіе Іаі ХУТІеіізкіеі Акасіетіі )егціскіе) 1570—1773: РгоЬа яупіеху // Раті^гпік VI ро'лзгесЬ-педо гіагсіп Ьізіогукоіу роккісЬ ІУіІпіе 17—20 'лтгехпіа 1935 г. Т. 1. Ілсчле, 1935. 5. 289-294.
326
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Панегірык бер-нардзінца, лекта-ра ў мясвіжскім калегіуме Даната Шышкі «Вжна неабходных у небе радасцяў...».
Герб паноў Слізняў трыма-юць два ўэброе-ныя дзідамі наяры ў рыцарскіх даспехах. рас-наўсюджаны ў 16—18 ст. сімвал МНез Оігічгіатш — хрысцгянскага ваяра Вільня, «Яго Ка ралеўскай Мосьці друкарня 5ка дэміі Таварыства Ісуса Году, якога кветка назарэц-кая. вясну збавен-ня чюдзям праг-наэуючая, у Віфліеме сярод лілей заквітнела 1755, месяца студзеня».
ЗДо па егрісі ігДаіроіі ігіП, іо рошіе
КаіДу сг,1ек,1есг.плгп)лкііоііаііір 8Ь!2!0Ц71Еі
Сгу тзігу, сгу ясг,опу,роп>іеіІьс2Десы Фопеіуі
7а ргг.уг,пат, іі, & Бот 8І.І7.М ЮіР Ао[ілі ішіаі го^чтпу.
№а ЬсгЬон'пу 8Ы2ХЮНГ ЗіуіаС. і.
/7"/гЛ Ыіеіо г з'Пс^па піо/па тл Ллтпе рггутіегы, /і каіДу кюіаі па »іо/пр ріркпу пг.горі /ншў ЬісгхХ} Тос піе ісіп’, іі, 8Ы2.М 1058ІЕ іг.іі № Нопогу го/пу, Ьо п> ІсЬ НегЫе Згрілі тк Плі, гагет росг>^с г. п'іо/па.
Увтпо /еш$аге $ст/сЯаі «шжіі огміні. Ііл Гспег: Всіл іп Нсжля&ТЬеіш |в
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
327
рыі Літоўскай правінцыі ордэна: «Козіо'л'зкі Зіап. ЕііЬпапісагцт Зосіеіаііз }езіі Ьізіогі-апіт ргохуіпсіаіінт рагз ргіта» (1768 г., дру-гая частка не надрукавана) і зборнік даку-ментаў па гісторыі універсітэта: «Роггдбек і ц8Са\\у Соііефі МоЬііінт Акасіетіі \УіІепзкіе) Зосіеіагіз Дезн...» (1762).
Выдаваліся падручнікі і навуковыя працы па філасофіі і логіцы (А. Скарульскі, Б. Даб-шэвіч), матэматыцы (Я. Накцыяновіч, Т. Жэ-броўскі). Прафесар філасофіі Давыд Піль-хоўскі (у будучым прэфект друкарні) вы-пусціў творы рымскіх класікаў: Луцыя Се-нэкі (1771, 1772) і Гая Салюсція Крыспа (1760, 1767, 1770) ва ўласным перакладзе на польскую мову. Старыя пераклады Цыцэро-на Беняша Буднага (выйшлі ў Вільні ў 1593 г.) перавыдаў Казімір Нарушэвіч (1766).
У 1751 г. з прысвячэннем графу Аляксанд-ру Сапегу быў падрыхтаваны зборнік траге-дый антычных аўтараў (Публія Карнэлія
Сцыпіёна. Стылікона, Фемістокла) у пера-кладах мсціслаўскага ваяводы Ігната Ла-пацінскага.
Па-ранейшаму друкарня была звязаная з сваімі заснавальнікамі — Радзівіламі. Час ад часу яна выдавала кнігі па гісторыі сям’і, на-прыклад «Казанні і прамовы на агульным са-бранні пахавання св. пам. князёўны яе міла-сці Ганны з князёў Сангушкаў Радзівілавай, канцлершы В.КЛітоўскага. Тут жа кароткае таго ж акту апісанне з выразамі Сагілт сіоіогія у Нясвіжскім езуіцкім касцёле урачыстай містэрыяй праведзенага ў 1747 годзе. На веч-ную ў патомпыя вякі памяць да друку пада-дзена. Году 1750» — да кнігі дададзены ілюст-рацыі работы нясвіжскага архітэктара Маўрыцыя Петэці і гравёра Гершкі Ляй-бовіча. У бібліятэцы нясвіжскага замка шы-рока быў прадстаўлены адзіп з самых пла-давітых аўтараў гэтага перыяду, Ян Паша-коўскі, які палемічны тэзіс свайго сачынення
«Реііх аішрісіыт О. Сагоіі Касігішііі раіаСіпі Уііпепя...
ЗосіеСаСе ўехн Ргоціпсі <іе ІлСсапае. \'ііпае, А.0.1763».
Герб Радзівілау у картушы са сця-гоў і гармат і вер-шам на герб.
На с. А2 — вінша-ванне (СгаСыІаСіо). Няроўна ўстаўлены ў на-бор ініцыял і ста-рая застаўка (яе выкарыстоўвалі яшчэў 1737 г.) не псуюць уражанне ад гэтай прыго-жай урачыстай кнігі.
328
ПСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІП
* Спеў цэладзённы і цэланочны на прыбыццё да краёў сваіх Бепа-Расійскіх найяс-нейшай, найма-гутнейшаы, най-самаўладнейшай яе імператарскай міласці Кацярынм II велькай пані і імператрыцы, стварыцелькі, правадаўніцы / маткі цзлай Расіі ад падданых Двінскай правінцыі праз кс. Канстанціна Беніслаўскага, ад-наго з нагтадда-нейшых падда-ных. вершам ка-ралеўскім скла-дзены-.
Вершаваны пане-гірык да візіту раайскай імпера-трыцы у нядаўна оалцчаныя бела-рускія землі. Ка-нец першай — пачатак другой чаіткі Вільня. кара-леўская друкарня нры Акадэміі, 17X0 г.
мог вынесці на тытульны аркуш, як у кнізе 1737 г. «Каталіцкая навука...»: «пратэстанты ніколі не ужываюць Цела і крыві Хрыстоса-вай. дзеля недахопу ў іх сапраўдных свята-роў». Адным з самых значпых прадпрыем-стваў універсітэта стала перавыданне (1744) Статута Вялікага Княства.
Лічбы выдавецкай прадукцыі за гэты пе-рыяд большыя. чым за папярэдні У пай-больш плённыя гады выходзіла 28 (1744). 29 (1763) і 31 (1762) кніга, найменшая коль-касць іх выдадзена ў 1768 (6), 1765 (9), 1751 і 1756 (11). Усяго выдадзены 642 кнігі, яшчэ 334 — магчымыя выданні.
Апошні перыяд дзейнасці друкарні (1773—1794) пачынаецца ад часу ліквідацыі ордэна езуітаў і завяршаецца са спыненнем існавання Вялікага Княсгва Літоўскага. У 1773 г. кіраўнінтва акадэміяй (і акадэмічнай друкарняй) перайшло да Камісіі народнай адукацыі (КотІ8|а Ейнкаср Хагосіохуе)). У гэ-ты час друкарня працягвае выдавань пад-ручнікі, перавыдаецца Статут ВКЛ (17«0. 1786), працягваецца выпуск малітоўнікаў, кантычак, Евангелляў на польскай і літоўскай мовах. 3 раздзелу гістарычных кніг ірэба адзначыць «Збор правоў і прывілеяў... нададзеных Вільні» Пятра Дубінскага. Сярод
кніг, прысвечаных актуальным палітычным падзеям свайго часу, можна вылучыць паэму на лацінскай мове, прысвечаную пяцідзе-сяцігадоваму юбілею расійскай імператрыцы Кацярыны II (Ацйііззйззііпае СагЬагіпае II... саппеп оЫаПші. — Уііпа, Іуріз Ведііз репез Асаііетіат. 1778), а таксама стылёва аздоб-лены вершаваны панегірык да яе візігу (у 1780 г.) у нядаўпа далучаныя ўсходнебела-рускія землі. Папулярнымі былі падрыхтава-ныя ў 10 частках (выйшла 9 кніг) анекдоты прускага караля Фрыдрыха II (другое выдан-не ў 2 частках выйшла ў 1796 -1797 гг.). Для патрэб універсітэта з 1781 г. кожны год па-чалі выпускаць друкаваныя расклады занят-каў.
Пасля 1794 г. акадэмічная друкарня ўжо не мае статуса «каралеўскай». Яна праіснавала да 1805 г. і потым была прададзепа за 3000 рублёў срэбрам Іосіфу Завадскаму, які пера-іварыў яе ў вялікае капіталістычнае прад-прыемства новага тыпу173.
Друкарня францысканпаў. У 1667 і. гвар-дыян (ігумен) віленскага манастыра «братоў меншых» Якуб Францшіак Длускі заспаваў у Вільні новую друкарню. У хуткім часе, аднак, Длускага перавялі ў Замосце і ён забраў вар-штат з сабой. У 1671 г. Длускі вярнуўся ў
|тв Маіегіаіу сіо сІ2іе)6^’ Іііегаснгу і овч’іаіу: 2 агсііідапт сігпкагпі і кзі^агпі ^бхеіа Хачайзкіе^о ХУіІпіе. Т. 1. ХУІІпо, 1935.
КУЛЫУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
329
Прэфскты віяенскай акадэмічнай друкарні (паводле 1. Петраўскене17'1) Табяіца 12
Час працы (гады) ІІрэфект
1666-1673 1673-1675 1675- 1676 1676—1677 1677-1678 1678-1680 1680-1682 1682- 1683 1683 -16«4 1684-1686 1686 -1687 1687—1688 1688-1691 1691-1693 1693-1696 1696-1701 1701-1706 1706-1710 1710-1711 1711-1712 1712-1720 1720-1732 1732-1734 1734-1735 1735-1742 1743-1749 1749-1750 • 1750-1758 1758-1759 1760-1763 1763 1764-1765 1765-1766 1767-1769 1769-1770 1770-1773 Мікалай Дамброўскі, прафесар граматыкі Андрэіі Філіповіч, прафесар логікі Мікалай Дамброўскі, прафесар граматыкі Сцяпан Высоцкі. прафееар матэматыкі Казімір Келпша, прафесар грэцкай мовы Сцяпан Высоцкі Георгі Берэнт, прафесар габрэйскай і ірэцкай моў і матэматыкі Іаан Маркварт, прафесар матэматыкі Конрад Тэрпікоўскі, прафссар матэматыкі і габрэйскай мовы Іос.іф Рымганла, прафесар матэмаіыкі і маральнай тэалогіі Георгі Берэнт Казімір Стануціс, прафесар этыкі Пётр Пузына. прафесар этыкі Івап Нарбут, прафесар лацінскай, грэцкай і габрэйскай моў і матэматыкі I. Скірмунт Аляксандр Кулеша, прафесар грэцкай і габрэйскай моў і матэматыкі Мацей Карвацкі, нрафесар грэцкай мовы і матэматыкі Адяксандр Кіркор, прафесар рыторыкі Тэадор Аўцепі. прафесар матэматыкі Апяксандр Кіркор Францыск Крушэўскі, прафесар маратыіай тэалогіі Станіслаў Хаслоўскі, прафесар рыторыкі і граматыкі Францыск Папроцкі, гісторык, прафесар фі тасофп Вінцэнт Вяжэвіч, прафееар логікі Францыск Сакольекі Казімір Нарушэвіч, прафесар матэматыкі Марцін Пачобут, прафесар астраноміі Іаап Шэвалье, прафесар філасофіі і граматыкі Якуб Лінкевіч. прафесар рыторыкі, паэтыкі і граматыкі
Вільню, прывёз друкарню назад, і яна заста-лася тут назаўсёды. Першы этап працы дру-карні працягваўся да канца 40-х гадоў XVIII ст. Кніг у гэты час выдаватася мяшмат, асновай рэпертуару сталі панегірыкі і малі-тоўпікі. Але былі і выданні для дзяржаўных патрэб, напрыклад «8іано\с АУ.Х.Ь. па розро-Іііе гін/епіе уі^оге Іашішп хсііепзкіе^о...», вы-дадзеная 10.3.1699 г. Гісторыкі культуры па-куль беспаспяхова шукаюць вядомую толькі
з бібліяграфіі брашуру 1675 г. (40,7 аркушаў) пад назвай «Залатая тога ў новым пераўтва-рэнні свету шляхетнаму Віленскаму магі-сірату на новы год...». Аўтарам гэтага твора быў знакамггы музычны тэарэтык, «віленскі акадэмік» Мікалаіі Дылецкі175. Паспяховая спроба францысканцаў у 1679 годзе выдаць Канстытуцыю Гродзенскага сойма сведчыць пра ўвагу гэтага ордэна да выдання дзяр-жаўных дакументаў. У параўнанні з кнігамі
171 Реіганзкіепё I. Уііпіанз Акасіетііоз зранзіцуё 1575—1773. Уііпіпз, 1976. Р 179—181.
17: ЕзігеіскегК ВіЫіо^гаГіа рокка. Т. 15. Кгакбл’. 1897. 8. 207. — «Акадэмікамі» ў Віленскім унівсрсітэце назы-валі студэнтаў у адрозненне ад выкладчыкаў — «прафесараў».
330
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Застаука з вы-явай друкара за работай. Укнізе: «ўегаз, Магуа, /оіе/. Зеріеппа засга, гэта зна-чыць сямікрат-ная богаслужба... у касцёле вялеб-ных айцоў кар-мелітаў босых сем разоў на год служыцца да свя-тога Іосіфа, па-трона і апеку-на...».
Вільня, акадэміч-ная друкарня, 1745 г.
окпса мооытдал.
«тпЗгесЬто^су В02.Е, Егогміпагчгіаі сііа ОЛо-” ріспіа паігеуо геНаІ 8упа Тв’оіе^о) . поіыі’/о-імн, кіогетіі гі Х«іаОо«апісш ДпкІПсіт рггог )О2ЕЕА 5. <Ы 5 Ітіу ІЕ2Д18, йауге пап. » іуш пауНосКгут Ттіепіц )Е2.1І8, ргг-.г гаЯ'ос' МД.
НТІ у ]О2ЕЕ » 8®іуіе^о, «> іут гіосгеГпут Іусіы V рокоііі гойашас, а роіутСіеЬіе ВОСА ®ігіг?с г^ЕХІЬЕМ, МАКУ^, у }О7,ЕЕЕМ 8»іугут паа-ісігі чеіе-кочг сіеГгус з>$ А + Еі.
КЕ-
іншых віленскіх друкарняў францысканскія выданні не вылучаюцца якасцю друку, пры-гажосцю макета альбо дасканалымі ілюстра-цыямі.
Хутчэй наадварот, узровень прадукцыі ўвесь час заставаўся невысокі, хоць з фран-цысканцамі супрацоўнічалі такія выдатныя майстры, як гравёр Лявон Тарасевіч, які вы канаў для лацінамоўнага панегірыка Іпаліта-Аўгусціна Касцецкага «Шпзігіз.чігпші Вгхо-зіо’лхіапцз» (1682) герб Бжастоўскіх.
У вялікіх віленскіх пажарах 1748 і 1749 гг. моцна гарэў і манастыр францысканцаў, ад агню пацярпела друкарня. Але францыскан-цы адбудаваліся, а ў 1754 г. атрымалі новы прывілей ад караля Аўгуста 111, згодна з якім друкарня набыла статус каралеўскай. Вядо-мыя прозвішчы некалькіх кіраўнікоў дру-карні гэтага перыяду:
1756—1769 гг. — Фелікс Тавянскі, аднача-сова рэгент віленскай школы, беларускі суф-раган;
1769—1770 гг. — Віктар Сцяпурэвіч, на-стаўнік у манастырскай школе;
1770—1775 гг. — Іосіф Сенкальскі;
1775—1781 гг. — Плацыд Навіцкі.
У 1781 г. на капітуле ордэна францыскан-цаў Плацыд Навіцкі інфармаваў аб стане друкарні. Яна мела добры рыштунак, але бы-ла абцяжарана вялікімі даўгамі. Капітул пас-танавіў друкарню прадаць, а з атрыманых грошай сплаціць пазыкі.
У апошні перыяд дзейнасці ў рэпертуары дамінавалі выданні рэлігійныя, кшталту шматлікіх «ргорояііогшп рЬіІокорЬісагцш» і «Шеоіофсагпт». Для патрэб школы друка-валі драматычныя творы, да прыкладу «Сісего Іга§ебіа» Багуслава Згельскага (1752) альбо «ЬігутасЬпз іга§е<1іа» (1755). Вялікай падтрымкай для францысканскай дрўкарні было тое, што падканцлер ВКЛ Міхал Антоні Сапега аддаў туды друкаваць свае пераклады з Вальтэра — «Трагедыю Заіра і Дрозмана» і «Генрыяду» (1753). Дру-карня выдавала кнігі на польскай і лацінскай мовах. Вядома таксама пра два літоўскамоў-ныя выданні: «Літоўскі слоўнік», выдадзены коштам жмудскага епіскапа Антонія Тыш-кевіча, складальнік Крыштаф Лапацінскі (невядома ніводнага захаванага паасобніка) і «Евангелле польскае і літоўскае» (1776). Усяго бібліёграфы налічваюць не менш чым 99 выданняў францысканскай друкарні.
Слуцкая друкарпя. Горад Слуцк зрабіўся значным цэнтрам кніжнасці Вялікага Княст ва Літоўскага дзякуючы працы кнігапісцаў, сярод якіх былі і князі Алелькавічы. Пасля спынення (у 1569 г.) дынастыі Алелькавічаў Слуцк перайшоў ва ўладанне Радзівілаў біржайскай лініі, традыцыйных пратэстан-таў. Горад стаў буйнейшым на беларускіх землях Вялікага Княства цэптрам каль-вінізму. Пры зборы, пабудаваным у 1617 г„ знаходзілася рэзідэнцыя суперінтэндаптаў Наваградскага дыстрыкту, была заснавана школа, узровень якой з часам стаў адпавя-даць узроўню вышэйшай школы. Яскравым прыкладам высокай якасці ў падрыхтоўцы вучняў з’яўляюцца два лісты сына Крышта-фа II Радзівіла (1585—1640), 14-гадовага Януша Радзівіла (1612—1655), якія ён напісаў з Слуцка да маці, Ганны Радзівіл з Кішкаў, і сястры Кацярыны ў 1626 г. Абодва лісты — плач па заўчасна памерлай сястры, чатырохгадовай Галыпцы Радзівіл. Кам-пазіцыйна і стылістычна яны вельмі выразна пабудаваныя, поўныя трагічнай паэтычнасці: «...ясны яе свет цёмная хмара смерці зайш-ла...». Напісаць лісты свайму вучню дапама-галі настаўнікі, сярод якіх былі славутыя пісьменнікі і педагогі Слуцкай школы: Кры-штаф Мусоні малодшы, Рэйнгольд Адамі і
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
331
Даніэль Набароўскі, але гэты факт не нрыпіжае вартасці твора маладога князя-вуч-ня176. Заказы Слуцкай школы, як і іншыя па-трэбы кальвіністаў у друкаванай прадукцыі, выконвала ў першап палове XVII ст. Люб-чанская друкарня. Аднак пасля войнаў з Расіяй і ІПвецыяй (1657—1667) яна спыніла існаванне. У пратэстантаў заставалася толькі Кейданская друкарня, якая пасля смерці Ба-гуслава Радзівіла (31.XII.1669) належала яго малалетняй дачцы Людвіцы Караліне.
Апеку над маленькай Людвікай Каралінаіі прынялі сваякі-каталікі — Радзівілы пясвіж-скай лініі, а маёмасныя справы вёў адданы слуга Багуслава Радзівіла (з 1658 г.) губерна-тар Слуцкага і Капыльскага княстваў Казімір Клакоцкі. Адшукаліся архіўныя дакументы, якія паказваюць, што ён займаўся арганіза-цыяй друкарні ў Слуцку яшчэ пры жыцці Ба-гуслава Радзівіла177. У маі 1665 г. з нейкім Лазаровічам (магчыма, друкаром) ён заклю-
чыў кантракт і выплаціў 100 злотых авансу. У 1672 г. рэшткі цпяжацкай друкарні з Мітавы (куды яна была вывезена з Радзівілавых Кей-данаў на час вайны з Швецыяй) былі пераве-зепы ў Слуцк178. У перапісцы Клакоцкага разілядаецца магчымасць прывезці друкар-скае абсталяванне з Любліна — відаць, для аднаўлення кнігадрукавання былі закуплены патрэбныя дэталі.
У перапісцы К. Клакоцкага ёсць упамінан-пе пра выдадзеную ў Слуцку ў 1672 г. кнігу «Мепі)а», аднак гэтае выданне не захавалася і бібліёграфамі не апісана. Таму самым раннім датаваным выданнем Слуцкай друкарні пры-нята лічыць кнігу Я. Германа «Хіетіапіп аІЬо ^озробагг іпПапбзкі...» (пераклад з нямецкага выдання 1662 г.). Выйшла яна ў 1673 г. На тытульным аркушы аднаго з першых выда-дзеных двухмоўпых малітоўнікаў (лацінска-польскіх) ёсць такі запіс: «Сем спаведных псальмоў... выдадзеныя ў Варшаве, у год Гас-
178ўагозг А.,/агсгуко№а М. Когкіоіепсуіпе Іізіу }апсі8га II Касігісуіііа сіо таікі і яіозігу г 1626 гокн // Вшіеіуп ВіЫіоіекі )а§іе11оп8кіеу 1994 К. 44. 8. 145—153.
177 Віісішіаісі-Реісоша Р. Кагіпііегг КггузгЮІ Кіокоскі і сігіікагпіа сс' Зіпсксі. 8. 135-172.
178 Грыцкевіч А. П. Рэгіянальная культура Случчыны ў XVI—XVIII стст. // Беларусіка — АІЬагніЬепіса. Вып. 3. Мн., 1994. С. 27.
«Кесіігзііз ргаіісі» — мыш пад’ядае дрэва жыцця, па суку якога сядзіць птушка-крук. Сюжэт узы-ходзіць да малюн-кау на палях Кіеўскага Псал-тыра і Лаўры-шаўскага Евангел-ля. 3 кнігі Іосіфа Быдзкевіча «Ода слуцкаму губер-натару Казіміру Клакоцкаму». XVII ст.
< ВеіІо еі расе /еііх» — «Шчаслівы ў мірны час і на вайне» — малю-нак з кнігі Іосіфа Быдзкевіча «Ода слуцкаму губер-натару Казіміру Кчакоцкму». XVII ст. '
332
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Турэцкая ма-нархія.
Радзівілаўскі арол у вянку. Гравюра выкарыстоўвала -ся як фірменны знак Слуцкай дру-карні.
Слуцк, 1678 г.
подні 1667, 12 8бра, а зараз паўторным разам з друкарні Сдуцкай з дадаткам сямі псальмоў пакутных, у 1674 г.».
Адсутнасць патрона-пратэстанта адбідася на рзпертуары Слуцкай друкарні: тут выхо-дзяць прыбытковыя, але індыферэнтныя з гледзішча веравызнання кнігі, рэлігіпныя выданні, прымальныя для каталікоў і пратэс-тантаў. Толькі адно выданне можна назваць чыста пратэстанцкай кнігай — «Сосіхіпкі кахсіосігіеппе» Крыштафа з Жарноўца179.
Пасля знаходкі ў пясвіжскім архіве ў кан-цы XIX ст. Інвентара слуцкіх выданняў, дата-ванага 1687 г.180, агульная колькасць надру-каваных у 1672—1688 гг. кніг вызначаепца лічбай 23, хоць 10 з іх да нашых дзён не заха-валіся.
Рэпертуар кніг быў даволі разнастайны. Гэта ўжо пазваныя «Рзаішу рокніпе» (пера-клад працы А. Дона Кастра «Сем спаведных псальмоў», 1674 г.), і «Ріезпі паЬохпе К/утзкіе^о Коксіоіа» (1674), гэтак званая кантычка, і выданні свецкай тэматыкі: «МопагсІйаТйгеска» Поля Рыко, перакладзе-ная з французскай і ілюстраваная 19 гравю-рамі магілёўскага гравёра Максіма Вошчанкі (1678), «Уікіогіа пасі Тйгкаші» (зіпе сіаСпт). Асаблівую цікавасць уяўляюць памянёныя ў Інвентары, але не захаваныя да нашага часу, і
невядомыя бібліяграфіі кнігі: «8/коІкі», «Гогшнікі», «Еіетепіагге», «Каіепсіагге тпіе)8/е», «Іпзітцкіаггі ро^Іо'Л’піе», «ТаЫісу Ьогугопіаіпе», «С’Л'аф сЬггезсцапзкіе», «Ве ге^е Роіопіае», «МосПіІАУу гоіпегзкіе»181. Усе яны надрукаваны лацінкай — па-польску альбо па-латыні. Магчыма, што Слуцкая дру-карня не мела кірылічных шрыфтоў. Аднак нельга выключыць, што названыя ў Іпвента-ры 1687 г. «Теогіе гцзкіе» надрукаваны кірыліцай. А. Кавецка да невядомых біблія-графіі слуцкіх кніг далучыла і выданне «О гЬісгепіц ггек» («Аб злучэнні рэк»). Нам зда-ецца магчымым атаясаміць яго з часткай кнігі львоўскага кашталяна Апдрэя Мак-сіміліяна Федра (пам. у 1679 г.) «РоіггеЬпе Сопысіегеііе окоіо Роггбсікц \Уоіеппе§о, у Ро5ро1іІе§о Кцзгепіа. Рггег Егапсізгка Сііпк^ г Каіаіом7, сіо Огнкц Росіапе. А Іегаг г Рггубаскіет зрогг^сігепіа есопотіеу \\оіеппеу у зрозоЬц, іакоЬу \Уоузка К/есгурозроІіГеу то§Іу Ьус сІоЬгут рогг^сікц гаіггутапе. У Слуцку, у год ад Божага нараджэння 1675 [1арк.|, 117 с., 4°». На адгорце тытульнага ар-куша дрэварыт — герб Радзівілаў.
Кніжка складаецца з пяці частак, апошняя называецца: «Кгбско геЬгапе гсіапіе о гіцсгепіц Кгекі Ріпу г Кгекд МнсЬал'сет, у о н'у^осігіе посс'е^о зріахуц па СусЬ КгекасЬ, сіо Іеуге таіегуі ХУоіеппеу зінгдсе, V/ кіогут зф рокагше, іак мчеіе суу^осіу Кгесгрозроііга росі хуоіеппе сгазу г гЦсгепіа ротіепіопусЬ Кгек тіес тоге, Іак сіос1а\\ апіп Еогіесот, іако у ОЬогот Агтаіу Атпшпісуі, у Рго’Л'іапІц» («Каротка сабраная інфармацыя пра злучэн-не ракі Піны з ракой Мухаўцом і пра выгаду новага сплаву па тых рэках, да той жа мэты ваеннай служыўшы, у якой паказана, як шмат выгодаў Рэч Паспалітая ад злучэння памянёных рэкаў можа мець: як у забеспя-чэнні крэпасцяў, так і пры перамяшчэнні або-заў, гарматаў, амуніцыі і правіянту»),
У калонтытуле назва кожнай часткі пазна-чалася карацей, у апошнім выпадку: «Кгбско геЬгапе гсіапіе о гі^сгепіц Кгек»182, Пра гэтае выданне ведаў Эстрайхер, хоць паасобнік, якім ён карыстаўся, не меў гэтай апошняй часткі183.
Турэцкая ма-нархія.
Тытульны аркуш. Гравюра Максіма Вошчанкі.
Слуцк, 1678 г.
179 Катсеска-Сгусгона А. і іп. Бгпкагге сіалпе) Роівкі осі XV сіо XVIII у/іекп. 2. 5. 8. 232; Высіпеаігі-Реісоюа Р. Кахітіегг Кггухгіоі КІокоскі і сігпкагпіа ЗНіскгі. 8. 147—163.
180 Роікогезкі]. МоСаіка о сіпікасіі зІвскісЬ // Рг/.ВА. 1881. ( 1. 8. 86—88.
181 Кагнеска-Сгусгогеа А. і іп. Опікагге сіалтіе) Роккі осі XV сіо XVIII ссіекіі. 2. 5. 8. 232.
182 Мы карысталіся паасобнікам БАН (шыфр ХХІХ/620061).
183 ЕзІгеіскегК. ВіЫіодгайа роЕка. Т. 16. Кгакбл’, 1898. 8. 310.
і
334
ГІСГОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
МХСЕАР
Ті/рнцкан чанархія.
Рашорт з пачаткам раздзела «Пра янычараў» і гравюрай Максіма Вошчанкі.
Слуцк, 1678 г.
Слуцкі інвентар дае магчымасць вызна-чыць наклады выдапняў: ад найболыпых для буквароў (3389 паас.) і кантычак (3270 па-ас.), да пайменшых («Сопысіегаііе» — 700 па-ас.). У заключэнне Інвентар піша аб прапажы некаторых кніг і зазпачае, што 50 «меншых» календароў выкарыстаныя для выцірання бляшанак: «цгуіо па хуусігапіе Ыазгапек» — нераспрададзеныя календары хутчэн, чым іншыя выданні, гублялі сваю актуалыіасць.
Найбольш багата ілюстраваным выданнем Слуцкай друкарні стала «Турэцкая ма-нархія» дыпламата і падарожніка Поля Рыко. Упершыню гэтая кніга пад назвай «Сучасны стан Атаманскан імперыі» выйшла ў 1669 г. у
Лондане, на наступны год была перавыдадзе-на ў ІІарыжы, у перакладзе на французскую мову184. Па прыгажосці шрыфтоў і акурат-пасці набору, на прапорцыях разгортаў і мас-тацкіх якасцях арыгінальных гравюр-ілюст-рацый і заставак мастакоў С. Леклерка і II Кашэна парыжскае выданне 1670 г. было і застаецца адным з прыгажэйшых, што выіг шлі ў французскай Каралеўскай друкарні. Радзівілы, якія актыўна ўдзельнічалі ў фар-міраванні знешняй палітыкі Рэчы Пас-палітай, не маглі не заўважыць гэтай кнігі, а важнасць інфармацыі пра суседнюю дзяржа-ву стала прычынай жадання зрабіць яе тэкст даступным для суайчыннікаў. Казімір Кла-
ьЧІГ-ЧЛСЛ'ІІ ЛоСда.'Ч. -ч._
Чогі.-ц| 1 і. 2!(.
» «8» «07«>ед» то(< ОД? ГпоЬпо ро>«' / іЛош» іе|е ророводатвоГоЛй.оероро®. іок|/ тоу.Ь Іопп.до ч. »о&р.ф. Се«, о рісфоеіе соРоІфіеРроігіет.
когвгіль тіі. О ІапсеапсЬ,
43® ртоепіеу@« роЬром р»П|?ша©«от^п,
' • ісіе «у»я<з»ш«йк, 5оші» ,Л пош? воу/?і(т / ІаЬо рс, < а»«е <ігоу шіоЬ»«ф ©мотопо ріегп^, ?»< ІІ: |е отЗтаюі *і|«і а«Ь»1 шігКн Р, дшікіе' тегафоіг ,ф Д^огмСапгГ» ’ & хдо .-з4(оп- Д»Го( рорп шЬу, оп ро(і .повіі рюш* оЬоіо , (> шуфошапі»/ у Г“І«п«тяіов/ , мь» К«гй»па. . гог :д» та-чеу 5ш» ю Каеа Каіспм ГГЧуг» хвгКіедо/ п«Ь, а'упогоі!ппо(еп,еее3оО'оу^« ММі-раг догеі»}.іі» іСЬгіЯ-юп' Ггігстп рімшос'іу Іаг тіпіс/ пЫмігопо п* ««•а'п»/ (соеуісЬ рогут гофода! тіеЬ„<Цоро'(г‘ЛТіеу/ «Ьурлмт Ьотоіос/ і«;уГ*утеіЛсуС»«сКеТтоуіі.
ПісЬуГо ПХпср>гопгіШ}н п«Ь в«і' *ІЬо лі.Ьт ІГтві». П' ро-рті кі) рг5учупю,іо/ , па. Ьпіе (іе ісЬ е<-г*; |р-1по ©швЬііесА» €»»><--. ШодІ/іЬу іеЬ ро!о}Т/ шюсеуті (го Севіосу Г РсоЬу сЬе і»2і афошаі* уеКісЬ / со (іо еут ітіепіст То®іа,, РчутіІ-іоп-ЗЛісзігІІіфіаіуаіо,»/ т<Ьюг»с(оІ. Ьв/ дЬ (5 (1<, <Ь То(р«1іск роЬ іугаГт іЛтдо ўсіг а’ІЬовкЬт ОІГОЯМ, <СііпЬзіс5іЬТ(?с ГОЮІПІ/оЬроЬае/пісГйяо/ аІЬо «Л/Ье «Ь роштпов/, роГроІ.се) / Ьсі* реягпо Гмітг ріепіо. Ьіу. «Поі>ротіпеГі4ГісогоГ©<Гіс,еюті ісЬу|іороЬ,сЬр>о. сеіеі* р Э«пс /огош тоді, *Ь іті:’,.
ІДо$» 3<тсз«г»ші, ,»».„. по-Ье/гог^еоЬпі^усЬ <Гпг. Ьоа> 1ЛодІоц>і, пЛсуеіеоІоЬпшеп«Г^гаГгсеЬвап?еуіпі рІесТі»і^»ееяо / (соіеаоросз»сг|іоріГ>{ст «гХо)ЬреІс Ь}іе «гжііа|Грт ЧЕіеді тсоееу ЙгоЬу Пі,’,оро0с>аі»еу1>,а ш»(у. рошмЬоі» піЛсосрі іг|Те седо оЬІГ/оіоп. піасіуіі 2>1с се» зшусзоу ппіеЬЬуГ ЬоЬгус ргуеЬ еут / пі(’Іі(і»роЫГ?оІ?» з'істк роЬ.-тЬпвІі. а реошЬ}ішо реуусзум Гсдо!-!? / ^е доіе. піе ЬгоЬу «I псРош і іе|? упаГіет тешоіі. ХГвуГгТ роГою Х»і/ швуіёу (РвсоЬпісу/ «гвуГі'У Ваіпіі/.ооіс , іеЬпут (1о> ш в>/ «вуісу ро(Іод»сзс(5аеоіо/ у Г«ті5 ЯоЬзу ' Ы*мав»ЬвсяГсет(і»8оЬ>/ роЬлуоілс|сГ»роЬЬап>р»апІ 4Іе іаео ргаЫо рг ^Злпсчлг шууогоп оЬ (Іо|Ьу шокппсу ^ІЬо Т?і|аЬп іаГ,-8о ЬоіУорі / у»рп^с.з» <<*>»< ЬгоЬ»/ п» шоі. повеі.
IV вУ«
'м Кніга Рыко стала адным з найболып часта перавыдадзеных арыенталісгычных твораў XVII ст.: у Парыжы ў 1682 і 1683 гг., у Руане ў 1677 г„ у Амстэрдаме ў 1672 і 1686 гг„ у Аўсбургу ў 1694 г. і ў Венецыі ў 1672 і 1673 гт.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
335
коцкі пераклаў яе на польскую мову, і ў 1678 г. у Слуцкай друкарні быў закончаны яе друк. Паасобнік РЫБ мае тытульны аркуш з дапіскамі (карычневымі чарніламі, пяром) певядомага кніжніка пачатку XVIII ст. Па-колькі ў іх змяшчаецца шмат дадатковай інфармацыі, мы паўторым іх у адпаведнасці з арыгіналам, паказваючы рукапісныя допісы курсівам: «1а есііііо МопагсЬіа Тпгеска, орізапа рггег Раісіа КісоЕа зекгеіагга §га//а ]Міп$геІ8геу Розіа ап^еізкіе^о Сагіа II ц Роггу ОПошапзкіеу н 5оІіап Ма/готеіа IV гезібці<ісе§о. 2 ап§іеккіе§о рггеіішпасгопа па /гапсшкі і^гук рггег Ріоіга Вгіоіа у ю Рагугы 1670 іп 4° сіпікоіуапа. 2 (тапсцзкіе^о і^гука па роізкі рг/еіішпасхопа рггег Кіокоскіе§о оуса іе§о со Ьуі /ііпсіаіогет Коііеіыт 5Ыскіе§о 5ос.
згІасЬсіса роккіедо. V бо сігцкц робапа XV гокц 1678. АУ Зіпскп».
Тэкст кнігі і цыкл з 19 ілюстрацый (уклю-чаючы гравіраваны тытульны аркуш) упер-шыню паказваў паўднёвага супраціўніка без варожай перадузятасці і з розных бакоў: бу-дова дзяржавы і войска, арганізацыя імпера-тарскага (султапскага) двара, асаблівасці ся-мейнага і рэлігійпага жыцця. На гравюрах ту-рэцкія воіны, святары, начальнікі, жанчыны у сваім штодзённым жыцці. Хоць пастаноўка фігур часам манерная, але самі выявы рэ-алістычныя і спакойныя. Усе гравюры па за-мове Слуцкай друкарні выканаў магілёўскі мастак Максім Вошчанка. Працаваў ён, вера-годна, у Магілёве і прыслаў у Слуцк патрэб-ную колькасць адбіткаў кожнай гравюры. Так думаць нас вымушае тое, што ні на адным адваротным баку аркуша з гравюрай няма друкаванага тэксту, яны чыстыя. У правым верхнім куце кожнай гравюры ёсць нумар, які адпавядае нумару старонкі тэксту, да якой гравюра стасуецца. Верагодна, набор быў зроблены загадзя і мастаку паведамілі нумары старонак, а потым чакалі выкананых ілюстрацый і ўплялі іх (арыентуючыся на пу-мары на гравюрах) у патрэбныя месцы. Боль-шасць ілюстрацый Вошчанкі кампазіцыйна паўтараюць гравюры С. Леклерка і Н. Кашэ-на — яны з’яўляюцца люстэркавымі адбіт-камі французскіх з самымі нязначнымі зме-намі.
Па фармаце слуцкае выданне большае за парыжскае, і памер гравюр пры капіраванні быў павялічаны. Часам ў гэтай працы Вош-
ОТТОМАЫ, ІЛУКЕ 111.
СНАРІТКЕ УІІ.
Віі /лпі/рнт.
АРк е 5 Іез , Іез ІашПаігеі Еопс 1а річз сопПЗё-гаЫс Еогсс йе ГЕтріге Оссотап. Оп Іеі арреііс 1а воцуеііе тііісе, сроі^цік гігепсіеііг опрпе й'Оссотап Ргетіег, таі5 рагсе срі АтцгасЬ ТгоіГіёте Ісідг ассогсіа. сіе §гап<І5ргіуііе^ез, 1’НійоігеёезТогсз пеІез сотрсе <ріе <ІерцІ5 се сетз-іа. Се Ыс Ічу, а 1а уегісё, дтйс аеь Іоіх роог Іецг еЗосасіоп & роог Іеігг етгесіеп.
Раг 1е сопГеіІ Не СасгаНіп, ^пе Гоп арреііе ансгетепс іагл Гоп Ргетіег Уіііг, іі огСоппа дое рочг ац-
^тепсег сессе тііісе.іе сіінрііёте ёе сос5 ІС5 ргіГопдіеге фіехі’оп Гегоіс Гшгіез СЬгёсіепь ан сісЕІцз йс сріпхе ім,
Уа і)
чанка дапускаў вольнасць і злучаў дзве фран-цузскія гравюры ў адну (іл. на с. 334), часам рабіў нязначныя змены (як на тытулыіым ар-кушы) у кампазіцыі185.
У канцы кнігі — звычайны спіс памылак друку, які ў гэтым выпадку мае некаторую спецыфіку (разважанні аб цяжкасці выявіць памылкі ў польскай і ў турэцкай (!) мовах) і называецца «Перасцярога чытачу»: «Ргге-з!го§а сгуіеіпікохуі. Ропіехуазг піе гам'кге Іеп Ьуі рггуГошпу рггу сігцкохуапіц Ееу хі?§і ксогу іако Ро1зкіе§о Іак Тнгескіе§о і^гука тіаі розітгейас отуікі. Зебпак аЬу зі? Іазкаххетц рггуробоЬа! Сгуіеіпікохуі г рііпозсц XV Роізкіт у Тпгескіт ідхукн кіоге зі§ то^іу гпаіезс отуіек геЬгапіе па озоЫіхуеу кіасіа аіу кагсіе аЬу хуіебхіаі іакіе зіохуо та Ьубг XV
Турэцкая ма-нархія.
Старонка з гравіраванай вы-явай янычара.
Гравюра С. Лек-лерка і Н. Кашэ-на, якую капіра-вау для слуцкага выдання Максім Вошчанка.
Парыж, 1670 г.
185 Пікулік А. М. Барочныя тэндэнцыі ў мастацтве магілёўскіх старадрукаў // Барока ў беларускай культуры і мастацтве. Мн„ 1998. С. 251.
336
ГІСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКлН КНІГІ
ЕЕ ргетіег Ровгіагеш- сіе сес ОгЗге, ейоіг уп погате ТЫпт ЕЛкет, Зопс Іеь йіісіріеь & Іез ГесЫепга теС.
Турэцкая ма-нархія.
Гравюра С. Лек-лерка і Н. Кашэна з выявай дэрвшіа, якую капіраваў для слуцкага вы-дання Максім Вынчанка.
Парыэн, 1670 г.
Турэцкая ма-нархія.
Кампазіцыя Максіма Вош чанкі чДухоўны з ордэна эхімі і сан-тон. альбо Святы чапавек». У фран-цузскім арыгінале гэтыя два вобра-зы паказаны на асобных гравю-рах
Слуцк, 1678 г.
затеу гхесгу сгусапе сіозус зф гп ^угахііо ее кгогут гогсігіаіе у па кг.огеу кагсіе Ьег Іпісі-позсі гпаіезс зпасіпіе тоге» Асаблівасці пера-кладу адчуваюцца і ў подпісах да гравюр. Так, на старонпы 134 іравюра з выявай імама падпісаная па-польску «Імам, альбо Поп цэ-зарскай мячэці» — у французскім арыіінале ўжыта слова «ргізі», якое можна было пера-класці як «евятар» альбо «кс.ёндз». Клакоцкі, перакладаючы слова «імам» слонам «поп», падкрэслівае, што гутарка ідзе пра пішавер-ца.
Хоць Слуцкая друкарня. як і іншыя ў іэты час, не мела спецыяльнага сігнета, ате яго функцыі выконваў дрэварыт з гербам Ра-дзівілаў у вянку. Гравюра гэтая прысутнічае на болыпасці вядомых нам выдаішях дру-карні
Слуцкі інвентар не называе заказных вы-данняў друкарні, увесь наклад якіх переда-ваўся замоўцам У прыватііасці, вядомыя надрукаваныя ў Слуцку панегірыкі на смерць Кацярыны Мірскай (21.1.1681) і два - на смерць арганізатара і кіраўніка дру-карпі, кніжінка-бібліяфіла Казіміра Клакоц-кага (1685). Цаткам верагодна, што такіх вы-данняў было больш.
Друкаванне кніг у Слуцку спынілася катя 1688 г., прычым абстачяванне друкарні яшчэ доўгі час знаходзілася ў горадзе. Самае по-зпяе вядомае выдапне — кніга Хрыстафора Станіслава Завішы «Мііозс Ьег обтіапу аЬо
Ьізгогіа о Айппійе» (Зіпск, 1688.). У 1693 г. Людвіка Каратіна Радзівіл перадала друкар-ню ў распараджэнне кальвінскага сінода Вялікага Княства Літоўскага. Лёс яе выра-шылі ў 1698 г. на сесіі сінода ў Жупранах, па-станавіўшы абсталяванне прадаць. Гэтае ра-шэнне пацвердзіў сінод у Беліцы ў 1700 г., ад-нак канкрэтных захадаў не рабілася. Нарэш-це ў 1705 г. абсталяванне адвезлі ў Кёпігсберг і перадалі мінісграм новазаснаванага кальвінскага збору Самуілу Бітнеру і ІОрыю Рэкуцю. У 1714 г. яно было здадзена ў наём Яну Давыду Зенкеру, які праз шэсць гадоў выкупіў яго ў сваю ўласнасць186.
Друкарня віленскага манасгыра св. Трой-цы (Троінкая). Як аб’ектыўныя экана-мічныя, так і субьектыўныя прычыны (канфлікт базыльянскага ордэнэ з уніяцюмі мітрапалітамі) садзейнічалі спыненню на доўгі перыяд выдавецкай дзейнасці дру-карні — ад 1692 да 1760 гг, Патрэбу ў друка-ваных кнігах у гэты час данамагалі задаваль-няць езуіты. Так, напрыклад, калі ў царкве св, Тройцы было знойдзена і пастаўлена для агляду цела пакутніка св. Люцыда, езуіты вы-далі ў сваёй друкарні брашуру, якая падра-бязна апісвала ўсе акатічнаеці, — «8'ліаНо почге...» (1749). Пасля аднаўлення (у 1760 г.) свайго кнігадрукавання базыльяне закупілі новае абсталяванне. Інвентар святатроіцкай друкарні ў 1774 г. фіксуе 4 друкарскія прэсы (у т.л. адзін з новай брон.завай шрубай) і
186 У 1873 г. Феліцыян Ваноўскі бачыу у склепе Слуцкага касцёла друкарс.кае абсгаляванне {Оаііоп Н. Ьазсіапа. 1898. 8. 372). Не выключана. што гата былі рэшткі даўняй радзівілаўскай друкарні
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
337
адзін прэс «для выбівання абразоў», вялікую колькасць «польскіх» і «рускіх» шрыфтоў рознаіі гарнітуры, у тым ліку нотныя шрыф-ты187. Паводле звестак віленскага «Гандлёва-га дзённіка», у 1787 г. друкарня набыла ў лі-цейні Завадскага шмат разнастайных шрыф-тоў, у тым ліку кірылічных: «рагап§опц гцзкіе§о па 9, піуііц гцькіе§о па 7 агкцьгу». За-хаваўся і стары рыштунак. У выніку друкар-ня мела «бляшак малых ціснутых на медзі — 14, бляшку медзяную, на якой выгравіраваны вобраз тутэйшай Найсв. Дзевы — 1; канцовак драўляных — 35, кветак драўляных — 9, гер-баў разнастайных — 58». Інвентар паведам-ляе, што манахі, якія працавалі ў друкарні, і жылі пры ёй — тут жа ў келлях стаялі ложкі, тут жа знаходзіліся печы для адлівання свінцовых літар.
Аснову рэпертуару выданняў друкарні складалі кнігі богаслужбовыя і чэцці, а такса-ма панегірыкі. Пачынаючы ад 1767 г. базыль-яне рэгулярна перадрукоўвалі маскоўскія выданні XVII ст.: Словы (павучанні) авы Да-рафея, Яфрэма Сірына, Шасціднеў, Псалтыр, Часоўнік. Заказвалі гэтыя кнігі багатыя куп-цы-стараверы, што жылі ў межах ВКЛ, Польшчы і, найбольш, Расіі. Г. Галенчанка паказвае на 29 такіх выданняў, што выйшлі да 1794 г.188 Частка заказаных стараверамі кніг перапляталася пры друкарні, што давала манастыру дадатковы заробак. 3 інвентару 1774 г. відаць, што прыкладна палова ўжыва-
най паперы была «пруская водная»; на мо-мант складання інвентару яе мелася 230 рэ-заў, пры друкарні знаходзілася таксама знач-ная частка паперы маскоўскага вырабу (Мас-коўскай дужай 12 лібераў і Маскоўскай папе-ры рэзаў 158), а рэшта — мясцовых фабрык (Пад Паннай рэзаў 8, Пад Арлом рэзаў 11), былі і прывазныя гатункі: французскай лібе-раў 14. Друк выконвалі акуратна, колькасць памылак параўнальна невялікая. Так, у «Па-вучаннях» Яфрэма Сірына (1768) на больш чым 560 аркушаў тэксту ўсяго 25 памылак друку. Друкарня змясціла іх на асобным ар-кушы ў канцы кнігі. Вось характэрныя па-мылкі:
1) прапушчана слова: Днвнм н велпчаем — чтн: дпвнм бываше н велнчаем. Протмву не-ражденію — чтп: протпву твоему нераж-денію.
2) прапушчаны альбо памяняныя месцамі літары: Подобает — чтн: подавает. Расторе-но — чтп: растворено.
Друкаваліся таксама тэалагічныя творы, урадавыя паведамленні. Двойчы (у 1767 і 1782 гг.) быў выдадзены буквар славянскай мовы. Выданні Троіцкай друкарні былі папу-лярныя ў суседняй Расійскай дзяржаве, іх ча-ста капіравалі, пра што сведчыць, напрыклад, рукапісная кніга «йзображенне нстннное хрпстпанского жятіія паче же нноческаго, от многнх святых вкратце собрано по чпслу лн-тер словенскмх радн удобнейшаго обрете-
Турэцкая манархія.
Гравюра Максіма Вошчанкі «Імам, альбо Поп імператарскай мячэці».
Слуцк, 1678 г.
Турэцкая манархія.
Вялікі візір на фоне старажытнаегі-пецкай стэлы. Першая у беларускім мастацтве выява егіпецкіх старажытнас-цей.
Слуцк, 1678 г.
187 Архіў СПбФІРГ. Ф. 52. Доброхотов. Воп. 1. 297. С. 13 адв. — 15.
188 Кніга Беларусі 1517—1917. С. 575.
338
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Дабравешчанне. Гравюра з кнігі «Акафісты і ка-НОНЫі>.
Магілёў, 1693.
ішя», якая мае прыпіску: «Сня святая п бого-духновенная кннга Адьфа н Омега тнпом пз-дана в тппографші его кородевского ведпче-ства Станнслава Августа, велнкого короля Польского іі велпкого князя Лнтовского, в богоспасаемом граде Віільне в обптелн св. Тропцы...»189.
Вялікім прадпрыемствам было выданне перакладу з італьянскай мовы на польскуіо 13-томнай серыі «Жыцці святых» Карла Масіні (заверіпана ў 1786 г.). Выходзіла і свецкая літаратура: «Лексікон геаграфічны» з дзвюма картамі, складзены Іларыёнам Кар-повічам (1766), «Скарочаная гісторыя Ус-ходніх Індый» (1776) Тадэвуша Падлецкага, «Хатняя гаспадарка» Яна Германа (1791). У канцы XVIII ст. у рэпертуары з’яўляецца ма-стацкая літаратура — паэзія Мікалая Бял-коўскага, драматычныя творы Міхаіла Тама-шэўскага, якія былі перапрацоўкамі альбо перакладамі заходніх п’ес.
Базыльяне выпускалі кнігі на царкоўна-славянскай, лацінскай і польскай мовах, вя-дома таксама выданне «Акафіст Бага-родзіцы» на французскай мове. Усяго да кан-ца XVIII ст. друкарня ажыццявіла каля 200 вядомых бібліяграфіі выданняў. Няма сум-нення, што на самой справе іх было зпачпа больш. Сярод іх не толькі арыгінальныя выданні, але і перавыданні, напрыклад кнігі мітрапаліта Кіпрыяна Жахоўскага: «Зіуцфокіусх, аІЬо Зіагогуёпу іазгііе хуіеі-шогпе§о сіошц ІсЬгпо5СІо\у Рапо\\' Кі$іе1о\у ЬегЬо'й’пу кіеіпоі пашіоі гогЬйу па §огге ХУііеЬзкіеу сіо XV. Дтсі Рапа Асіата Ргапсізгка ВогоЬіпіскіе§о па ВгцзіІохАІе Кізеіа Різагга Хіет. ЛМсІгіхуа \УйеЬзкіе§о. Рггег РоЬохп^ Егексу^ і Гцпсіасугі Мопазіуга сііа XX. Вагіііапоуе рггу Сегкші КаіЬесігаІпеу А осі Д. XV. Водц Ргге\УІе1еЬпе§о Дтзсі Хі^сіга Сургіапа 2осЬо\У8кіе§о г Вогеу і 8Го1ісу 8. Арозіоізкіеу Іазкі, Меігороіігу ХУзгузікіеу Кцзі, АгсуЬізкцра Ро1оскіе§о, '\МіТеЬ5кіе§о, Огзгапзкіе^о і МоЫ1ом’5кіе§о: Рггу Іпіго-сіцксуеу сіо ротіепіопе§о Мопа51уга і Ка-іЬесІгу, Мохуд Епкотіяіусгпд гергегепсо’лапу. К. 1683, 11 8іусгпіа 'Л'есікі§ по\уе§о КАІ. XV Вгіегі Нгосгу^іо^сі 8. О. I). Вагі1е§о XV. Меігороійу Каррас1оскіе§о. — \у ХУіІпіе, XV сігпкагпі ф К. М. XX. Вахіііапохг К. 1765 ргге-сігцкохуапо. — 4°».
Гэтае выданне — выразны прыклад таго, як умелі базыльяне перахапіць ад праваслаўных ініцыятыву ў дачыненнях з шляхетнымі сем’ямі ВКЛ. Так, Віленская брацкая друкар-ня ў 1635 г. выдала на славянскай мове «Малітвы штодзённыя» з прысвячэннем і па-негірыкам праваслаўнаму шляхціцу Адаму Кісялю з Брусілава. У 1683 г. пісару Віцеб-скага ваяводства Адаму Кісялю з Брусілава польскамоўны панегірык прысвячае ўжо уніяпкі епіскап Кіпрыян Жахоўскі. Па-негірык настолькі ўдалы, што выданне яго паўторана Троіцкай базыльянскай друкар-няй у 1765 г.
Друкарня пры манастыры св. Тройцы праіснавала да ліквідацыі ордэна ў 1839 г„ а яе маёмасць была прададзена віленскім вы-даўцам Т. Глюксберку і А. Двожэцу. Кіры-лічныя шрыфты і дошкі з гравюрамі і за-стаўкамі захоўваліся ў манастырскіх скля-пеннях да 1871 г„ пакуль іх не прадалі на ва-гу, як лом, — пра гэта з абурэннем пісаў ар-
189 Музейное собранпе рукоггпсей [Государственной бнблпотекн СССР пм. В. Н. Леннна]: Опнсаіпіе. Т. 1. М„ 1961. С. 18.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФІРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
339
хеограф Пётр Гільтэбравдт супрацоўніку Ар-хеаграфічнай камісіі ў Пецярбурзе Афанасію Бычкову190.
Магілёуская друкарня. Магчыма, што пасля Маскоўскай вайпы сярэдзіны XVII ст. брацкая друкарня ў Магілёве і захавата свой варштат, што ж датычыць шрыфтоў, то яны да 1693 г усе былі заказапы новыя. Сістэма-тычнае кнігадрукаванне пачалося ад 1693 г., калі працай друкарні (да 1704 г.) кіраваў магілёвеп Максім Воцгчанка191. Ён выдаваў папулярпыя богаслужбовыя і чэцці кнігі для патрэб праваслаўных: «Акафісты і капоны» (чэрвень 1693 г.), «Псалтыр» (ліпень 1693 г.), «Малііваслоў» (1695), «Часаслоў» (1695). Характэрпа, што хоць усе гэтыя выданні змяшчаюць богаслужбовыя тэксты, ні ў ад-ным з іх не падаецца інфармацыя пра бла-слаўленне альбо дазвол на выданне кнігі яко-га-небудзь царкоўнага іерарха. Шыкоўным было псршае выданне адноўленай дру-карні — «Акафісты і каноны». Маленькая па фармаце (8’), але ёмкая (250 арк.), гэтая кніга змяшчае 45 іравюр; у некаторых месцах кожная другая старонка мела ілюстрапыю — медзярыт (іх у кнізе пераважпая боль-шасць - 42) альбо дрэварыт (3 адбіткі з 2 до-шак). Тут Вошчанка надрукаваў цэлы цыкл гравюр па евангельскія сюжэты. Вельмі пад-рабязна паказаны апошнія зямныя дні Ісуса Хрыста: уезд у Ерусалім. Хрыста вядуць на кару, Хрыста прыбіваюць да крыжа, ставяць крыж, ірое салдат сцерагуць на Галгофе, гу-ляючы ў косці, Хрыстос, пакутуючы на кры-жы, прамаўляе «Ойча, адпусці ім» і г. д. Нека-торыя з гравюр маюць манаграму «МАА» альбо подпіс: «8сц1. Махіт Мозгсхапка» (гравіраваў Максім Вошчанка)192. Напекато-рых ёсць даты: 1680 і нават 1676 г. Выкарыс-таыне старых дошак сведчыць пра тое. што на час арганізацыі друкарні, у 1693 г., Максім Вошчанка быў ужо статы майстар, які даўно займаўся гравгорай і меў добрыя напрацоўкі. У цыкле новазапаветных ілюстрацый ёсць некаторыя новыя сюжэты, не ўласцівыя па-
«Акафісты і ка-ноны і прочыя спасітетыя мол-бы на ползу Пра-вославным в Бого-спасасмом грады Могіілове».
Тытульны аркуш. Друкар і гравёр Максім Вошчан-ка.
Магілёу, «Року ад Раітва Хрыстова 1693 месяца Іюня дня 11».
пярэдняй традыцыі Прынамсі, гэта вобраз Маці Божай, сэрца якой працінас кінжал. Маічыма, шго менавіта з магілёўскіх выдан няў гэты сюжэг перайшоў у ілюмінаваныя рукашсныя Ірмалоі канца XVII-XVIII стст. Чаму Вошчанка не выдаў зборнік «Рымскія дзяянні» (Сезіа К.отпапогцт), што быў пад-рыхтаваны да друку яшчэ ў 1688 г., — невядо-ма193.
У 1693—1698 гг. у выхадных звестках магілёўскіх выданняў адзначалася, што кніга друкавана «ў друкарш Браптва Богаяўлення Гасподня стараннем і коштам Максіма Вош-чанкі». ІІотым, пасля змены формулы, мож-
190 Гільтебрандт II. А. К нсторнп нандалпзма // АР РНБ. Ф 120. Бычковы. № 546. Арк.З-Задв.
191 У канцы ІЬбО-х гг. ён паступіў у Віленскі універсітэт, 21 лістапада 1672 г. «здаў публічны экзамен нрафеса-ру Марціну Крэзмеру на ступень бакалаўра філасофіі і волыіых мастацтваў», 14 ліпеня 1673 г. атрымаў зван-не магістра (Степовчк Д. В, Олександр Тарасевнч: Становлення украінськоі школп гравшрп на металі. Кні'в, 1975. С. 72).
192 Масгацтвазнаўцы адзначаюць, піто Максім Вошчанка часта альбо капіраваў польекія і заходнееўрапейскія выдапні, альбо выкарыстоўваў іх іконаграфічныя схемы (Пікулік А. М. Барпчныя тэндэнцыі ў масгацтве магілёўскіх старадрукаў. С. 247—260)
193 Рукапіс быу выдадзены ў XIX ст. намаганнямі Таварыства аматараў старажытнага пісьменства ў Пецярбур-зе: Ііздання ОЛДП. № 80. СПб . 1877-1878.
340
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІП
Кірыпа Транквічіён Стпаўравецкі.
Евангелле вучы-цельнае.
Тытцльны аркуш з выявай цара Да-выда.
Магічёў, каля 1697 г. (выхадныя звесткі на тыту-ле кнігі: Рохмано-во, 1619 г. -фіктыўныя).
Акафісты і кано-ны. Еравюра Свя-той Тройцы з да-тай 1680 (злева) і гравюра са сцэнай Дабравешчання (справа).
Магглёў, 1693 г.
на здагадацца пра змаганне за друкарню паміж друкаром. членам Магілёўскага магістрата Максімам Вошчанкам, і брацтвам. У 1698—1700 п. выйш.та некалькі кніг, якія ў выхадных звестках паказвалі: «У друкарні Максіма Вошчанкі» («Дпоптра», «Перло многоцветное» Кірылы Транквіліёна Стаўра-вецкага, «Небо новое» Іянікія Галятоўскага і інш.). Верагодна, брацтва перамагло, бо ас-таття гады выдавецкай лзейнасці Вошчанка зноў падпісваў кнігі друкарняй брацтва. хоць і не забынаўся дадаваць, шго сваім коштам. У 1728 г. брацкая друкарня перавыдала «Акафісты і каноны» 1693 г. У кнізе выкары-станы пераважна старыя дошкі, але ёсць і не-калькі новых, якіх не было ў першым вы-данні (Максім Вошчанка па той час ужо па-мёр, магчыма, матэрыял даў яго спадкаемца-сын).
Калі пачаўся новы перыяд кнігадрукаван-ня ў Магілёве, дакладна яшчэ не высветлена. Беларускі гісторык царквы Іаап Грыгаровіч лічыць, што ў 1758 г., калі пры архірэйскім доме пачала працаваць друкарня, якая ў 1768 г. атрымала на сваю дзейнасць кара-леўскі прывілей194; пра тое, што друкарня на-лежыць праасвяшчэннаму Георгію Каніска-му, пісаў магілёўскі краязнавец Ф Жудро195. Сучасны гісторык кніп прапануе лічыць два Катэхізісы (1757 і 1761 гг.), «Акр>жное пас-тырскае пасланне» Георгія Каніскага 1757 г. і кнігу «Ве агіе Роеііса...» 1786 г. прадукцыяй друкарні магілёўскага Богаяўленскага брацтва196.
Захавалася дастатковая колькасць крыніц, якія дапамогуць вырашыць спрэчныя пы-танні храналогп кнігадрукавання ў Магілёве ў новых даследавапнях.
194 Ірыгаротч 1.1. Беларускэя іерархія. С. 55.
195 Жцдро Ф. А. Богоявленскнй братскнй монастырь в г. Могплеве Могнлев, 1899. С. 41—42
196 Кнреева Г. В Кярнллнческме кннгм могнлевскнх іппографнй в фондах Нацвональной бнбліютекн Белару-ск//Матэрыялы першых кнігазнаучых чытанняў (Мінск, 15 верасня 1998 г.). Мн., 2000. С. 82.
хінтелноё
лолнбкллі
еллінд
іанклн
КгІ
* іі-АреЫ*’» ?та.л< ! Г м
’ХГГ АМСЯА Т
г*52<™*Й й&ЧЖпЯ (Ькі ннлп^зннкн гндк/е
ліона п;жебнннКАеловл іг/кге д. ' «
а ГОбЛЛММЛА’&СТАІАНЛ кош ТОЛЛ’І ННАКЛЛЛОЛЛ ЗД^К&НА
СЙ’^Т'Ь НОЬО ДМЛАНА
рАгео^*елбні«М’і ггмші
МАІТНІГГН, мл. нгнл
І4^Н НГАНЛОаОМ I О)СЛЛЛН0Ь
е’гдллніл
4 0» ? 'АПЛОГреНІА ГНА АХЛ< . Ц< » ноаеллсм > & л
342
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Кірыла Транквіліён Стаўравецкі. Евангелле вучы-це.льнае.
Разгорт з пачат-кам чытаннм на гасподскія гвяты. Магілёў, 1697 г.
У апошняе дзесяцігоддзе дзейнасці дру-карня не заўсёды называла сябе адьбо месца выдання, хоць у выхадных звестках «Часа-сяова» (1771) яно зноў з’яўдяецца: «Тші Брацтва Богоявяенія». Другі перыяд выда-вецкаіі дзейнасці Богаяўленскага браптва ха-рактарызуецца выпускам багата аздобленых, унрыгожаных гравюрамі кніг. Акрамя Максіма Вошчанкі ў друкарні працаваў яго сын, выдатны мастак Васіль Вошчанка (у 1694 — 1730 гг.), гравёры-мастакі Апанас Пігарэвіч і Фёдар Ангілейка, майстры Ся-мён, Мікіта Антушкевіч. Міхась Чарняўскі, Ян Стральбіцкі197. Некаторыя з іх працавалі над выданнем вучыцельнага Евангелля, якое выйшла, хутчэй за ўсё, у 1697 г. Каб мець маг чымасць прадаваць гэтую кпігу ў асяроддзі расійскіх старавераў, на тытульным аркушы былі пазначаны фіктыўныя звесткі: «За поз-воленнем старшнх в маегностп ей мнлостн княгнне Вышневецкой Мпхайловой в Рох-
манове от сьзданпя мпру 7128 а от вьплоше-нна господня 1619 месяца новембра 9». Фор-мулу «за позволеннем старшнх» ужывалі пры выдавні царкоўнай літаратуры пратэс-танты і некаторыя з каталіцкіх ордэнаў (пры-намсі, езуіты), але ніколі — праваслауныя. Кнігу ўпрыгожваюць двухколерны друк і шматлікія гравіраваныя ініцыялы і застаўкі. Мастакі выканалі па некатькі розных ініцыя-лаў для адной і той жа літары. Для ініцыяла «Н» літара выіравіравана ў лаціпскай форме яе напісання — «Ы», малюнак чалавека ў епіскапскім адзенні паказвае, відавочна, на святога Мікалая, епіскапа мірлікійскага. У іпшых выпадках выява на ініцыяле пазы ваецца на тую самую літару (ініцыял «К», у кампазіцыі малюнак каня).
Значнай падзеяй 1698 г. у працы друкарні стала кніга «Акафісты штодзённыя» (назва даецца ў канцы кнігі, у калафоне. На тытуль-ным аркушы паказана: «Акафнсты всесед-
197 ІПматаў В. Ф Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стагоддзяў. Мн., 1984. С. 162, 169.
КУЛЬТУРНАЯ ПЬРЫФЬРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
343
Кірыла Транквіліён Стаўравецкі. Евангелле вучы-целыіае Выбра-ныя павучаныі, аркуш 1.
Магілёў, 1697 г.
344
ГІС7ОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІГІ
Жыцці святых (складзены Дзмітрыем Рас-тоускім).
Гравіраваны ты-гпульны аркуш з відам Магілёва.
Гравёр Васіпь Вошчанка.
Магілёу, брацкая друкарня, 1702 ?.
КУЛЬГУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
345
Жыцці святых (складзены Дзімітрыем Рас-тоўскім).
Пачапіак чытан-
на каетрычнік: Слова на Пакровы Прачыстыя Багародзіцы. Магілёу, брацкая друкарня, 1702 г.
346
ГІСТОРЫЯ БРЛАРУСКАЙ КНІП
Тытульны аркуш самай маленькай магілёўскай дру-каванай кнігі — ^Малітваслоўца» 1743 г. выданнн (памер 24° — у 24-ю частку ар-куша).
мнчныя» (ад слав. «седмнца» — тыдзень). Фармат гэтай кнігі большы, чым папя-рэдніх, — іп цпагГо. Кніга мае багатую аздобу, складзеную з мастанкіх твораў розных май-строў. Пры гэтым старыя дошкі Максіма Вошчанкі былі выкарыстаны творча — каб гравюры малога фармату пасавалі да фарма-ту большага. выдаўцы зрабілі для старых ма-ленькіх іравюр новыя. шырокія, гравірава-ныя рамкі бардзгоры (гэтыя рамкі-дрэвары-ты не паднісаныя). У пасляслоўі ўдакладне-на дата — генвар 1698 г„ акафісты называюц-ца «от древннх зводов нзследованнын...» (г. зн. сабраныя). Тытулыіы аркуш надрука-ваны ў два колеры. Кніга атрымалася ўрачы-стая і прыгожая. Аздоба ніякім чынам не
пашкодзіла функцыянальнасці выдання. на-адварот — патрэбпае месца ў тэксце лёгка знайсці па адпаведнай ілюетрацыі. Пры акафісце «Усім Святым» знаходзіцца гравю-ра «Св. Тройца і Усе Святыя», пры акафістах Мікалаю, Пятру і Паўлу адпаведна — выявы гэтых святых, а пры акафісце архангелу Міхаілу да гравюры далучаны верш:
Внденіе огненно доброта чудесна!
Согворн мя всечудне предстателя десна, Мнханле Ангель, первый Воевода, Заступнпче велгікій Хрстнянска рода.
Наступным вялікім прадпрыемствам брацкай друкарні стата багата аздобленая (40 гравюр-ілюсграцый) кніга «Ірмолой, аль бо Осьмогласннк» (1700). Тытульны аркуш і восем гравюр для гэтага выдання выканаў Фёдар Ангілейка198.
Шырока вядомыя сувязі з беларускімі землямі ВКЛ свяціцеля Дзімітрыя Рас гоўскага — ён некагоры час служыў у Слуцкім, Жыровіцкім і Віленскім манасты-рах. Магчыма, кантакты з лраваслаўнымі ВКЛ, а таксама наяўнасць добрых майстроў у Магілёве спрыялі справе размяшчэння зака • зу на выданне тут велізарнай працы Дзімітрыя, патрэбпай і важпай для ўсяго арэ-ала Зіауіа огіоііоха, — зборніка «Жыцці свя гых». Першая кніга (жыцш на месяцы вера-сень—снежань) была надрукавана ў вялікім фармаце (што патрабаваў аб’ём тэксту), з прыгожымі застаўкамі-дрэварытамі на па-чатку вялікіх свят (Раство і Пакровы Бага-родзіцы і інш.). Тытульны аркуш, што выка-наў сын друкара Васіль Вошчанка, — гэга не толькі рамка з выявамі выбраных святых, але і (унізе) з відам Магілёва. Краявід, зроблены мясцовым таленавітым масгаком, да сёння застаецца асабліва каштоўным таму, што гэта апошні від Магілёва да татальмдга знішчэння квітнеючага горада войскам Аляксандра Меншыкава ў 1708 г.’99 Чаму выданне не бы ло закончана, да канца няясна. Магчыма, з’яўленне новай сталіцы Расіі — Пецярбурга і звязаны з гэтым клопат? Калі ў 1725 г. маітлёўскі лаўнік і стараста брацтва св Яна Пёгра Аляксандравіч Асіевіч шукаў для дру-карні гісера (ліцейшчыка), што сведчыць пра
198 П'жулікА. М. Невядомыя гравюры Ф Анплейкі // Помнікі мастацкай культуры Беларусі. ІІовыя даследа-ванні Мн„ 1989. С. 14-20.
180 Шчакаціхін М. М. Васіль Вашчанка — магілёўскі іравер канца XVII — пачатку XVIII сталецвця. Мн., 1925; Пушкін ] Расейскае войска на Беларусі падчас Паўночнай вайны (па магілёўскіх хроніках) // Зборнік матэ-рыялаў магілёўс.кіх чытанняў «Трафім Сурта іяго час». Маплёў, 1993. С. 53—61.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
347
;/*;,, п 0
ЗАЗЯІЕ Я'ІЕЕМОХЯЕаО ЗМСІ ХІ%О2Л
8такі8ьаіра
В О Н V 8 г А
8ІЕ8ТК2ЕКТСЕАУІСЖА
ВІ8КЕТА ВІАЬОКІІЗКІЕСгО
К А ЛУ А Ь Е К А
І ОКОЕВОКУ ОКЬА ВІАБЕСО У 8. 8ТАМІ5ЬА\УА
XV ОХІЕ^ ІМІЕШМ
ОВ РКОЧІНСХІ ВІА4-0К ЬЗКІЕХ
8. ] Е К 2 Е С 0
КЗХОНН КЛ&МЕЕІТКЯККІЕВО
\У I Е К 8 2.
Кодо *78і« 8« Мдід»
’/аЗгл ^гаіуа УГаішу, уеЛ роцўыскпе х^апіе, Шаіпа рггетосу аЬу н'іга^опа хо&аіа
УГістоіе, п'^гак од^іесхпе іе Іцдй ттеіпапіе,
Зос уеу і&оіу І^ііеіпоіс, і^ііа іыетаІа.
^сдпо&аупут рогх^ксст, оЭ нпекон? гхфо&і, ^Ппі схупь пад рггерц, апе к&еду кІцЬы.
ўласны выраб ілрыфтоў, выдавецкая паліты-ка друкарні была ўжо іншая200. Свая шрыф-таліцейня дала магчымасць адліць шрыфты вельмі маленькага кеглю для унікальнага вы-дання «Малітваслоўца» 1743 г. — памер кніжачкі склаў 24-ю долю аркуша; яна лёгка змяшчалася на далоні.
На пачатку XVIII ст. (не раней 1701 г.) Магілёўская брацкая друкарня пачынае вы-конваць заказы на друкаванне кніг для стара-вераў. Першым вядомым заказчыкам стаў ка-лужскі купец Е. С. Кадмін. Як правіла, умо-вай быў максімальна дакладны перадрук ма-скоўскіх даніканаўскіх выданняў. Першым выданнем для старавераў стала кніга «Ча-соўнік»: фактычна яна была перадрукам трох маскоўскіх даніканаўскіх выданняў: «с Ча-совннков двох, в осмуху друкованых в Велн-
кой Россін в... граде Москве» (1615 і 1651 гг.) і «Псалтнря с восследованіем» (1630)201. Да канца 1770-х гадоў магілёўскія выданні для старавераў выходзілі з раннімі датамі (1701 — 1705). Гэты факт можпа патлумачыць нежа-даннем брацтва пагаршаць адносіны з афіцыйнай рускай праваслаўнай царквой, якая аказвала магілёўскім праваслаўным не-малую дапамогу. Усяго, па апошніх падліках, Магілёўская друкарня выпусціла для стара-вераў 17 выданняў, прычым апошняе («Ча-соўнік») мела ў выхадных звестках дату 1713 г„ але было надрукавана ў 1773 г. ці паз-ней (філіграні паперы гэтага выдання дату-юцца 1773 г.)202.
Цікавая метамарфоза адбылася пасля пер-шага падзелу Рэчы Паспалітай і ўключэння Магілёва ў склад Расійскай імперыі. Брацкая
200 Дакументальныя пацверджанні знойдзены ў фондэе Богаяўленскага мужчынскага манастыра ў Нацыя-нальным архіве Беларусі (Кыреева Г. В. Кнрнллнческне кннгн могнлевскпх тппографнй в фондах Нацнональ-ной бнблнотекн Беларусп. С. 82).
201 Почынская П. В. Могнлевскне старообрядческне мздання XVIII ст. в собраніпі старопечатных кннг н руко-пнсей Научной бнблнотекн Уральского государственного уннверснтета // Культура п быт дореволюціюнно-го Урала: Сборіпік научных трудов. Свердловск, 1989. С. 81—92.
202}аго\геа'іс2-РіегеаІаксегі 2. 8іаго\уіегсу V.’ РоІ5се і ісЬ к$ф§і. ОізхЕуп, 1995. 8. 67—69, 147—149.
Тытульны аркуш панегірыка: «Да яснавяльможнага яго міласці ксян-дза Станіслава Богуша Сестран-цэвіча, беларуска -га біскупа, кава-лера ордэнау Бе-лага Арла і св. Станіслава, у дзень імянін ад беларускай правінцыі се. Юр’я ордэна кар-мелітаў. Верш. 8 мая 1781 году».
Першая старонка панегірыка бела-рускаму епіскапу Станіславу Богушу Сестран-цэвічу.
Магілёў, 1781 г.
___________________ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
348
Дзесятаглау. Старонка з літарай <С». Каліграфія Мацея Дзесятпага.
Вільня — Супрасль, 1502-1507 гг.
ІЧЙасІмГІД’І'ЛАЛ^САбНА • і«пст,К'ыуткінслвімьн€ні. (Моіні СЛЛВА в’ЬЛІКЫ й4г(<ЧЛЛЛІ нь • іі+ло н прнскнлл нлкн ЛлУ. ІібгПІСІіфорШЛ’Ь^О- ^АС'Г'ЬСОС'ГАй'ЬКОрплД'і’. 4-ро фнЛЛАЖСбсТАЫІІ'4 П'ЬЛ4НЛІ1Т'4'.Ь'ОЛА(|1А» ПвТ'ЬШНСЛ\П|'Ь Я?( Гнллы.п^ктн •^ілоуТтАеааву. нпву. нліін'і .нклаііь діі . НБ^АТІАЙСА. ГЬ ІУ(’С,С'Ь(|Д'ОЛЛЬТвОН • Ь’ЛГ'ГЬСГвС'ійАМН лллнпь. ко,ср%^^§ктнтьсц’^5пнстоліп.св'Ьте,А. СОІІІЛЛС ННДЛ Іх^НТЛП IIГІА ЛЛ'Ц ПА.ЮК’ІіЦЛніі. КАЛОлЛЛ^ ісі^пілтйооііа а л. стЦ^нтап» п^нолжн йі'н- сміісук рі. гочувь’ьнул^пыл: /^Ь'ІДІТа ’к^НТЬСКЬІА^КйЛуіже С(|ІНПОЛЛХніпУ. ПАПНСАЛАБЫШЛККвПОЛІЛ.ДТС.АЛ ЛА^> ' ЛТ,А.Г/АН^?г : Лк^ЛІ'сНК'ЬТІ''Т^ПС0АЯІоу,^^вЛпАЛгілДЛ
цпосылаіть сЗ’пнквгіолА.т^б'осйпілгЬ ^нплгпЦлАпі'госі V і’Эк^н'гіь'осэ^тАвішА тнпіА.ДАпо(піАпн,по^<Жг^ыпо^ пы • мпсо голль(жііп пт^нА-п лші^нно/о^конА^ІшАІ} ' ірі лплУпАпе іігіііп • ^п^Кв'ісбк’м^Лг^п^іп^
ХІгойвг/тогов'Інгі^тм.ПАінАмсн^Епіьдг+сЕо^'Ьй^» (п онй с ь ПГ7пг шп'іг кА в г» т о кА нп ^о 6 ь’ьігіо нАсАіо еа
іІ'пь^гАпрА^пьі сЖ,нп’ОІ6л>го^Аг,|ІІ('|іепіА- ^уінгіьлсА» оАшнАтпіА к^К,іті^л^* ||кАков,ілл‘2 с<^гігнА’&гіо(гі»А^
(П'БЛОІК'ЫН ПООЬАЕ• Гк'У’г'Т ВГЛННвЫ'.Ыі л'» ШІНЛАГІк вІо'4г; ||Аіеяі(^Ф2п^6к^АпіА»К'к^ііппкр іпГпьГмпрА^пы сЖ, кп’^Хгв^ірІпц пі'А- паь,кг<Ь
ЬйАшпАіпіА Бый/гіп^м/* цкАков'ілл‘2 б,^п(нЛ’^пв(гі»А^ (і а . гп ^клк/в і|і О оХуіі п< к Іо п н^к • К А кАЯ*>г ,«Дко гіш
н
• ({кЛкіліін^/^гіомХ^ э п^Лі|^А • н2(поплбі^^
Пт^ЛЫЛЛЬ^ХШЕ^М^ЕбААРПв^АП'аНАСНЛАТІА^ПІМА®. п^сўрш«Д^Апва^Л<йг^м>.7А^'»»іп>мн(гівп^в
Л
&
ПЛСЛ'МКЬА ЙПАОКЛН’ННІІ ПрОІІІНЙПЫ :-^АВ«ААІ|ІІН ПАОТІ (квебтіішЕПіеткв^нІі^кодрйП'І’ндог^^п'ілпіотпіі. мж е пІБмгіпш м аегд’іс колуя^о :-©}»а« да гіткд'й ~ Ь'ЛППН ,М»ННвОАБвтЛп’*:. (0 (ІОСЛ^шЛПіііалЛсіГЧАЬрІЬ гісокнф : — урепіі ЫКв(1вДвБ’АЕПІЬоўкЛАПА(ППСА йэеуіпінткскы’врвпі'н:- г^Днц^'/, і
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
349
друкарня была зачыпена, акалічнасці яе за-крыцця і тое, куды падзелася абсталяван-не, — невядомыя. Тым часам у 1774 г. распа-чала працу друкарня рымска-каталіцкай кансісторыі, якая працавала амаль 70 гадоў — да 1844 г. Стваральнікам гэтага прадпрыем-ства стаў біскуп Стапіслаў Богуш-Сестран-цэвіч, які дамогся ў 1776 г. дазволу на друка-вапне кніг на рускай мове, а з 1780 г. друкар-ня стала выконваць функцыі губернскай і была абавязана друкаваць афіцыйныя матэ-рыялы. Друкарня ад пачатку змяшчалася пры Магілёўскім кармеліцкім касцёле, по-тым у прыгарадным палацы Богуша-Сест-рапцэвіча ў Пячэрску. Вядома больш за 60 выданняў на польскай, рускай, лацінскай, французскай і нямецкай мовах. Некаторыя афіцыйныя выданні былі двухмоўныя (поль-ска-рускія). Сярод выданняў — творы Богу-ша-Сестранцэвіча і віпшаванні біскупу на дзень нараджэння (8 мая) ад Беларускай правінцыі кармелітаў, першы пераклад на польскую мову «Гісторыі Сіндбада-марахо-да» (пад назвай «Вандроўны турак», 1789 г.), спісы парафій і духавенства Магілёўскай рымска-каталіцкай епархіі і інш.203
Друкарня Супрасльскага манастыра. Аб наяўнасці ў адным з найбольш значных цэн-траў кніжнасці ў ВКЛ — Супрасльскім мана-
стыры (заснаваны ў канцы XV ст. на землях наваградскага ваяводы Аляксандра Хад-кевіча, у 50 км ад Гродна)204 спеныялізаванай майстэрні па перапісцы кніг сведчыць падзел працы некалькіх чалавек для выканання ад-пой кнігі; наклад «Зборнік навук і слоў на нядзелі і ўсялякія святы» складзены з асоб-ных сшыткаў, кожны з якіх перапісаны іншым почыркам205. Болыпасць кнігапісцаў Супрасля — іераманахі і дыяканы, для якіх кнігапісанне — від послуху. Іранічнае ці шчы-рае самапрыніжэнне — характэрная рыса іх дапісак, як, напрыклад, на адгорце апошняга аркуша зборніка «Златаструй», што складзе-ны з Словаў Іаана Златавуснага: «Господн Псусе Хрпсте сыне Божнн святого радн ГІоанна Златоустого помнлуй мя грешного окаяннаго ленпвого днякона Ануфрне амннь»206.
Аднак імёны супрасльскіх кнігапісцаў не заўсёды манаскія: Мацей Дзесяты, Іван Пра-скура. Гэта дае падставу меркаваць, што ў працы манастырскага скрыпторыя ўдзель-нічалі свецкія асобы. Супрасльскі прыклад кнігапісца не манаха ў мапастырскім скрып-торыі не адзінкавы — у першай чвэрці XVI ст. у манастыры Міколы Старога ў Кітай-гора-дзе ў Маскве Міхал Медаварцаў, застаючыся асобай свецкай, меў келлю, якая была
Кнігапісцы Супрасльскага манастыра Табліца 13
Кнігапісец Кніга Дата перапіскі
1 Мацей Дзесяты Дзесятаглаў 1502—1507
2 Свяшчэннаманах Паісі 1514
3 Грыгоры Івапавіч Супрасльскі летапіс 1519
4 Іаап Евангелле вучыцельнае 1569-1571
5 Яўстафі Зборпік твораў аб іншаверцах 1580
6 Іван Праскура 1593
7 Ануфрый Златаструй XVI ст.
8 Афанасі паповіч
9 Афанасі раб божы Зборнік
10 Стэфан Каханевіч Памяннік 1631
11 Манах Феафіл Ірмалой 1662
12 Свяшчэннамапах Лявонці 1667
13 Вікарый Антоні Кішчыц 1674
14 Свяшчэннаіераманах Афанасі Свідэрскі 1678
15 Іераманах Гервасі Кішчыц 1714
16 Іераманах Аляксей Плашковіч Службоўнік
203 Мальдзіс А. Кнігадрукаванне Беларусі ў XVIII ст. С. 63.
204 Ннколай (Далматов). Супрасльскнй Благовешенскнй монастырь: Нсторнко-статнстнческое опнсанпе.
СПб., 1892.
205 Добрянскіій Ф. Н. Опнсанне рукопнсей Внленской публнчной бнблнотекп... № 258.
206 Тамсама. № 238.
350
ПСТОРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНІП
Дэесятаглаў. Канец аўтабія-графічнай дапіскі Мацея Дзесятага і яго ж (?) запіс іпайнапісам.
Вільня — Супраспь, 1502-1507 г.
^оші.Алсгтт’ЬссмьаісМСівоГ'і'тл.^ос+іплсАііокйпь’жін ПвСМіГЖНТЛ (ЖІЛІГІГЬйпвмвженіул^оірмп Т»М.ІІ«мвГК>іЬ(|-ГНТППвМО(НфубвГТН.(Ніі(НСЬв^'ЬЦІН . ртнкчААСч^дплть СМСГОЮМ'МТПМГГЛМьСМПІЧ-АІЛфКПТ(ЛН^Т»рл.ІЛ(>,СсГ4.(іЖ{ прлмнсп^влАі»тьсл«лойс,і пПНЫ^вСАвЛІЛЛІЛЛ’СКАЛмнПЬ:— с^ЭНЛАСПП ПНСЛвшГкпнгоупгс .
*Л)і[іМН ктвпцэнув^Ктн нміпкмш» сосніьыаіАплвйыпд ппсльшлг*<«ястін. (СНТОПАіІНСЛлІв^Г^ПСтУ.ОЬуліцІ^ пн СМІП'АНлЯл. ЦпАЛОТвМОГНТь М ТНІ)Н{'І АМЬС‘Ь6-ы«уіМспы.
^ІПНЖПНСЛО П.П»| ГЛ0ЛЧПвК‘6(АЙ«ГК«Ш>іь.( с * ‘ем. П К'поГшп ПЛКОП-ІНШ-ГСА .<ІА6'-^МЛНСОКІСДА.Т > Г. ІІАНШЛСТьЖКАн„пд КОПОіНКЛв^П^йДП’ЬСЭЛАТ^еСЛОС/Л.р'АМітНСАОК і Д МЫьМКОс пнпсв’ь^потнсл» і н^нлоліпкпплсьосоь’ь КппестоАшіек’А'гн С4(П|ЯіС'Ь60к'ппК'ЬССМОІС,А. НСЭПГО^/^МН і ^НіЦІО ГШН68^П0 ІІКПНМЬ П^ТЛОЖЦ,Ы./|ДЛЬ»У^С пс’фснмькопніь ^дВЛ'іІН.ДЛСЛ
сіллврпсло К^МІ Л.н Ьі. ф, . Пр'ЬпОЛ^ІІМА, і'ЧтіСШК: Аіі» СА'^ППІНСЛСЭ Н4»Л,П»|ККЛО. епв'Й'ПШГК; СЭ^ІС'ІчэгЧ' ЛлЛІПь:
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
351
кніжпай майстэрняй і выконвала заказы вялікіх князёў маскоўскіх207.
Пад № 11—14 у гэтым спісе — асобы, якія ўпаміпаюцца як стваральнікі кніг, аднак не звязаны з якімі-пебудзь захаванымі да сёння рукапісамі. Адным з пачыналыіікаў кніга-пісання ў Супраслі стаў выдатны каліграф Мацей Іаанавіч (Мацей Дзесяты).
У гісторыі супрасльскага скрыпторыя най-болып плённы быў перыяд архімандрыцтва Сергія Кімбара (1532—1565), які значна па-шырыў вытворчасць кніг і павялічыў манас-тырскую бібліятэку. Па іпіцыятыве Сергія зроблепы спраўленні ў Евангеллях, што выклікала пратэст аднаго з манахаў — Арсе-на; Сергій быў выкліканы мітрапалітам Ма-карыем II на сабор, дзе разбіралася спрэчка супрасльскага архімандрыта з падначаленым яму манахам. Спрэчка закранула праблему перакладу Святога Пісьма і стала прыкмет-най з’явай у навуковым жыцці свайго часу — у прыватнасці, пра яе падрабязна піша Сы-мон Будны ў прадмове да выдання Новага Запавету 1574 г.208
Адной з найбольш значпых кніг сярэдзіны XVI ст„ перапісаных ў супрасльскім скрып-торыі (над ёй працавалі, як найменш, чатыры пісцы) і захаваных да нашага часу, можна па-зваць «Віленскі хранограф» — рукапісны зборнік, які ўключае тэксты хронік Малалы, Амартала, «Александрьп» і «Гісторыі юдзей скай вайны» Іосіфа Флавія. Творы гэтыя, пе-ракладзеныя на стараславянскую літаратур-ную мову яшчэ ў перыяд Кіеўскай Русі, на-пэўна меліся ў бібліятэцы манастыра; у су-прасльскім скрыпторыі іх мова набыла вы-разныя беларускія рысы. У тым месцы, дзе «Гісторыя юдзейскай вайны» Іосіфа Флавія апавядае, як у Ерусаліме замест выгнанага зілотамі галавы юдзейскай іерархіі быў пас-таўлены першасвятар з простых сялян, пе-рапісчык дадае (глоса на полі): «Как то н в нас ставят мнтрополнта по своей волн, а не
ыон
Оц* СІ^М’ЁрМГО вілйч«т«л.
11 Пдіа&інлго тіоіго нітннндго н бдннолочлго Снл.
Й етлго Хт’Ешйтіл* Хўл.
Тм [)•* сллвы Хдті.
Ты Оцл пдів’Бчнлго Сн» @ін.
Ты к» нхвлілінін уот* прн*тн члікл, ні «оунйшлліс* 0ІН Х«Ч«КЛ Чдівл.
Ты шдол’Гв* іллртн жлло, шіід^л* (:<н •'ЕдКнцінм* і)рао Неноі.
Ты одіінК» Бгл екдйшн «* СЛЛІ’І ©ЧіЙ.
С^ДІІК П0ІКТН - ' '
Т«І Ірт МОЛЯМ* ПОМО^Н (Л-Бшм* т«ойм«, Н)ГВІ чтною К?о«іктаоін нікЛлнл» ^ін.
—
Й «подосй м стымн тіонмн: «*' сБчкой слл«'С1оі» ці гвіілтк.
Сплій М»дй т«о* Гдм.
Й 6ЛГІН *О{ТО*НІМ ТІОІМ^. й вЦПЛІН *, Н «охннн * • * •’ЕкН. Х< 1* • !* ДНН СЛГвНМ* ТА, Н «01.
^«ЛНМ» ЙМАТІОІ I» «4ІКН, н «г «'Екг «<к«.
Олодокн Гдн • дікь нйсп^геЦй ІО^ЛННТНІ* НЛМ».
Кмнлопрдні* н^нл'мн Гдн, в\[МН-ЛОПІДНІЛ йднлмн.
Хл «Йдгг» млідіПоі Гдн НАНХММ,і ІЖКОЖІ вКПОІДШХ Н4. *ГА*
Нж ТА ГдН ОДІОКАІМН ЛІНІПО-стыднмхсл «х
Лмвнь.
К* ХіллК П|І<тй* ЖквОТ«О(*1|1І* н Ыірід’Елкмы* 'Т^цн.Оцлн Снл н Стго Лгл: •* чкть Пдівлніннон Елчцн нлшік Бцн, н «с’Еі’* < ТЫЦ*. Нлчм* пічлтлтн сій СлКжікннк* Поіілініім* П^ЮіЦЫННЛГО
Йргі-бпкпл Мітдополйты Кн* Ро«і'н Лісокл Кншкн. Скончлі* I Й;л<ш Тті^лфічной, РокЕ^лі. Мц* ІлнЕф* дн* ді'. Пдн. П^осірінноыя Л^ІСпкп’Ь Мітдополйт’Е Еіі* Гокін Йдлнлпн Шіптыцкомі, кЕі№ ном* А^н-Млндрнт'Ь СЕпдіімком», Іннокінтін ХлдкімчЕ- йСЕодллн.
г -1 к
по правплом стых отьць, вчера с псы по полю за заецом, а ныне святнтельская сьврьшаеть а не тако, как стын Васплпе говормть: донде-же все степенн сшеннпческыя пропдеть, тог-да святптьль бываеть». Даследчыкі звязва-юць гэтую глосу з «нарачэннем» у 1555 г. падскарбія Сцяпана Пятровіча Бялькевіча мітрапалітам Кіеўскім, Галіцкім і Усяе Русі209. Не прайшоўшы ніжэйшых ступеняў
царкоўнаіі іерархіі, Бялькевіч ужо ў 1556 г. пастаўлены мітрапалітам пад імем Сільвестр. «Беда, беда оі такпх» — рэзюмуе на палях ру-капісу кнігапісец XVI ст. — гэтая рэпліка сведчыць пра апазіцыю мітрапаліту (а зна-чыць, і каралю, з якім кандыдатура мітра-паліта ўзгадпялася), што існавала ў Су-прасльскім манастыры.
207 Сюшцііна Н. В. Кннжный мастер Мяхаял Медоварцев // ДНРК. [Сб. 1]. С. 286—317.
208 Саверчанка I. В. Сымон Будны — гуманіст і рэфарматар. Мн., 1993. С. 10—11.
209 Меіцерскыіі Н. А. Нсторня нудейской войны йоснфа Флавня в древнерусском переводе. М.; Л., 1958.
Службоўнік, канфіскаваны Сінодам у Віцеб-скай Троіцкай царкве. Калафон гэтага выдання паведамляе, што кнігу пачалі дру-каваць у 1727 г., а скончылі 14 стпу-дзеня 1732 г.
Супрасль, 1732 г.
352
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Літурггкон. Разгорт з парт-рэтам Караля Станіслава Радзівіла работы Лявона Тарасевіча і пачаткам прад-мовы мітра-паліта Кіпрыяна Жахоўскага з прысвячэннем Каралю Радзівілу. Вільня Супрасль, 1692—1695 гг.
Адным з накірункаў працы супрасльскага скрыпторыя было тыражаванне Словаў свя-тога авы Дарафея. Кароткая біяграфія аўтара ў пачатку 3-га Слова паведамляе, што ён быў манахам манастыра авы Серыда (у Сірыі), а потым ігуменам уласнага манастыра (бліз Га-зы). Ен жа запісаў для нашчадкаў аскетыч-ныя навукі сваіх настаўнікаў: «айца Іаана, глаголемага прарока», «канечнага маўчання айца Варсануфія» і авы Засімы. Вядомыя два спісы яго твораў — адзін у выглядзе асобнай кнігі, а другі — разам з творамі Ісаака Сірына (Ісаак Сірын і ава Дарафей. Павучанні з роз-нымі прыбаўленпямі з Супрасльскага манас-тыра. БАНЛ, Е19-63).
Найбольш значнай кампілятыўнай працай супрасльскага скрыпторыя ў канцы XVI ст. з’яўляецца «Ізмарагд» аб’ёмам 690 аркушаў (оііо. Толькі апісанне гэтага зборніка займае 23 аркушы друкаванага тэксту210. Пачынаец-ца ён словамі Іаана Златавуснага: «Како не леннтнся честп кннг». Асабліва зачытаны.мі (у адным месцы нават адарваўся край ста-ронкі) сталі старонкі з артыкуламі пра зайз-драсць і нянавісць, словамі пра злых і добрых жанчын. Акрамя гэтага ў «Ізмарагдзе» шмат звестак з гісторыі, ёсць палемічныя артыку-лы, у адным з якіх даказваецца, што Ісус Хрыстос нарадзіўся не ў 5500, а ў 6000 г. ад стварэння свету, ёсць артыкул «О кннгах нх
210 Добрянскіш Ф. Н. Оппсанне рукопнсей Впленской публнчной бнблнотекн... № 240.
КУЛЬГУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
353
—___________________-
« ЙХ**?**<.****?**4*
Ч4?’аЬ'ьЛі»і^ісі, <2Й<аЕ<ЗЙі;.СГ^Сй.(дгс2>
Літурпкон.
Пачатак літурт Іаана Златавус-нага.
На старонцы відаць знакі паз-нейшан (XVIII ст.) рэс-таі/рацыі.
Вігіьня. — Супрасль, 1692-1695 гг.
нже ОСЙЛТЫХ2 ЙНІН НЯШЕГСЭ
Констлтнл Грддл.
ПІВ :
I Т(ЦПі^0«!,Н ПОІ
1 Х«Г|фІ» Й ГЛІТ
лгоелоьсплКга ндша кее-
ГД I нні н прнагэ Н ко К'ЁКН кікгшзэ длліснь.
Сово^п, і<т ?
Л^Н) Ньнын суті'шн.
телн) д^ше нстнны,
*” - / « П П П Чі
нже К€7(Д'Б СЫН, н КСА НПЮ-наан, еокрокніуе ьлдгнр. н жн^нн по^атсліо, прі;
Н БСЕЛНМ Ь НЫЭ Н Шчнг?> ІІІЕСАКІА «ККРріЫ, ,Г
ЕЛ4Ж6 ДІТ1ІЫ I
ЛАБЛ КаЕЫШНН^4 АГО н
ЛЛЬЛ ьа ЛШ.ІІНКЧІІ «I V 1 „-а
НА зелллн ллнраэ і 0 ^'1 7^ пйл^?6т* * ' Ак
-г ----------'.л: > -ЧГ2 КО Ь^ІН своемя
5С6Г/)Д НН‘Ь н ЯДУШ) I/ - , '
&'2 ’Б'І'Кн КТ.КШЕЗ .
М В’ СДТ А р А 14
ПЛГ0ГОЙ'& пІб^С'Г/ДМЙ АПбрГнл^пО<лйМнХЛ КзтЛ
цйр Клдгоколеніё
л дн оўстнт ллон ШН, Н уіТА ЛІ04Ь' ГТ’АТЯ уКАЛ^ ТЕ0І5),
ргЛЛА е’жс еоіорнтн Гд€-І1НЭ Клко ЕЛЛГОСЛОКН.
ЛАГОСЛОКСН’Л Ггл НАШа, - г-г П / п
кеегдд нн в н прнснш н ко Ь'ЕкН Б'ЫшьЯ.
ОЛЯОЛНСА Ш ЛЛН'Б В.іКО.
іЧ ЦбН, ‘2л 11С П(1 ЛЕН П* Я УА С т 0 ды 7 .. ТІ.А, ^ілчонь:
П о нн лл ^АКаэ
стюІ? Іёрен;
. і
л
I
354
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Тытульны аркуш кнігі *У7гог ят^іеу г Во§іетп Соптег^асуі...». Супрасль, 1739 г.
же подобает честн н вннматп, нх же не внн-матн нн честп», а пры канцы дадзены габрэй-ска-сдавянскі сяоўнічак з перакдадам 79 сдоў і 12 назваў месяцаў. Скдаданне такога багатага па змесце зборніка быдо б немагчы-ма без выкарыстання манастырскай біб-ліятэкі і без інтэлектуальпай працы пера-пісчыка, які сваё імя — Іван Праскура — і час заканчэння працы (чэрвень 1593 г.) абазна-чыў тайнапісам.
Арганізацыя ў манастыры друкарні дала новыя магчымасці пры вырабе рукапісных кніг, у прыватнасці, ужывалі друкарскія клішэ для загалоўных літар [Службоўнік, укладзены Багданам Ягаткоўскім у Сен-ніцкую царкву ў 1733 г. (БАНЛ, Е19-198)] і Службоўнік з прыпіскай «Сія кнпга монас-тыря Супрасльскаго. Ведомо будп яко сія
кнпга, глаголемая Требнпк альбо епнс-копскій Понтыфпкал есть власная монас-тыра Супраслскаго, напнсаная честным от-цем Алексіем Плашкевечом чпна святого Ва-снлія Велнкаго, профессом тогож манас-тыра» (БАНЛ, Р19-197). Часам манах-пе-рапісчык не называў сваё імя, як, напрыклад, перапісчык кнігі «Ерііоше... альбо Кароткая павука рускім святарам, што не могуць чы-таць лаціны. Напісана Іосіфам Пяткевічам, старшым быценскім у 1685, а скапіявана ад-ным з манахаў супрасльскіх у 1700 г.»211. У XVIII ст., калі ў манастыры ўжо працавала друкарпя, кнігапісцы выкарыстоўвалі для аз-добы рукапісаў гравіраваныя застаўкі і ініцыялы.
Кнігадрукаванне ў манастыры пачалося ў канцы XVII ст., пры мітрапаліце Кіпрыяне Жахоўскім. Усяго, па падліках Ю. Лабынца-ва, за час свайго існаванпя Супрасльская друкарня выдала больш чым 400 выданняў, з якіх болып чым 100 — кірылічныя. Астат-нія — на лацінскай, польскай і французскай мовах212. Па колькасці друкаваных аркушаў кірылічных выданняў мелася значная пера-вага над выданнямі лацінскім алфавітам213.
У 1695 г. наводле загаду мітрапаліта Кіпрыяна Жахоўскага ў Супрасль з віленска-га Свята-Троіцкага манастыра быў прывезе-пы друкарскі варштат і іншае абсталяванне і арганізавана друкарня, якая закончыла дру-каванпе «Службоўніка, альбо Літургікона». У выніку кніга мае дзве даты выдання: на ты-тулыіам аркушы: Вільня, 1692 г., а ў канцы, у калафоне — Супрасль, 1695 г. Выдатная аздо-ба кнігі: тытульны аркуіп гравіраваны па медзі Лявонам Тарасевічам і партрэт Карла Радзівіла работы таго ж майстра.
Пра абставіны ўзнікнення друкарства ў Супраслі сведчыць тэстамент Кіпрыяна Жа-хоўскага: незадоўга перад смерцю (25 каст-рычніка 1693 г.) мітрапаліт успамінаў «дру-карню мою внленскую с паасобнікамм тыся-ча пятьсот плюс мпнус, пз которых каждый стонт по крайней мере талеров бптых семь, которую я препровадпл в Супрасль, желая продолжыть [друкаванне] пзданнем Требнн-ка н Катехнзму н отцов к рукоделпю прп-учнть...»214. Друкарня, згодна з тэстаментам.
211 Опнсанне Рукопнсного отделення Бнблнотекн нмператорской Акадейнн наук. Т. 2. Пг., 1915. С. 144.
212 Лабынцев Ю. Л. Памятннкп древнерусской кннжностн м лнтературы в старообрядческнх нзданнях Су-прасльской тнпографнм (XVIII в.) // ТОДРЛ. 1981. Т. 36. С. 210.
213 СаЬпупЛга-кеопагсгук М. Каіаіо^ сігнкб^- БнргазкісЬ. — Усяго ўлічана 502 выданні, з іх 413 — да 1795 г.
214 Аддзел рукапісаў НБВУ, Рп 2132.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
355
павінна была перайсці да архімандрыта Пінскага Ляшчынскага манастыра Мялета Дарашкоўскаі а, яму ж прызначаліся і боль-шасць паасобнікаў нераспрададзенага «Службоўніка». Аднак калі ў Супрасльскім мапастыры спецыялыіая камісія разгледзела тэстамепт мітрапаліта і яю даўгі манастыру (болып за 6000 злотых), то вызначыла, што ў падзейным месцы схавана 1300 паасобнікаў «Службоўпіка», з якіх мапастыр аі рымае 500 (а не 150, як пісалася ў тэстаменце) у кошт пагашэння доўгу пябожчыка мітрапаліта, а кожны паасобнік павінеп прадавацца па 20 тынфаў альбо злотых (што нашмат менш, чым прапануецца ў тэстаменце — 1 талер роўны 6 злотым, зн. 5 бітых талераў роўныя 30 тынфам альбо злотым)215. Да 1697 г. дру-карня заставалася ў Супраслі. У ёй працяі-валі кнігавыданне - выйшлі «Жытне препо-добного отца нашего велнкого Онуфрня ца-ревнча перскаго» (1696), «Последоваппс по-стрнгу...» (1697) — першая, як лічыць Юрый Лабынцаў, кірылічная кніга з друкаванымі нотамі216.
Першым кіраўніком друкарні ў Супраслі стаў манах-кпіжнік Самуіл Піліхоўскі, які добра ведаў «рускую» і польскую мовы. пера-кладаў з грэцкай на славяпскую; ён перапісаў некалькі Службоўнікаў. Пантыфікалаў і Ста-тутаў. «Службоўнік» пад рэдакцыяп а. Са-муіла Піліхоўскага пакаівае «не толькі ас-ноўныя момапты лацінізацыі абрадавага бо-ку уніяцкай царквы, але і адначасова ас-ноўную сувязь з кірыла-мефодзеўскай тра-дыцыяй»; гэтая кніга з'яўляецпа «важней-шым сведчаннем пераходнасці ад Усходу да Захаду»217.
У базыльянскім ордэне памяталі, аднак, што большасць маёмасці Супрасльскай дру-карні належала віленскаму мапастыру св. Тройцы. За тое, каб друкарня была перавезе-на зноў у Вільню, энеріічна змагаўся свята-троіцкі архімандрыт Леў Кішка. Пасля яго хадайніцтва мітрапаліт Леў Шлюбіц-За-
КЬ ГІГ’Л'СТ г Н ДІІА
осіытсн
‘ - ПЕЭІСАСІА-
X “ 2 V 2 Н? п-Ы НеіЬотгп
Со ті Рго’повук» Мгп аска тіеГг Рітзі
2е Г-ОМ ОЦВхіДІСВ. ?. ЬЬу»уі-
Ггат Ноюгет
ксксмца льу , мітксм <я«о-гет. V.*
ігЧ'оА..'на ТО2О.Ч ВС ЗІЕМбюірг»-оігзутіас йа.
уп-(, 7УУ0.ГУ Всіі/оааеу соп/ссп.с /е ЬпЛ-мтр |А8яге теіЕьмог л МЫ5СІА І'АНКО Ч'ОІНШ'О. ЬЛАШіО «ІЬЕМЬКЛ у ЬО-ЬкОмХІіАлО- ЛіесЬуЬяа го.е-Ьоротпеу /агоіуспоіі Кгутіхз Мав>у, хе Эта СЫОСІЕ у НО-ЫОКОІУІ роітрУгв/у Ло.с.Лу, п/Лу іуііо рггех ріегт/у <іо йт.
на&пасгуіа 1п^ге/і. Теа
ленскі загадаў (у 1697 г.) вярнуць віленскаму манастыру ўзятае адтуль абсгаляванне: «дру-карскі варштат у камплекце адзіп, пунсоны і матрыцы, лішнія славянскія. польскія і лацінскія літэры і матрыцы»218. Аднак стаў-шы базыльянскім протаархімандрытам (ге-нералам ордэна), Леў Кішка змяніў сваю пазіцыю па гэтым пытапш. На Наваірадскай (XXV) кангрэгацыі ордэна была прынята рэ-залюцыя: вярнуць друкарскую маёмасць «у пазнейшы болып спрыяльны час»219; у рэшце рэшт абстатяванне так ніколі і не было вер-нута.
У працы друкарні пасля 1697 г. быў пера-нынак. Пра тое, што Л. Кішка імкнуўся ад-навіць кнігавыданне, сведчаць дакументы Бяльскай капітулы ордэна, якая адбылася 9 верасня 1709 г. Прадстаўнік Супрасльскага манастыра Іяхім Пешка прасіў капітулу даз-воліць прадаваць кнігі, што былі і будуць надрукаваны ў Сунраслі. У 1710 г. манастыр-ская друкарня аірымала ад Аўгуста II кара-
Разгорт з гербам Агінскіх у выданні « ІГгог аеі^іеу г Во$іет С<ткетасуі...». Супрасль, 1739 г.
215 «Службоўнік» 1692/95 п. прадавалі доўга: захаваўся паасобнік з прыпіскай 1730 г., згодна з якой яго купіла «раба Божія Евдокія... за золотых одпнадцять доброн монеты на польскня рахуючн золотых двадцять іі два...» (Аддзел рукапісау РНБ. У.4.3). Характэрна, што спачатку коііп кнігі абазначаны ў злотых літоўскіх, якія былі ў два разы даражэйшыя за злотыя польскія.
216Лабынцев Ю. А Кнрплловскпе нзданпя Супрасльской тнпографнн // Методнческпе указання в помошь со-ставнтелям Сводного каталога рукопнсных княг, храняшпхся в СССР Вып. 3. М . 1978.
217 Ліпатаў А. В. |Рэц. на кн.: ІЦавшіская Л. Л. Лнтературная культура белорусов Подляшья XV—XIX вв.' Кннжные собрання Супрасльского Благовешенского монастыря. Мн 1998] /, Кантакты і дыялогі. 1999. № 5. С 32-36
218 АСД. Т. 9. Внльна. 1870. С. 310-311.
219 Тамсама. Т 12. С. 151
356
ПСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІП
Тытульны аркуш гупрасльскат буквара. 1792 г.
леўскі прывілей, а ў 1713 г. Л. Кішка дамогся дазволу на кнігавыданне ад царкоўпых улад у Рыме, у Кашрэгацыі Пранаганды Веры. Кнігадрукаванне было адноўлена ў 1711 г выданнем твора дамініканскага мапаха з су-седняіа манастыра ў Харошчы, доктара тэа-логіі Аўгугціна Ракевіча. За год да гэтага ў Супраслі быў арганізаваны папяровы млын, прадукцыю якога выкарыстоўвала друкар-ня220.
3 1714 г. Супрасльская друкарня выдае ка-лендары (вядома пра выданне «Каляндар польскі і рускі» на 1714, 1717 і 1722 гт., які склаў з разліку і на праваслаўных і на каталікоў прускі астролаг Ян Рэтцэн). Кра-каўскі універсітэт меў прыярытэтныя правы на выданне матэматычнай літаратуры і ка-лендароў, ён падаў манастыру судовы іск. Па хадайніцт ве доктара філасофіі і медыцыны і
прафесара матэматыкі універсітэта Ігната Міхалоўскага 13 студзеня 1720 г. папская нунцыятура выдала дэкрэт, які забараняў друкарскую дзейнасць манастыра. Аднак па-маганнямі протаархімандрытэ Льва Кііпкі 21 чэрвеня таго ж года дэкрэт быў адменены. «паколькі Супрасль ляжыць у іншай пра-вінцыі. цалежыць да іншага абраду і не пад-парадкоўваецца акадэмічнай юрысдыкцыі». У адказ універсітэт падпісаў (у 1723 г.) ман-дат. які абавязваў манастырскую друкарпю не выдаваць календары без апрабацыі універсітэта. Кепская захаванасць календа-роў, як і адсутнас.ць пісьмовых крыніц па гэ-тай справе, не дазваляюць прасачыць за хо-дам барацьбы. Ва ўсялякім выпадку, адзін з захаваных супрасльскіх календароў разліча-ны на 1732 г.221 Не ўсе падрыхтаваныя да дру-ку кнігі траплялі на супрасльскі варштат — рукапіс «Кнігі цудаў. якія адбыліся перад аб-разом Маці Божай у Старым Корніне», што быў падрыхтаваны ў 1724 г. (пра яго згадва-ецца ў панерах візітацыі 1727 г.), па невядо-мых прычынах не надрукавалі — толькі нраз 270 гадоў гэта зрабіў беларускі псторык Ан-тон Мірановіч222.
Важным накірупкам выдавецкай дзей-насці манастыра быў выпуск кніг для наву-чання грамаце. Хутка пасля арганізацыі ма-настырская друкарня выпусціла «Буквар славянского языка» (1715) і «Лексікон, сіреч Словестнік словенскій» (1722). Пазней вы-данне «Лексікона» ў Супраслі не паўтарала-ся,223 а буквар быў выдадзены яшчэ чатыры разы — у 1727, 1759. 1792 і 1795 гг. 3 шшых падручнікаў можна назваць «Азбуку» (1781), «Псалтыр», у якім напачатку маецца тэкст «Наказаніе ко наставннкам, яко гім учптгі де-тей грамоте» (1780) і «Часоўнік», які пачы-паецца казанне.м пра настаўнікаў, «іжэ вучаць младых отрочат грамаце» (пасля 1796 і).
Прэфект друкарні Мялет Асухоўскі ўспамінаў у 1788 г., што ён ведаў (са слоў епіскапа Антаніна М. іадоўскага) пра дзей-насць друкарні пасля Замойскага сабору 1720 г.: мп рапаліт Леў Кішка надрукаваў но-выя літургічныя кнігі, якія змяшчалі ўнесе-ныя Саборам змены, і «добраахвотна-прыму-совым» спосабам распаўсюдзіў іх на ўсе пад-
220 СаЬтгупзка-Ьеопагсгук М. ( Йісупа знргазка 1695—1803. Огіе)е і рцЫікаде цпіскіеі сігпкагпі ор'бл' Ьагуііапбл. АУагьгаК'а, 1993. 8. 37—40.
221 ІЬійеш. 8. 42.
222 Мігопоь>ісг А. Кьіда сыіоту ргхесі ікопц Маікі Воге] хс 81 агуш Когпіпіе йокопапусЬ ВіаІуМок, 1997.
223 Выданнс «Лексікона? троіічы (у 1751, 1756 і 1804 гг.) паўтарыла ІІачаеўская базыльянская друкарпя.
КУЛЫУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
357
Буквар.
Адгортп тытула. Славянскія літа-ры агласаваны лацінскімі.
Супрасль, 1792 г.
нарадкаваныя яму епіскапствы (усяго каля 10 000 цэркваў). На атрыманыя грошы буда-валася варшаўская рэзідэнцыя ордэна з капліцай, узводзіліся мураваныя пабудовы ў Супраслі. Калі ў 1728 г. епіскапы Холмскі і Перамышльскі не ўнеслі грошы за Служ-боўнікі і Прыпадкі (Кахпзу), то мітрапаліт спецыяльна пасылаў вікарыя Харкевіча спаг-наць грошы на будаўніцтва манастыра, на-гадваючы, што «сцены сохнуць». У дакумен-тах называюцца і цэны (досыць высокія) на супрасльскія кнігі: Службоўнікі (тзхаіу) — па 40 злотых, Трэбнікі (гуішаіу) — па 10 тын-фаў, Малітваслоўі (Ьгем/іагхе) — па 8 тын-фаў224
3 цягам часу ў бызыльян ужо склалася традыцыя выдання Службоўніка. «Служ-боўнік, альбо Літургікон» 1763 г. ва ўсім імкнецца паўтарыць першыя выданні. I калі па якасці і акуратнасці друку гэтая задача вы-рашаная, то ўзнавіць выдатны медзярыт ты-
тульнага аркуша працы Лявона Тарасевіча назнейшыя гравёры не змаглі — новы тытул па кампазіцыі нагадвае стары, аднак тэхнічныя і мастацкія якасці гэтай гравюры шмат ніжэйшыя.
Пры архімандрыцтве Антаніна Мла-доўскага (1760—1778) манастырская друкар-ня пачала выпускаць кнігі па заказах стараве-раў. Гісторык кнігі 3. Ярашэвіч-Пераслаўцаў падлічыла, што ў Супраслі ад 1772 і да пачат-ку 1790-х іт. выдадзена 45 назваў, што скла-дае каля 5 тысяч аркушаў224 225. Большая частка накладу заказных выданняў вывозілася ў Расійскую імперыю, дзе іх чытачамі былі людзі з ніжэйшых пластоў грамадства — у болыпасці сяляне і гандляры226. Кнігі для мясцовага рынку былі традыцыйныя, пры-намсі буквары. Гісторык мастацтва Віктар Шматаў звяртае ўвагу на святочную прыга-жосць гравіраванага вобраза Маці Божай з анёламі ў «Буквары» 1761 г. Як магчымага
224 АСД. Т. 9. С. 391-392.
225}аго5гетсг-РіегеЛаюсем 7. 8іаго\уіегсу \с Роізсе і ісЬ кзі^§і. 8. 75.
226 Лабынцев Ю. А. Чнтателн супрасльскпх старообрядческнх нзданнй п нх запнсн на экземплярах собрання Отдела редкнх кнш ГБЛ // Федоровскне чтення 1976: Сборнпк научных трудов. М., 1978. С. 77—82.
358
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Адно з першых двухмоўных су-прасльскіх выдан-няў: «Грэка-рускія пытанні з адка-замі св. айцоў вы-бранымі з цар-коўных кніг».
Імя аўтара на тытульным ар-кушы не пазнача-на, але ў асобніку РІІБ ёсць аўто-граф, які яго рас-крывае: «Рго Оото Рго/езза УНпепзі о//егІ ангіюг Р. Іоаппез Бгаріеіі. 5ос./езіі». Супрасль, 1715 г.
вопгосм
э, 5? Ч! Ч! >»
еллнно - ? о с с і ндк і я
о>в4гтллн Оты^’ь СЭіуд
Кннгі І^КОЫіЫ^’І ' н^крннылш, р^Д^ШІНЫН ТфАННЛЛ’Х
ОДННАГО 'бОК’ЁўНДГО прбзкйтеел льтл гХнж
РУТАША СКЕКО-КП5КІЕ
Огірошіесігті 58. Оусоіу СегкіечупусЬ ТРуЬгапепаі, тогч’і^аапе Зійгяпіет
Іе4пе§о Ргатуокчегпе^о К А Р Ь А М А.
Кокп Рагіікіезо
выканаўцу гэтай гравюры ён называе Паўла Камара227. Ёсць верагоднасць, што даклад-ныя копіі аздобы маскоўскіх даніканаўскіх выданняў зрабіў для Супрасльскай друкарні мастак Антоні Грушэцкі, які працаваў у мана-стыры да 1774 г.228
Друкарня ў Супраслі выдавала даволі шмат мастацкай і навукова-папулярнай літа-ратуры па-польску. Большай часткай гэта былі пераклады з лацінскай і новьгх еўра-пейскіх моў (па два выданні вытрымалі «Па-дарожжа капітана Гулівера» Джанатана Свіфта — 1784, 1787 гг. і кніга медыцынскіх рэцэптаў Рыхтэра — 1784, 1787 гг.), часам — вынікі творчай працы мясцовых аўтараў, на-прыклад «Лексікон» 1722 г. — істотна пера-працаваны слоўнік Памвы Бярынды. Звы-чайнымі сталі і двухмоўныя выданні з пара-лельнымі тэкстамі, як, напрыклад, малы Ка-
тэхізіс 1788 г. пад назвай «Обшнх іі естест-венных поученын хрнстнанского благочес-тпя». На апошняй старопцы гэтай кнігі на-друкавана «Перасцярога» супраць чарна-кніжжа: «У тым Катэхізісу ўпамінаецца чар-накніжжа, каб катэхізатар, катэхуменаў паву-чаючы, засцерагаў, каб бабскім байкам нра чарнакніжжа і варажбу не верылі» (арк. 177).
Праз гнуткую палітыку кампрамісу і выка-рыстання сваіх пераваг друкарня суп-расльскіх базыльян стала унікальным выда-вецкім цэнтрам, дзе друкаваліся кнігі для праваслаўных-старавераў, славянская бога-службовая і двухмоўная чэцця рэлігійная літаратура. падручнікі славянскай чытанкі для дзяцей і дарослых (менавіта такім пад-ручнікам быў, напрыклад, супрасльскі «Бук-вар» 1792 г„ які вучыў вымаўляць славянскія літары, транскрыбіруючы іх лацінкай), а так-сама сучасная еўрапейская мастацкая літара-тура (якую немагчыма было выдаць у падпа-радкаваных каталіцкім уладам друкарнях). Іх прадавалі як у ВКЛ, так і ў польскіх карон-ных землях — памежнае геаграфічнае ста-новішча Супрасля і наяўнасць падвор’я ў Варшаве гэтаму спрыяла.
У 1790 г. кароль Станіслаў Аўгуст даў Су-прасльскаму манастыру прывілей друкаваць розныя творы, дазволеныя духоўным началь-ствам і незабароненыя, а таксама права раз-даваць і прадаваць свае выданні «ва ўсялякім месцы».
Крах Рэчы Паспалітай і знікненне з палітычнай карты Вялікага Княства Літоў-скага негатыўна адбіліся на эканамічным ста-новішчы манастыра. У 1803 г. друкарня была разам са словалітняй і іншымі «орудіямн н снарядамн» прададзена беластоцкаму друка-ру Апельбауму, але той у 1806 г. збанкрута-ваў; куды дзелася друкарскае абсталяванне — невядома229. Уісяго за час існавання друкарні ў Супраслі выйшлі 502 выданпі, да 1795 г. — 413 назваў230.
Піярская друкарня. У 1722 г. у Вільні з’явіліся манахі ордэна піяраў. Праз чатыры гады яны атрымалі прывілей ад Аўгуста II, якім кароль і вялікі князь дазваляў ім жыць у Вільні і займацца выхаваннем моладзі. У 1736 г. была створана Літоўская правінцыя
227 Шматаў В. Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII стагоддзяу. С. 159.
228/атзгенісг-РіегезІашсек 7. Зіагодаіегсу XV Роізсе і ісЬ кмда. 8. 76.
2» АСД. Т. 9. С. 407.
230 СііЬггупзка-Іеопагсгук М. Ка1а1о§ сіпікбху знргазкісЬ.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
359
г
20$ I * _ * »
ллобнлнбы нд Гнмланч, мкш пр-ТНКА Кднон^ Дптікслл^ ПОСТАСА.
Но ННЧТОЖЛ С» е<ТЧ КНЯ^'Л, нко н сдлл’Х Сокртг- КніГ. е* Глд: кв. Лнс'га. спн. кМоЛГміун.
КІ^вСАКДГО ПОНОШІНІА ТДКО> ПН-шітг: Рнлыанс б-і бсак^ С^коті?
I 1 I п С I п н.
ПОСТАТСА. П{О’С»€Ж< н ндшін клго-тктнвін Чірі|н, тдкеждс к С&о-Т^ ПОСТАСА, К<? Н<гаДАТ1 ЛЛАСД, ЧН СЗТЬ !КІ ДЛА того оуыні^н Хьы> к сэ п е о о і і*
Почто І^кок'л. РнмскдА, нспран Кдлснддр > СЭвіфдіо.
Л. ОіГО рдн,дд СО^ДКНСНІС носрн
Ессснсн, ежс НЛ'АТ» кытн коло Л<
А. /" л /- »
ДвАЦДТОГО МДўТД, егДА СЛОНІ|( Ж(\ОДН’ГЬ К% О-бСНЬ, Ш ($ГШЖІ по вСТ^ОМ^ Кдлсндд^ ЗДННДДЦАТМН ДНАМН (оСт'^ПН, НЛ С5ОІ ЛГІІС.ТО
во^&р-
ЯО7 ртгесшЬо ойспп! К^попоугі рой-сг§-, аіе піс V пісЬ Ге&о піе шаГг, Ьа оцгГгет Зокгаіех I: $. с. 22. /оі: 288. Моеыпіід 1677. Ьег га-сіпеу рггутоц'кі ріГге Іак: Кгу-тіайіе ргалмі кагсіеу БоЬоіу роГг-с?|. Бо 1е§о, Сгеіпсу ВІаЬоеге-йуц'і іакге, іак у Кгутіапіе роГа-сг| ЗоЬоіу, Ьо ті§Га піе іс<І7§, а рггесіе ісЬ піе пагуц'ату гаЬоу-саті СЬгуйоГа.
РУТАМІЕ з, Віа сге&оСегкіеут Кхушіка Ка-Іепбагг роргашГа?
ОНрочтсЗаіп.
I. БІаге^о, агеЬу рогоіупавіе йпіа г пос^, кіоге рочуіппо Ьугіа окоіо 20 Магса, кіеАу 8’опсе V Вагапа угй^рціе, о<1 кхотс&о тее. й!ц§ йагецо Каіепйагга іейупайз йпіаті осШаріІо,па Гя’еіЦ тіеуГсе рггу-
«Грэка-рускія пы-танні з адказамі св. айцоў выбра-нымі з царкоўных КНІІ».
Разгорт з пытан-нем 3 у параграфе 9: «Для чаго Рым-ская царква вы-правіла калян-дар?»
Супрасль, 1715 г.
ордэна (праіснавала да 1843 г.). Піяры ад-чынілі ў Вільні ніжэйніыя школы, а потым, па ініцыятыве Станіслава Канарскага і пра-цай Лукі Расалецкага, Мацея Догеля і Тарк-вата Тымінскага, залажылі калегіум. Задума-на было таксама адчыніць вышэйшую паву-чальную ўстанову — гімпазію. Педагагічная дзейнасць піяраў выклікала актыўны пратэст з боку езуітаў. Спасылаючыся на прывілеі сваёй «Акадэміі», яны сцвярджалі, што вы-кладанне ў Вільні і яго ваколіцах — толькі іх выключнае права. Пачаўся доўгатэрміновы працэс, пад час якога ў 1727, 1731 і 1733 гг. бакі апелявалі да Трыбунала Апостальскай Сталіцы ў Рыме. Рашэнні Рыма былі спры-яльныя для піяраў. Нягледзячы на гэта, езуіты не спынялі барацьбу да 1738 г., пакуль не атрымалі рашэнне задворнага асэсарскага (апеляцыйнага) суда на сваю карысць. У тым жа годзе быў выдадзены дэкрэт Аўгуста III, які загадваў зачыніць піярскія школы ў
Вільні і яго ваколіцах, што і было зроблена да 1741 г.
Некаторай згоды паміж сабой піяры і езуіты дасягнулі у 1753 г., калі езуіцкі правінцыял Себасцян Выкоўскі заключыў у Нясвіжы з піярамі дамову, згодна з якой піяры мелі права трымаць шляхецкую школу (канвікт)231.
Заснавалыіікам піярскай друкарні быў вя-домы знаўца міжнароднага права. былы на-стаўнік Шчучынскай піярскай школы Мацей Догель. Праект друкарні існаваў ад часу ства-рэння калегіума і толькі доўгая спрэчка з езуітамі перашкаджала яго рэалізаваць. Пас-ля заключэння нясвіжскага пагаднення До-гель, які хацеў мець друкарню на высокім уз-роўні, на уласныя сродкі купіў абсталяванне ў Францыі. Адначасова ён атрымаў ад караля Аўгуста III прывілей на адкрыццё пры ка-легіуме друкарні. Кароль не толькі даў даз-вол (у Варшаве, 6.11.1754), але і ўзяў новае
231 МозгупДгі А. Іуугоі Масіфі Во§іе1а / рггусіапіет <уіа<Іото5сі о зрогге хх. руагб^ іуіІегізкісЬ /. ^ехшСаті іуііегізкіеті г. 1723—1753. ХУіІпо, 1838.
«Сосіех ДрІтпаГ.і-счз...».
Франтыспіс і тытул першага тома.
Шматтомная публікацыя дып-ламатычных да-кументаў Мацея Догеля да сёння з’яўляецца каш-тоўнай крыніцай па гісторыі міжнародных су-вязей Беларусі, Літвы і Польшчы. Вільня, 1758 г.
ОІРЬОМАТІСУЗ
КЕСМ РОЕОМАЕ
Е Т
МАСМ ОУСАТУЗ ЫТУАМАЕ
РАСТА, РОЕОЕКА, ТКАСТАТУ8 РАСІ8,
МУТУАЕ АМІСІТІАЕ, 8УВ8ЮЮКТМ, ІКОУ-
СІАКУМ, СОММЕКСІОКУМ,
С(ЖУЕКТІС№Е8, РАСТІОХЕ8, СОКСОКОАТА, ТКАЫ8АСТКЖЕ8, ОЕСЕАКА'ПОА'ЕЗ, 8ТАТАТА, ОКОІЖТІОМЕ5, ВУІАЛЕ, ОЕСКЕТА, ЕОІСТЛ, КЕ8СЯІРТЛ, ЗЕМТЕМ'ПАЕ АВ.ВІТКАЕЕ5,
Ь\ГЕУОАГІОМЕ8, ІІОМЛСІЛ
РЛСТА ЕТІАМ МАТКІМОЫІАЫА ЕТ ООТАЫА
ЬІТЕКАЕ ІТЕМ КЕУЕК8АЕЕ8, СОХСЕ88ІОМУМ, НВЕКТЛТІ8, ІММУКГГАТІ5, ОО^ЛТІОХУМ, ОРРІСХОКАТІОХУМ, КЕЫУМ-ТІАТЮЫУМ, ЕКЕСТІОЫУМ, ОВЦСАТІОЬ’УМ, УЕММТІООТМ, БМРІІООТМ, РЕШУТАТІОМУМ, СЕ88ІОЫУМ, РКОТЕ8ТЛТІООТМ
АЬІАОУЕ ОМХТ8 СЕМЕКІ5 РУВЫСО ЫОМПІЕ АСТОКУМ ЕТ ОЕЗТОКУМ МО^УМЕМТЛ
МУН’С РКІМК’М ЕХ ЛКСНМ8 РУВОСІ8 ЕКУТЛ ЛС І^’ ІЛ'СЕМ РКО ГКАСТА
ЕХНІВЕ^ТУК.
УІЕМАЕ
Ех Туро^гарЬіа Кс$ід & КеірцЫісас Со11е§іі С. С. К. К. іхЬоНгшп Ріагшп. М ПСС Е VIII.
362
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАН КНІГІ
выдавецтва пад сваю апеку, надаўшы яму афіцыйны тытул «Туро§гаЛа Ке§іа еі Кеірп-Ыісае». Новая друкарня, згодна з прывілеем, павінна была служыць для грамадскай ка-рысці (<-рго рнЫісо КеірцЫісае пзпі»), іпто перавышала задачы звычайпай ордэнскай друкаріп Першым выданпем поваіа прад-прыемства павінен быў стаць падрыхтаваны Догелем збор знешнепалітычных трактатаў «Сосіех гііріопіагіспз Ке&пі Роіопіае еі Марпі Оцсагпз ЬііЬцапіае». I хоць дзеля аховы аў-тарскіх правоў на гэтае выданне атрыманы (10. XII. 1754) асобны прывілей Аўгуста III, аднак шэраг абставін перашкаджаў яго з'яўленню па свет. Кагастрофай стаў пажар 1754 г. у Варшаве, што знішчыў сабраныя для выдання рукапісы. У 1755 г. пад уплывам езуітаў была прыпятая пастанова, якая заба-раняла Догелю выдаваць «Кодэкс...» без пісьмовага дазволу канцылярыі Вялікага Княства Літоўскага (таксама і кароннап кан-цылярыі).
Калі ўсе перашкоды былі пераадолены і Догель атрымаў дазвол на друкаванне пер-шых трох тамоў, выхад кнігі затрымаўся з-за памылкі на тытульным аркушы. Памылку заўважылі, калі ўжо было надрукавана не-калькі соцень паасобнікаў. Нарэшце 19 ліста-пада 1758 г. на спецыяльнай аўдыенцыі До-гель урачыста перадаў каралю і вялікаму князю літоўскаму Аўгусту III першы том сва-ёй працы з прысвячэннем. Пазней выйшлі пя гы і чацвёрты гамы, а другі і трэці так і не пабачылі свет. Сярод іншых выданняў піяр-скай друкарні можна адзначыць гістарычныя творы: два выданні (1762 і 1772 гг.) «Звычаяў старажытных рымлян», «ІДсаф паб рггусгу-пагоі м'іеікозсі у цраЛкн Кхесгурозроіігеу Кгушзкіеу» Шарля Луі Мантэск’ё, чатыры выданні (1761,1769, 1778 і 1698 гг.) «Каротка сабранай свяшчэннай іісторыі Старога і Но-вага Запаветаў» і пераклад Бернарда Сіруця кнігі Жана Руссэта дэ Мюссі пра расійскую гісторыю: «КоцззеГ сіе Міззу, }еап. Ніхіогуа Рапзгша Коззуузкіе^о парізапа ^гукош оусгузіуіп рг/ех Іхеапа МезГезпгапо]а ЎУуІІбтасхопа ро РоЬкц Ргхех X. Вегпаггіа Зігпсіа ЗсЬоІ. Ріаг. Т. 1. — \у ЛДЛІпіе, сігцкагпі ф К. М. у Кгесгурозроіііу ц XX Зсоі Ріаг., Кокц 1781».
Увогуле, пераклады складалі значцую ча-стку прадукпыі піярскай друкарні — 22%232. 3 іх 65% — свецкая літаратура і гісторыя, ме-дыцына, тэхпіка, педагогіка, вайсковая спра-ва і інш. На працягу XVIII ст. мовы, з якіх пе-ракладалі піяры, размеркаваліся наступным чынам: французская — 61%, лацінская — 31%, італьянская — 6%, англійская — 2%233. Французская мова была настолькі распаўсю-джаная, што часта праз яе рабіліся пераклады з іншых моў — нанрыклад, кніга імператара Фрыдрыха II «Хапка гоіпіегзка» (1771 г., вы-данне фіпансаваў Міхал Агінскі) была пера-кладзена піярамі не з нямецкага арыгінала, а з французскага перакладу. Гарацый у піяраў выйшаў пад назвай «Зборнік саціраў вершам польскім, адным з літоўскіх абывацеляў вы-кладзены». Гэтым «літоўскім абывацелем» быў Марпін Матушэвіч, брэсцкі кашталян, аўтар мемуараў «Г)іагшзг гусіа ше$о ііе зрашіфас шо^ц».
Гродзенская друкарня А. Тызенгаўза. Пытанне аб тым. калі друкарня ўзнікла ў Гродне, застаецца нявысветленым да сёння. У «Перапісе жыхароў Гродна», што дагаваны жніўнем 1794 г., названа «друкарня па-езуіцкая», г. зн. якая некалі належала ордэну езуітаў234. На жаль, нам невядома якая-не-будзь яе прадукцыя. Пасля 1773 г. друкарняй апекаваўся гродзенскі стараста (ён жа на-дворны падскарбій) Антоні Тызенгаўз. Даку-менты яго архіва паказваюць. шго шмат інвентару (адзін варшгат і камплекты шрыф-тоў) Тызенгаўз купіў у Вільні, у кіраўніка Віленскай акадэмічнай друкарні Марціна Пачобута-Адляніцкага. 3 Вільні прыехалі таксама наборшчык, друкар і два вучш, два карэктары. некалькі пераплётчыкаў і іншы персанал. У Кёнігсбергу былі закуплены но-выя шрыфты235. У 1775 г. для арганізацыі словалітні Тызенгаўз запрасіў з Сокатя май-стра Земеля Нохіма — паяўнасць яе спрыяла развіццю Гродзенскай друкарні. У выхадных звестках выдадзеных у Гродне кніг друкарня называецца па-рознаму: «Друкарня Яго Ка-ралеўскай Міласці», «Надворная Яго Кара-леўскай Міласці», «Скарбовая», «Тызен-гаўза». Найболып важнай яе прадукцыяй былі дыярыушы і канстытуцыі — друкава-ныя справаздачы і пастановы сопма, органа
232 Для параўн.: Віленскі універсітэт выдаваў перакладаў прыкладна 11% ад усіх друкаў.
23Я}аскеі'ісіепё 1. Уііпіапз руогц зрапМнуёз пхзіепіо апшгіц Іеійіпіаі // Кпіцоіуга. 1999. 35. Р 107—121.
234 Сгосіпо XV XVIII \уіекп. Міазго і Ішіпозс (па гіе сгепсіб’л готсуоіосеусЬ <мі ігесіпіо'л'іесга сіо 1939 гокп).
Віаіувіок, 1997. 8. 67
235]агозгв№ісг-Ріеге$іамсе«> 2. 8іаго\уіегсу Роксе і ісЬ кзі?§і. 8. 87.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
363
дзяржаўнага кіравання Рэчы Паспалітай, які адбываўся кожныя два гады, па чарзе, у Грод-не і Варшаве. Варшаўскія Канстытуцыі дру-кавала Варшаўская «друкарня Яго Кара-леўскае Міласці ў ксяндзоў Піяраў» у тым самым фармаце, што і Гродзепская. Часта су-стракаюцца збрашураваныя паміж сабой вар-шаўскія і гродзенскія Канстытуцыі, падабра-ныя па храналогіі соймаў236. Забеспячэнне патрэб сойма і Трыбунала ВКЛ вымагала шмат працы па падрыхтоўцы іх прадукцыі. Прынамсі, дапаможнік «Судовы працэс, аль-бо Спосаб працы ў Трыбунале... Вялікага Княства Літоўскага» да 1782 г. меў ужо пяць выданняў237; асобнымі брашурамі выдаваліся прамовы дэпутатаў.
Акрамя кніг друкарня выдавала тэатраль-ныя праграмы для спектакляў гродзенскага тэагра, вядомага як тэатр Тызенгаўза. Гісто-рыя яго пачынаецца ў 1774 г. з тэатралыіа-музычнай школы надворнага падскарбія Вялікага Княства Літоўскага Антонія Тызен-гаўза. Вучняў для школы набіралі ў Паста-вах, Літвяпах, Ігумене (зараз Чэрвень). Ха-тыпічах, Быцені і іпшых маёнтках графа. Ты-зенгаўз прыкладаў усе намаганні, каб яго трупа магла скласці канкурэнныю тэатрам Нясвіжа, Слоніма і Варшавы. Аргашзацыя тэатра і тэатральнай школы пачалася з запра-шэння вядомых музыкантаў, спевакоў і ха-рэографаў з Італіі, Францыі і Германіі. На па-саду балетмайстара ў 1773 г. запрасілі мала-дога пеапалітанскага харэографа Каэтапа Пецінацці — ён навучаў танцам хлопчыкаў і дзяўчынак з новастворанай Гродзенскай ба-летнай школы, а таксама сам выступаў як танцоўшчык. У 1777 г. кантракт з Пецінацці быў прадоўжаны. Трупа шідрыхтавала не-калькі балетных спектакляў, якія ставіліся ў 1778 г.
Дагэтуль былі вядомыя тры балетныя пас-таноўкі гродзенскага тэатра (пакуль ён не пе-раехаў спачатку на гас.тролі, а потым і на-заўсёды ў Варшаву); «Сяляпскі балет», пас-тараль у адной дзеі; «Другі балет пекараў», камічны балет у адной дзеі; «Квартэт дуда-роў», камічны балет у адной дзеі238.
Балетмайстрам усіх пастановак выступіў Каэтан Пецінацці.
Даследуючы прадукцыю Гродзенскай дру-карні, рэпертуар гродзенскага балета можна
Загаловак гэтай кнігі цяпер мы на-звалі 6 разгорну-тай анатацыяй: «Ваенная гісто-рыя, якая карот-ка паказвае пер-шую вайну Прус-кую і даўнейшую Баварскую, што пачалася ў 1741, а скончылася ў 1748 годзе. Пра-цягвалася 7 гадоў паміж Аўстрыяй, Англіяй, Галан-дыяй, Сардыніяй і Расіяй з аднаго боку, і Францыяй, Гіспаніяй, Бава-рыяй, Сіцыліяй і Прусамі з другога боку. Перакладзе-на з французскай мовы ягамосьцю панам Феліксам Ёдкам. У Гродне, у друкарні Яго Каралеўскай Міласці, Году 1779 г.»
не толькі ўдакладніць, але і пашырыць. Пад-ставу для гэтага дае капвалют Славянскага фонду БАН (шыфр ХХІХ/627179) - не-калькі сплеценых у адзін пераплёт тоненькіх кніжачак XVIII ст. У склад канвалюта ўва-ходзяць дзве праграмы, надрукаваныя на 1778 г. у запас (дзень і месяц спектакля не пазначаны, але пакінута месца, каб можна было дапісаць ад рукі). Першая праграма — да «Сялянскага балета», а вось другая выда-дзена да невядомага нам сёння спектакля: «Маскарад. Балет-пантаміма. На тэатры Яго Высокасьці Яго Мосьці пана Графа Тызен-гаўза надворнага падскарбія В.К.Л. Году 1778. Дня... Месяца... У Гродне Прэзентава-пы». У другой праграме называецца паста-ноўшчык балета «вынаходнік пантамімы пан Каэтан Пецінацці з Неапалю». Гэтая зна-ходка яшчэ чакае асобнай публікацыі, у якой гісторык тэатра знойдзе і сюжэты пастаўле-ных твораў, і імёны выканаўцаў. Пашы-
236 Напр., канвалют БАН пад шыфрам ХХІХ/г 1122.
237 Зцііой'у ргосе.% схуіі ьрокоЬ рга\\оу.апіа зф V.' ІгуЬппаІе [...] XV. ХіуЫц/а кііехухкіеі’о. Есі. 5. Сгосіпо, 1782.
233 Барышев Г. П. Театральная культура Белорусснн XVIII века. Мн., 1992. С. 266.
364
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
ІгТа КННГЛ ГЛЛГОДІЛІАА КЛ'ГН^Шнеі, 9 ТІГ «««“Ь Н3ДЛНА , ктЎпогр/фін ^ГШ коМ» БІКДГЦ, ылнчнтвл Гі>оденіг?ін . ь дітл Ц» іоздднТа лін^л 9 •
ПРІЛТЛННОН К КІЛНКОН у»ІЛН 9 К 1|Ть ІТЬаЮІрІАЧ Г^ЛД'Ь МОІКВ'6 * Б Л^ТО ЗўЛ» • пун КГО^^ЛННЛАН-Д^ЖІІВ'Ь бЛГОЧНТНбЛГНІ ГД{ІА Ц0л» 9 Н КМНКЛГІУ КН3А АН^ДНЛА ^«ОДО ^СВНЧА . Ц П(ІН ПАТрТд^ШНТК^ Оіў» V в<& н бГІжелКЦА 9 кг^г фн
ЛЛ|НТЛ 9 ПЛТрТл^Л ЖОГКОвПСЛГШ я \ Н
Выхадныя звесткі Катэхгзіса Лаўрэнція Зізанія, надрука-ванага па заказу купца-старавера Іллі Губарава. Гродна, 1787 г.
рыўшы веды пра першапачатковы рэпертуар тэатра, нам будзе лягчэй зразумець прычыны пазнейшых трыумфаў гродзенскіх выхаван-цаў на тэатральнай сцэне.
Хоць па сутнасці друкарня была ўлас-насцю Антонія Тызенгаўза, але пасля яго смерці (у 1785 г.) яна павінна была перайсці, згодна з тэстаментам, да ксяндза Мучынска-га. Гэтага не адбылося — з 1788 г. тут кіраваў наёмны друкар Барух Ром, але кантроль ка-таліцкай царквы за друкарняй захаваўся — у 1796 г. віленскі архіепіскап Ян Касакоўскі перанёс яе з Гродна ў Вільню.
Гродзенская друкарня выкарыстоўвала па-перу мясцовай вытворчасці з млыноў-папер-няўу Лыскаве і Кайранах (Койрах) і прываз-ную прускую. Прадукцыя друкарні была раз-настайная: тут друкавалася «Гродзенская га-зета», мастацкая літаратура, афіцыйныя вы-данні, гістарычныя творы і богаслужбовыя кпігі на польскай, лацінскай, французскай і царкоўнаславянскай мовах. На царкоўнасла-вянскай, у прыватнасці, былі выдадзены 25 кпіг па заказах старавераў (у тым ліку адно выданне — «Псалтыр» 1785 г. — сумесна з Супрасльскай друкарняй). У архіве Тызен-
гаўзаў захавалася дамова 1781 г. на выданне «Псалтыра» паміж Гродзенскай друкарняй і купцом Іллёй Губаравым. Згодна з дамовай, Губараў дае рукапісную кнігу «Псалтыр» і хоча, каб яна была надрукавана накладам 500 паасобнікаў літарамі такой самай (як у ру-капісе) велічыні і на такой самай колькасці старонак. Ён дае сваю паперу і плаціць па 28 галандскіх залатых за аркуш239.
Нясвіжская друкарня. Як мы ўжо згад-валі, рэзідэнцыя князёў Радзівілаў — горад Нясвіж — двойчы станавіўся выдавецкім цэнтрам. Першая друкарня належала Мацею Кавячынскаму і існавала ў 1562—1572 гг.; яе абсталяванне перавезена ў Лоск і болып ў Нясвіж не вярнулася.
Другая друкарня дзейнічала ў Нясвіжы ў 1750—1791 гг. Кароль Аўгуст III пасля свай-го візіту да Радзівілаў выдаў 28 жніўня 1750 г. прывілей на аднаўленне кнігадрука-вання ў Нясвіжы, а таксама ўраўняў у правах будучую друкарню з іншымі прывілеяванымі друкарнямі: «Абвяшчаем гэтым лістом, пры-вілеем нашым, усім увогуле і кожнаму асоб-на, каму аб тым ведаць належыць... За даня-сеннем вяльможнага віленскага ваяводы, вялікага гетмана В.Кн.Літ., князя Міхала Радзівіла, што ў месцы ардынацыі яго, пазы-ваным Нясвіж, што ляжыць у Наваградскім ваяводстве, аЬ апіідцо была друкарня еі ехіапі гэтага ў розных тамах, што з яе вый-шлі, але памянёная ў Нясвіжы друкарня, праз час занядбаная. на пова егі§еге еЕ уагіо ісііотаіае і ў розных матэрыях (ргаеуіа зоііса кіраўніцтва арргоЬаііопе) кнігі ў ёй друка-ваць з іншымі прывілеяванымі друкарнямі ўраўняць мы задумалі. Як жа гэтым прывіле-ем нашым дзейным вечна дазваляем і з улады нашае каралеўскай дапушчаем, а таксама для лепшай веры і вагі рукой нашай падпісаўшы, пячатку В.Кн.Літ. прыціснуць Мы зага-далі»240.
Арганізаваць друкарню ўзяўся жыхар Нясвіжа Гершон Давыдавіч з наборшчыкам Лаўрэнам Навірскім і «прасоўшчыкам» Янам Дубачынскім. У 1750 г. яны склалі для кпязя мемарандум, дзе паведамлялі, якое не-абходна абсталяванне, і прасілі прызначыць штотыднёвую аплату памерам у 3 талеры (24 злотых) для наборшчыка і 20 злотых у ты-дзень для нрасоўшчыка241.
239 Іагозгегеісг-Ріегезіагесеге 2. Зсагомбегсу V.’ РоІ.чсе і ісЬ кчі^ді. 8. 88—89.
240 Цыт. па:Зшікотак В. 2 сігіе)6хм ёгпкагпі Міе5\міеякіе) » XVIII хміексі // Б8Р8Н. 1994 (1995). Т. 6. 8. 123.
241 Ьохутіап^кі Н. Куз ЬізСогусхпу \Уо)е\убсЬС\уа почсодгосізкіедо \\- )е§о дгІ8Іе]8ХУсЬ угатсасЬ, <Іо г. 1795. У/ііпо, 1935. 8. 114.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАН
365
Адным з першых выданняў новаарганіза-ванай друкарні быў віншавадьны панегірык Міхалу Казіміру Антонію Радзівілу да дня нараджэння, падпісаны Нясвіжскай Рыцар-скай кадэцкай акадэміяй242.
Панегірык датаваны 13 чэрвеня 1750 г.; за-стаецца невядомым — ці друкарня пачала працаваць да атрымання каралеўскага дазво-лу, ці правільная дата дня нараджэння князя пастаўлена розі (акгшп. На адгорце тытуль-нага аркуша гэтай кнігі надрукавана іравюра з гербам Радзівілаў і Вішнявецкіх, з роду якіх паходзіла жонка Міхала Казіміра «Ры-банькі» Уршуля Радзівіл. Яна захаплялася навукамі, тэатрам, наглядала за бібліятэкай, выдала асобнай кнігай зборнік сваіх п’ес для прыдворнага тэатра, была рэжысёрам спек-такляў.
Ад 1.XII.1751 г. друкарня была перададзе-на загадам князя ў распараджэнне прэфекта Нясвіжскага езуіцкага калегіума. Дагавор пе-радачы патрабаваў, каб два паасобнікі ўсіх выданняў паступалі ў замкавую ардынацкую бібліятэку — гэта першы вядомы нам загад пра абавязковы паасобнік у Вялікім Княстве Літоўскім. Працай друкарні кіравалі прэфек-ты-езуіты: Антоні Жэброўскі (1751—1755), Рамуальд Вайніловіч (1755—1756), Антоні Барташэвіч (1764), Іеранім Гарабурда (1771 — 1779). Звычайна на гэтую пасаду прызначаўся чалавек адукаваны, які аднача-сова кіраваў Нясвіжскай бурсай. Антоні Бар-ташэвіч, напрыклад, да пераезду ў Нясвіж быў прафесарам Віленскага універсітэта, вы-кладаў там граматыку, рыторыку і гісторыю. Прэфект уплываў не толькі на працу дру-карні, але і на яе рэпертуар, мог ахвяраваць выданні князю-гаспадару, як гэта зрабіў, на-прыклад, у выдавецкім звароце апошні з прэ-фектаў, Іерапім Гарабурда, на кніжцы казан-няў ксяндза Антонія Глажынскага243.
Рэпертуар выданняў Нясвіжскай друкарні залежаў ад яе «дваннога» падпарадкавання: магнату-князю і езуітам. Члены калегіума падтрымлівалі працу прадпрыемства, паста-янна сачылі за яго тэхнічным станам, турба-валі князя пры кожнай неабходнасш купляць новае абсталяванне. Для патрэб ордэна выда-валі штогадовы каталог імён, для вучняў ка-
XV О 1 Е М Ы Ь
Лііікогііаіе 8еутц арргоЬо^апе^
Аппі 1609.
2 . •у-
Гатсдо Рапа ВОСА ка#<3е г*у-ёІ5ІІ*о, Ьо оп іей Во^іет У Кай^ро»; КоітіЙгг кагсіу та го 'УдД тіес па ріесгу, геЬу (і$ у Гат Рапа
ВОСА ЬаГ. у Г*ут рггукіасіет у Vд парогапіепіет *іоЗІ сіо Ьоіаіпі ;еу, у роЬсгіпецо у ргхуйоупе^о губа То*а-ггуГге, а опі гаі РасЬоГкі Г*с.
ХаСІпа Грга»а о*Ггскі Куссгіка піе тоіе Йаі Ьег рогг^сікі). А іг 1І5 сгайа * КогасЬ зііа ІшШ ткніусЬ піеЬу*аГусЬ рггесі гут » ЙагЬіе: рггсіо іЬу кагЛу чіесігіаі ро\пппозд Г*$ у *с(І1е піеу піс-<уота*іаі?с 65 піешіа4ото$6$ Грга*о*аГ, *у4апе {$ гс АпукйТу йойіі^с П5 сіо Копйушсуі Когоп-пусЬ у <іо Аггукаір* іпГгусЬ рггей сут Нсстапо*, ксогусЬ Ь^З^с ЗгІасЬбсаті, ро*іппі4ту *е *Ггет саіозс рггейіге§аё.
іто.ОЬеспіе га*гсіу Й.оітійгге рггу КогасЬ ті{-Ггкад таіз,піе ойіегсігаі Ьег 6ог*о1епіа Нсгтаіі-(кіедо, ро<і *іпз Копйугасуз Лппг 1695, оріГап$.
гЛо. Такгей? *е*Ггуйкіт *е<ііе сеуге Коп-йугасуі 5еутп 93. у *е<Нс Копйушсуі 8еутн Лп~ пг 91. <Іоксоге§оЙ5 КопЙушсуа 93. Зеуто геГе-гціе гасЬЦшаё таід.
$мо. КгоЬу іакіе ікііріапіс іак пй кгу іако
I
"^4
легіума друкавалі падручнікі (напрыклад. Неіі М. Еіетепга агйЬтегісае, 1768), прыві-танпі педагогам (Раігіз зпі... АНапй АЬгато-у/ісх а 8ос. }езц патаіет біет... сеІеЬгаі Со11е§іі Незмізіепзіз іуро^гайа еТ Ьнгяа, 1770 г.). Для княжацкага тэатра былі надру-каваны «Камедыі» Уршулі Радзівіл (першае выданне выйшла ў Нясвіжы да сярэдзіны 1749 г., другое — у Жоўкве ў 1754 г.)244, а так-сама трагедыі нясвіжскага прафесара I. Ка-
Карэктурны экзэмпляр Нясвіжскага выдання вайсковых статугпаў ВКЛ з наклеенымі заўвагамі.
242 Акасіетіа \с<ігі^сгпо8сі [...] іазпіе о5*іесопетіі хігдосііі іе§отозсі МісЬа1о*і Кагітігго*і Апіопіетіі Ка<1гі*іПо\уі [...] осі 7.<Іе\уіпко\сапусЬ хоЬіе хігдесеті Іахкаті Кусегзкіеу Акасіетіу Кіезхуіезкіеу кайеіб*. К'іезхеіег, 1750.
243 Сіагупзкі А. Кагапіа па піебгіеіе саіедо гокп [...]. Ыіез\уіег, 1779.
244ўшікошіак В. 2 <1гіе]д\у сігнкагпі ІЧіе$*іезкіе] * XVIII *іекіі. 8. 125.
366
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Кі РеіЬготпу 7аГгсгу» Рггслгіегпсго ГЮМО } А $ Л’ I Е оЗІР'ІХ СОЛГ7’СГН '
X 1 А 2 Д Т іСНМОіСіО\Р
КАОгі'ХІЕСО’^
<і 7
V
^іГісІкіеті ё’а'гт, Гогчіп. Поюго'і' гаГісгугуі ЫОМ Хіагусу торапыіс оа чтккочі окгуіу Сау
С ф'гатГге »рс?пі ГсггагьЬопогочг рггеЬучпІ СоЗпіе «Ь'чгпа Гогніоіку гчгап рсГыі пы гуг*. ( л )
І’г/сго: гуІкош»і»сут дЯу йучн^сет йаір (і )
ЬІ'Ыгпіе.' 1’аіі ВоЛ.сЬ РсГніа. ку РеГоі рггуйаіе.
Н
Г>СЧ (сп тіссЬу ріепгкеті гпасггуг кк> чгуіісгу г
І*к » піеЛ< -аточгапу/ІіГогіі'ппсІкІгісЛгісгу-ІХісЗоІсРагій т сЬ/гегпое $ й'гіага га/гсгусопу, У г рісгчгігеті чг Ьігоріе піа кгагіс гхп;гкі 1 гопу.
Іссг па<3 го: і^Зу НегЬотпут ОК.ІЕМ Я»-ра ЬеЬа; (сггеЬа /
Оусгуйут гг^сігі г'чпагет/ сге§ок п:іі ро-' т
СаГу 8гім ХІА^Т НегЬсч'пе Кку-погу,
Лг ТКАВ
( л )Тп Гтіотаг, Геіт ’ІП-попіт СтГіі: роНпгТІ-ого -ф К. РоІоо: СіІЫЦллівГ’.'гмГ, Г.гого Сс': ІЛлоЫ Ка&уП,- (Іахіі. С О Ьпск сар: в-
«Ре/пга ріекпеу іак хнДус Іа.чк ріотіепіагт ясішн...».
Неравысіанне кнігі кс. Дунгоускага аб цубаіпворнай іко-не Багаробзіцы са Свержаня.
Гравіраваны герб і пачатак тзксту <на гербоуны клейнот князёў Радзівілвўв. Нясвіж, 1754 г.
тэнбрынта '.•Ргохпозс пасі ргохпоясіаші аЬо Тотазг РоцпсЦцк» (1755), «Зуогеа» (1758)245. Па даручэнні Міхала Казіміра Радзівіла ў 1754 г. быу выдадзены зборнік дакументаў, што захоўваліся ў няевіжскім архіве: «Агіукніу м'о)еппе...». У тым жа годзе друкар-ня выпусціла кнігу рэктара С вержанскай ба-зыльянскай семінарыі I. Ясткевіча «Поўня прыгожай як месяц...» — дапоўненае і пашы-ранае перавыданне кнігі свержанскага святара П. Дунгоўскага «Цуды і дабрадзейст-вы, атрыманыя пры цудатворным абразе Дзе-вы Марыі ў Свержані, у царкве унпаў» (Вільня, 1651 г.). Складальнік кніжкі прасіў пісьмова засведчыць атрымапыя ад Свер-жанскага абраза дабрадзействы і цуды роз-пых людзей — мясцовых і прыезджых, магна-таў і сяляп (сярод іншых наваг адзін лютэ-ранін, цырульнік з Міра Альбрыхт Шульц). Больш за дзесяць сведчанняў жанчын надпісаны «рукою ўласнай», што гаворыць пра нечакапа высокі працэнт адукаваных
жанчын у «глыбінцы» ВКЛ, і толькі ў адным выпадку стаіць такі подпіс: «Я. муж. добра то зпаючы замест жонкі маёй, якая пісьма пс ве-дае, рукою сваёй уласнай падпісваю» (цуда 20. яго сведчыць Барбара Авядоўская). Ітцыятарам выдання быў Міхал Радзівіл, якому цудагворны абраз дапамог пазбавіцца каменя ў нырках «велічынёй з фінікавую ко-стку». У гэтай кнізе змешчаны прыгожа гравіраваны абраз Свержанскай Маці Бос-кай, па тэхніцы выканання падобны да гра-вюрных партрэтаў членаў сям’і Радзівілаў працы Гірша Ляйбовіча246.
Адным з шэдэўраў нясвіжскага кнігадру-кавання стаў манументальны альбом партрэ-таў Радзівілаў. Большасць з іх выканаў (у тэхніцы медзярыту) з жываіпсных арыпна-лаў, што захоўваліся ў карціннай галерэі зам-ка, Гірша Ляйбовіч; хто быў укладальнік — невядома; магчыма, што сам гаспадар Нясвіжа Міхал Радзівіл «Рыбанька», які цп.авіўся псторыяй: «Іс.опез іаіппіае Ннсаііз
245 Барышев Г. П. Театраіьная ку.'іьтура Белорусснн XVIII века С. 35.
246 Ткачэнка М. I. Невядомая гравюра Маці Боскай Свержаньскай // Матэрыялы да 100-годдзя з дня нара джчння Міколы Шчакаціхіна 1896-1940. Мн.. 1996. С. 109—111
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
367
Касііуііііапае ех огі^іпаІіЬііз іп СахорЬуІасіо Огсііпаііопіз аЬ апіідпо зегуаііз рісілігіз іп5сгірТіопіЬіі5 Ьі5іогісо-§епеа1о§ісІ5, ех Носіі-тепііз аіітЬепіісіз сотрепсііозе аЬ аппо Уігдіпеі рагііз 1346 асі аппсіт 1758 (Іесііісіае. — ІМезУІыі, іп ЕуроёгарЬіа ргіуііе^іа-Та сііісаіі Касііуіііапа, Соііефі Зосіеіаііз }езіі, [1758]. — Р’. тах.». Гэтае выданне — неацэн-ная крыніца інфармацыі пра сдавутую маг-пацкую сям’ю247.
У друкарні быді ажыццёўдены і такія вялікія публікацыі, як праца Цырціўса Руфу-са «О гусііі і <1ге]асЬ Аіекзапсіга \Уіе1кіе§о» ў трох тамах. У 1769 г. выйшла з друку «ў Нясвіжы ў друкарні яго княскай міласьці Та-варыства Ісуса» грандыёзная праца рэктара Нясвіжскага езуіцкага навіцыята Марціна Кужанецкага — рыфмаваны пераказ Бібліі (Старога і Новага Запаветаў) — усяго больш
за 89 400 вершаў, 748 аркушаў памерам фоліо. Акрамя кніг Нясвіжская друкарня вы-давала ліставую графічную прадукцыю, у тым ліку карты. Да апошніх належыць выка-наная ў 1760-я гг. Гіршам Ляйбовічам пікта-графічная карта касцёлаў і манастыроў Літоўскай правінцыі ордэна бернардзінцаў. Малюнкі гэтай карты зараз — каштоўнае сведчанне аб тым, як выглядалі разбураныя пазней архітэктурныя помнікі248.
Ліквідацыя ордэна езуітаў (1773) адбыла-ся ў хуткі.м часе пасля таго, як Нясвіж быў за-няты рускім войскам (восень 1772 г.) і ў Пе-цярбург вывезлі бібліятэку, габелены, гарма-ты і іншыя каштоўнасці249. Друкарню расійскія войскі пе кранулі; за права распара-джацца ёю пачалі хадаіінічаць нясвіжскія дамініканцы, якія пасылалі ў сувязі з гэтай справай паслоў да князя Карла Радзівіла ў
242 Пасля авалодання Нясвіжа расійскім войскам медныя дошкі з партрэтамі Радзівілаў былі вывезены ў Пе-цярбург і перададзены ў Акадэмію мастацтваў. 3 іх у 1857 г. было зроблена невялікім накладам паўторнае вы-данне альбома партрэтаў Радзівілаў.
24« Баравы Р. В., Якімовіч Ю. А. Каштоўны дакумент на гісторыі беларускай графікі і архітэктуры XVIII ст. // Помнікі культуры: новыя адкрыцці. Мн., 1985. С. 113—122.
249 Ныколаев Н. В. Несвнжская бнблнотека князей Радзіівнлов // Кннга в Росснн XVIII — середнны XIX в.: Нз нсторкн Бнблнотекн Академіш наук. Л., 1989. С. 140—147.
«Реіпіа рі^кпеу іак хцггус Іа$к рготіетаті хшіаііі...».
Разгорт з гравіранай вы-явай с.вержань-скага вобраза Багародзіцы. Нясвіж, 1754 г.
368
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАРІ КНІГІ
Венецыю. Экс-езуіты. у прыватнаеці. прэ-фект Іеранім Гарабурда, супраціўдяліся, сцвярджаючы, што частка маёмасці друкарні купленая за іх гровіы. Некаторы час (да пры-быцця Карла Радзівіла ў Нясвіж у 1778 г.) яны працягван распараджацца друкарняй. Чым закончылася гэтая спрэчка. архіўныя крыншы не паведамляюць250. Друкарня пра-цягвала працаваць амаль да канца стагоддзя (да далучэння Нясвіжа да Расійскай імпе-рыі) Вядома, што ў ёй у 1781 г. была перавы-дадзена кніга аднаго з самых вялікіх супра-ціўнікаў Вальтэра — Францыска Нанота: «Жыццё і памылкі Вальтэра». Дадаткам да кнігі быў ліст папы Клеменса ХШ да аўтара, у якім рымскі пантыфік пісаў. што кніга ка-рысная і для тых, хто не чытаў Вальтэра (бо ўжо не захоча), і для тых, хто чытаў, бо паказ-вае шматлікія яго памылкі. Выданнем гэтай кніп Радзівілы закраналі, між іншым, Сапе-гаў, адзін з якіх (падканцлер Міхал Сапега) перакладаў Вальтэра (два яго пераклады вы-дадзеныя ў Вільні ў 1753 г.). Самым познім вядомым выданнем Нясвіжскай друкарні былі афішы, якія выйшлі 4 лістапада 1791 г. За іх князь Мацей Радзівіл заплаціў друкару Андрэю Маслоўскаму адзін злоты251.
Не ўсс друкарні XVIII ст. былі такімі доб-ра арганізаванымі і доўга жывучымі прад-прыемствамі, як акадэмічпая ці радзіві-лаўская нясвіжская. Некаторыя з іх праісна-валі нядоўга і вядомыя ўсяго па некалькіх выданнях.
ІІершы вальны сойм адбыўся ў Гродне ў канцы (снежні) 1678 г., а ўжо ў настуішым, 1679 г. Канетытуцыі сойма былі падрукавэны (44 аркушы фармату 20). У выхадных звест-ках па тытульным аркушы названа месца друку — Гродна і друкарня — «Суріз Міпап-іапіз». Грлдзенскі францысканекі манастыр (манаетыр мінарытаў) заснавапы на Заня-монні упіцкім старастам Яўстахам Курчам у 1635 г. Ніякага іншага выдання ці дакумен-
таў аб існаванні тут друкарні невядома. Па-дабепства шрыфтоў гродзенскага францыс-канскага выдання 1679 г. да шрыфтоў Вілеп-скай друкарні францысканцаў грунтуецца на гіпотэзе аб іым, што Канстытуцыі надрука-ваныя альбо ў Вільні, альбо ў Гродне, куды часова былі прывезены варштат і ішпыя пе-абходныя прылады.
Самая ранняя з вядомых бібліяірафіі кніг, надрукаваных ў Слоніме «іп Еуро^гаііа Зіопітепкі», датаваная 1777 г. Гінотэза К. Эс-трайхера аб тым, што ордэну дамініканцаў у гэты час належала (альбо знаходзілася пад іх наглядам) друкарня, не знаходзіць падцверд-жання.
Ёсць яшчэ тры слонімскія кшгі, а таксэма лібрэта опер, што былі пастаўлены ў Слонім-скім тэатры (без паказання месца выдаппя). Выйшлі яны паміж 1778 і 1782 гг. і ў выхад-ных звестках выдаўцом называюць сло-німскага старасту, гетмана Вялікага Княствэ Літоўскага Міхаіла Апнскага. Гэта пад-ручнік — «Кніжка для моладзі» (Кзіцхка йіа пііобгі, 1778 г.); «Копсіус)а Зіапоху» (1781); «Мос зміага» (1782)252.
Размяшчалася друкарня ў слонімскім па-лацы Апнскіх. 3 часопіса «Эгіеппік Напсі-1о\уу», які перыядычна выдаваўся ў Вільні, вядома, што шрыфты слонімская друкарпя купіла ў ліцейш Пятра Завадскага ў Вільні: «схаластыкі малой на 3 аркушы» і «курсіва на 1.5 аркуша».
У адным з самых вялікіх у Вялікім Княст-ве Літоўскім категіуме. які езуіты адчынілі ў Пінскуў 1717 г., акрамя школ была друкарня, шго працавала, верагодна, ад 1729 да 1743 г.
У Пінскай друкарні ў 1743 г. былі перавы-дадзены «Кагапіа о зіесітіц закгатепІасЬ» Пятра Скаргі253. Унікальны паасобпік гэтай кніп з паведамленнем на тытульным арку-шы, што янэ надрукавана ў Пінску, захоўва-еццаў Нацыяналыіай бібліятэцы Беларусі.
250 Камеска-Сгусгок'а А. і іп. Ііпікаг/е Захупе) Роізкі о<1 XV <1о XVIII хуіекп. 2. 5. 8. 216—217.
251 ІЬібет. 8. 217
252 Цэханавецкі .4. Міхаіл Казімір Агінскі і яго «с.ядзіба музаў» у Слоніме.
253 Кт>еска-Сгус2гта <4. і іп. Пгпкагге ёау/пеі Роккі осі XV <1о XVIII хсіекн. 2. 5. 8. 230. Самайлюк Т. Друкарня езуітаў у Пінску // Спадчына. 2003. №4/5. С. 96-99
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
369
ПЕРАПЛЕТНЫХ СПРАУ МАМСТРЫ
Развіццё кнігавытворчасці нарадзіла не-калькі нрафесійных груп людзей, якія слу-жылі галоўным чынам кніжнай справе. Акра-мя друкароў сюды ўваходзілі пераплётчыкі і мастакі-гравёры. Значная частка сталічных (віленскіх) пераплётчыкаў была аб’яднана ў цэх. У чэрвепі 1664 г„ па просьбе старэіішын віленскага цэха Эльяша фон Тыля і Казіміра Вяжбоўскага кароль і вяліьі князь Ян Казімір падаў цэху новы прывілей замест та-го, што загіпуў пад час Маскоўскай вайны ў 1655 г. Праз восем месяцаў быў зацверджаны новы статут. Усе члены («браты») павіпны рэгулярна збірацца на малебен і сумесна ўтрымліваць святара ў цэхавым касцёле ев. Ссбасцяна. 3 гэтага вынікае, што членам цэ-ха мог быць голькі каталік. Нябожчыкаў — членаў цэха хавалі на віленскіх бернар-дзінскіх могілках. Майсгру дазвалялася мець не больш за трох падмайстраў. Быў у статуце пераплётнага цэха пункт, накіраваны су-нраць канкурэнтаў: «Калі чужы пераплётчык з другога горада.. прывязе ў Вільню перанле-ценыя кнігі і тайна прадасць іх бібліяфілам, зрабіўшы шкоду каралеўскай казне і цэху, то старастам цэха дазватясцца кніп тыя забраць і аддаць палову гораду. палову цэху». Аднак замацаваць падобную манаполію на практы-цы было вельмі цяжка, бо горад не падлягаў адзінай юрысдыкцыі. Згодна з новым прывілеем віленскаму цэху (атрымапы 12 красавіка 1676 г.), асабістыя экапамічныя інтарэсы пераплётчыкаў былі цесна звяза-ныя з палітычнымі і ідэалапчпымі інтарэсамі ўлад і царквы254. Падмайстры абавязвааіся прад'яўляць пасведчанне аб паходжанні і ве-равызнанні. Ерэтыкам і іудзеям забараняла-ся пераплятаць кнігі і мець кніжныя склады. Знойдзены ў іх інструмент падлягаў канфіскацыі. Гэта была прафссійна-всравыз-наўчая дыскрымінацыя.
Сёння мы можам назваць імёны 23 пера-плётчыкаў другой паловы XVII ст. Вось іх кароткія біяграфіі255.
1. Анушкевіч Яп. У 1678—1689 гг.упаміна-ецца ў кнігах віленскага магістрата як ганд-ляр кнігамі. 23 снежня 1679 г. інтралігатар Ян Анушкевіч скардзіцца ў магістрат на пе-
раплётчыкаў Я Вяжбоўскага і Э. Тыля, што яны схавалі прывілей цэха пераплётчыкаў.
2. Бесэль Стацівус. У 1687 г. у Вільню пры-ехаў з Любека пераплётчык С. Бесэль.
3. Вяжбоўскі Казімір. 22 кастрычніка 1663 г. віленскае грамадзянства прыняў кра-каўскі пераплётчык Казімір Вяжбоўскі. У тым жа годзе ён купіў каменны дом намерла-га пераплётчыка М. Пенкальскага. У 1655 г. К. Вяжбоўскі запісаны ў кнігах магістрата як старэйшы цэха пераплётчыкаў. 21 ліпсня 1666 г. складзены воіпс маёмасці памерлага пераплётчыка К. Вяжбоўскага. 7 кастрычніка 1666 г. у судовых кнігах сустракаецца проз-вппча В. Пяткевіч — удавы К. Вяжбоўскага.
4. Вяжбоўскі Ян. 23 снежня 1679 г. старшы цэха пераплётчыкаў Ян Вяжбоўскі абвінава-чаны ў тым, ііпо разам з Э. Тылем узяў з цэ-хавай скрынкі нрывілей і схаваў яго. 8 чэрве-ня 1684 г. у кнізе войта занісана скарга, што пераплётчык Ян Вяжбоўскі (названы Іоаппез ДоверЬнз...) б’е свайго падмайстра X. Овінге-ра. У 1686 г. варшаўскі купец А. Менчыцкі патрабуе нраз віленскі магістрат, каб пера-плётчык Ян Вяжбоўскі вярнуў пазыку. У 1699 г. ён ад імя цэха скардзіцца на купца Ба-рысевіча, што той. не будучы пераплётчыкам, гандлюе кнігамі. У 1705 г. упамінаецца як віленскі «ЬіЫіороІа», у 1706 г. распісаўся як сведка на вяселлі віленскага пераплётчыка Я. Капа.
5. Гладзіс Мацеп. У 1645 г. у Кракаў для практыкі прыехаў віленскі вучань-пераплёт-чык Мацей Гладзіс.
6 Грыгаровіч Андрэй. У 1666 г. браў удзел у апісанні маёмасш памерлага віленскага пе-раплётчыка М. Вяжбоўскага. 1 чэрвеня 1672 г. быў складзены інвентар маёмасці па-мерлага пераплёічыка Андрэя Грыгаровіча. Жыў у доме купца М. Гроса. Быў жанаты на Р. Браўчанцы.
7. Дубялевіч Мацей. У 1641 г. у Кракаў да пераплётчыкаў I. Моленда і I. Барычковіча прыбыў на практыку пераплётчык-падмай-стар Мацей Дубялевіч з Вільны.
8. Заянчкоўскі Лаўрэн. У 1665 г. у кні.зе магістрата фігуруе як старшы цэха пераплёт-чыкаў. Памёр 20 студзеня 1681 г.; у актах
254 У наш час пергаменны арыіінал нрывілея захоўваецца ў бібліятэцы Лкадэмн навук Летувы (/авд Н. Регратепіц каіаіо^ач. Уііпінз, 1980. № 1012).
235 Паводле Э. Лауцявічуса (Еаксенісшз Е. Кпудц ігіытаі БіеШУоз ЬіЫюСекозё), з некаторымі дадаткамі,
370
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
упамінаецца В. Пянцкевіч, удава памердага віленскага пераплётчыка Лаўрэна (Лорэнца) Заянчкоўскага.
9. Кап Ян (Іоаппез Карре). Віленскі пера-плётчык. У 1680 г. ажаніўся з М. Кецерын. У 1689 г. ажаніўся другі раз, з Аленай Рэйман, і ў гэтым жа годзе яны хрысцілі дзіця. У 1705 г. ажаніўся трэці раз з Рэбусцін; як сведкі пры гэтым акце падпісаліся віленскія пераплёт-чыкі Зэйдэль і Вяжбоўскі.
10. Маркевіч Міхал. У 1643 г. жыхар Вільні, меў свой дом, пабудаваны на цар-коўнай зямлі.
11. Овінгер Хрысціян. У чэрвені 1684 г. цэх пераплётчыкаў разглядаў справу аб тым, што старшыня цэха Я. Вяжбоўскі жорстка абыходзіцца з падмайстрам X. Овінгерам, ця-гае яго за валасы і б’е.
12. Пенкальскі Марціп. Быў членам вілен-скага цэха пераплётчыкаў. У 1655 г. з’ехаў на Жмудзь, дзе і памёр. 29 лютага 1663 г. у кнігах магістрата запісана: «АпазСагіа...» Жонка яго вярнулася ў Вільню, аднавіла пе-раплётную майстэрню ва ўласным мурава-ным доме на вуліцы Св. Яна. 24 сакавіка 1667 г. складзены інвентар майстэрні, прыс-тасаванняў і кніг у лаўцы.
13. Пенкальскі Сымон. У 1663 г. запісаны ў кнігах віленскага магістрата як «ЬіЫіороІа Уііпепзіз». Хутчэй за ўсё — сын Марціна Пен-кальскага. У 1671 г. жыў у мураваным доме на царкоўнай зямлі.
14. Пракаповіч Лявон. У 1677 г. пераплёт-чык Лявон Пракаповіч разам з жонкай Даро-тай скардзіліся на пераплётчыка Я. Вяж-боўскага, што той прыйшоў да іх у хату, біўся. сварыўся, называў злодзеямі і г. д. Майстэр-ня Л. Пракаповіча была ў доме Каткевіча.
15. Пуш Георгі. 30 мая 1684 г. віленскі пе-раплётчык Вяжбоўскі абвінавачваецца ў тым, што крыўдзіць свайго падмайстра Г. Пу-ша. У 1709 г. у кнігах магістрата запісаны як сведка пераплётчык Якуб Пуш. Хутчэй за ўсё гэта той самы чалавек, толькі ў адным выпад-ку няправільна запісана яго імя.
16. Тыль Эльяш. У 1642 г. з Каматау (Бельгія) у Кракаў прыехаў на практыку пад-майстар Э. Тыль, працаваў у кракаўскага пе-раплётчыка Моленда. У Вільні пасяліўся ка-ля 1650 г., гандляваў кнігамі і іншымі рэчамі, быў пераплётчыкам. У 1657 г. у кнізе вілен-скага магістрата запісана, што 20 красавіка грамадзянін Эльяш Тыль судзіўся з-за куп-ленай у бургамістра каноплі. У 1664 г. ён жыў у Кёнігсбергу, гандляваў кнігамі і віном. Паз-ней вярнуўся ў Вільню, працягваў гандля-
ваць кнігамі. Пад 1668 г. запісана, што ў Вільні памёр «ЕІіаз ТЬіІІ...».
17. Тыль Эльяш (малодшы). Каля 1665 г. вядомы ў Вільні кнігагандляр і пераплётчык, які называў сябе «Еііа уоп ТЬіІІеп». Хутчэй за ўсё гэта быў сын Э. Тыля. У 1677 г. ён абвіна-вачаны ў тым, што наняў людзей і паслаў іх збіць сваіх канкурэнтаў. Новы судовы працэс адбыўся ў 1681 г. Э. Тыля, які названы ганд-ляром і пераплётчыкам, абвінавацілі ў тым, што ён не заплаціў за купленыя скуры аленяў ігумену ў Неманчыне. У 1679 г. ён абвінавач-ваецца ў тым, што, будучы старшынёй цэха пераплётчыкаў, узяў са скрынкі цэхавы прывілей і схаваў яго. У 1680 г. разлічыўся за кнігі, што купіў у гданьскага гандляра Фор-стэра. Віленскі пераплётчык Э. Тыль памёр 2 лютага 1683 г. 26 сакавіка 1683 г. была апіса-на яго маёмасць: асабістыя р.эчы, пераплеце-ныя і непераплеценыя кнігі, папера вілен-скай вытворчасці, скура і пергамен для пе-раплёту, пераплётнае абсталяванне.
18. Ховель Горвард (СогЬагсі чап Ночеі). У 1665 г. працаваў у Вільні пераплётчыкам.
19. Харанжэвіч Францыск. 3 лютага 1681 г. у кнізе віленскага войта запісана скарга, у якой грамадзянін Вільні. пераплётчык Ха-ранжэвіч, што жыве ў доме Медзекшы на Янавай вуліцы, абвінавачваецца ў п'янстве, арганізацыі боек і сварак.
20. Швеер Маціас. У 1690 г. браў удзел у складанні тэстамента віленскага гандляра Даніэля Фортэля. У 1696 г. атрымаў узнага-роду за пераплеценыя для віленскага магістрата кнігі. У 1702 г. прызнаны апеку-ном непаўналетняга I Фортэля.
21. Свейгер Натан. 5 лістапада 1674 г. пры-быў у сталіцу і прыняў віленскае грамадзян-ства.
22. Шнюдэль Фердынанд (Еегбіпапсіцз 8п(с1е1). У кнізе памерлых брацтва св. Мар-ціна запісана, што 25 ліпеня 1679 г. спачыў віленскі пераплётчык Ф. Шнюдэль.
23. Штэнер Іаан. У 1687 г. працаваў у Вільні як падмайстар пераплётнай справы.
У XVIII ст. колькасць пераплётчыкаў па-вялічылася, але не на шмат. Сталыя заказы на пераплётныя работы давалі толькі дзяр-жаўныя ўстановы і двары буйных магнатаў, пераплётныя майстэрні дзейнічалі пры дру-карнях. Так, у Віленскім манастыры св. Тройцы пры друкарні была пераплётная май-стэрня, у якой меліся гры прэсы: два драўля-ныя і адзін з жалезнымі шрубамі, таксама 20 «бронзавых штук да штэмпелявання», брон-завыя літары, матэрыялы для працы з зола-
КУЛЫУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАН
371
там і іншы неабходны рыштунак (гэблікі, напільнікі, малыя і вялікія малаткі, жалезная лінейка, цыркуль, нажніцы, падушка для зо-лата, «зуб для паліравання золата» і медзяны тыгель для гатавання клею256.
Існавала канкурэнцыя: каб пракарміцца, пераплётчыкі часта працавалі як карда-нажнікі, футаральшчыкі і да т. п. Дамова паміж Гродзенскай друкарняй і купцом I. Гу-баравым на выданне ў 1781 г. Псалтыра ў спе-цыяльным пункце фіксавала, што пераплёт у кошт друку не ўваходзіць, але калі Губараў захоча мець кнігі ў пераплёце, ён заплаціць за гэта асобна257. Пры выкананні багатых абкла-даў пераплётчыкі супрацоўнічалі з залата-рамі — пра гэта сведчаць не толькі абклады новавыдадзеных літургічных (як касцель-ных, так і царкоўных) кніг, але і аднаўленне пераплётаў на старых кнігах. Прыкладам апошняга можа быць аксамітны пераплёт Евангелля XVI ст. з Галынскай царквы са
срэбнымі навугольнікамі і срэбнай планкет-кай са сцэнай Укрыжавання ў цэнтры верх-няй дошкі. Прыпіска на ўнутраным баку верхняй дошкі пераплёту паведамляе: «Сня кнпга евангелія Хрнстова оправлена коштом побожнаго человека іменем Грнгорія Конец-кого до церкве Голынское заложенія светой велпкомученішы Парасковен нарнцаемыя Пяткп, на честь п хвалу Богу в Тронцн еднно-му, ему слава п держава во векн амннь. Лета от нароженія сына Божія 1713 месеца мая 14 дня»258. Залатары ж былі выканаўцамі ад-мысловых штэмпеляў, пры дапамозе якіх пе-раплётчык наносіў на скуру абкладу арна-менты, малюнкі, надпісы (у тым ліку і кірылічныя, пра што сведчыць пераплёт По-снай Трыёдзі з Тыкоцінскай царквы, на якім выціснута «Тріодь постная року Божія...»)259. Часам залатару заказвалі толькі зашпількі; яны з’яўляюцца самастойнымі высокамас-тацкімі творамі, якія выдатна ўпрыгожваюць
236 Архіў СІІбФІРГ. Ф. 52. Доброхотов. Воп. 1. М 297. Арк. 14.
257}аго5ге«'ісг-Ріеге.чІа!('сеа. 7. Зсаго'ліегсу XV Роксе і ісЬ кзі^ді. 8. 89.
238 Добрянскіій Ф. Н. Опнсанне рукопнсей Внленской публнчной бнблнотекп... № 37.
259 Тамсама. № 221.
Шауковы пвраялёт падарункавага (для расійскай імператрыцы Кацярыны II) выдання.
Вільня, XVIII ст.
372
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
скураны пераплёт. Прыкладам могуць быць фігурныя зашпількі кніг, пераплеценых для бібліятэкі Канстанцыі Сапегі з Радзівілаў: манарх з дзяржавай і скіпетрам (на кнізе «Ёіііа пеЬіезка... АУузЕахуіопа рггег ре\упе§о Оуса 2акопц 8. В. XV. Орасідуа ЗцргазЬкіейо». Зцргаьі, 1721 г.), фігура чалавека, які моліцца (на кнізе К. Любамірскай «Кгоікіе геЬгапіе Вогпе§о ЫаЬогепзідуа...». \Уагзга\уа, 1724 г.), выявы грыфонаў (на кнізе К. Любамірскай «Кгоікіе геЬгапіе Когпе§о...», 1730 г.) і інш.
Найбольш пераплётчыкаў па-рапейшаму працавала ў Вільні. У 1756 г. віленскі магістрат перарэгістраваў членаў цэха пера-плётчыкаў — на той час у ім было 9 майстроў: Бабрыцкі Сымон, Бацэвіч Захар, Вінча Міхаіл, Дубінскі Іосіф, Літвіновіч Казімір, Очан Ян, Патахоўскі Якуб, Савіцкі Войцэх, Эйзенкрэмер Хрысціяп Якуб.
Некаторыя пераходзілі з цэха на службу да магнатаў, як гэта зрабіў, напрыклад, Якуб Па-тахоўскі: у 1778 г. ён перайшоў у двор Радзі-вілаў. Некаторыя займаліся гандлёвымі апе-рацыямі і маглі збанкрутаваць, як гэтаздары-лася з Хрысціянам Якубам Эйзенкрэмерам; у яго ў 1772 г. з-за доўгу апісана маёмасць, а ў 1773 г„ ужо пасля смерці «бібліяполы», крэ-дыторы патрабавалі дзяліць маёмасць. Калі да 9 майстроў дадаць яшчэ як мінімум 9 пад-майстраў (па адным на кожнага майстра), то лічба прафесійна занятых пераплётнай спра-вай у сталіцы ВКЛ у гэты час дасягае 18—20; нешматлікія захаваныя архіўныя дакументы дазваляюць сёння гаварыць пра 69 пераплёт-чыкаў XVIII ст.260
1. Аўшэвіч Ілля. Ковенскі габрэй-інтра-лігатар у 1795 г. пераплятаў кнігі для ковен-скага магістрата.
2. Алыпэўскі Дамінік. У кнігах хрышчэння і вянчання прыходу св. Япа на Зарэччы ў 1711—1739 гг. некалькі разоў запісаны як хросны бацька і сведка. У 1721 і 1724 гг. ён фігуруе як пераплётчык, які плаціць падатак віленскаму магістрату.
3. Анташэўскі Андрэй. У 1721 г. плаціў па-даткі віленскаму магістрату. У 1722 г. за-рэгістраваны ў магістраце як дзейны пера-плётчык; працаваў і ў 1724 г.
4. Астравіцкі Габрыэль. У 1795 г. жыў у Вільні, на вуліцы св. Яна. 33 гады, халасты, прыбыў з Радама (Польшча). У 1805 г. жыў ў так званай Кардыналіі насупраць касцёла св. Яна.
5. Астроўскі Ян. Працаваў у Вільні ў 1769 г„ член цэха пераплётчыкаў.
6. Бабрыцкі Сымон. У 1747 г. працаваў і плаціў падатак. У 1756 г. зарэгістравапы магістратам як член цэха пераплётчыкаў.
7. Багрыноўскі. Некаторыя магнаты мелі сваіх пераплётчыкаў; часта тыя не толькі пе-рапляталі кнігі, але і выконвалі працу фута-ралыпчыка. Багрыноўскі быў пераплётчыкам у Радзівілаў. Ён працаваў у Слуцку і ў Бялай. У 1738 г. Багрыноўскаму з Бялай у Слуцк былі адпраўлены розная папера і кардон «для вырабу лялек для князёўны». У тым жа годзе ў Слуцк быў пасланы кардон і папера, «каб пераплесці кнігі для князёўны». У 1742 г. у Слуцку ён атрымаў з княжацкага склада па-перу «для вырабу форм». У 1743 г. з княжац-кага склада ў Бялай паслалі ў Слуцк 50 лібр простай паперы «для вырабу каробачак». У 1754 г. слуцкі пераплётчык Багрыноўскі пра-цаваў у маёнтку Бяла і ўзяў з княскага скла-да гданьскі кардон для пераплёту кніг.
8. Бацэвіч Іосіф. У кнізе віленскага ма-гістрата за 1718 г. упамінаецца як «ііПгоІфа-іог кьіц§ ггушзкісЬ». У 1722 г. запісаны ў магістраце як дзейны пераплётчык. У 1727— 1729 гг. пераплятаў кнігі для віленскага магістрата.
9. Бацэвіч Захар. У 1742—1745 гт. фігуруе ў кнігах віленскага магістрата як старшы цэ-ха пераплётчыкаў. 28 сакавіка 1743 г. ён даў паруку за пераплётчыка М. Вінчу, калі той прымаў віленскае грамадзянства. 3 студзеня 1760 г. даваў паруку за пераплётчыка С. Ян-коўскага, калі той прымаў віленскае грама-дзянства. У 1768 г. у магістраце прымаў пры-сягу як старэйшы цэха пераплётчыкаў. У 1769 г. падпісаўся пад вопісам маёмасці пе-раплётчыка Мельхеровіча.
10. Башкевіч Марцін. Родам з Барапавічаў. Доўгі час працаваў пераплётчыкам у Гродне, адкуль 17 мая 1764 г. перабраўся ў Вільню.
11. Бекенштэйн Абрам. У 1722 г. зарэ-гістраваны як дзейны пераплётчык. У 1733 г. плаціў падатак 2 злотых. У тым жа годзе пе-раплёў для віленскага магістрата том Вар-шаўскіх Канстытуцый і атрымаў за працу 5 злотых.
12. Бурнелевіч Пётр. Пераплётчык з Пу-няў, пераехаў у Вільню ў сакавіку 1770 г.
13. Буткевіч Марцін (1724—1795). Пера-плётчык, прыхаджанін ві.іенскага сабора св. Яна.
260 Паводле Э. Лаўцявічуса, з дадаткамі аўтара.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
373
14. Буцэвіч Іаан. У 1717 г. прыняў прысягу ў віленскім магістраце як старшы цэха пера-плётчыкаў (ЬіЫіороІа зец сошрасіог ІіЬгогшп).
15. Вінча Міхаіл. 28 сакавіка 1743 г. пры-няў віленскае грамадзянства, паручыўся за яго 3. Бацэвіч. У 1739 і 1743 гг. запісаны ў кнігах хрышчэння прыходу св. Яна як хрос-ны бацька, у 1745—1746 гг. — як старэйшы цэха пераплётчыкаў. У 1756 г. зарэгістравапы як член цэха пераплётчыкаў. 23 лістапада 1758 г. памёр, пахаваны ў Вільні, на бер-пардзінскіх могілках.
16. Вайноўскі Яп. У 1727—1729 гг. пера-плятаў кнігі для віленскага магістрата.
17. Вільбутовіч Ян. У 1721 г. плаціў па-даткі віленскаму магістрату як пераплётчык. Фігуруе як пераплётчык у кнігах віленскага магістрата ў 1722 і 1724 гг. У 1730 г. запісаны ў кнігах касцёла св. Яна як хросны бацька.
18. Галахоўскі Антон. У 1722 і 1724 гг. за-рэгістраваны ў віленскім магістраце як ганд-ляр кнігамі.
19. Гладкоўскі Войцэх. У 1750 г. працаваў у Вільні пераплётчыкам-падмайстрам.
20. Дубінскі Іосіф. Нарадзіўся ў 1704 г. У 1746 г. закончыў навуку і стаў віленскім пе-раплётчыкам (та^ізіег іпігоіі^аіогцз), М. Вінча выдаў яму пасведчанне. У 1756 г. за-рэгістраваны ў віленскім магістраце як член цэха пераплётчыкаў. Памёр у 1769 г„ пахава-ны на віленскіх бернардзінскіх могілках.
21. Дубіцкі Тадэвуш. У 1772 г. віленскае грамадзянства прыняў пераплётчык, выха-дзец з Жмудзі Тадэвуш Дубіцкі. Фігуруе ў паперах віленскага магістрата ў красавіку 1779 г.
22. Дынкевіч Сымон. У 1795 г. у Вільні, на вуліцы св. Яна, у доме Станкевіча жыў пе-раплётчык Сымон Дынкевіч (непісьменны), 31 год, жанаты на К. Шылкевіч з Ашмянаў.
23. Жур Мікалай. У 1711 г. фігуруе ў кнігах магістрата як кнігагапдляр і пераплётчык. У 1712 г. ён атрымліваў грошы ад магістратаза пераплеценыя кнігі. У тым жа годзе М. Жур судзіўся з віленскім пераплётчыкам Ф. Сей-дэлем. У 1717 г. ён прымае прысягу ў магістраце як старэйшы цэха пераплётчыкаў У 1724 г. судзіўся з габрэямі-пераплётчы-камі. У 1726 г„ даючы паказанні ў магістраце, сцвярджаў, што жыве ў Вільні больш за 30 га-доў. У 1726 г. фігуруе як кнігагандляр і сень-ёр віленскага пратэстанцкага збору. У 1714— 1730-я гг. у кнізе хрышчэнняў прыходу св. Яна некалькі разоў запісаны як хросны баць-ка. У 1748 г. пад час вялікага пажару ў Вільні згарэла яго лаўка з нямецкімі кнігамі.
М. Жур быў заможны чалавек і не толькі гандляваў, але і даваў пазыку. Напрыклад, Сапегі, калі заклалі за пазыку срэбра, у 1735 г. заплацілі яму 80 злотых працэнтаў. У 1747 г. дзейнічала пераплётная майстэрня ўдавы М. Жура.
24. Ісаковіч Натан. У 1722 г. зарэгістрава-ны ў магістраце як віленскі габрэй-пераплёт-чык.
25. Йохер Бенядыкт. 20 чэрвеня 1778 г. віленскае грамадзянства прыняў пераплёт-чык Бенядыкт Йохер, які прыбыў з Варміі.
26. Йохер Леанард. У 1790 г. віленскае гра-мадзянства прыняў «ЬіЫіороіа» Леанард Йохер, які прыбыў з Баварыі.
27. Канцэвіч Дамінік. У 1750 г. унесены ў спіс віленскіх пераплётчыкаў.
28. Каспаровіч Васіль. У 1750 г. у кнігах прыходу св. Яна запісаны як хросны бацька.
Магілёўскі пера-плёт за знакам пазнейшай рэстаўрацыі (рамонту). XVIII ст.
374
ГІСТОРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНІГІ
29. Каспаровіч. У спісе віленскіх пераплёт-чыкаў у 1750 г. упамянуты Каспаровіч. Хут-чэй за ўсё гэта Ян, сын пераплётчыка Васіля Каспаровіча.
30. Каштэль Генрых. У 1702 г. у кнізе віленскага магістрата запісаны як пераплёт-чык.
31. Клекер. У 1740 — 1748 гг. да цэха пе-раплётчыкаў належаў майстар Клекер.
32. Конскі Станіслаў Ян. Як пераплётчык працаваў ў Вільні ў 1769 г. Называўся «ЫЬ-Ііороіа Уііпепзі»; дакументы ўпамінаюць і яго жонку Ганну.
33. Кракевіч Юрый. У кнізе вілепскага магістрата за 1721 г. упаміпаецца «ЬіЫіороІа Уііпепзі» Юрый Кракевіч.
34. Крафэрт Готфрыд. Прыбыў з Прусіі і 12 кастрычніка 1746 г. атрымаў віленскае грамадзянства. У 1748 г. прыняты ў цэх віленскіх пераплётчыкаў.
35. Кундуз Ян Карл. 5 лістапада 1761 г. ажаніўся і прыняў віленскае грамадзянства жыхар Коўны, пераплётчык Я. К. Кундуз. У 1761 г. ён абраны за старэйшага віленскім цэ-хам пераплётчыкаў.
36. Кшымоўскі Феліцыян. 27 лютага 1757 г. віленскае грамадзянства прыняў пе-раплётчык Феліцыян Кшымоўскі, які пры-быў з Прусіі.
37. Літвіновіч Казімір. У 1746 г. працаваў у Вільні як пераплётчык-падмайстар. У 1756 г. зарэгістраваны ў віленскім магістраце як член цэха пераплётчыкаў.
38. Міцкевіч Тадэвуш. У 1786 г. у кнізе запісаў хрышчэнняў віленскага прыхода св. Яна запісаны як сведка пераплётчык Тадэ-вуш Міцкевіч.
39. Маркевіч Тамаш. У 1795 г. у Вільні жыў кнігагандляр і пераплётчык Т. Маркевіч, па-мёр у 1806 г.
40. Мейрым. Пераплётчык, плаціў падатак у Гродне ў жніўні 1794 г.261
41. Мельхеровіч Кацярына. Удава вілен-скага кнігагандляра і пераплётчыка. Пасля яе смерці кніжная лаўка перайшла да дачкі Ган-ны, якая ў 1760 г. выйшла замуж за С. Ян-коўскага.
42. Очан Ян. У 1756 г. запісаны як член віленскага цэха пераплётчыкаў.
43. Палахоўскі Ян. У 1721 г. у кнігах вілен-скага магістрата запісаны як кнігагандляр. У 1722 г. плаціў падатак як пераплётчык.
44. Патахоўскі Якуб. У 1756 г. зарэгістра-ваны ў віленскім магістраце як член цэха пе-
раплётчыкаў. У 1777—1778 гг. жыў у двары Радзівілаў.
45. Прахневіч Карл. У 1795 г. працаваў у Вільні як падмайстар Уланоўскага. У 1798 г. працаваў самастойна.
46. Пукшта Людвік. 4 красавіка 1772 г. віленскае грамадзянства прыняў пераплёт-чык з Гродна.
47. Пукшта Ігнат. Сын Людвіка Пукшты. Працаваў падмайстрам-пераплётчыкам у 1798 г.
48. Пукшта Юзэф. Сын Людвіка Пукшты. Працаваў падмайстрам-пераплётчыкам у 1798 г.
49. Пшэгалінскі Віктар 15 лютага 1754 г. атрымаў віленскае грамадзянства.
50. Рагоўскі Іосіф. 1783 г.
51. Рачынскі Пётр. У чэрвені 1726 г. віленскі пераплётчык падаў у магістрат скар-гу адносна не вернутай яму грашовай пазыкі.
52. Савіцкі Войцэх. У 1756 г. у віленскім магістраце зарэгістраваны як член цэха пе-раплётчыкаў. 9 сакавіка 1769 г. памерла ва ўзросце 50 гадоў і пахавана на бернардзінскіх могілках Савіцкая, жонка пераплётчыка.
53. Сэйдэль Фердынанд. 16 лютага 1711 г. «ЫЫіороІа Уііпепзіз» Ф. Сэйдэль ажаніўся з А. Цэлін. У 1712—1713 гг. ён удзельнічаў у судовых працэсах.
54. Сяняўскі Антоні. Запісаны ў кнізе вілепскага магістрата за 1750 г.
55. Сакалоўскі Клеменс. У спісе жыхароў Вільні за 1795 г. значыцца Клеменс Сака-лоўскі, 40 гадоў, які прыбыў з Галіцыі. Жыў з жонкай (яна родам з Вільні) і дзецьмі пры манастыры піяраў.
56. Слупецкі Марцін. У 1746 г. працаваў падмайстрам пераплётчыка ў Вільні.
57. Стажынскі Іосіф. У кнізе метрык віленскага касцёла бернардзінцаў запісана, што 16 чэрвеня 1783 г. памёр кнігагандляр Іосіф Стажынскі і пахаваны ў склепе капліцы св. Міхала.
58. Стажынскі Тамаш. Займаўся пераплё-там, гандлем кнігамі, у 1744 г., купіўшы лес, ганяў яго плытамі ў Кёнігсберг. У 1751 г. магістрат разглядаў справу «бібліяполы» Та-мажда Стажынскага, які пабіў Мацкевіча, справа дайшла да ваяводы. У 1748 г. ў Вільні згарэла яго кнігарня.
59. Стэфановіч Антоній. У спісе жыхароў Вільні за 1795 г. запісаны як пераплётчык, 32 гадоў, пражываў на вуліцы Спаса, дом 16. Быў жанаты з Р. Жукоўскай з Ліды.
261 Сгосіпо XVIII хуіекіі. 8. 117
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
375
60. Тшэпулькоўскі Міхаіл. У 1750 г. запіса-ны ў кнігах віленскага магістрата як член цэ-ха пераплётчыкаў.
61. Уланоўскі Антоні. У 1795 г. у спісе жы-хароў Вільні запісана, што пераплётчык А. Уланоўскі, 28 гадоў, шляхціц з Гродзенскага павета, жанаты з К. Яблонскай, жыў у доме Фрэберта на Вялікай вуліцы.
62. Федаровіч Якуб. У 1795 г. у кнізе магістрата запісаны грамадзянін Вільні пе-раплётчык Якуб Федаровіч, шляхціц з Аш-мянскага павета, 32 гады. жанаты з М. Ян-коўскай, жыве на гарадской зямлі за Замка-вай брамай.
63. Эйзенкрэмер Хрысціян Якуб. 20 мая 1748 г. атрымаў віленскае грамадзянства, у тым жа годзе прыняты ў цэх пераплётчыкаў. У 1756 г. зарэгістраваны ў віленскім магі-страце як член цэха пераплётчыкаў. У 1773 г. крэдыторы патрабавалі апісаць маёмасць ужо памерлага віленскага «бібліяполы».
64. Эльяшэвіч Вульф. У 1722 г. зарэгістра-ваны ў віленскім магістраце як пераплётчык. Працаваў і ў 1724 г.
65. Яворскі Сымон. У 1746 г. працаваў у Вільні як пераплётчык.
66. Якубовіч Іцко (Іцко Малы). У 1722 г. зарэгістраваны як габрэй-пераплётчык.
67. Ян. У падканцлера ВКЛ Міхала Сапегі працаваў пераплётчык і футаралыпчык Ян. Грошы яму выплочваліся, верагодна, за зроб-леную працу, бо штомесяц ён атрымліваў ад 6 да 12 злотых. Магчыма, што гэты пераплёт-чык жыў у юрыс.дыцы Сапегаў і не быў чле-нам цэха.
68. Янкоўскі Сымон. У 1746 г. працаваў у Вільні як пераплётчык.
69. Янкоўскі Станіслаў. У 1760 г. пераплёт-чык з Гродна Станіслаў Янкоўскі прыняў віленскае грамадзянства. За яго паручыўся 3. Буцэвіч. 29 снежня С. Янкоўскі ажаніўся з дачкой кнігагандляра і пераплётчыка Мель-херовіча Ганнай. Перад тым Станіслаў Ян-коўскі быў агентам Мельхеровіча, ездзіў па ўсім Вялікім Княстве і прадаваў кнігі. У 1769 г. Іп1го1і§а1ог Станіслаў Янкоўскі меў грашовыя справы ў судзе.
Звестак пра магілёўскіх і аршанскіх пера-плётчыкаў у нас няма, хоць некаторыя па-асобнікі кніг, выдадзеных у друкарнях гэтых гарадоў, захавалі свой «родны» пераплёт. Яны паказваюць на высокі ўзровень рамяст-ва кніжнай аправы на ўсходнебеларускіх зем-
лях. Як прыклад можна разгледзець пераплё-ты магілёўскіх выданняў 1693—1700 гг. Пе-раплёты вельмі густоўныя. Яны выкананы з дошак, абцягнутых ціснёнай скурай. Больш просты пераплёт быў для масавага продажу, напрыклад, «Жыццяў святых» 1702 г. (паас. РНБ). У асяроддзі веткаўскіх старавераў працавалі пераплётчыкі высокай кваліфіка-цыі; захаваліся звесткі аб прыездзе ў пачатку XVIII ст. (1710) у веткаўскі Пакроўскі мана-стыр «міраніна Казьмы пераплётчыка»262.
Прыкметай XVIII ст. сталі гандляры, што спецыялізаваліся на гандлі кнігай. Кніжная крама пры акадэміі ў 1780 г. выдала «Каталог кніг, што выйшлі з друкарні Я. К. М. пры Віленскай акадэміі, а часткова прывезеных з іншых друкарняў, асабліва краёвых». Ката-лог гэты перавыдаваўся ў 1782, 1786 і 1790 гг„ увесь час павялічваючы свой аб’ем. Акрамя старой кнігарні, пры друкарні ака-дэміі ў 1767—1770 гг. у Вільні працавала кніжная крама Рыгера і Клека, якая вы-пусціла на лацінскай мове каталог наяўных выданняў. У другой палове XVIII ст. кніжны гандаль за межамі сталіцы і некалькіх вялікіх гарадоў адбываўся галоўным чынам на яр-марках. У прыватнасці, у 1788 г. кнігавыда-вец і гандляр М. Гроль выпусціў каталог кніг на лацінскай, французскай, нямецкай і поль-скай мовах, якія прадаваліся на ярмарках у Мінску, Наваградку, Нясвіжы, Зэльве, Свіслачы і Гродне.
Суперэкслібрыс з гербам Радзівілаў. Цісненне золатам на вельмі даліка-тна вырабленым зялёна-карычне-вым саф’яне.
Фрагмент пера-плёту кнігі «Реііх аызрісіігт... Ц. Сатіі Касігітіі раіаііпі Уііпепаіз... Сгаіыіаііопе... зыо потіпі еі копогі тіпіта Зосіеіаіе ўеял Ргосіпсіае Пісапае. Уііпае, Туріз 5.К.М. Асадет. босіеіфезгі. Аппо йотіпі 1763.». Штэ.мпель для су-перэкслібрыса па-добны па кам-пазіцыі (не паўтарае, але больш дасканалы па малюнку) да гравюры герба на адгорце тытуль-нага аркуша гэ-тай кнігі: гербавы Арол Радзівілаў у картушы са сця-гоў і зброі і са знакам ордэна Белага Арла пад шчытом.
262 Нячаева Г. Р. і інш. Веткаўскі музей народнай творчасці. С. 109.
376
ГІСІОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
КНІГАЗБОРЫ I МАНАСТЫРСКІЯ бібліятэкі
У канцы XVII і на працягу XVIII ст. коль-касць выдадзеных у ВКЛ і прывезепых кніг, у параўнанні з папярэднімі эпохамі, значна па-большала. Яны размяркоўваліся галоўным чынам у бібліятэках, ствараючы новыя кнігазборы і робячы тыя, што ўжо існавалі, яшчэ багацейшымі. Даследаванні гісторыі навучальных ці дзяржаўных устаноў і ма-наскіх ордэнаў часта ўпамінаюць пра іх біб-ліятэкі. Застаецца пакуль яшчэ не да канца зразумелым, наколькі кнігі, што належалі да маёмасці невялікіх прыходскіх цэркваў, зада-вадьнялі пвтрэбы богаслужбы і пісьменных прыхаджан у чытапні, якая была роля кпіга-збору прыходскага свяшчэнніка (ён жа, звы-чайна. і настаўнік для малых дзяцей). У ін-вентары, што складзены пад час візітацыі на-ваградскім пратапопам царквы ў вёсцы Груз-дава ў 17П г., было адзначана, што да маё-масці царквы належаць толькі дзве друкава-ныя кнігі, а аетатнія з’яўляюцца ўласнасцю святара283. Асаблівасцю гэтага перыяду кніж-насці ВКЛ стала істотнае павелічэпне коль-касці прыватных бібліятэк — фінансавыя магчымасці дазватяюць зрабіць кнігу прад-метам бібліяфільства не толькі багацейшым маінатам, але і сярэдняй і нават дробнай шляхце, гараджанам. дробнаму духавенству. У сувязі з гэтым асаблівуто вартасць зараз маюць даследванні, мэтай якіх з’яўляецца по-шук іпвентароў кнігазбораў264.
3 аматараў кніг вылучыліся бібліяфілы і бібліяманы, гатовыя на значпыя ахвяры дзе-ля свайго захаплення кнігай. Прыкладам мо-жа быць кухмістр Вялікага Кпяства (1763— 1775) Міхал Віельгорскі, які прадаў свае ды-яменты, каб купіць кнігазбор вучонага Май-рона, шго памёр у Парыжы265. Памеры кнігазбораў болынасці гараджан звычайна палічваті адзін-два дзесяткі выданняў. На-прыклад. заможны мешчанін з Коўна Якуб Рэйнгольд Рокель у 1788 г. меў 19 кніг 262 263 * * * *
(вялікіх і малых), а таксама два календары, 11 карт і 26 гравюр266. Такія ж кнігазборы можна сусгрэць і ў гродзенскіх, віленскіх ці магілёўскіх мяшчан. Практычпа ў кожнай шляхецкай сям’і была бібліятэка з ужыіко-вымі кнігамі — інвентарамі маёнтка, спісамі прамоў гаспадара ці кагосьці з сваякоў на соймах, трыбуналамі і статутамі, трыбу-нальскімі рэплікамі; у рэшце рэшт, у родавым доме складалі свой зборнік Зііма гегшп. Бібліятэкі дробнай шляхты і заможных гара-джан зніклі ў хвалях часу амаль бясследна. Акрэсліць кола іх гаспадароў, вызначыць колысасць і па захаваных крыніцах рэканст-руяваць рэпертуар — задача на будучыню. Дзеля гэтага неабходна працаваць і над крыніцазнаўчай базай, прынамсі над звод-ным каталогам кнігаў эпохі ручнога варшта-та з фіксапыяй асаблівасцей кожнага захава нага паасобніка. Неацэннай крыніцай інфар-мацыі стануць кнігі з бібліятэк Іосіфа Жабы з ІПша. Яна Нікадзіма Лапацінскага, ула-дальніка маёнтка Лявонпаль на Віцебшчыне, Антонія Памарнацкага з Віцебшчыны і інш.267
Адсутнасць спецыяльнага даследавання кнігазбораў вышэйшых царкоўных (і кас-цельных) іерархаў пе дазваляе гаварыць пра кожнага з гэтых дзеячаў з магчымай паўна-той. Пакуль такая праца зробіцца, можна за-даволіцца ведамі, што мы атрымліваем з іншых крыніц, прынамсі з твораў мастацтва. Так, у эпоху Асветніцтва, пры партрэтаванні свецкіх асоб кніга, як сімвал інтэлектуаль-насці, паступовэ выходзіць з моды. Цікаваснь да яе можа выявіцца вельмі незвычайным спосабам — у 1700 г. у Венецыі мінскі ваяво-да Хрыстафор Завіша запісваў у дзённік ура-жанні не ад палотнаў Тынталета і Тыцыяна ў венецыянскай царкве Зсцоіа 8ап Коссо, а ад «кніг, што зробленыя з дрэва, але якія ад сап-раўдных адрозпіць цяжка — адны напалову
262 РДзГА, ф. 823, воп. 3, № 491.
264 Крыніцазнаўчая праца асабліва актывізавалася ў апошні час у Полыпчы: гл., напр.: Рахгкіеп'ісг II. К^корііітіеппе іпхуепіагге і кагаіояі ЬіЫюіек г гіет у.-зсЬосіпісЬ КгесгуронроІІІе^ (зріз га Іаіа 1553—1939). ''Л'агягау/а, 1996; Ітуепгатге і каіаіо^і ЬіЫіоІек г гіет УлсЬоЗтсЬ Кгеегуроьроіісе) (зріз га Іаса 1510--1939). У/атгахуа, 1998.
263 Ьогіпзкі Ш. Хусіе роі.чкіе \у сІаілпусЬ луіекасЬ. 8. 39.
266 Із Ьіешл-оз ЫЫіоіекц І8іогі)ов: Тепнпь токзіо сІагЬц гтктіз. У’іітн.ч, 1985. Р. 5—12.
267 Даследчык згадвае толькі трыбунальскія рэплікі са збораў Яна Нікадзіма Лапацінскага, Антонія Памар-
нацкага і ііші (Вяроўкін-Шэлюта У. Трыбунальскія рэплікі ў фондах Аддзела рукапісаў, рэдкай кнігі і стара-
друкаў Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі. С. 92—93). але там былі і іншыя кнігі.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
377
адкрытыя, другія пагрызеныя пацукамі. трэція паедзеныя моллю, іншыя падра-ныя...»268. Адпак у парадным партрэце мітра-паліта Кіеўскага і Усяе Ру<?і Кіпрыяна Жа-хоўскага269 невядомы мастак па-ранейшаму алдае ўвагу кнігам, каб паказаць зацікаўленні чалавека, яго прыярытэты. Кампазіцыя, да-волі ўстоплівая, мала змяпілася ад часу аўта-
партрэта Францыска Скарыны. Кіпрыян па-казаны з кпігай (малітоўнікам) у руцэ, а по-бач, на паліцы, стаяць аднолькавага памеру фаліянты, на спінках якіх напісаны назвы (аўтары). Як госці на званым абедзе, па ран-жыру расстаўлены кнігі: спачатку Біблія, по-тым св. Васіль Вялікі, св. Іаан Златавусны, Фама Аквінскі, Бароній... лацінскія надпісы, каталіцкі рэпертуар. Аб кірылічнай грэка-візантыйскай традыцыі папярэднікаў нагад-ваюць хіба што адзенне мітрапаліта ды імя св. Іаана Златавуснага на кнізе.
Прыватныя кнігазборы. У другой палове XVIII ст. у грамадска значную бібліятэку пе-ратварыўся збор кніг графоў Храптовічаў у маёнтку Шчорсы ІІаваградскага павета. Пас-ля 1768 г. яно папоўнілася кнігамі з біблі-ятэкі епіскапа Ю. Залускага і купленым у
Рыме зборам кардыпала 1 Імперыале. Асаблівую ўвагу ўладальнікі аддавалі края-знаўству, у выпіку была сабраная вялікая ка-лекцыя рукапісаў, друкаваных кніг, карт і эс-тампаў па гісторыі і геаграфіі літоўска-бела-рускіх зямель270. На пачатку Першай сусвет-най вайны гэтую бібліятэку вывезлі ў Кіеў, у распараджэнне універсітэта. Храптовічы мелі на мэце перадаць яе першаму універсітэ-ту ў Беларусі, але сацыялістычная рэвалю-цыя змяніла лёсы людзей і кніг. У выніку шчорсаўская бібліятэка і сёння знаходзіцца ў Кіеве.
Другі па велічыні пасля Радзівілаўскага прыватны кнігазбор у ВКЛ малежаў Сапегам. Аснову яго заклаў у XV ст. вялікакняжацкі пісар Івашка Сапега. У другой палове XVI —
268 Вогігіакі 1К 7усіе роізкіе V.- сІасупусЬ хуіекасЬ. 8. 255.
269 Высоцкая Н. Ф. Жывапіс Беларусі ХП-ХУПІ стагоддзяў. Фрэска. Абраз. Партрэт. Мн„ 1980. № 147.
270 Птаіішцкіій С. Л. ІЦорсовская бнбліютека графа Лнтавора Хрептовнча: Краткпе сведення о собранші ру-коппсей. М„ 1899; Эрнст Н. Бнбліютека графов Хребтовпчей // Русскнй бпблпофнл. 1914. № 6.
«Уся ты прыгожая, любасць мая, і няма на табе заганы!».
Цытатаз Найвышэйшай песні Саламона на экслібрысе барона Гінцбурга. Гіста-рычную частку кнігазбору барона складае бібліятэ-ка Іосіфа Жабы з Шша (XVIII ст.).
Экслібрыс канцлера ВКЛ, брэсцкага дзяржаўцы Яна Фрыдэрыка Сапегі. 1730 г.
378
ПСТОРЫЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
Усвяцкі старас-та, праваслаўны магнат Ян Петр Сапега, удзельнік пераможнай бітвы 1605 г. пад Кірхольмам, гас-падар Дайлідаў, Лейпунаў, Гарадка і Харошчы.
Памёр у мас-коўскім. Крамлі 15 верасня 1611 г.
нершай чвэрці XVII ст. вялікую калекцыю сабраў дзяржаўны канцлер Леў Сапега. Па-водле яго тэстаменту кпігі перайшлі да сына, Казіміра Льва, які падараваў іх у 1644 г. унівсрсітэту. Новы вялікі сбор Сапегаў звяза-ны з імем канцлера Яна Фрыдэрыка (пам. 6.6.1751 г.). Для яго былі зроблены два вары-япты экслібрыса. Вялікі і малы зкслібрысы падобныя па кампазіцыі (адрозніваліся толькі колькасцю дробных дэталей і наклей-валіся на кнігі ў залежнасці ад фармата апошніх. Ян Фрыдэрык пакінуў свой кніга-збор нашчадкам, хоць. як і яго папярэднікі, ахвяраваў частку кніг грамадству — пры-намсі Брэсцкай езуіцкай калегіі271.
У бібліятэцы Віленскага універсітэта заха-ваўся «Рэестр кніг, якія знаходзяцца ў Слонімскай бібліятэцы папа графа Сапегі, падканцлера ВКЛ», складзены 26 мая 1760 г., за чатыры месяцы да смерці гаспадара — пад-ляшскага ваяводы і падканцлера ВКЛ Міха-ла Ангонія Сапегі. Слонімская бібліятэка ўключала ў сябе кнігі па ўсіх галінах ведаў, былі ў ёй і рукапісныя кнігі з палемічнымі тэкстамі, у прыватнасці. вопіс называс «ма-нускрыпт «Дыскусія аб скаргах праваслаў-ных»272.
Галоўныя зборы Сапегаў знаходзіліся ў маёнтках Дзярэчын і Кодэнь. Значэнне куль-туратворчай дзейнасці прадстаўнікоў роду Сапегаў у сярэдзіне XVIII ст., у прыватнасці віленскага епіскапа Іосіфа Станіслава, са-мапцкага (жмудскага) епіскапа Паўла Бер-нарда, падканцлера ВКЛ Яна Фрыдэрыка, можна супаставіць хіба шго з дзейнасцю бра-тоў Залускіх у суседняй ІІольшчы Захава-ная (у Вільні) велізарная перапіска Сапегаў яшчэ дасць даследчыку мноства самай разна-стайнай інфармацыі, у тым ліку аб прад-стаўніках гэтага роду як аўтарах. заказчыках і збіральніках кніі273.
У гісторыі родавай бібліятэкі Сапегаў быў момапт, калі кнігазбору пагражала папбель з прычыны моднага захаплення... кнігай. Так, Пестар Сапега ў лісце да маці з Парыжа прасіў, каб яна загадала прадаць усе «старыя паперы» з родавай бібліятэкі, бо ён «складае сабе новую» ў Парыжы274. У гэтым выпадку парушыўся баланс паміж бібліятэкай (яе рэ-пертуарам, мастацтвам афармлення. тэхна-логіяй вырабу кніг, што меліся ў зборы) і, з другога боку, імкненнем маладога гаспадара да новых каштоўнасцей праз адмаўленне ста-рога.
Апошнім сярод Сапегаў-бібліяфілаў быў Аляксандр Сапега. Ён нарадзіўся ў верасні 1773 г. у сям’і палкоўніка Юзафа Сапегі. Ран-няе дзяцінства правёў у Сграсбургу. куды бацькі пераехалі пасля паражэння Барскай канфедэрацыі і першага падзелу Рэчы Пас-палітай у 1772 г. На пачатку 1777 г. Сапегі вярнуліся на радзіму Аляксапдр жыў ў ма-ёнтку Сямяцічы пад Брэстам, у цёткі Ганны Ябланоўскай з Сапегаў, карыстаўся яе вялікай бібліятэкай і мінералагічным музе-
271 Кнна «Аг8 МеГгіса» Авідзія са збораў РНБ (шыфр 6.4.7.1.63) мае на адгорне верхняй крышкі вокладкі надпіс: «Соііефі ВгеМепзіз Зосіеіаііч Дезн. Ех сіопо І11[пвігІ85І]ті Іоаппіз РгіПегісі Заріейа сапсеііапі МІЯдгі.»
272 Аддзел рукапісау НБВУ, ф. 3, воп. 3, № 222.
273 Ксюак 8. Згосіотзко тгеіекгпаіпе і агіумусгпе \Уагзга\уу роіоіуіе XVIII ж
271 СогіпЛгі П7. 2усіе роккіе V/ ПамтусЬ 'А’іекас Ь 8. 35.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
ем. Вялікі ўплыў на фарміраванне светапо-гляду Сапегі мела знаёмстна з Жакам Жэліберам (1741 — 1841), прафесарам гісто-рыі прыродазнаўства Галоўнай школы ў Вільні, заснавальнікам медыцынскай ака-дэміі ў Гродне, з якім ёп потым падтрымліваў сяброўскія адносіны ўсё жыццё.
У 1795 г. Аляксандр удасканальваў свае веды ў Вене, падарожнічаў па Альпах, Апенінскім паўвостраве і Францыі. У 1800 г. Сапега становіцца членам Таварыства амата-раў навук у Варшаве і займаецца стандаріы зацыяй мераў і вагаў ў Польшчы і Вялікім Княстве Літоўскім па узоры метрычнай сіс-тэмы Заходняй Еўропы. Друкуе на польскай і французскай мовах сваю працу «Параў-нальная табліца новых французскіх і літоўскіх (польскіх) мераў і вагаў». Асоб-нымі выданнямі для масавага карыстання выходзяць яго табліцы пераводу мераў і ва-гаў. распаўсюджаных у Рэчы Паспалітай, у метрычныя, прынятыя ў Еўропе. Адначасова ў часопісах ён друкуе шэраі артыкулаў па ге-алогіі, геаграфп і этнаграфіі, выдае падручнік па неарганічнай хіміі.
У 1811 г. Аляксандр Сапега перадаў свой кнігазбор у карыстанне Таварыству аматараў павук (яно павінна было выконваць функцыі Акадэміі навук) і вызначыў сродкі для парад-кавання і падтрымапня гэтага збору. Бібліятэка з Кодэня пераехала ў Варшаву. Восенню 1812 г. у сутычцы з дзіком на паля-ванні ў Белавежскай пушчы Аляксандр ат-рымаў сур’ёзную траўму і 8 верасня памёр у Дзярэчыне пад Зэльвай — маёнтку Фран-цішка Сапегі, генерала літоўскай артылерыі. Там ён і пахаваны. Бібліятэка заставалася ў Варшаве, пакуль палітычныя закалоты не змянілі яе лёс. У 1831 г., пасля падаўленпя польскага паўстання, Таварыства аматараў павук было зачынена, а яго бібліятэка пера-везена ў Санкт-Пецярбург і перададзена Імператарскай Публічнай бібліятэцы. Зараз кнігі з апошняй бібліятэкі Сапегаў знахо-дзяцца ў Віленскім універсітэце, Расійскай Нацыянальнай бібліятэцы і бібліятэцы Эрмітажа (Санкт-Пецярбург).
Царкоўныя кнігазборы. У вопісы ас-ноўнай маёмасці царквы звычайна траплялі найболып каштоўныя, алтарныя кнігі. Што ж тычыць астатняй царкоўнай бібліягэкі, на яе
X І.\л-:Ол-ш'.ІлеХ.пец ГтЛа.
Я'ІеГЬеу ІГ Уа Ь°Л7Ч-1 5
379
Экслібрыс Кан-станцыі э Радзівілаў Сапегі, жонкі канцлера. 1741 г.
альбо складаўся асобны рэестр, альбо проста называлася колькасць наяўных пераплётаў. У 1700 г. у вопісе маёмасці Слуцкай архіман-дрыі адзначаны тры Евангеллі, апраўленыя ў аксамітны пераплёт са срэбнымі пазалоча-нымі навугольнікамі, а таксама кнігі «ў скрыні бібліятэчнай, акрамя царкоўных 116, апісаных у асобным рэестры»275.
Кнігі, што былі ў Лукомскім манастыры, упамінаюцца ў «Меморнале о чннпмых в Полыпе п Лмтве благочестнвым несносных утесненнях м обпдах п о желаннп государст-вом, какнм образом оные удовлетворнть Польская Республнка должна». які быў пера-дадзены каралю Аўгусту II у чэрвені 1720 г.: «В 1715, в Оршанском повете, Лукомскаго монастыря нгумена греческаго нсповеданпя Варлаама н песколькнх монахов князь Лу-комской... тот монастырь отняв у тех монахов со всею утварью. веіцамн церковнымп, по-жнткамн, кнпгамп н ппсьмамм монастырскн-мп, отдал уннятам, которые н ныне в нем об-ретаются»276.
Сёння ў грамадстве зноў ажывілася ціка-васць да манастыроў ВКЛ як асяродкаў
275 Грыцкевіч А. П. Рагіянальная культура Случчыны ў XVI -XVIII стст. С. 29.
276 Бантыш-Каменскіш II. Н. Псторнческое нзвестне о вознмкшей в Польше уннн. с показаннем начала п важ-нейпшх в продолженне оной чрез два века прнключеннй, паче же о бывшем от рнмлян н уннятов на благоче-стнвых тамошннх жптелей гонеюш. 2-е пзд. Внльна, 1866. С. 158.
380
ПСТОРЫЯ БЕААРУСКАЙ КНІГІ
Сапегаўскае Евангелле
XVI ст. — адна з наіібольшых свя-ніынь Жыровіцка-га манастыра.
У час Існавання Вялікага Княства Літоускага выкарыстоўва-лася для літургічнай практым.
Зараз знаходзіцца ў бібліятзцы АН Літвы у Вііьт.
КУЛЫУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
381
кніжнай культуры. Тым больш істотным зда-ецца пастулат аб даследванні манастырскіх бібліятэк з улікам мэт іх узнікнення, паказ на фоне дамінавальных у дадзеную эпоху рэлігійных плыней разам з аналізам уплыву бібліятэк на пэўнае асяроддзе277. Усведамля-ючы велізарнасць (і асобнасць) гэтай тэмы, мы спынімся на адноіі з манастырскіх бібліятэк як вельмі характэрнай састаўной частцы кніжнасці Вялікага Княства Літоў-скага.
Бібліятэка Жыровіцкага манастыра. Жы-ровіцкі Успенскі манастыр заснаваны ў 1613 г. брэсцкім кашталянам Іванам Мялеш-кам на месцы царквы, што пабудаваў у XIV ст. Аляксандр Солтан у 9 кіламетрах ад Слоніма. Вялікія зямельныя фундушы (Са-пегаў, Мялешкаў і інш.) і прысутнасць высо-кашаноўнай у цэлым краі рэліквіі — цуда-творнага Жыровіцкага абраза — зрабілі мана-стыр адны.м з буйнейшых у Літоўскай правінцыі базыльянскага ордэна. Ужо ў пер-шай чвэрці XVII ст. Жыровіцы сталі цэнтрам кнігапісання. Захавалася «Гпсторыа або по-весть людей розных веры годных о образе чу-дотворном пренасвятейшое девы Марнн жп-ровпцком в повете слонпмском, во всем згод-ная. Коротко выпнсапая н з немалою працою н старанем собраная през много грешного от-ца Феодосня» — яна спісана каліграфічпым беларускім скорапісам у 1622 г.278 На пакла-ненне цудатворнаму абразу прыязджалі ка-ралі Полыпчы і вялікія кпязі літоўскія — у 1644 г. Уладзіслаў IV, у 1651 г. — Яп Казімір, у XVIII ст, — Ян Сабескі, Аўгуст II, Станіслаў Аўгуст. У 1656 г. мястэчка Жы-ровіцы было спалена казакамі Багдана Хмяльніцкага; гарэў і манастыр, аднак бібліятэку пажар не крануў. Манахі пад час гэтага наезду хаваліся ў суседнім Быцепскім манастыры, там захоўваліся і каштоўнасці ордэна (верагодна, і кнігі)279. Пасля ўсіх ня-годаў кнігазбор вяртаўся на сваё месца.
Выбар памяшкання для бібліятэкі і яго аб-сталяванне для захавання кніг у пэўнай меры адлюстроўвалі тагачасныя погляды на споса-бы захавання збору ад знішчэння і растраты. Папрыклад, размяшчэнне кнігазбору на
больш высокіх паверхах манастыра ізалявала яго і засцерагала ад залівання вадой, а вокны, якія свабодна адчыняліся. дазвалялі ства-рыць цыркуляцыю паветра, зняць лішнюю вільготнасць, забяспечвалі дастатковае дзён-нае асвятленне.
Шафы з дзверцамі захоўвалі ад пылу, а таксама — хоць і ў невялікай ступені — ад па-падання кніг да неўпаўнаважаных асоб. Быў у манастыры і «фопд спецыяльнага захоўван-ня» — кнігі адсюль выдаваліся толькі па бла-славенні архімандрыта.
Трэба адзначыць, што нават некаторыя па-стаповы вышэйшага органа кіравання базы-льянскага ордэна — кангрэгацыі — часам да-тычылі непасрэдна кніжпасці.
Віленская (VI) кангрэгацыя на першай сесіі 21 чэрвеня 1636 г. прыняла рашэнпе «аб пілыіым мураванні Жыровіцкай царквы, аб гандлі кнігамі і дакупленні кніг» для Жы-ровіцкага манастыра кожны год.
Жыровіцкая (XIV) кангрэгацыя на вось-май сесіі 25 снежня 1661 г. разгледзела прось-бу айца Іларыёна Скажынскага, «рэгента му-зыкі жыровіцкай»: паколькі гатовага гроша з яго спадчыннага маёнтка паўтрэці тысячы злотых (2,5 тыс.) старэйшыя ордэна выдат-кавалі на кнігі для бібліятэкі, ён просіць, «каб на тых кнігах імя яго напісана было, каб за жывата і па смерці яго айцы і брація тыя кнігі на хвалу Бога і збавенне бліжніх ўжываючы, маглі тэж онага перад панам Богам у малітвах сваіх не забыць...», і пастанавіла за-даволіць яе280.
Гістарычна ў Жыровіцкім манастыры склаліся некалькі кнігазбораў.
1. Бібліятэка Успенскага сабора. Згодна з вопісам 1731 г., у ёй было 56 кніг, галоўным чынам богаслужбовых, з якіх 15 — ру-капісныя. Сярод рукапісных 2 Ірмалоі, 8 Міней, 1 Асьмагласнік, 3 Службоўнікі, 1 Трэбнік і 1 Евангелле, усе кнігі памерам фоліо.
2. Галоўная манастырская бібліятэка. У 1757—1759 гг. яна была ўпарадкавана, разбіта на 17 раздзелаў, на першым і апошнім арку-шы кожнай кнігі прастаўлены бібліятэчны шыфр. Шыфр выглядаў наступным чынам:
277 Хаііаікіетсг М. 2агув с1гіе|6х\' і гпасхепіе ЬіЫіоГек ковсіеІпусЬ // АгсЬіч/а, ЬіЫіоіекі і іпчгеа ковсіеіпе. 1988. Т.
56. 8. 136-137.
278 Гэты рукапіс у XIX ст. Павел Дабрахотаў вывез з Жыровіцкага манастыра (Крамко I. /., Мальдзіс А. I. Са скарбаў нашага старажытнага пісьменства // Помпікі культуры. Новыя адкрыцці. Мн„ 1985. С. 128—132).
279 ІДербыцкші О. В. Бытепская архнмандрня // Вестннк Западной Росснн. 1868. Кн. 10. С. 200—201.
280 АСД. Т. 8. С.
382
ПСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
г й$тогнм
я С/пд/мкбл<&СоЕца-ЯаЬ? -л/Дз? л<к.то т/|много
«Гйсторня або Повесть людзей розных веры год-ных о образе чу-довном пренай-святейшое девы Маріш жыровыц-ком в повете Сло-
нілмском...».
Кніга, складзеная і перапісаная іераманахам жы-ровіцкага манас-тыра Феадосіем. Тытульны аркуш і першая старонка.
1758 год, калі кніга прайшла шыфроўку XXX раздзел па каталозе бібліятэкі Ж шафа
39 нумар кнігі ў шафе
лсі нумар, напісаны кірылічнымі
літарамі
39 нумар кнігі ў шафе
Па ніжнім полі ў сярэдзіне тома запісвала-ся скрэпа такога зместу: « Сія кныга есть бііб-лыотекн моностыра Жыровііцкого Чыну свя-того Васшія Велыкого 1758 [варыянты: 1757, 1759] Аппо подпысана». Вопіс канца XVIII ст. фіксуе 2686 назваў у 3867 тамах, акрамя таго, 192 кнігі «рукапісныя з хораў» і 345 «ру-капісаў рознага віду», а таксама 93 розныя эс-тампы281. Значнай была нотная калекцыя, якая ў 1772 г. налічвала 209 адзінак282.
3. Бібліятэка базыльянскай ордэнскай школы. Паводле інвентару 1800 г„ мела 142 назвы ў 330 паасобніках.
4. Бібліятэка свецкай школы пры манасты-ры. Налічвала (на 1800 г.) 42 назвы ў 123 па-асобніках.
У наш час рукапісныя кнігі з бібліятэкі Жыровіцкага манастыра знаходзяцца ў бібліятэцы АН Расіі ў Санкт-Пецярбурзе, бібліятэцы АН Летувы ў Вільні, архіве аддзя-лення Інстытута расійскай гісторыі ў Санкт-Пецярбурзе, Аддзеле рукапісаў і кніжных фондах Расійскай Нацыянальнай бібліятэкі, Гродзенскім псторыка-краязнаўчым музеі-запаведніку, Ціхаміраўскай калекцыі біб-ліятэкі Сібірскага Аддзялення АН Расіі ў Навасібірску. Яны даюць магчымасць уявіць, як рукапісныя кнігі траплялі ў Жыровіцкую бібліятэку:
Кнігі, перапісаныя на заказ у іншых мана-стырах. Прыкладам можа быць Кормчая (БАНЛ, Р19-242), з такой прыпіскай: «В лето от сотворенія міра 6242, а іже ад... рождества Господа Бога і Спаса нашего Ісуса Хрыста 1634 месяца марта 22 дня напнсана быс сія кннга... прн... преосвяшенном архіепнскопе мнтрополнте Кіевском н Галнцком н всеа Росін Кнр Іоспфе Велямнне Руцком. Свер-шн же ся в богаспасаемом граде Ппнску пры благочестнвом епнскопе того града Рафанле
281 Архіў СПбФіРГ. Ф. 52 Доброхотов. Воп. 1. Спр. 152, 161, 228, 296.
282 Нотны каталог Жыровіцкага манастыра 1772 г. надрукаваны як дадатак да кнігі: Дадыомова 0. В. Музы-кальная культура городов Белорусснк в XVIII веке. С. 186.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
383
Корсаку в манастыру Лешу повеленіем на-стоятеля моего на тот час чеснаго отца Іоана Дубовнча н накладом чудотворныя лавры Жыровнцкія, церквн Успенія Пресвятыя Бо-городнцы, у ней же н положена прп мгумене сего монастыра Жыровнцкого чесном отцп Пахомін Оранском. Напнсах же ю аз много-грешный м недостойный свяшченноннок Нп-кодпм прозываемый Кознцкп чнну святого отца нашего Велнкого Васнлія...».
Кнігі, падараваныя манастыру царкоўнымі і свецкімі іерархамі. Захаваліся два такія да-ры: Евангелле з прыпіскамі Сапегі (БАНЛ, Р19-32) і «Статут яко посвяіцать еппскопа новаго» з даравальным надпісам мітрапаліта А. Сялявы (БАН, Добр. 27).
Кнігі, перапісаныя ў Жыровіцах. Магчы-ма, адной з першых была ўжо памянёная кніга Феадосія — яна змяшчала апісанні цу-даў, звязаных з Жыровіцкім цудатворным аб-разом. У бібліятэцы захоўваліся кнігі, пе-рапісаныя адным з першых архімандрытаў — Іясафатам Кунцэвічам, інвентарныя кнігі і кнігі-архівы, захаваўся зборнік на славян-скай і лацінскай мовах, перапісаны Цімафеем Мароўскім у 1752 г. (РНБ, Разн. 0.1.54). Наяўнасць сярод манастырскай маёмасці двух «прасаў інтралігатарскіх» (пераплётных прэсаў) сведчыць аб тым, што ў Жыровіцах займаліся і пераплётам кніг.
Паступленні з іншых манастыроў. Часам гэта былі законныя (з дазволу вышэйшага начальства) перамяшчэнні каштоўных кніг з невялікіх манастыроў у Жыровіцкі для леп-шага захавання, часам жа ўзятая на карыс-танне кніга гаспадару не вярталася. На пер-шым аркушы «Павучанняў» Кірылы Іеру-салімскага, напрыклад, маецца такі запіс: «Монастыра Дубенскаго св. Спаса, мон. віленскому св. Тройцы пожнчона в лето 1537»; на гэтай жа кнізе, пачынаючы з 18-га аркуша, бібліятэчная скрэпа Жыровіцкага манастыра.
Сярод друкаваных кніг у Жыровіцкай бібліятэцы было некалькі паасобнікаў Стату-та ВКЛ 1588 г. На адным з іх, на адгорце апошняга аркуша, захаваўся напісаны няром храналагічны пералік важнейшых падзей (надпісы зробленыя паміж 1695 і 1720 гг.), даты некаторых падзей аўтар не ведаў і не дапісаў:
З’яўленне вобраза цудоўнага жыровіцкага каля року Гасподня 1470 аказалася.
Кароль Стэфан Баторы пад Гданьскам абозам ляжаў. Року 1578.
Року 1630. У Жыровіцах царкву мураваную заклалі.
Тая ж цэркаў зруйнавана ад Масквы праз Залатарэнку гетмана А. 16
А рэстаўрацыя яе ж у року 1675 скончана.
Року 1660 месяца ліпеня 28 Хаванскага, гетпмана Маскоўскага, пад Палонкай знеслі. Праз Яснавяльможнага Я.М. пана Паўла Са-пегу, ваяводу віленскага, гетмана Вялікага Княства Літоўскага і праз ясна вяльможнага Я.М. пана ваяводу Рускага Чарноцкага і праз вяльможнага Я.М. пана Аляксандра Гіларыя Палубінскага, пісара польнага ВКЛ.
Ян кароль выехаў з дзяржавы ў року 16
Кароль Міхал Карыбут Вішнявецкі пана-ваў гадоў паў чварта, памёр у року 16
Кароль Ян Сабескі панаваў гадоў 21. Памёр у року 1697.
Кароль Аўгуст Саскай зямлі каранаваны ў року 1697.
Року 1690 месяца жніўня саранча напала. Шкодзіла людзям у збожах, ела траву на лу-гах і лісце на дрэвах.
Року 1695 на Божае Цела выпаў снег нема-лы, санмі ездзілі, жыто... было засыпана, а калі таяў, аж у дзень на вадзе сярка паказа-лася.
Року 1720 Цар Я.М. меў Сынод у Пецярбур-зе іп АнцыЛ283.
Картачнага каталога бібліятэка не мела — галоўны каталог быў сістэматычны, вялі яго на аркушах вялікага фармата. Шмат кніг бібліятэкары перапляталі самі (у канцы XVIII ст. сярод інвентару Жыровіцкага ма-настыра значыліся два пераплётныя вар-штаты), канвалюты збіралі часцей за ўсё па-водле тэматычнага крытэрыю, напрыклад выдання аднаго аўтара. На выданнях, што да-тычаць дзейнасці базыльян, можна сустрэць адсылкі да папераў манастырскага архіва. Напрыклад, на тытуле кніжкі Кіпрыяна Жа-хоўскага «Уступленне па дарозе да сталічнага ВКЛ горада Вілыіі...», выдадзенай у друкарні універсітэта ў 1667 г., ёсць заўвага: «КВ. Апісанне гэтага акту глядзі ў Торбе пад лічбай 33».
Колькасць манастыроў (кляштараў), якія мелі значныя кнігазборы, безупынна па-вялічвалася. Уяўленне пра іх стан дае табліца 14, крыніцамі да якой былі падлікі М. Під-лыпчак-Маяровіч (заснаваныя на інфарма-
283 Паасобнік БАН. Шыфр 982 сп.
384
ПСТОРьІЯ ЬЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
/о Жі|Ы.
2(п>і гёМа [рагпі/ о (?па(і шоШ/
<гіб 0іго ц ттм$ йш/до$ йгое іша$. Затцпе ?Шш»імю/ Кшіідаре^і/ 3? о пс /
^аршаЬа Жтаію/ і>і&й 1'іегшж -рт
^аіі ПГга ішгп Гашеп а^ггаю / іг р^шсі Сіегоа йнога/ іг і>г<еп пеГа І0р4іішь
<а )«оа тііі/ о пеГое апо пеафоі /
ю (аур рпріі ппеіау 0іепап>оі:
)•(» 2ап>о
сКнйа набажэн-ства хрысціян-скага... для карыс-тання Цэркваў Вялікага Княства Літоўскага...». Герб Януша Радзівіла і верш на літоўскай мове «Апі ЬегЬа кыпір,аукзсіа /о МіІіаГоа» — «на герб князя яго міласці».
Кейданы, 1653 г.
цыі Я. Тышкевіча, Я. Гіжыцкага, С. Баранча, Ф. Радзішэўскагы і Я. Курчэўскага)284, а так-сама звесткі Ю. Лабынцава, Л. Шчавінскаіі і аўтара. Калі ў розных крыніцах даецца роз-ная ацэнка колькасці кніг у мапастыры, мы прыводзім (праз косую рыску) найменшую і найболыпую лічбы. калі інфармацьп няма — пакідаем месца.
Арыпнальна былі арганізаваны бібліятэкі членаў ордэна езуітаў: шматлікія выклад-чыкі-езуіты (прафесары), не купляючы кніг, (а значыць не парушаючы запавету бед-насці), маглі карыстацца прыватнымі кніга-зборамі. Згодна звычаям ордэна, кожны член праз тры гады мяняў месца працы (звычайна і жыхарства). Прыехаўшы на новае месца
служэпня, ксёндз-прафесар пасяляўся ў па-кой, дзе ўжо знаходзілася спецыялізаваная бібліягэчка. Бібліятэчка належала ордэну, кожны, хто ад’язджаў, мусіў гэты кпігазбор пакінуць у цэласці, (для кантролю адзін спіс кніг захоўваўся ў пакоі, разам з бібліятэчкай, другі - у адказнага за маёмасць, трэці — у прэфекта агулыіай бібліятэкі). Прэфекта агульнай бібліятэкі кожнага калегіума прыз-начаў непасрэдна правінцыял Літоўскай правінцыі ордэна, прэфекты былі абавязаны складаць каталог усіх кніг і прад’яўляць яго правінцыялу пад час праверак (візітацый). Акрамя іаго, Статут ордэна езуітаў абавязваў прэфекта трымаць кнпасховішча замкнёным і дазваляць карыстанне кнігамі толькі тым асобам, якія мелі дазвол старэйшых. Аеаблі-ва гэта датычыла выдаппяў, названых у «Ін дэксе забароненых кніг», які ўпершыню быў надрукаваны ў Рыме ў 1559 г. і потым штогод дапаўняўся, — іх захоўваті ў асобнай шафе. Каб бібліятэкай зручна было карыстацца, прэфект мусіў ставіць кнігі на паліцы ў прад-метным парадку, падпісваць на пераплётах назву, а таксама імя і прозвішча аўтара. Сшы-ваць у адзін пераплёт тэзісы публічных дыс-путаў па тэалогіі і філасофіі, запісваць у сшыткі драматычныя, панегірычныя і шшыя творчыя працы студэнтаў таксама было аба-вязкам прэфекта бібліятэкі. Такія пераплёты змяшчалі ў аддзел «Мізсеііапіа» Раз у ты дзень неабходна было вышраць пыл, а два ра-зы на тыдзень — прыбіраць памяшканне.
Прэфект меў права купляць для галоўнай бібліятэкі гыя кнігі, якіх не хапала, а таксама замяпяць непатрэбныя кнігі на лепшыя, але для гэтага трэба было ўзгадпіць пытанне з кіраўніцтвам ордэна. Гэтая акалічнасць стрымлівала ініцыятыву прэфекгаў і ў 1763 г. генерал ордэна Лаўрэн Рыккі ўнёс пэўныя змены Цяпер кіраўніцтва выдзяляла прэ-фекту на закуп айчынных кніг пэўную суму грошай на год (замежныя вьгданні купляў па просьбе прэфекта пракуратар правінцыі )285.
Задача будучага даследчыка — вызначыць асаблівасці функцыяніравання і ролю біблія тэк розных ордэнаў (і розных канфесій) у культурным і рэлігійным жыцці Вялікага Княства, а таксама прасачыць іх лёсы.
284 Рісііурсгак-Ма^егок'ісг М. ВіЫіоІекі і ЬіЫіоіекагзтоо гакоппе па «’зсЬойпісЬ гіетіасЬ Кгесгурозроіііе) а/ XII— XVIII унекіі. ХУгосіа*, 1996. 8. 173 176
285 СггеЬеп і. Огйапігас)а ЬіЫіосек ^егіііскісЬ «с Роізсе осі XVI 8о XVIII Мекіі. // АгсЬЫ’а. ВіЫіогекі і Мнгеа Козсіеіпе. 1975. Т. 36. 8. 227-268.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
385
Кнігазборы манастыроў Табліца 14
Ордэн Населены пункт Колькасць кніг
Аўгусцінцы Брэст Літоўскі 161/1201
Бенедыкцінцы Нясвіж 1036
Старыя Трокі 276/1521
Бернардзінцы Валожын 100
Вільня 7000
Гродна 400/2000
Заслаў 5000
Іўе 500
Нясвіж 1000
Слонім 1000/2000
Трокі 276
Баніфраты Гродна 44
Наваградак 12
Высокае Літоўскае 67
Дамініканцы Веркі 243
Вільпя 3480/5317
Гродна 15 000
Дзярэчын 1143
Забелы 3000
Наваградак 500
Папорцы 1072
Францысканцы Алыпаны 510
Вільня 2186/3358
Гродна 500
Мінск 400
Наваградак 100
Паставы 250
Свіслач 889
Пінск 700
Езуіты Брэст Літоўскі 1366
Бабруйск 500
Гродна 2373
Кодэнь 1130
Наваградак 982
Пінск 1000
Полацк 20 000
Слуцк 2995
Ужвалда 2200
Канонікі рэгудярныя латэранскія Вілыія 2819
Кармеліты босыя Вілыія 4000
Глыбокае 3000
Гродна 526
Мядзел 500
Жалудок 160
Картэзіянцы Бяроза 1500
Місіянеры Вільня 6694.8284
Заслаўе 860
Краслаў 1500
Тыкоцін 1500
Піяры Вілыія 4014/7000
Дуброўна 2000
Ліда 800
Панявеж 221
Шчучын 2000/2751
Трынітарыі Вілыія 4060
Маладзечна 1086
Орша 970
386
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРХ'СКАЙ КНІГІ
Публікацыі на гэтую тэму пакуль што яшчэ вельмі нешматлікія і фрагментарныя286.
Бібліятэкі бенедыкцінак. Пасля Трыдэнц-кага сабору началося рэлігійнае абнаўленне каталіцкага Касцёла. Яно ахапіла як старыя, так і новаствораныя манаскія ордэны, га-лоўным чынам сузіральнага характару. Пер-шым жаночым ордэнам, які пачаў жыццё згодна з новымі нормамі і ідэаламі, былі бе-недыкціпкі. Тыповай з’яўлялася бібліятэка іх Слонімскага канвента — падобныя былі ў жапочых бенедыкцінскіх манастырах Вільні (ад 1620 г.), Драгічына (ад 1623 г.), Коўна (ад 1624 г.), Мінска (ад 1631 г.). Оршы (ад 1640 г.) і Крожаў (ад 1642 г.). У 1591 г. узнік мапастыр бенедыкшнак у Нясвіжы; у 1638—1640 гг. ча-стка манашак з яго пераехала ў Смаленск, а ў 1669 г. гэты капвент быў яшчэ раз перанесе-ны — пяпер у Слонім, як новы фонд Святога Крыжа2*7.
Пад тэрмінам «бібліятэка» бенедыкцінкі разумелі як увесь адпаведным чынам ар-гашзаваны кнігазбор, так і вылучаныя з яго спецыялізаваныя зборы. Для агульнага ка-рыстання была прызначана ўласна мапас-тырская бібліятэка, г. зв. канвенцкая, якая ад-начасова выконвала функцыю сховішча, а магчыма, і чыгальні. Асобны збор меўся ў распараджэнні паслушніц. Падручныя зборы знаходзіліся ў ігуменні, капеланаў, у інфірме-рыях (памяшканнях для хворых). трапезнай, на хорах, а таксама ў рызпіцы (закрысці) кас-цёла. Дакумечты і хронікі захоўваліся асобна ў архіве. Запісы на кнігах даюць магчымасць меркаваць аб паяўнасці ўласпых збораў у ма-нашак, што супярэчыла Статуту і рэкаменда-цыям візітатараў288.
Дэцэнтралізацыя кпігазбору была вышкам прызначэння і спосабу выкарысташія. Па-паўненне адбыватася галоўным чынам праз закупы (па месцы і праз заказы падарожным манашкам альбо асобам, якія звязаны з кан-вентам павіннасцю) і дарункі, рукапіснае стварэнне і капіраванпе тэкстаў, а таксама выдавецкую дзейнасць. Бенедыкцінкі пад-рыхтавалі і надрукавалі ў розных друкарнях ВКЛ тэксты рэлігійпага характару, галоўным чынам Статут і каментары да яго, літур-
гічныя і паралітурпчныя, палемічныя і агія-графічныя працы, у прыватнасці манас-тырскія тэксты і зборы малітваў, пісанні ўласных заснаватыіікаў і святых, а таксама творы з нагоды розных падзей.
Набытыя зборы апрацоўвалі — надпісваті на кнігах уладальніцкія знакі. шыфры, згодна з якімі яны размяшчаліся на патіцах, а такса-ма запісваті ў каталог бібліятэкі. які часцей за ўсё меў характар швентара. «Рэестр кас-цельнага інвентару смаленскага манастыра году 1668 жніўня 28-> сярод рызаў, абразоў, апіерепіішпі і да т. п. рэпструе кнігі, якія пе-ралічаны ў такім жа парадку, як і «касцель-пая бялізпа». Бенедыкцінкі не распрацаваті спецыяльных бібліятэчных правілаў і таму можна меркаваць, што апрацоўка збораў за-лежала ў болыпай ступені ад іх прызначэння і патрэб чытачоў, чым ад тэарэтычных дас-ледаванняў ці ведаў манашак, якія адказвалі за кнігазбор. Часцей за ўсё на гытулыіым ар-кушы альбо на пярэдшм і заднім форзацы размяшчаўся (сустракаецца ў розных вары-янгах) тэкст ці пячатка, якія сведчылі аб прыналежпасці тамоў канкрэтнаму канвенту і размяшчэнні кнігу манастыры.
Паколькі пе існавала спецыяльных пра-вілаў адносна канструкцыі бенедыкцінскіх манастыроў. іх архітэктуру і ўнутраную нланіроўку памяшканняў у асноўным вызна-чалі патрэбы манаскага жыцця, рэальныя магчымасці іх рэалізацыі. Гэта датычыла так-сама і размяшчэння кнігазбору, на што ўплы-вала яго велічыня і спосаб выкарыстання. Нанрыклад, кнігі, што прызначаліся для літургіі, знаходзіліся звычайна ў рызніцы і на хорах.
Слонімскія манашкі да 1700 г. жылі ў часо-вых памяшканнях, затым пераекалі ў драўля-ны аднапавярховы будынак з 10 келлямі (на 18—26 манашак). Толькі ў 1767—1779 гг. быў пастаўлены новы цагляны двухпавярховы будынак, погым узведзены касцёл і гаспадар-чыя пабудовы. Зараз цяжка рэканструяваць і вызначыць, як размяшчалася бібліятэка і якім было яе абстатяванне. Ад’езд манашак па распараджэнні царскіх улад у Коўна, Вільню і Менск, а таксама ліквідацыя дома ў
286 Шоцік В. Гісторыч । лёс бібліятэкі кляштара дамініканцаў у Гародні//Гістарычны аіьманах. Т. 6 Гродна. 2002. С. 228—235. Ткачэнка М.1. Пецярбургскі лёс бібліяіэкі Полацкай езуіцкай акадэміі (даклад на 10-й Міжнароднай канферэнцыі «Санкт- Пецярбург і беларуская культура 14 чэрвеня 2002 г.» і інш.
287 Гвёздзык Н. Собранпе кннг бенеднктннок в Слоннме//Ьелорусскнй сборннк. № 2. СПб.. 2001. С. 56—63.
288 У раздзеле 33 Статута сказана, каб ніхто «не адважваўся мець чаго-небудзь уласнага, зуеім ніякай рзчы аль-бо кнігі: «ІГс^ніа Фмі^іе§о О)са Вепесіісіа х 1астзкіе§о рггеіііітасгопа і Кеіогтасуіч роггц<1к<’>хм сЬеІтіепзкіе^о, гопіпзкіедо [...] роіігіегсіхопа [...] XV Кгаком іе, ц м.4о\уу }акнЬа ЗуЬепеісЬега, 1606. 8. 56.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛІТАЙ
387
1850 г. прывялі да поўнай страты бібліятэкі. Захаваны «Рэестр...» пералічвае 31 назву кніг, не ўдакладпяючы, аднак, дакладнай колькасці тамоў (часам абазначана наяў-насць пазіцыі ў некалькіх паасобніках). Шмат большай была бібліятэка бенедык-цінак з Лясвіжа — 225 назваў у 437 тамах289 290.
Бібліятэка слонімскіх бенедыкцінак мела перадусім рэлігійны характар, які адпавядаў патрэбам жаночага сузіральнага манастыра. Тут знаходзіліся творы па самых розных тэа-лагічных дысцыплінах, найважнейшыя ў рэ-алізацыі манаскага прызначэння літургічныя тэксты (ігумення павінна была забяспечыць манастыр кнігамі для правядзенпя літургіі, такімі, як трэбнікі, службоўнікі, кнігі аб па-кутніках (тагіуто1о§іцт) і сішгпаіу, цыры-маніялы, абрады і гцЬгусеІі — «Рэестр...» на-зывае больш за 10 такіх кніг, аскетычна-містычныя працы старых (асабліва манас-тырскіх) і сучасных аўтараў, розных ду-хоўных школ, патрыстычныя, казанні і інш. Тэндэнцыя стварэння акрэсленага, актуаліза-ванага фонду «духоўнай» літаратуры наогул характэрна для бібліятэк жаночых ордэнаў. Гэтая бібліятэка выступае як паказалыіік знешніх ўплываў, а таксама патрэб, магчы-масцей і характару канкрэтнага манастыра, што звязана з яго жыццём, асобамі, формамі дзейнасці, нават геаграфічным становішчам. Напрыклад, Слонімскі манастыр быў вядо-мы сваім выключным клопатам аб прыга-жосці літургічных спеваў, таму натуральная прысутнасць у бібліятэцы адпаведных гэтай мэце кніг.
Рукапісныя кнігі слонімскіх бенедыкцінак нерш за ўсё літургічныя і паралітургічныя: манаскі антыфон, Статут, а таксама «Ду-хоўныя практыкаванні». Кожная манашка яшчэ паслушніцай павінна была запісваць тэксты медытацый і гавення.
Таму ў асяроддзі рэфармаваных бене-дыкцінак узнікла своеасаблівая літаратурная школа, якая спрыяла стварэнпю літаратуры аскетычнай і з нагоды пэўных падзей. Іх творчасць мела экзістэнцыяльны маштаб, упісвалася ў будзённае жыццё, у святы свет думак, мар і памкненняў манашак і разам з тым асімілявала ўсё, што было каштоўнае ў культуры.
Рэжым дпя ў манастырах адпавядаў і суад-носіўся з рэалізуемай духоўнасцю. Роля практычнага чытання на кожным этапе жыц-ця манаха ці манашкі вельмі істотная: ад по-слуху да апошняй хвіліны жыцця. 3 чытан-нем літургічных тэкстаў манашкі сустра-каліся перш за ўсё пад час ойсішп; сталым месцам, якое прызначалася для гэтага, была трапезная: «У трапезнай павіпны заўсёды чытаць, а тая, якая будзе размаўляць, хай прыме чытанне на сябе, прычым стоячы на каленях», — прадпісваў у 1745 г. манашкам візітатар; ён рэкамендаваў «часта чытаць раздзел св. Якуба пра мову, якую з бібліятэкі спаведнік можа перакласці на польскую мо-ву»2эо (у «Рэестры...» названа таксама Еван-гелле).
Другім асноўным тэкстам быў Статут. На-зываліся канкрэтныя творы: «1. Жыціе пана Ісуса Гранатаса. 2. Жыціе Найсвяцейшай Панны. 3. Жыцці святых. 4. Аб паследаванні Пана Ісуса Фамы Кемпійскага. 5. Вячэры Святых Айцоў ад Яна Касіяна пісаныя і там-сама іншыя рэчы. 6. Гераніма Плата аб добрах манаскага стану. 7. Дызедэроза. 8. Юлія Фація аб умярцвепні. 9. Пуцяводніка. 10. Люстэрка. 11. Баронія польскага і «што-небудзь [...] да тых кніг падобнае».
Спецыяльна вызначаныя кнігі давалі для чытання паслушніцам пад час посту. Для гэ-тай мэты асабліва падыходзілі агіяграфічныя творы, якія дапамагаюць фарміраванню асо-бы, а таксама выбраныя біяграфіі, такія, як біяграфіі св. Ігнація, св. Іаана, альбо пасцілы, што ёсць у слонімскім «Рэестры...». Назы-валіся там таксама тэксты вядомых езуіцкіх пісьменнікаў: Іярэміі Дрэкселія («Око м'іесгпозсі», «Вго§а сіо шіесгпозсі»), Лукі Пінэлі («Хіоіа топ8ігапс]а»), Марціна Хінь-чы («Кгуі Ьоіеяпу») альбо бенедыкцінскіх, напрыклад, Войцэха Плоцкага («В1о§о$Іа-гміепгідуо гакопн 8. Вепейукга»).
Асобную бібліятэку ў жаночым манасты-ры мелі святары-капеланы. Прынамсі, у нясвіжскіх бенедыкцінак яна налічвала 60 назваў у 79 тамах, сярод якіх вылучаюцца па-асобнікі Бібліі і каментараў да яе (4 пазіцыі), катэхізісы (3 паас.), медытацыі (7 паас.), жыцці і календары (5 паас.), рытуалы (4 па-ас.) і розныя кнігі, сярод якіх «Індэкс забаро-
289 Сшіогсігік ]. Зіагороізкі кзіеяо/Ьібг рапіеп Ьепесіукгупек г Ке^УІега. 2 сігіе)6м/ Гцпс1ас)і Міко1а)а Кггузггоіа КасІгі'л-ІІІа Зіегоікі// Васіапіа кзі^’огЬіогбм' Касігі'л-іііб’л... 5. 104.
290 Візітацыі ксяндза Жулкоўскага ў архіве слонімскіх бенедыкцінак у Станентках. Інфармацыя Іяланты Гвёздзік.
388
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАМ КНІГІ
Геральдычныя малюнкі з маскоўскага рукапіснага «Тытулярніка» 1672
Герб Полацка, герб Мсціслаўля, герб Смаленска, герб Віцебска.
неных кніг» і «Гальская вайна» Гая Юлія Цэ-зара291.
Своеасабліьы фонд кніг мелі бібліятэкі ка-таліцкіх парафііі (парохій) у Інфлянтах. (су-меснае ўладанне Полыпчы і ВКЛ). Побач з богаслужбовай і тэалагічнай літаратурай тут былі выданні па медыцыне і вядзенні гаспа-даркі, юрыдычныя кнігі, можпа было знайсці выданні на польскай, лацпіскай, літоўскай і латышекай мовах. Так, візітацыя 1761 г. пака-зала, што ў касцельных бібліятэках Крас-
лаўскай, Люцынскай і Марыенхаўзенскай парафій Інфлянцкай дыяцэзіі знаходзіліся розныя выданні місатаў, Статут ВКЛ, кніга пра падарожжа Мікалая Радзівіла ў Святую зямлю, «Жыцці святых» П. Скаргі, гворы Грыгорыя Назіянзіна, Фамы Кемпійскага і Цэзара Баропія, слоўнікі літоўскай і латыш-скай моў (яны ў інвентарах часам фігуруюць пад назвай «зіпопіша»), Евангеллі на поль-скай і літоўскай мовах, «Гаміліі» Іпата Пацея і «Вера праваслаўная» ксяндза Кулешы292.
291 Сюіоі/кік}. Зсагороіякі кыег’огЬіог рапіеп Ьепесіукіупек г Кех’Л'іега. 7 йгіеібхе гопсіас)і Міко1а)а КггухгіоГа КайхійгіНа Зіегоікі// Вайапіа кзіу^о/Ьіого^ КасігіхуіНбху... 8. 107.
292 АкГа улгуі.ас.р ^епегаіпеі сііеседі ІпЯапскіе^ і К'огіапсіхкіеі сгуіі Рікугккіе) г 1761 гокіі. Тогіігі, 1998.
КУЛЬТУРНАЯ ПЕРЫФЕРЫЯ РЭЧЫ ПАСПАЛПАЙ
389
* * *
Кніжная культура ВКЯ трэцяга перыя-ду — пасля «патопу» і да апошняга падзелу Рэчы Паспалітай — адлюстравала новы стан рэчау, калі Вялікае Кпяства з’яўлялася толь-кі культурнай перыферыяй гэтай прыходзя-чаіі у заняпад дзяржавы. Пануючы клас слу-жыць ужо не Вільні, а Варшаве, высілкі боль-шасці дзеячаў культуры і адукацыі скіраваны хутчэй на уніфікацыю з Полыпчай, чым на развіццё сваіх старых традыцый. Адбылася унія «каня і конніка», у якой коннікам была Карона — гэты коннік пагапяў Рэч Пас-палітую да згопу. На пачатку перыяду да Расіі адышлі ўсходпія гарады ВКЛ, а пры канцы — уся тэрыторыя Вялікага Княства. Пры гэтым кніжнасць яшчэ зпачны час развівалася па інерцыі, пад уплывам поль-скага Асветпіцтва, што яскрава пацвярджае дзейнасць полацкай езуіцкай друкарні ў 1787—1820 гг.293 Можа, менавіта таму на гэ-тым апошнім прамсжку часу з яе пачалі. кож-ная сама па сабе, прарастаць кніжнасць Лету-вы і кніжнасць Беларусі. Шэдэўрамі мастац-кай аздобы кнігі з’яўляюцца ў гэты час «Раза-рыум» з гравюрамі Аляксандра Тарасевіча (Віленская акадэмічная друкарпя), «Ма-нархія Турэцкая» і «Акафісты і каноны» (першая ў Слуцкай, другая - у Магілёўскай брацкай друкарні) з гравюрамі Максіма Вошчанкі Лепшыя майстры кніжнай мппяпюры працуюць на Усходніх землях ВКЛ. Большасць з іх ананімная, выключэпне складае Ян Рапалеўскі з Віцебска.
Эпоха распаўсюджвання ведаў пры знач-ным цэнзурным кантролі за іпфармацыяй на-радзіла ўмовы для жыцпя стэрэатыпаў. Пера-важная большасць адукаваных насельнікаў Вялікага Княства аб праваслаўі ведала з кніі і ксяндза Кулешы «Вера нраваслаўная»,
жыцці святых чытала па кнізе П. Скаргі. ме-дыцынскія, прыродазпаўчыя і гаспадарчыя звесткі знаходзіла ў календарах альбо ў пера-кладзеных з еўрапейскіх моў польскіх кніж-ках.
У глыбінцы этнічнай Летувы на паліцах, праўда, стаяў малітоўнік на роднай гаворцы (і пратэстанты і каталікі спяшаліся, пры пат-рэбе, зрабіць новае выданне), а на беларускіх абшарах праваслаўныя карысталіся надзвы-чай прыгожымі магілёўскімі выданпямі, уніяты — супрасльскімі, але і ў тых і ў другіх простая мова гучала толькі ў прадмовах і прысвячэннях, асноўпыя ж тэксты былі на царкоўнаславянскай. Развівалася мастацтва гравюры — у вялікіх друкарпях (Ака-дэмічпай, Супрасльскай, Магілёўскай брац-кай) майстры-гравёры працаваіі пастаянна, іншыя (Віленская базыльянская, Гродзен-ская) рабілі заказы для асобных выданняў. Парательна з кнігай друкаванай шырока вы-рабляліся і рукапісныя кнігі. У гэты перыяд сярод рукапісаў найбольш іпвептароў, зборнікаў Зііма гегшп, Ірмалояў з выдатнымі мініяцюрамі.
У XVIII ст. інтэнсіўна «ўрасталі» ў мясцо-вую глебу манастырскія кнігазборы, па-паўняючы свае фонды пераважна прадукцы-яй мясцовых друкарняў. На кпігах бібліятэкі бенедыкцінскага манастыра ў Гарадзішчы пад Пінскам, які быў перанесены ў Беларусь з Італіі, манахі змянілі заверачны запіс: за-мест «Кніга з манастыра гары Касіно» пачалі пісаць «Манастыр Монтэ-Касіно ў Гарадыш-чы». Значна павя.іічыў свой кнігазбор кар-тэзіянскі манастыр, перанесены ў XVII ста-годдзі з Кёльна ў Бярозу Картузскую пад Брэстам. Пры скасаванні расійскімі ўладамі ў пачатку XIX стагоддзя тут было 1303 дру-каваныя кнігі і болып за 100 рукапісаў294.
293 Касгогошхкі IV., .^коызкі К. Цпікагпіа роіоска XV ІаСасЬ 1787- 1820. РгоЫету Ьасіахусге і ргоЬа осІСжогхепіа ргосіокс)і хуусіахепісге] // }егіііска аге ЬіМогіса: Ргасе ойагохуапе Ргоі'еззогочі Еікіххікохеі СггеЬіепіочч 8}. Кгакохс. 2001 Касінкка I. Акабетіа Роіоска Овгосіек кнітгу па КгезасЬ. 1812—1820. (ніагіак, 2004.
294 МіеггтсЬі К. І)іе кІозсегЬіЫіосЬек сіег капаіізе «запсСае сшсіз» іп Вегега КагПізка. ЗакЬцгд, АвчСгіа. 2004. (АпаІекСа сагСвзіапа Ь’ 198).
390
ЗАКЛЮЧЭННЕ
Далучэнне ВКЛ да імперыі Раманавых зрабіла яго кніжнасць часткай расійскай кніжнасці, кніжнікаў (літаратараў і вы-даўцоў) — складнікамі расійскага літаратур-на-выдавецкага працэсу. Найболып дзіўная, на першы погляд, рэч здарылася ўжо пасля трыццацігадовай (першы — трэці падзелы) агоніі Рэчы Паспалітай — самымі заўзятымі прадаўжальнікамі традыцый польскасці сталі землі Вялікага Княства. Яскравы пры-клад даюць полацкія езуіты, якія ў канцы XVIII і першай чвэрці XIX ст. мелі сваю дру-карню — іх польскамоўныя падручнікі па ай-чыннай гісторыі пачыналі яе ад Леха; мясцо-вых юнакоў выхоўвалі як польскіх шлях-ціцаў, хоць расійскае падданства вымагала іпшага.
Прычына гэтай асаблівасці кпіжпай куль-туры ў тым, што яна адлюстравала назапаша-ную ў апошні перыяд жыцця ВКЛ інерцыю трактавання і ацэнак гісторыі, звычку лёгка-га ўспрыняцця лацінкі і дыскамфорту ў чы-танні кірылічных тэкстаў, прызвычаіла кары-стальнікаў да пэўнага мастацкага аблічча кнігі; агульная ж з Расіяй спадчына — спад-чына Кіеўскай Русі — ужо не была відаць за набыткам апошняга стагоддзя.
Але шмат хто на Літве хутка ўспомніў ста-ражытную гісторыю, і на здзіўленне адукава-ных рускіх з заваяванага Вялікага Княства (ва ўяўленні простых расіян — з Польшчы) у Маскву і Санкт-Пецярбург пачалі прыязд-жаць (болып за тое, актыўна ўмешвацца ў літаратурнае і грамадскае жыццё) «ва ўсім свае» шляхціцы-літаратары, напрыклад Фа-дзей Булгарын ці Міхаіл Сенкоўскі (Барон Брамбеус); Аляксандр Пушкін вершам рэ-флексаваў на нелагічнае для «паляка» Адама Міцкевіча атаясамленне сябе як літвіна: «П там Мпцкевпч вдохновенный свою Лнтву воспомннал...». Члены Румянцаўскага гуртка раскрывалі вучонаму свету адзін за адным прыгожыя і багатыя па змесце кірылічныя рукапісы, што находзілі з Полацка і Супрас-ля, Вільні і Слуцка, а ў гэты самы час члены варшаўскага Таварыства аматараў навук ка-рысталіся аддадзенай туды часова адной з са-мых багатых прыватных бібліятэк ВКЛ — кнігазборам Сапегаў.
Памяць — не склад інфармацыі, а механізм яе рэ-генераванпя.
Ю. Лотман
ІІачыналася эпоха «разводу» культурнай спадчыны ВКЛ і далучэння яе частак да «ру-скай мінуўшчыны» і «польскага дзядзіцтва». Але чым больш «разводзілі» старыя кнігі, тым глыбей іх вывучалі, і тым больш рабіла-ся відавочна, што яны — частка адзінага цэла-га. Без адчування гэтага адзінства нельга зра-зумець жыццёвыя маршруты Францыска Скарыны (Полацк — Вільня — Кракаў — Па-дуя — Прага), Мацея Дзесятага (Тарапец — Вільня — Супрасль), Аляксандра Солтана (Іспанія - Францыя — Гермашя - Вільня — Жыровіцы — Шышкіні) і шмат іншых дзея-чаў кнігі, збіральнікаў бібліятэк. Яны на-паўнялі адну і тую ж прастору — культурную прастору Вялікага Княства Літоўскага. Асаблівасцю яе было суіснаванне ў адным часе розных традыцый, за якімі стаялі роз-ныя складнікі кніжнай культуры — кніга-пісцы, друкарні. кнігазборы і г. д. У кожнай традыцыі была свая дынаміка развіцця, свае перасячэнні, канфрантацыі і кампрамісы. Кірылічныя кнігі выраблялі для патрэб пра-васлаўных, уніятаў і пратэстантаў; друкар, які пачынаў як пратэстант (Даніэль Лен-чыцкі), закончваў сваё жыццё і сваё служэн-не як каталік; у кнігазборы манаха-дамі-ніканца Дамініка Сівіцкага захоўваюцца кірылічныя рукапісныя кнігі праваслаўнай традыцыі, а пратэстант Багуслаў Радзівіл цікавіцца музычнымі кнігамі Супрасльскага манастыра — колькасць прыкладаў талеран-цыі і ўзаемнай зацікаўленасці можна мно-жыць бясконца. Адкрытасць нрасторы для розных культурных плыней была, аднак, пе «скразная» — ВКЛ не з’яўлалася толькі краінай транзіту. Каталіцкія і пратэстанцкія кнігі, што прыходзілі з Захаду, як і правас-лаўныя, што прыходзілі з Усходу, у балыпыні асядалі ў Вялікім Княстве. Япы стваралі гле-бу для працы мясцовых кніжнікаў і вярталіся на Захад працамі гісторыка Віюка Каяловіча, артылерыста Казіміра Семяновіча, паэта Ма-цея Казіміра Сарбеўскага і г. д„ а на Усход — лістамі Андрэя Курбскага да Івана Грознага, палемікай Зізанія з маскоўскімі кніжнікамі аб асаблівасцях перакладу Катэхізіса з «літоўскай рускай» на «рускую маскоўскую» мову, бібліятэкай Сімяона Полацкага і
391
іншымі праявамі ўзаемных кніжных дачы-ненняў. Такія сталыя, на працягу доўгай гісторыі, каптакты з Захадам і Усходам пе-рашкаджалі, аднак, мацней кансалідаваць культурныя рухі ў межах ВКЛ. Паралельна з паланізацыяй насельнікаў ВКЛ заўсёды існа-вала адваротная тэндэнцыя — захавання ста-рой славянскай кнігі. У XVIII ст. езуіты дру-куюць ужо лацінкай (простай мовай) ма-літвы для будучых беларусаў. Летувісы і жмудзіны, якія не мелі кнігі рукапіснай, ад XVI ст. памалу назапашваюць колькасць друкаваных кніг на роднай мове і да першай чвэрці XX ст. будуць захоўваюць зсаідіз ср'о — пакуль не пачнецца іх нацыянальнае і дзяр-жаўпае адраджэнне і не народзіць спакусу — перад светам і самімі сабой — выступаць як непасрэдныя спадкаемцы ВКЛ295. Беларус-кае адраджэнне XIX і пачатку XX ст. таксама азірнулася назад і пачало шукаць выключна кірылічнае мінулае беларускай кніжнай культуры. Пасля катастрафічнага згону не-шматлікай нацыянальнай інтэлігенцыі ў эпо-ху сталінскіх рэпрэсій у беларускай грамад-скай свядомасці з’явілася новая тэндэнцыя — усе старыя кнігі атаясамліваць з дагматыч-най схаластыкай і надаваць ім негатыўны сэнс. Найбольш яскрава гэта выявілася ў вершы народнага паэта Савецкай Беларусі Пімена Панчапкі «Мае настаўнікі» (1970):
3 пажоўклых пергаментаў,
3 прапыленых фаліянтаў,
3 усіх шчылін мінулых стагоддзяў Вылазяць галовы
Мудрых разбойнікаў, Кволых філосафаў, Фанатыкаў і прарокаў, Iкожны
Дагматычным пальцам Тыкае ў маё набалелае сэрца: Я твой настаўнік.
Такое стаўленне да гісторыі ў спалучэнні з камуністычнай ідэалогіяй прыводзіла да наўмыснага самаабмежавання, пра што з го-нарам сцвярджаецца ў канцы гэтага верша:
Таму я выбраў сабе ў настаўнікі Леніна, Праўду
I родны народ...
«Каротка сабра-ныя гісторыі аб трох першых ма-нархіях свету: асірыйскай, персідскай і грэц-кай, а таксама аб Расійскай імперыі і Каралеўстве Полы кім з розных класічных аўта-раў для II і III класаў. За дазво-лам старэйшых. У Полацку ў прывілеяванай ад Яе імператарскай міласці друкарні Калегіі Таварыст-ва Ісуса. Угод га-сподні 1795». Тытульны аркуш падручніка з вы-явай двухаблічна-га бога Хронаса, які адначасова глядзіць у мінулае і ў будучыню.
Сёння, праз сорак гадоў пасля напісання верша, вобраз Леніна ўзбагаціўся адсутным у сацыялістычны час негатывізмам і ператва-рыўся ў фігуру замоўчвання, «родны народ» неаднойчы дэманстраваў неверагодную за-лежнасць ад маніпулятараў грамадскай свя-домасцю, а «пажоўклыя пергаменты і прапы-леныя фаліянты» па-ранейшаму заставаліся іегга іпсо^пііа, невядомай краінай. Праз 12 гадоў пасля П. Панчанкі сугучнае (()уо уабіз?) пытанне адбілася ў версэце паэта-інтэлектуаліста Алеся Разанава «На гэтай зямлі» (1982):
Хто пытаецца ў мяне дарогу на Ўсход, хто — дарогу на Захад...
і завяршылася канстатацыяй: «Тут мой За-хад, і тут — Усход». Раптам стала відавочна, што ні адзін з кірункаў не вывучаны дастат-кова, а пра сінтэтычны падыход да абодвух даводзіцца толькі марыць.
295 Адно з яскравых сведчанняў: Гудавнчус Э. Псторня Лнтвы с древнейшнх времен до 1569 года. Т. 1. М„ 2005.
392
Статут Вялікага Княстча Літоўскага пера-жыу само Вялікае Княства і за-стаўся самым значным помнікам яго ду-хоўнай культуры. Тытульны аркуш першага выдання. Вільня, друкарня Мамонічаў, 1588 г.
гто . Яо нгілмв&гп нХл1
, 7 г Глл>*г
(ЕоД'М. ^шгТіо(ЮльВ(чз лнсп(В(( *Ц
•» .нСДдеУ^'взВа^.іт^ геі'по^нь^ ігп( б;( мггіі&оаіі гоШоЛіліІй<* < іацоблнь^ - Амнпо^
аот^цгпі шгтто алт«-’л? Е
ндшмл«? "(правосспіі . анні^
Л^но-л. ^а^ово .
4Л|шг ^піАвс^.лнвос лс/ото^інё.^( улю . дто лнЕннГл^дГкі/*тот?нГнАвн^тн^-шн і$о~с і^нті іынабі тсловстгіспнм *
л2> ч 5 ’А. ,
Д.жКЙ НЗЛГ^нбК 1*4?/«% ЮНЛЙІ 0ЧЛ.Г
^кнліш * д. вШлні лілшпаа'Х.
393
Мы закончылі агляд цэлай піраміды помнікаў, якія стваралі кшжнасць ВКЛ. Яны належаць і заходняй, і ўсходпяіі культуры, шмат якія з іх настолькі непаўторныя, што сталі падставамі для пабудовы новых — «ту-тэйшых» — беларускай і летувіскай цывіліза-цый.
Тэорыя гаворыць, што «міпулыя станы культуры пастаянна закідаюць ў яе будучы-ню свае абломкі: тэксты, фрагменты, асобныя імёпы і помнікі. Кожны з гэтых элементаў мае свой аб’ём памяці, кожны з кантэкстаў, у
які ён уключаецца, актуалізуе некаторую ступень яго глыбіні»296.
Аўтар спадзяецца, што яго праца над ста-рымі кнігамі будзе спрыяць актуалізацыі гістарычнай памяш беларускай культуры і што сваімі росшукамі і цытавапнем іншых даследчыкаў ён не толькі панялічыў коль-касць «закінутых ў будучыню (зн. у сучас-насць) яе абломкаў», але і праз тлумачэнні і разважанні хоць трошкі змяніў погляды чы-тача на нашу вельмі разнастайную і багатую кніжпую спадчыпу.
296 Лотман Ю. М. Семносфера. СПб, 2000. С. 621.
394
СГІІС СКАРАЧЭННЯЎ
Назвы сховіпічаў рукапісаў і рукапісных кніг
БАН — Бібліятэка Расійскай Акадэміі навук (Санкт Пецяр-бург)
БАПЛ — Бібліятэка Акадэміі навук Літвы (Вільня)
ДзГМ — Дзяржаўпы Гістарычны музей (Масква)
ІІББ — Нацыяналыіая бібліятэка Беларусі (Мінск)
НБВУ — Навуковая бібліятэка Вілснскага універсітэта (Вільня)
РДзАВМФ — Расійскі дзяржаўны архіў Ваенна-Марскога Флоту (Санкт-Пецярбург)
РДзАСА — Расійскі дзяржаўны архіў старажытных актаў (Масква)
РДзБ - Расійская дзяржаўная бібліятэка (Масква)
РДзГА — Расійскі дзяржаўны пстарычны архіў (Санкт-Пе-цярбург)
РНБ — Расійская нацыянальная бібліятзка (Санкт-Пецяр-бург)
СПбФІРГ — Санкт-Пецярбургскі філіял Інстыгута расійскай гісторыі Расійскай Акадэміі навук (Санкт-Пе-цярбург)
Загалоўкі шматтомных і псрыядычных выданняў
АВАК — Акіы, нздаваемые Внленскою археографнческою компссмею (з т 20 — Акты, нздаваемые Внленскою ко-мнсснею для разбора древннх актов)
АЗР — Акты, относяшпеся к нсторнн Западной Росснн
АСД — Археографнческпй сборнпк докумснтов. оі носяшнх-ся к нсторнн Северо-Западной Русн
БІА — Беларускі гістарычпы агляд
БЛДР — Бпблпотека лмтературы Древней Русп
ВЛУ — Всстннк Леппнградского уннверснтета
ВУП - Варшавскне уппверснтетскне нзвестня ГроднЕВ — Гродненскпе епархпальные ведомостн ДНРК — Древперусское мскусство. Рукопнспая кннга ЖМГІП — Журнал Мнппстерства пародпого просвеіценпя ЗБІНМ Запісы |Беларускага інстытута навукі і мас-тацтва]
ЗІІТПІ — Заппскп Наукового товарнства імепі Шевченка ЗОР ГБЛ — Заппскн Отдела рукопнсей | Государствепной бпблпотекп СССР нмснп В. II. Леннна]
П В — Нсторпческпй вестнпк
НОРЯС — Нзвестпя Отделенпя русского языка п словесно-стп нмператорской Акадсмнн наук
ІІЮМ — Нсторнко-юрнднческне матерналы, пзвлеченные нз актовых кіпп'губернпй Вптебской п Могнлевской
КНМ - Кннга. Нсследованпя п матерналы
КСГІА — Краткне сообіценпя [Ннстнтута археолопін Акаде-мпп наук СССР]
ЛнтЕВ — Лнтовскпе енархнатыіые ведомостп
ПГКБ — Помнікі гісторыі і культуры Беларусі
ПКІІО — Памятппкп кульгуры. Новые открытпя. Ежегод-нпк
ПСРЛ — По.тное собранпе русскпх летоппсей
РНБ — Русская нсторпческая бнблпотска
РФВ - Русскпй фплолопіческнй вестнпк
СмолЕВ — Смоленскпе епархпалыіые ведомостп
ТКДА — Труды Кпевской духовной академпп
ТОДРЛ — Труды Отдела древперусской лптературы [Іін-стнтута русской лптературы Академпп наук СССР (з 1992 г. — Росспйской Академнп наук)]
ЧІІОНЛ — Чтенпя в Нстормческом обшестве Нестора-лсто-ппсца
ЧОІІДР — Чтення в пмператорском Обшестве псторпп н древностей россіійскнх прп Московском уннверсптете
АВМК — АгсЬіхуа, ЬіЫіоСекі і пнігеа козсіеіпе
ВВ.) — Вшісіуп ВіЫіоГекі Іайіеііопзкіе)
ВН8х - ВінІеГуп Ьі.чсогіі згыікі
НІТ5 — Нагтапі ІІкгапіап зТшііез
КНізС — Клагіаіпік ЬізГогусгпу
Б8Р8Н — Ьіт.цапо-ЗІауіса Розпашепзіа. 8іш1іа Ьізіогіса
ОКР — Осігосігепіе і В.е(огпіас]а XV Роксе О8Р — Охіогсі 81ауопіс рарегз
РашВК - Раші^Спік ВіЫіоІскі Кбгпіскіе]
Рг/ВА — Рггеніцсі ЫЫіодгайсхпо-агсЬеоІофсгпу КВ — Косгпікі ЫЫіоіесхпе
395
БІБЛІЯГРАФІЯ
Каталогі і апісанні рукапісаў і старадрукаў
Архіў уніяцкіх мітрапалітаў. Дакумепты да гісторыі царквы ў Бсларусі ХУ-ХІХ стст. У фопдзе «Канцылярыя мітра-паліта грэка-уніяцкіх цэркваў у Расіі». Даведнік. Міпск; Полацк, 1999.
Барсов Е. В. Опнсаппе некоторых южнорусскпх н западно-русскпх рукопмсей, находяіцпхся в рукопнсном собранпп Е. В. Барсова // ЧОПДР. 1884. Кн. 2.
Бубнов Н. Ю. ы др. Пергаменные рукопнсн Бпблнотекп Ака-демнн наук СССР. Оппсанне русскпх н славянскпх руко-пмсей XI—XVI веков. Л„ 1976.
Вознесенскнй А. В. Кпрнллмческнс нздапня старообрядчес-кнхтнпографпГі копца XVIII — начала XIX века: Каталог. Л„ 1991.
Вознесенскый А. В. Предварнтелыіып сппсок старообрядчес-кпх кпрпллпческііх пзданнй XVIII века. СПб., 1994.
Востоков А. X. Опнсанне русскпх н словепскпх рукопнсей Румянцовского музеума. СПб„ 1842.
Геппенер М. В. Слов’янські рукоппсн XI—XIV стст. у фондах Відділу руконпсів Цснтральноі науковоі бібліотекі Ака-деміі наук Украінськоі РСР: (Огляд, оппс, публнкаціі). Кпів, 1969.
Горбачеескый Н. Н. Каталог древнпм актовым кппгам губер-ппй: Внленской. Гроднепской, Мннской п Ковенской, так-жс кннгам некоторых судов губерннй Могнлевской н Смолепской, храняшпхся ныне в Центральном архнве в Вплыіе. Впльна, 1872.
[Горскай А. В., Невоструев К. Я./Опнсанпе славянскпх руко-пнсей Московской снподалыіой бнблнотскн. Отд. 3, ч. 1. М„ 1869.
Гранстрем Е. Э. Оппсанпе русскпх н славянскнх пергамен-ных рукоппсей [Государствснпой Публнчной бнблнотекн нм. М. Е. Салтыкова-ГЦсдрнна]. Рукоппсп русскне, бол-гарскпе, молдовлахнйскне, сербскне. Л„ 1953.
Добрянскый Ф. Н. Опнсанне рукоппсей Внленской публпч-ной бнблнотекн, церковпославянскнх н русскнх. Вплыіа, 1882.
Запаско Я. П„ Ісаевіч Я. Д. Пам’яткі кннжкового мнстецтва. Каталог стародруків, внданпх на Украіпі. Кн. 1—2. Львів, 1981-1984.
Запаско Я. II. Пам’яткіі кннжкового мпстецтва. Украінська руконнсна кпнга. Львів, 1995.
Кекелыя А„ Ясюлевыч Л. Польскпе старопсчатные кннгн в внльнюсскнх бнблнотеках: XVI век (оппсанне нзданнй XVI века, вышедппіх нз тнпографнй Вслпкого княжества Лнтовского)// КгакоугакоДУІІсіькіе «Гіісііа зіахеізіусгпе Т.2.
Кніга Беларусі 1517—1917: Зводны каталог. Мн„ 1986.
Князевская О.А., Лыфшііц А.Л., Турылов А„1. Пергамепные ру-копіісіі собрання Впленской публнчной бнблмотекн (Бпблпотека Академнн наук Лнтовской Республнкн, ф. 19)//Кгако\У8ко-\Уі1епзкіе зішсііа зіаіуізіусгпе. Т. 3.
Кобяк НА„ Морозова Н.А., Турнлов А.А. Кнрнллнческне ру-копнсные кннгн XV—XIX вв. в собраннях фондов 21 н 22 БАН Лптвы.// Кгакошзко-ХУіІеіізкіе зііісііа хіа’ліяіусгпе. Т. 2.
Конюхова Э. Н. Славяно-русскпе рукопнсн XIII—XVII вв. Паучной бнблпотекіі нм. А. М. Горького Московского го-сударственного уннверснтета: (Ошісанне). М„ 1964.
Лабынцев Ю. А. Кіірнлловскне нздання Супрасльской тнпо-графпп // Методнческііе указання в помоіць составнте-лям Сводного каталога рукошісных кннг, храпяшнхся в СССР. Вып. 3. М„ 1978.
Лабынцев Ю. А. Опіісанііе пзданмй Несвнжской тнпографнп н тнпографпн Васнлня Тяшінского. М„ 1985.
Ластоўскі В. Ю. Гісторыя беларускай (крыўскай) кпігі: Спроба паясыііцельнай кнігопісі ад капца X да пачатку XIX стагодзьдзя. Коўна, 1926.
Леоныд (Кавелын Л. А.). Смстематнческое опіісанне славяпо-росснйскпх рукоппсей собрання графа А. С. Уварова. Ч. 2. М„ 1893.
Лукьяненко В. Н. Каталог белорусскнх нзданнй кнрнллов-ского шркфта ХУІ-ХУІІ вв. Вып. 1-2. Л„ 1973-1975.
Мыловіідов А. Н. Архнв упраздненного Пннского Леіцннско-го монастыря. М„ 1900.
Музейное собранме рукопнсей [Государственной бнблноте-кп СССР нм. В. Н. Леннна]: Опнсанне. Т. 1. М„ 1961.
Неміроўскі Я. Л. Выданні Францыска Скарыны: Зводны ка-талог і апісанне // Францыск Скарына: Зборнік дакумен-таў і матэрыялаў. Мн„ 1988.
[Ныкольскіій А. Г/./Опнсанне рукопіісей, храняшнхся в архм-ве Святейшего Правптсльствуюшего Сннода. Т. 1. СПб„ 1904.
Оппсанііе Рукопнсного отделення Бнблнотекн нмператор-ской Академнм наук. Т. 1—2. СПб.—Пг„ 1910—1915.
Опнсь документов Внленского центрального архнва древ-пнх актовых кннг. Вып. 10. Внльна, 1913.
Откровенне св. Ноанна Богослова в мпровой кннжной тра-дііцпіі: [Каталог выставкн]. М„ 1995.
Перетц В. Н. Рукошісн бпблпотекн Московского уннверсн-тета, самарскнх бнблпотекн н музея м мнпскнх собраннй. Л„1934
Петров Н. Н. Опнсанпе рукопнсей цсрковно-археологнчес-кого музея прн Кневской духовной академнп. Вып. 1. Кн-ев, 1875.
Петров Н. Н. Опнсанне рукоппсных собраннй, находяіцпхся в городе Кпсве. Вып. 2. М„ 1896.
Почынская Н. В. Могнлевскпе старообрядческне пздання XVIII ст. в собраніш старопечатных кннг н рукопнсей На-учной бпблпотекн Уральского государственного уннвер-снтета // Культура н быт дореволюцнонного Урала: Сбор-ннк научных трудов. Свердловск, 1989.
Пташнцкый С. Л. ГЦорсовская бнблпотека графа Лнтавора Хрептовнча: Краткне сведення о собраннн рукопнсей. М„ 1899.
Рукопнсные кпнгп собранпя М. П. Погодпна: Каталог. Вын. 1. Л„ 1988.
Савельева Е. А. Кнппі нз бнблнотекм польского короля Сн-пізмунда II Августа: Каталог. СПб„ 1994.
Савельева Е. А. ы др. «Лнтваннка» XVI—XX вв. в собранші Бнблнотекіі Росснйской Академнм наук: Каталог выстав-кп. СПб„ 1997.
Сводный каталог славяно-русскнх рукопнсных кннг, храня-шнхся в СССР. XI—XIII вв. М„ 1984.
Собранне польскііх старопечатных кнііг в Славянском фон-де БАН. Вын. 1: Несвнжская ордннатская бнблнотека Радзнвііллов. СПб„ 1999.
Тйхомыров М. Н. Опнсанне Тнхомігровского собраішя руко-пнсей. М„ 1968.
396 _____________________________________
Шоцік В.І., Саўчук А.І., Паулоўская Г.Г. Каталог выданняў XV—XVI стагоддзяў: 3 фондаў Гродзснскага дзяржаўнага гісторыка-археалагічнага музея. Слонім, 2003
ІЦапов Я. Н. Собранне Н. Я. Лукашевнча н Н Я. Маркпевн-ча: Опмсанне. М., 1959.
ІЦапов Я. Н. Восточнославянскне н южнославянс.кне руко-пнспые кннгн в собраннях ІІольской Народной Респуб-лнкн. Вып. 1 М, 1976
ІЦепкыма М. В. ц др. Опнсапне псргамснтных рукопнсей Го-сударственного Нсторнческого музея. Ч. 1 Русскне руко-пнсн // Археографнческнй ежегодпнк за 1964 год. М., 1965.
Эрнст II. Бнблнотека графов Хребтовпчей // Русскнй бнб-лнофнл. 1914. № 6.
Ясановскйй Ю. II. Певческне рукопнсн украннской традпцпн в собраппях Государственной бнблнотекн СССР нм. В. Н. Леннна // ЗОР ГБЛ. 1986. Вып. 45.
Ясйновськйй Ю. II. Украшські та білоруські нотолінійні Ірмолоі 16—18 столііь. Каталог і коднкологічно-палео-графічне дослідження. Львів. 1996
Ватісоі Ц. О А., Мттоп.ч}. 5. С. 8оше ппгесогсіесі еагіу-ргіпсесі ЗІауошс Ьоокз іп Епдіізк ІіЬгагіез // О8Р. 1951 Уоі. 2.
Вйсігук К. ВіЫіо^гайа копзгусіісу] 8С]то\уус)і XVII іуіекп ч/ Роізсе. \Угос1а\у 1952
Серіепе К., Реггашікіепё I. У'ііпіапз акасіетцоз «ранвСнуёв Іеі-сііпіаі 1576—1805 ВіЫюйгаГца. Уііпіцз, 1979.
СйЬггугі^ка-Ееопагсгук М. Касаіо^ сігіікбх^’ зпргазкісЬ \\'аг8га\уа, 1996.
Еягеіскег К. ВіЫіодгайа роі.чка. Т. 14—16, 19. Кгакб\\' 1896— 1903.
Наоіі 8., ЕеЬесІеюа I. СоПесііопь сіопасесі Ьу іЬе Асасіету оі’ Зсіепсез оі 81. РеСегзЬпг^ Со СЬе Аіехапсіег НпіуегзіСу оі Етіапсі іп 1829: Ап аппоСаСес! саСаІойне. Некіпкі, 1997.
Цачаа К. Рсгдатетц каса!о§аь. А’ііпііія, 1980.
]оскег А. ОЬгаг ЬіЫіо^гаіісгпо-ЬізСогусгпу ІіСегаінгу і панк... ро гок 1830 у/іцсгпе. Т. 1—3. \Уііпо, 1840.
Кагееска-Сгусгоюа .4. і іп. Нгпкагге <Іа\\пе] Роізкі осі XV сіо XVIII шіекн. 2. 5. \Угос1а\у; Кгакб\у, 1959.
Ейкраііе. I. Заіотопо Кічіпькіо ЬіЫіоСскоз Уііпнце загазаз // І5 Ьіеспуоз ЬіЫюСекц ізіогцоз: Теттіз токзіо сІагЬц гіпкіпіз. Мііпіпз, 1985.
НагЬйііепё Г)., НагЬш.а^ 5. XVII а. ЬіеГпуоз ІоСупізкц кпудц зцгазаз. Уііпіпз, 1998.
Разіегк./. 8.,]апоска М. Роіопіса агСузСусгпе \\’ гЬюгасЬ \\-аСу капзкісЬ. Ссіапзк, 2000.
Ралгкіеагісг П Іп\уепСагге і каіаіоф ЬіЫіоіек г гіет \узсЬо<1пісЬ КгссхурозроІіСе] (аріз га ІаСа 1510 -1939). Шагьгам’а. 1998.
Раагкіеагісг II. Кукорізпнеппе іп\\епсаг7.с і каі аіоді ЬіЫіоСек 2 гіет сузсЬосіпісЬ К/есгурозроІіСе) (зріз га ІаСа 1553- 1939). \Уагега\уа, 1996.
Зегіез ІіЬгоплт цпі ЬіЫіоіЬесае іп Ргпззіае Кеціае аіідтепСо Каі1гі\'і1іапа розг есііСшп Ьіцпз аппо 1673 сасаіоцпт поуі ассеззеге. Кефотопіі, 1712.
Старадрукаваныя кнігі. Факсімільныя выданні і рэпрынгы рукапісаў і старадрукаў
Дарагастанскі К М. Гіпіка. альбо Кпіга пра коней / уклад. С.А.Ішчанка. В.Л.Дубоўскі. Мінск, 2007.
Радзнвмлловская летопнсь. [Т. 1]: Факснмплыюе воспронз-веденне. СТІб., М.. 1994.
Сборннк поучепнй. Внльно, 1585.
Акасіетіа \уПгіцс2по5сі [.. ] іазпіе О8\\тесопетп хіцг^сіп іе§о-тоясі МісЬаІо\\'і Кахітігго\\'і АпСопіетп Ка\1гі\\'і11о\Уі [...] осі гсіем'іпкосеапусЬ зоЫе хіцгдсеті Іазкаті Кусегзкіеу Акасіетіу Хіез\\'іезкіеу ка<1еіб\у. Х'іс8\уіег, 1750.
АІЬегС по\\у схуіі сегахпіеузху аІЬо зекгеса по\\'е, с1оз\\'іабсгопе і арргоЬосуапс [...]. \Уі1по, 1790
Вессагіа./. () еіекігусгпозсі згСпсгпе) і па(пгаіпе). \\'іІпо, 1786. ВіЫіа 1іге\узка СЬі1іпякіе§о. Ыогму Тезіатепі. Т. 1—2. Ро/паіі, 1958.
IВігеіой’хкі Р.] \\’іасіото8с сіекагуа, кагсіетц даіеісе рогусесгпа, о зкпгкасЬ у тосу гЬбг \\'зге1кісЬ, )аггуп у гібі гбгпусЬ, гак оцгос1о\\-усЬ іако у роІпусЬ [...]. \У11по. 1768.
Воігат V., Ріегіо С. Ніего^ІурЬіса зіуе Эе засгіз Ае§урСіогшп ІіСегіз соттепіагіі | .]. Ваыіеас, 1556.
ВгаШеу К Еоіу/агк \у кСогут цгнпіа піе гозіамціц зі? підсіу цгодет \\'11по. 1770.
Вгасііеу К Каіепсіагг тіпісгу у цо^росіагзкі У/Нно, 1770.
Вггозгте.чкі Р. Ьекагзс\\'а сііа \ууцос)у цозросіагху \\ Ра\\Іо\уіе тісчзкаіцсусН 'АМГІпо, 1770.
Внскап С. 2Ьібг піексбгусЬ оЬзспуасуі, ргхеяСго§, 5розоЬб\\' ІаспуеЬ, Спсігіег: 1екагхг\\ ргозСусЬ, яІгкцсусЬ сіо гасЬо\\'апіа \у сзегзСсгозсі хс1го\\'іа [..]. ІМіІпо, [1791].
(ВйгіатауйіЦ.Ц.] I )о\уос1 г росгцікбсу ргам/а рггуп ісігопедо [.. ]. Е<1 2.\УІІпо, 1779.
Скокіег Ц. Е. О обтіапіе рапы\\' у гцнЬіе ратпцсусЬ у о зішігпут гаСппкп. \\51по, 1652.
Скггахіооій.’; ,4. 1)по НЬеІІі сіе орійсіо Міззае [...]. Вазііеае, |1594[.
Сіскоггіші М. Роцгот ПіаЫа агпап?кіецо [...]. Кгакб\\’, 1659.
Сіекам'е <І08\\іа<1сгепіа цозробагзкіе [...]. \Уі1по, 1777.
Цетеігіш Ркаіегеыз. І)е еіоспііопе ІіЬсг. Ваыііае, 1557.
Ношфгсі 8. Сепеаіоціа аІЬо кгбскіе орізапіе \Уіе1кісЬ Кзіцгф Ысем'зкісЬ і ісЬ ллліеікіс-Ь а тцгпусЬ зрга\у мтуеппусЬ. БпЬсг, 1626; Рогпап, 2004.
Пйкатеі (іц Мопсеай Н. 1. Эгіеіо о гоітс.гіміе. Т 1 —2. \\’і!по. 1770-1773.
Ерісесііа т іПштззіті еС такпапіті ргіпстріз сіп сіотіпі СЬгізСорЬогі Кас1гі\мі11і Віггагнт еС НпЬіпкі сІупазСае [...] оЫснт. Вазіііае, 1603
Р1огй5 Е. О росгцскп у <1хіе]асЬ пагосіп ггутвкіе^о [.. ]. \Уі1по, 1790.
(ЗаПеу Р Х’апка гогзцсіпа, оЬусга]оу.'а у роІіСусгпа [...]. \\’і1по, 1780.
Сіаіцткі .4. Кагапіа па піесігіеіе саіецо гокн [...]. Хіезм'іех, 1779.
С1о5 5егайсгпу, Сго)акпп Сопет ^ссіперо \у гггесЬ о5оЬасЬ Вода \\ус.Ь\\’а1а]цсу. Уііпае, 1724,
Сгасуап В СхІо\\’іек цпі\уег5а1пу. \\'іІпо, 1762.
Сгасуап В О зрозоЫе ро\гуро\\'апіа па 5\\тесіе, рггезсгоф тіосіут. гсуіазгсга іім’огзкіе гусіе рго\\ас!гіс тузіцсут рохуСесхпе [...]. \Уі1по, 1766.
НагЬегг Р. ХЬібг тцсігусЬ у росуагпусЬ г.Пап \уіе1п зсагогуспусЬ спогц у тцсігозеіц га52сгусопусЬ кгб16\у, хіцгаС, Шогоібсу, у зіесітіп грус1гс6\\’ §гескі<:Ь. \Уі1по, 1769.
НегтапЦ. Со8рос1аг5С\УО сіотоше. \Уі1по, 1791.
НіегозоІутіСапа реге^гтасіо іІІпзСгіззіті сіотіпі Місоіаі СЬгі5СорЬоп Касігіуііі [...] IV ЕрізСоІіз сотргаеЬепза [ ]. ВгппзЬег^ае, 1601.
ЦшмігіН В. 5. Восапіка зСозочапа, сгуіі «’іасіотозс' о \у1аьпо-зсіасЬу пхусіп гозііп \у Ьапсііп, екопотісе, г^косІгіеІасЬ [...]. ІМііпо, 1799
Каііпакі IV. Мо\\'а [...] о \\о1по8сі, тіапе \\’ Рахуіоліе г[окн| Р[ап5кіе§о) 1777 <1. 28 раісіг. \Уі1по, [1777].
Каііпзкі Н'. Моч/а [...] о росіесЬасЬ зіапп гоіпісге^о тіапа \у Ра\у1о\уіе, Нпіа 29 сгегл'са. \Уі1по, [ 1779].
Катіепзкі Р. У/оупу §гескіе х Рогігі ОіСотагізк^ [...]. \Уі1по, 1773.
Кагріпхкі Н. Ьехукоп §ео§гаігсгпу, сііа дгопГосспе^о роіусіа §ахеі; і ЫзСогуі [...]. \УіІпо, 1766.
[Кагротсг М. Р.] Кахапіе |цЬі1еіі82о\\'с [.. | о ро\уіппеу росі-сіапут осі рапо\у тііозсі \\’2§1?с1ет ісЬ с1ш>гу [...]. \Уі1по, [1776].
Коіа/оаісг IV. Ратігрка кгоіка Ьгасіеу коасііці:ого\у БосіесаСіз }е.ча 5\\ іа(:оЫі\сіе гтагіусЬ [...]. \Уі1по, 1673.
Котагу Е. Канка гс1го\сіа [...]. \Уі1по, 1775.
КохаакошНн .]. Ы. Кагапіе о тііохсі Оусгугпу [...]. \Уі1по, 11789|.
Коззакоазкі.V Кагапіе о гасЬогуапіп ргам' пагос!о\\усЬ [...]. \УіІпо, [1790].
Кгоікіе аіе ііпісіатепіаіпе орізапіе ВаІеагуізкісЬ і РуіЬуцгузкісЬ \\'узр Мафігка, Міпогка. іуісэ і Рогтепісга. [\УІ1по, 1766].
Кгііеага ]. А. \Уіага рга\ео8Іа\\'па Різтст 8\\і?і.ут, зоЬогаті, оусаті 8. 8. тіапо\\ісіе ^гескісті у ЬузСогу^ козсіеіпгі [...] оЬіазпіопа. \Уі1по, 1704.
Кыіезга}. А. О росгцСкасЬ зсЬугту. \Уі1по, 1747.
Ее^ошсг /. Ро\уіппо8СІ §о8рос1агг6\\’ сс іеуькісЬ \е кгбскозсі геЬгапе. \Уі1по, 1779.
Маскепгіе Д. Згіпка псггутапіа г<1го\\іа у опсу ЬізСогуа [...]. \Уі1по, 1769.
Мазаккі I.}. ЗрозоЬу ргозСе у 1аС\уе росіапе осі с1окіого\\' сііа тіезгкаідсусЬ ро \\масЬ па цзСгхеяепіе зіе того\\еі гагагу [...]. \Уі1по, 1771.
Міскаіо кііоапыз. Ое тогіЬііз ТагСагогшп, ІлСуапогшп сі Мо8сЬопіт [...]. Ва^ііеае, 1615.
Наксуапоггісг ]. РгаеІесСіопез таГ.Ьепіаіісае ех У/оЖапіз еіе-тепііз асіогпаіае аіхріе зіс іізііі аіісіііопіт ассотосіаіае [...]. Т 1, раг8 [1—2]. У’ІІпае, 1759—1761.
Окіпо В. ОіаІо§опіт ІіЬег зесцпгінз. Вазііеае, 1563.
Раргоскі Р. Оото\уе л'іасіотозсі о \М. X. ЬіСе\\8кіт г рггуігісгепіет ЬізСогуі Се§ог пагосіп. \Мі1по, 1760.
РосгоЬгіі М. СаЬіегз сіез оЬзегуаСіопз а.чСгопотісіне» ІаіСез а ГоЬвегеаСоіге гоуаіе сіе Уііпа еп 1773. Уііпа, 1777.
Росііескі Т. ЫізСогуа Іпсіуі \МвсЬосіпісЬ зкгосопа. \Мі1по, 1776.
Розгакогізкі]. А. Знтта ЬізСогуі шіі\\’ег8аІпеу па <1\\'іе схуісі гохіогопа аЬо Іпсіех ка1епсІаггук6\\ зеп коіепсі, кСоге \\' \Мі1піе согосгпіе хф гуусіаіц. \Мі1по, 1748.
Лехсгг» 5. Г)е асЬеізтіз ес рЬаІагізтіз еуап§е1ісогшп. Х'сароіі, 1596.
8г(с1о\\у ргосезз сгуіі 8розоЬ рга\\о\\апіа 8Ід \у СгуЬстаІе (...) \М. Хі^8С\\а Еііемчкіедо. Есі. 5. Сгосіпо, 1782.
Раіігіаіііііг Кгізр К. О \\'о]пасЬ г Каіуіігц і }п§сігсЬгс. \Мі1по, 1767.
Раріека К /. МапіГезС Воясі. 8\уіасн у Оусхугпіе (...] сіо ро\\8гесЬпеу гуіасіотозсі росіапу гокіі 1699. [\Мі1по, 1699].
Зітіет/ АазегСіо огСосІохае сІосСгіпае сіе (ІоаЬсіз папігіз СЬгізСі [...] оррозіса Ыазрііетііз еС зорЬізтаСіЬісз [...] Зітопіз Всісіпеі тірег аЬ ір80 іп ЕііЬсіапіа еуцІ^аСіз. Ті^іігі, 1575.
Хіпіусіаз К. Рігтазіз Ііеіцуіц каІЬоз госіупаз. Мііпігіз, 1979.
Зкаг&а Р. 2у\\’оСу 8\\'іуСусЬ зіагедо і по\се§о гакогш [...]. \Мі1по, 1579.
Зкгітіпошісг Тіг. Рггусгупу роггпсепіа сН.шпіеу рггегаспетп пагосіо\уі ггізкіетп росіапе [...]. \Мі1по, 1643.
Зіштп Д ЕрізСоІа асі іІІгізСгіззіпгшп ргіпсірет, ас сіотіпшп,
___________________________________ 397
сіотіпшп Аіехапсіпіт, сінсет 8Ысеп8ст (...] сіе есіцсасіопе ргіпсіршп. Аг§епСогаСі, 1581.
ТчкаМо М. АрСесгка сіото\уа [..]. \Мі1по, 1789.
Тагсгупотсг-Рнзгускі 5. Іезцз Магіа ДогеГ ЗерСегта засга, Со іезС віесітіогакіе паЬогегі8С\\'о [...]. \Мі1по, 1745.
Уегіоі А. НізСогуа ге\\'оЫсуі роНіг§аІ8кіеу. \Мі1по, 1753. [Уоііаіге Р. Л/./\Міек Гц<1\\’іка XIV. Т. 1-2. \Мі1по, 1793.
Публікацыі гістарычных крыніц, помнікаў літаратуры і ма-стацтва
Акты, нздаваемые Внленскою археографнческою комнссп-ею. Т. 8. Внлыіа, 1875.
Акты, нздаваемые Внленскою комнсснею для разбора древ-ішх актов. Т. 20, 34. Внльна, 1893—1909.
Акты, относяшнеся к нсторнн Западпой Росснн. Т. 1, 2, 4. СПб., 1846-1851.
Археографнческпй сборішк документов, относяіцпхся к нс-торнн Северо-Западной Русн. Т. 1, 3, 6, 8—10, 12. Внлыіа, 1867-1900.
Беларуская музыка XVI—XVII стагоддзяў. Мн., 1990.
Бпблнотека лмтературы Древней Русн. Т. 4—6. СПб., 1997— 1999.
Візіты уніяцкіх цэркваў Мінскага і Навагрудскага сабораў 1680—1682 гг.: Зборнік дакументаў / укладальнік Д. В. Лісейчыкаў. Мінск, 2009. С. 250.
Высоцкая Н. Ф. Жывапіс Беларусі XII—XVIII стагоддзяў. Фрэска, абраз, партрэт. Мн., 1980.
Дшіецкгій Н. ІІдеа грамматнкн муснкнйской. М , 1979.
Нсторнко-юрнднческне матерналы, нзвлеченные нз актовых кннг губерннй Внтебской н Мопілевской. Вын. 22, 25, 26. Внтебск, 1891—1895.
Кніга жыцій і хаджэпняў. Мн., 1994.
Маслов С. Н. Казанье Мелетня Смотрнцкого на честный по-греб о. Леонтмя Карповнча // ЧНОНЛ. 1908. Кп. 20, вып. 2—3.
Меховскгш М. Трактат о двух Сарматнях. М.; Л„ 1936.
Меіцерскіш Н. А. Нсторня пудейской войны Носнфа Флавня в древнерусском переводе. М.; Л., 1958.
Махалон Лнтвын. О нравах татар, лнтовцев н москвнтян. М.. 1994.
Мыцык Ю. А. Новые нсточннкн по нсторнн церквн н культу-ры ВКЛ н Белорусснн XVI—XVIII вв. // Наш радавод. Кн. 4, ч. 1. Гродна, 1992.
Немігровскшг Е. Л. Новый документ о Петре Тпмофееве Мстнславце // Федоровскне чтепня 1982: Сборннк науч-ных трудов. М , 1987.
Пак Н. В. Сказанне пра «літоўскія» цуды свяціцеля Мікалая Мірлікійскага // Праваслаўе. 1999. № 8.
Першодрукар Іван Фёдоров та його послідовніікн на Украіні (XVI — перша половнна XVII ст.): Збірішк документів. Кігів, 1975.
Песнн, собранные П. Н. Рыбнпковым. Т. 1—2. Петрозаводск, 1989-1990.
Петр ыз Дусбурга. Хронпказемлн Прусской. М., 1997.
Полное собранне русскнх летопнсей. Т. 2, 3, 4 (ч. 1, вып. 1), 6 (вып. 1), 8. 11, 16, 18, 32, 34, 39. СПб.-Пг.-М., 1913-2001.
Послання Геднмнна. Внльнюс, 1966.
Прадмовы і пасляслоўі паслядоўнікаў Францыска Скарыны. Мн„ 1991.
Русская псторнческая бнблнотека. Т. 5, 6 (2-е нзд.), 17,20,30, ' 31. СПб„ 1878-1914.
398
Русско-белорусскне связн: Сборпнк документов (1570— 1667). Мн„ 1963.
Свяжынскі У. М «Гістарычпыя запіскі» Ф. Еўлашоўскага. Мн„ 1990.
Спропіс II. Я. Духовное завегцанне мстнславского каштеляна Ссмена Войны. 1599 г„ 1-го марта // ЧНОНЛ. 1897. Кп. 12.
Сто.чярова Л Н Свод заппссй пнсцов, художннков н пере-нлетчнков древперусскнх пергаменных кодексов XI— XIV веков. М„ 2000.
Украінська література XVII ст. Кнів, 1987.
Акіа ч/ігуіаді й^пегаіпе] сііесегр ІпЛапскіе] і Кнгіапсігкіе) сгуіі Рікупзкіе] г 1761 гокіі. Тогші. 1998.
Эіріопіаіа зсаііііагіа а раГгіагсЬіз огіепІаІіЬпз сопігаіегпііагі зіангоріфапае Ьеороііепзі а. 1589--1592 сіага, сііш аінз ІіІ-Гегіз соаетіз ег аррешіісс. Т. 2. Ьеороіі, 1895.
Нін^оххіыху. Аппаіез зеп Сгопісае іпсіігі ге^пі Роіопіае. ТдЬег 10. Уагзауіае, 1985.
Датхг А., Дагсгукок^а М. Копсіоіепсуіпе Іізіу Заппзга II К.аі1гі\уіІ1а сіо шаікі і зіозігу г 1626 гокн // ВВ]. 1994. В.. 44.
Ка1атаіхка-5аее<1 М Рогігеіу і гаЬуікі кзіфіаС О1е1ко\уісгб\\' \\' Ыпскп Іпсуспіагугасіа Дбгеі’а Зшоіігізкіеяо г 1904 г. \Уагзга\\а, 1996.
Когезропсіспсуа кзі^сіа Кагоіа 8іапіз1а\уа К.асІгі'Л’іІІа \\'о)е-хмосіу \сі1егізкіс$о «Рапіе КосЬапкц» 1762—1790. Кгаком/, 1888.
Ьіаігкхтіпаз 7. Агз еі ргахіз пшзіса. Уііпіпз, 1977.
МаСегіаІу сіо <1гіе]б\у ІіСегаСнгу і овшіаСу: 2 агсЬі\\гііш сіпікагпі і кзідагпі .Ібгеіа 2а\сас1зкіеко * ХУіІпіе. Т 1. ХУіІпо, 1935.
Мігопонсісг А. Кзі^а сшІб\у рггесі ікопг^ Маікі Воге) \\' Зсагут Когпіпіе сіокопапусЬ. Ваіузсок, 1997
Нагопогоісг-Нагогіхкі/. Вік1о\упісі\\'о \\о]еппс. \Уагзга\уа, 1957
Рошпікі гуіо\\'пісі\\'а кга)о\се&о. Осісігіаі 1. ОсіЬіікі г ЫасЬ піпіе)згусЬ, гпаііІпцсусЬ зі? \\' ЬіЫюсесе ІоЬо)зкіе) КопзСапСедо ЬгаЫ Тузгкіе\\'ісга. \\ГіІпо. 1858.
Бігуікочсхкі М. Ктопіка роізка, ІіСеч'зка, гшбсігка і адзгузікіе] Кпзі Т 1. ІУагзгасуа, 1846
Уоіпшіпа Іейпт. Т. 2. РссегзЬнг^, 1859.
2Ьібг рга\с ІіСем’зкіс.Ь осі гокіі 1389 сіо гокп 1529. Рогпагі. 1841.
Літаратура
Абрамовт Д. 11. К лнтературной деятельностн мннха Камян-чапнна Псанн |СПб.| 1913.
Алексаноров Д. Н. Русскне кпяжесіва в XIII—XIV вв. М„ 1997
Алексансіров Д. Н.. Володііхцн Д. М. Борьба за ІІолоцк между Лнтвой н Руські в XII -XVI веках М„ 1994.
АмчсеевА. А. Текстологня славянской Бнблнн. СПб„ 1999.
Альшьц Д. Н. Что счнтать рукопнсной кнпгой? (Нз опыта оппсапня древнерусскнх рукопнсей) // Проблемы нсточ-ннковедческого нзученпя рукопнсных н старопечатных фондов. Л.,1979
Анушкын А. Н На заре кннгопечатанпя в Лптве. Вплыпос, 1970.
Анушкын А. Н. «Апофегматы» Беняша Будпого // КІ4М. 1971. Сб. 22.
Архнв Маркса н Энгельса. Т. 14. М„ 1973.
Бакмейстер Н. Опыт о Бнблнотеке н Кабннсте редкостей н псторнн патуралыюй Санкт-Петсрбургской нмператор-ской Академпп наук. СПб„ 1779.
Баныонцс Э. Д. Лнтва XV в.: оіцуіцепне мпогообразня окру-жаюіцего мнра // Наш радавод. Кн. 4, ч. 2. Гродна. 1992
Бантыш-Каменскші Н. Н. Нсторнчсское нзвестпе о возннк-піей в Полыпе унші, с показаннем начала н важнейшнх в продолженгіе опой чрез два вска прнключеннй, паче жс о бывшем от рнмлян п уннягов па благочестнвых гамош-шіх жнтелсй гоненігн 2-е нзд. Внльна, 1866.
Баравы Р. В. Якімовіч Ю. А. Каштоўны дакумснт па гісторыі беларускай графікі і архітэкгуры XVIII ст. // Помпікі культуры: новыя адкрыцці. Мн„ 1985.
Бардах Ю. Лптовскме Статуты — памятпнкн права пернода Возрождення // Культурныс связн народов Восточной Европы в XVI в.: Проблемы взанмоотношеннй Польшн, Роеснн Укранны, Белоруссмм н Лмтвы в эпоху Возрожде-нпя М„ 1976
Бардах Ю. Літоўска-«руская» эліта эпохі Адраджэння і польскі пераклад «Эе КезрнЫіса етешіапіа» А. Фрыча Маджэўскага // Кантакты і дыялогі. 1996. № 7/8.
Бардах Ю. ы др. Псторня государства н права Польшп. М„ 1980.
Барышев Г. II Тсатралыіая культура Белорусснн XVIII века. Мн„ 1992.
Батура Р. К., Пашуто В. Т. Культура Велнкого княжества Лптовского // Вопросы нсторнн. 1977. № 4,
Белоненко В. С. Пз нсторнн кннгопечатання ІІверского Вал-дайского монастыря // Нсследоваппе памягннков ішсь-менной культуры в собраннях н архнвах Отдела рукопп-сей н редкнх кннг: Сборннк научных трудов. Л„ 1988.
Белоненко В С. Нз псторнп кішжностн ІІверского Успенско-го монастыря на Валдайском озере в XVII столетнн // Лмтература Древней Русн. Нсточнпковеденне: Сборнпк научных трудов. Л„ 1988.
Бельскый А. М. ц др. Рукопнсн натурфмлософского содержа-ігая в Белорусснн XVII—XVIII вв Мн„ 1988.
Берджнцкші Л. Заметкн к лнтературе о жндовствуюнціх // РФВ. 1911 №3/4.
Бережков Н. Г. Лнтовская Метрнка как нсторнческнй нсточ-ннк. Ч. 1. М.; Л„ 1946.
Бершадскіій С. А. Лнтовскнс сврен: Нсторпя нх юрндпческо-го іі обшественного положеігая в Лніве от Внтовта до Люблннской уіган 1388—1569 г. СПб., 1883.
Бабыков М. В. Рукопнсная траднцня греческнх спнсков про-тотнпа Нзборпнка Святослава 1073 г. // Внзантнйскнй времеппнк. 1993. Т. 34.
Бобров .4 Г Новгородское летопнсанне XV вска. СПб„ 2001.
Брас.а С. Доктар Скарына ў Маскве Мн„ 1993.
Бубнов Н. Ю. Старообрядческая кннга в Росснн во второй половнне XVII в. йсточнмкп, тнпы м эволюцпя. СПб„ 1995.
Бу?а К. К Ілінапіка. I. К вопросу о хронологнн лнговскнх за-нмствованпй с русского // НОРЯС. 1912. Кн 1.
Бугославскші К. Г. Замечателыіый памятнпк древней смо-ленской пнсьмснностн XIV века п нмеюшнйся в нем рн-сунок снмволнко-полнтнческого содержанмя // Дрсвнос-тіі: Труды Московского археологнческого обшества. 1906. Т. 21, вып 1.
Ватіляускене А.-В В. Спнскн ВторогоЛнтовскогостатутана старобелорусском языке (палеоірафня. хронологпя, днп-ломатмка); Автореф. днс. ... канд. нст. наук. Внлыпос, 1990.
Вздорнов Г. Н Псследованне о Кневской Псаітнрп. М , 1978. Взоорнов Г. Н Роль славянскнх монастырскнх мастерскнх пнсьма Константпнополя н Афона в развнтнн кннгопнса-ніія н художсствеппого оформлення русскнх рукоппссн на рубеже XIV-XV вв // ТОДРЛ 1968. Т 23.
Владшшров Л. Н. Всеобшая нсторня кншш. Древннй мнр. Средневековье. Возрожденне. XVII век. М., 1988.
Владшшров Л. П. Нздання н псреводы Бнблші в ндеологмче-ской борьбе в Велнком княжсстве Лнтовском // Федо-ровскне чтешія 1981: Сборннк научных трудов. М., 1985.
Вознесенскай А. В. Служебпая Псалтнрь в восточнославян-ском кннгопечатаннн XVI—XVIII вв. // ТОДРЛ. 1997. Т. 50.
Вяроўкін-Шэлюта У. Трыбунальскія рэплікі ў фопдах Аддзе-ла рукапісаў, рэдкай кнігі і старадрукаў Наныянальнай бібліятэкі Беларусі // Матэрыялы першых кнігазнаўчых чытанняў (Мінск, 15 верасня 1998 г.). Мн., 2000.
Габрусь Т. і інш. Страчаная спадчына. Мн.. 1998.
Галенчанка Г. Я. Кніжныя зборы на Беларусі // Францыск Скарыпа і яго час: Энцыклапедычны даведнік. Мн.. 1988.
Галенчанка Г. Я. Кансц застарэлага міфа: Новы дакумент пра Скарыну // Кантакты і дыялогі. 1996. № 9.
Галенчанка Г. Я. Партрэты першадрукароў // ПГКБ. № 1.
Гвардынц Р. Конец нового временн. Среднне века: ошушенне бытня н картнпы мнра// Вопросы фнлософніі. 1990. № 4.
Генсьорськай А. I. Галнцько-Волннськпй літопнс (Процес складапня; редакціі' і редакторп). Кні'в, 1958.
Герасімаў В. М. Калекцыя «Бібліятэка Нясвіжскай ардыпа-цыі Радзівілаў» у фопдах Прэзідэпцкай бібліятэкі Рэс-публікі Беларусь // Здабыткі. Дакументальныя помнікі на Беларусі. Вып. 3. Мн„ 1998.
Герцман Е. В Внзантнйское музыкознанпе. Л., 1988.
Гістарычны слоўнік беларускай мовы. Вын. 17. Мн„ 1998.
Гісторыя беларускай літаратурнай мовы. Т. 1. Мп„ 1967.
Гісторыя беларускай літаратуры. Старажытны перыяд. 3-е выд. Мн., 1997.
Голенченко Г. Я. Ндейные н культурпые связп восточносла-вянскмх народов в XVI — середшіе XVII в. Мн„ 1989.
Голенченко Г. Я. Оппсн бнблнотек н кнпжных собранпй Рад-знвнлов в Нацноналыюм архпвс Беларусн //Вабапіа кзфёо/.Ьіогбхе КасІгіхуіНбху; Маіегіаіу тфсігупагосіохуе) зезр, ОІзтГуп, 6—7 рагсігіегпіка 1994 г. Шагзгахуа, 1995.
Голенченко Г. Я. Русскне первопечатннкн п Спмон Буд-ный//КНМ. 1965. Сб. 10.
Голубева О.Д. Хранмтелп мудростм. М., 1988.
Голубеў В. Ф. Сялянскае землеўладанпе і землекарыстапне на Беларусі XVI—XVIII стст. Мн., 1992.
Голубіінскіій Е. Е. ІІсторпя русской церквп. Т. 1, ч. 1. Т 2, ч. 1. М„ 1997.
Голядкіт Г. Как это было. О пожаре в Бпблпотеке Академші наук //Ленннградская ммлпцня. 1988. 27 февраля.
Гроссу Н. Нсторпческне тнпы церковной пропове-дн//ТКДА. 1910. Кн. 2.
Грушевськіій М. С. Звпчайна схема «русскоі» історіі й справа раціоналыюго укладу історіі східнього слов’янст-ва // Статьн по славяноведеншо. Вып. 1. СПб., 1904.
Грушевськый М. С. Історія Украінн-Русн. Т. 1—6. Кнів, 1992— ‘ 1995.
Грыгаровіч 1.1. Беларуская іерархія. Мн„ 1992.
Грыцкевіч А. П. Рэгіяналыіая культура Случчыны ў XVI— XVIII стст. // Беларусіка — АІЬагіііЬепіса. Вып. 3. Мн„ 1994.
Гудзый Н. К. Нсторпя древней русской лнтературы. 7-е нзд. М„ 1966.
Гуревнч Ф. Д. Грамотность горожан древнерусского Понема-нья // КСНА. 1973. Вып. 135.
Гячяускас Э. Францнск Скорнна — секретарь впльнюсского
__________________________________ 399
епнскопа Ноанна нз князей лнтовскнх // Федоровскне чтення 1982: Сборннк паучпых трудов. М„ 1987.
Дадыомова 0. В. Музыкалыіая культура городов Белорусснп в XVIII веке. Мн„ 1992.
Дііковскші Н. Р. Базнлшінскпй орден н его значенне в запад-норусской уппатской церквн в XVII п пачале XVIII сто-летня — до Замойского провннцнального собора 1720 г. // ГроднЕВ. 1906. № 31/32.
Длштпрыевскый А. А. Богослуженне в русской нерквп в XVI веке: йсторііко-археологнческое нсследовапне. Ч. 1. Казань, 1884.
Дожына Н. Спеўная кніга Актоіх на Беларусі // Музычная культура Беларусі: пошукі і зпаходкі: Матэрыялы VII на-вуковых чытанняў памяці Л. С. Мухарынскай (1906— 1987). Мн„ 1998.
Доклады н отчеты Русского бпблнологнческого обшества 1915-1916 гг. Пг„ 1917.
Долгов С. О. Архангельская Псалтнрь // Древностн: Труды Московского археологпческого обгцества. 1906. Т. 21, вып. 1.
Долгова С. Р. Вмленскнс нздання в бнблнотеке Снльвестра Медведева // Федоровскне чтенпя 1982: Сборшік пауч-ных трудов. М„ 1987.
Драй-Хмара М. Фрагментн Менського пергаменового апра-коса XIV в. // Збірнпк Комісі'і для дослідження історіі ук-раінськоі' мовн. Т. 1. Кп'ів, 1931.
Дубровіна Л. А. Коднкологія та коднкографія укра'інськоі ру-копнсноі кннгм Кпів, 1992.
Дэлюга В. Крыніпы і інспірацыі ксілаграфічных ілюстрацый да выданняў Францыска Скарыны // Кантакты і дыялогі. 2000. № 3. ‘
Тюрўыіі П. І4сторн)а српске Ьмрнлнце: Палеографско-філо-лошкн прнлозн. 2-е пзд. Београд, 1987.
Евсеева Л. М. Афонская кннга образцов XV в.: О методе ра-боты н моделях средневекового художнмка. М„ 1998.
Еласеев Г. А. Две спстемы взглядов в обшественном сознаннн средневековой Русн н эволюшія апокрнфов в XIII— XV вв. // Русское средпевековье. 1998. Вып. 1.
Ермаловіч М. I. Старажытная Беларусь. Полацкі і новага-родскі перыяды. Мн„ 1990.
Ермаловіч М. I. Старажытная Беларусь. Віленскі перыяд. Мн„ 1994.
Ермаловіч М. I. Беларуская дзяржава Вялікае Княства Літоўскае. Мн„ 2000.
Жемайтыс 3. Ю. Фпзнко-математпчсскне наукп в старом Внльнюсском унііверснтете, 1579—1832 іт. // Лнтовскнй математпческнй сборнпк. 1962. № 2.
Жолтовскчй П. Н. Пзобразптельная графпка украннскнх Нрмолоев ХУП-ХУПІ вв. // ПКНО 1984. Л„ 1986.
Жудро Ф. А. Нсторпя Могплевского Богоявленского братст-ва. Могплев-на-Днепре, 1890.
Жудро Ф. А. Богоявленскнй братскпй монастырь в г. Могн-леве. Могплев, 1899.
Жукас С. Первая лнтовская кннга в культурном контексте эпохіі. Катехнзнс Мартннаса Мажвндаса (1547). Уііпіцз, 1997.
Жуковііч П. Н. О нензданных сочннешіях Носафата Кунце-внча // НОРЯС. 1910. Кн. 3.
Жуковская Л. П. Псргаменная рукопнсь XIV в. пз собрання Пушкннского Дома (Новое прнобретенпе) // ТОДРЛ. 1968. Т. 23.
Заборовскчй Л. В. Велнкое княжество Лнтовское н Россня во
400
время польского Потопа (1655—1656): Документы, пссле-довання. М., 1994.
Зернова А. С. Ткпографня Мамоніічей в Впльне (XVII век) // КПМ. 1959. Сб. 1.
Зернова А. С Первопечатннк Петр Тнмофеев Мстмсла-всц//КІ4М. 1964 Сб. 9.
Зернова А. С. Белорусскпй печатннк Спнрндон Со-боль//КІІМ. 1965. Сб. 10.
Іванова Л. Рэфармацыйны рух на Навагрудчыне ў другой па-лове XVI — першай палове XVII ст. // Памяць. Нава-ірудскі раён. Мн„ 1996.
ІсаевычЯ. Укра'іпське кнмговпданпя. Внтокн. Розвпток. Про-блемн. Львів, 2002
14 мператорская Публнчная бпблнотека за сто лет. 1814— 1914. СПб. 1914.
Псаевач Я. Д. Последнне годы деятелыюстн ІІвана Фе-дорова//КІІМ. 1974. Сб. 29.
Нсаевііч Я. Д. Новые матерналы об украннскмх п белорус-скмх кнмгопечатмнках нервой половнпы XVII в. // КІІМ. 1977. Сб. 34.
НсаевччЯ.Д. Преемнпкп первопечатннка. М., 1981.
йсторня Бнблноіекн Академнн наук СССР. 1714—1964. М.; Л„ 1964.
Нсгорня лнтератур западных н южных славян. Т 1. М„ 1997.
ІІсторня русской лнтературы Т 2, ч. 2. М„ 1948.
Нсточпнковеденме псторші южных н западных славян. Фео-дальный перпод. М. 1999.
Іітнгі/на Л. А. Белорусскне старопечатные преднсловня XVI - первой половпны XVII в. (просветнтельскпе тен-денцнн) // Русская старопечатная лнтература (XVI первая четверть XVIII в.). |Т 3]: Тематнка м стнлнстака предпсловпй м послесловпй. М„ 1981.
Кавалёў С. В. Іероіка-эпічпая паэзія Беларусі і Літвы канца XVI сі. Мн.,1993.
Кавелын К.Д. Наш умственный строй: Статыі по фплософнн русской нсторші н культуры. М„ 1989
Каган-Тарковская М.Д. «Тіпу.іярнпк» как переходпая форма от нсторпческого сочнненпя XVII в. к псторнографнн XVIII в. // ТОДРЛ. 1971. Т. 26.
Каманын II. М. Еіце о древностп братства п школы в Кне-ве//ЧНОНЛ. 1895. Кн. 9.
Карамзші Н. М. Нсторня государсгва Росспйского. Т 4 -6 М„ 1992 1998.
Карскнй Е. Ф Западнорусскне переводы Псалтырп в XV -XVII веках. Варшава, 1896.
Карскіій Е. Ф. Белорусы Т. 1, 3 (ч. 2). Варшава: Пг„ 1903— 1921.
Карскый Е Ф Белорусы. |Т. 2]: Язык белорусского народа. Вып. 1 М„ 1955.
Карскші Е. Ф. Труды по белорусскому м другпм славянскнм языкам. М„ 1962
Карташев А. В. Очеркм по псторнм русской церквп. Т. 1 М . 2000.
Касцюкавец Л. П. Беларускі рукапісны Ірмалой // Помнікі мастацкай культуры Беларусі: Новыя даследавапні. Мн„ 1989.
Кыреева 1 В Брестскне нздання XVI века в фондах Нацпо-нальной бмблпотекп Беларусн // Здабыткі. Дакументаль-пыя номпікі па Беларусі. Мн„ 1995. Вып. 1.
Кгіреева Г. В. Кпрнллнческне кнпгн могнлевскнх тапогра-фпй в фондах Нацнопальной бнблпотекн Беларусн // Матэрыялы першых кнігазпаўчых чытанняў (Мінск, 15 верасня 1998 г.). Мн„ 2000.
Клімаў I. II. Нарыс бібліяграфіі аб Васілю Цяпінскім // Зда-быткі. Дажументальныя помнікі на Беларусі. Мн„ 1995. Вып. 1.
Кнпга: Энцнклопедня. М„ 1999.
Коковцев II К. К вопросу о «Логпке Авпасафа»// ЖМНП. 1912 Май.
Конотоп А. В. Древнейшнй памятнпк укранпского нотолн-нейного ппс.ьма — Сспрасльскнй ІІрмологпон 1598— 1601 гт. // ПКНО 1974. М„ 1975.
Корнеева-Петрулан М. Н. Лествнца 1479 г. как памятннк ппсьменного языка Псковскоп областп XV в. // ЗІаміа. 1931 Зевіі 1.
Коршунов А. Ф Афанаснй Фнлнпповпч. Жпзпь н творчест-во. Мп„ 1965
Кояловцч М. О. Нстормя русского самосознанпя по нсторн-ческпм памятннкам н научным сочпнешіям. 4-е нзд. Мн„ 1997
Крамко 1 I. Мальдзіс А. I. Са скарбаў нашага старажытнага пісьменства // Помнікі культурьг Новыя адкрыцці Мн„ 1985.
Крауцівіч А. К. Стварэпне Вялікага Кпяства Літоўскага. Мп„ 1998.
Кром М. М. Меж Рус.ью п Лптвой: Западнорус.скне землм в снстеме русско-лнтовскнх отношеннй конца XV — первой третн XVI в. М„ 1995.
Кудрявцев 11 М. «Нздательская» деятельность Посольского прпказа: (К пстормп русской рукоппсной кнпін во віорой половппе XVII века // КІІМ. 1963. Сб. 8.
Кукушкііна М. В Предпсловпе к нзданню / / Радзнвнловская летоппсь. Т. 2. Текст, псследованне, опнсанме ммішатюр. СПб.;М„ 1994.
Кукушкііна М. В. К вопросу о месте пропсхожденпя Радзпвн ловской летоішсм всппскеХ^ в.//ТОДРЛ. 1997 Т 50.
Лабынцаў Ю. Д. «Напой росою благодатн...»: Малітоўная па-эзія Кірыла Тураўскага. Мн„ 1992
Лабынцев Ю. .4. Кнрнлловскпе пздаппя Супрасльской тнпо-графнп // Методпческне указанпя в помоіць составпте-лям Сводного каталога рукошісных кннг, храняоднхся в СССР. Вып. 3. М„ 1978.
Лабынцев Ю. А. Чнтателн сунрасльскнх старообрядческпх нздаппй н пх заппсн на экземплярах собранпя Отдела редкпх кнпг Государсівепной бнблпотекн СССР нм В. й. Лептіна // Федоровскне чтення 1976: Сборшік науч-ных грудов. М„ 1978.
Лабынцев Ю. А. Некоторые вопросы кнрнлловского кнпго-печатання в Супрасле // Федоровскме чтенпя 1978: Сбор-нтік научных грудов. М„ 1981
Лабынцев Ю. А. Памятшікн древперусской кпмжнос.тн н лн-тературы в старообрядческнх пзданпях Супрасльской ттг пографіш (XVIII в.) // ТОДРЛ. 1981. Т, 36
Лавровскіш Л. Я Нсторпко-крнтпческая проверка каталога смоленскнх еппскопов, помеоденного в сннодпке Су-прасльского монасгыря п в Требннке XVI века Москов-ской сннодальной бнб.тнотекн // СмолЕВ, 1898. № 14.
Лазареь В. Н. Русская средневековая жпвопнсь: Статьн н пс-следовання. М„ 1970.
Лаппо II. II. Велпкое княжество Лнтовское во второй поло-втіне XVII столетня. Лнтовско-русскнй повет м его сой-мпк. Юрьев, 1911
Лашіо 11 П. Лнтовскнй Статут 1588 года. Т 1. ч. 1—2. Каунас, 1934-1936
Лебедые Ю. Мпкалоюс Даукша. Начальный этап формнрова-ння лнтовской пнсьменностм п тптовского лнтсратурного
401
языка на террнторнн Велнкого княжества Лйтовского в XVI веке: Автореф. днс. ... д-ра фнлол. наук. Внльнюс, 1965.
Лемешкіш Н. Ноанн Малала н фольклорное сказанме о Со-внн в составе Хронографа 1262 г.: переводная внзаптнй-ская хроннка н древняя лнтовская лнтература // Зепор Ііеснуох Іііегеійга, 21 кпі^а. Уііпіпз, 2006.
Ліпатаў А. В. [Рэц. на кн.: Шаванская Л. Л. Лнтературная культура белорусов Подляпіья XV—XIX вв.: Кннжныесо-брання Супрасльского Благовеіценского мопастыря. Мн„ 1998] // Кантакты і дыялогі 1999. № 5.
Лыпатов А. В Лмтература в кругу шляхетской демократнн (Позднее барокко. Просвешенме. ІІредромантнзм). М„ 1993.
Ліхач Т. В. Музычна-тэарэтычныя дапаможнікі па грыгары-янскіх сневах у ВКЛ // Наш радавод. Кн. 4, ч. 3. Гродна, 1992.
Ліхач Т. В. Ордэн дамініканцаў . развіццё музычнай культу-ры Бсларусі // Наша вера. 2000. № 2.
Лілхачев Д. С. ІІсследованпя по древнерусской лнтературе. Л„ 1986.
Лнхачев Д. С. Горькпе мыслп после пожара// Кннжное обо-зренне. 1988. 18 марта.
Лотман Ю. М. Семносфера. СПб„ 2000.
Луппов С.П. Кппга в Росснп в XVII в. .1., 1970.
Макаріій (Булгаков М. П.). Псторпя русской церквн. Кн. 3— 5. М„ 1995-1996.
Мальдзіс А. I. Кнігадрукаванне Беларусі ў XVIII ст. // Кнн-га, бнблнотечное дело н бнблнографпя в Белорусснп: (Сборннк статей). Мн„ 1974.
Мальдзіс А. I. На скрыжаванні славянскіх традыцый: Літара-тура Беларусі пераходнага перыяду (другая палова ХУП-ХУПІ ст.). Мн„ 1980.
Маркушевлч А. Н. Новооткрытое пронзведеннс польской во-енпо-техннческой лнтературы XVII в. // КІІМ. 1968. Сб. 17.
Медынцева А. А. Грамотность в Древней Русп: По памятнн-кам эпнграфнкн X — первой половнны XIII века. М„ 2000.
Мельныков А. А. Путь нспечален: Нсторпческпе свндетельст-ваосвятостн Белой Русн. Мп„ 1992.
Мечковская Н. Б. Зачем одному народу две азбукп? (Кпрнл-лнца н латннка в коллнзпях белорусского возрождення) // Зіауіа огіепіаііз. 1998. № 2.
Мечковская Н. Б. Кнрнлло-мефодневское наследне в фнло-логпн 81аЛа ОгсЬосІоха н языковые вопросы в русском православнн XX века // Славяноведенне. 2000. № 2.
Мшіюков П. Н. Очеркн по псторнн русской культуры. Т. 3. М„ 1995.
Мырзоев В. Г. Былнны н летопнсп — памятпіікн русской пс-торнческой мыслн. М„ 1978.
Морозова Н., Темчіт С. Древнейшпе рукопнсп Супрасльско-го Благовешенского монастыря (1500—1532) // 2 (іге)б\с топахіегц Зпргазкіедо: таіегіаіу тіе<І7упаго<іо\сеі копіё-гепс)і папком'е) «Зпргазкі пюпазСег Ххуіазіоіуапіа Рггепаз’зміі^зге) Войагосігісу і )е^о Ьізіогусгпа гоіа \у гог-ч'ОІц зроіесгпозсі Іокаіпе) і сІгеіасЬ раіізііуа». Зцргазі— Віаіузіок 10—11 сгепмса 2005 г. Віаіузіок, 2005.
МосшіА. Г. Определенне кнрпллнческнх нзданпй Евангелня Учнтельного XVI в. в полевых условнях: Методпческне рекомендацнн. Свердловск, 1990.
Мылышков А. С. Кннга как обьект псточнпковедення // 1'1 с-
точннковеденпе отечественной лсторнн: Сборнпк статей. 1975. М„ 1976.
Мыльныков А. С. Ф. Скорнна — жнтель Велнкого княжества Лнтовского // Францнск Скорнна п Внльнюс. Вплыпос, 1991.
Насевіч В. Л. Генеалагічныя табліцы старадаўніх княжацкіх і магнацкіх беларускіх родаў 12- 18 стагоддзяў. Мн„ 1993.
Насевіч В. Л. Пачаткі Вялікага Княства Літоўскага. Людзі і падзеі. Мн„ 1993.
Недельскый С. П. Уішатскнй мнтрополнт Лев Кншка п его значенпе в псторпп упнм // ЛгітЕВ. 1894. № 38.
Немыровсквй Е. Л. Начало славянского кннгопечатання. М„ 1971.
Немыровскый Е. Л. Францнск Скорнна: Жнзнь п деятель-ность белорусского просветнтеля Мн„ 1991.
Немыровскый Е. Л. Нсторпя славянского кнрплловского кнп-гопечатанпя XV—начала XVII века. Т. 1. Возннкновенпе славянского кннгопечатання. М„ 2003.
Неўдах У. СапіапііЬцз ог§апіз. Беларуская аргапная культура ў кантэксце еўрапейскага музычна-гістарычнага працэсу. Мн„ 1999.
Нікалаеу М. В. Шэдэўр Брэсцкай друкарні // Помнікі мас-тацкай культуры Беларусі. Новыя даследаванні. Мн„ 1989.
Нікалаеў М. В. Палата кнігапісная. Руканісная кніга на Бела-русі ў X—XVIII стагоддзях. Мн„ 1993.
Нікалаеў М. В. Экземпляры Радзівілаўскай Бібліі 1563 г. у пецярбургскіх сховішчах // Ваііапіа кзі§§огЬіогб\у Касігі\УІН6\у: Маіегіаіу тіусігупагосіо'л’е) зезр, ОІхгСуп, 6— 7 рагсігіегпіка 1994 г. ХУагагамга, 1995.
Нікалаеў М. В. Невядомае бібліёграфам «рускае» выданне XVIII ст. лацінскім шрыфтам // Выяўленне, сумеснае вы-карыстанне і вяртанне архіўных, бібліятэчных і музейных каштоўнасцей, якія захоўваюцца ў замежных краінах. Мн„ 1999.
Нікалаеў М., Антонаў В. Пачаткі кніжнай культуры Вялікага Княства Літоўскага // Спадчына. 2003. № 4/5.
Нііканор (Каменскый Н. Т.). Собранне сочмненнй. Казань, 1909.
Нііколаев Н. В. Несвнжская бнблнотека князей Радзпвпллов // Кнпга в Росснн XVIII - середнны XIX в.: Нз нсторнн Бпблнотекн Академнн паук. Л„ 1989.
Ныколаев Н. В. Эмблематнческая гравюра средневековых белорусскнх тмпографпй: петербургскне экземпляры // Художественный вестннк. 2009. № 1.
Ныколай (Далматов). Супрасльскнй Благовешенскнй мона-стырь: Нсторпко-статнстнческое опнсанне. СПб„ 1892.
Нольде А. Э. К псторпп перевода Лнтовского Статута на рус-скнй язык // Сборнпк статей в честь Дмнтрня Фомпча Кобеко от сослужнвцев по нмператорской Публнчной бнблнотеке. СПб„ 1913.
Нячаева Г. Р. і інш. Веткаўскі музей народнай творчасці. 2-е выд. Мн„ 1999.
Ольденбург С. Ф. Отчет о деятельностн Росснйской Акаде-мпн наук по отделенням фнзнко-математнческпх наук н нсторпческнх наук н фнлологнн за 1916 год. Пг„ 1916.
Панченко А. М. Русская культура в кануп петровскпх ре-форм // Нз псторнн русской культуры. Т. 3. М„ 2000.
Первольф Н. Н. Отчет ордннарного нрофессора нмператор-ского Варшавского унпверснтета II. Н. Первольфа о науч-ных занятнях за граннцею с 20 мая по 20 сентября 1882г.//ВУН. 1883. №2.
402
Перепнска А. X. Востокова в поврсмсшюм порядкс. СПб„ 1873.
Петпраускене Н. С. Тнпографкя Вплыпосской академнн — ценір лнтовской печатп в XVI—XVIII ве-
ках // Кпуяоіуга. 1979. № 7(14).
Пікарда Г. дэ. Царкоупая музыка на Беларусі 989—1995. Мн., 1995.
Пікулік А. М. Невядомыя гравюры Ф. Ангілсйкі // Номнікі маетацкай культуры Беларусі. Новыя даследаванпі. Мн„ 1989.
Пікулік А. М. Барочныя тэндэнцыі ў мастацтве маплёўскіх старадрукаў // Барока ў беларускай культуры і мастацгве. Мп.. 1998.
Пахоя Р Г. Прнпнскк конца XVI в. па лнстах Острожской Бпблнн нз собрапня Уральского государственного унн-верснтега// Федоровскне чтеппя 1982: Сборннк научных ірудов М„ 1987.
Пічэта У. I. Друк на Беларусі ў XVI і XVII сталецьцях // Ча-тырохсотлецьце беларускага друку. Мн„ 1926.
Подскальскіі Г. Хрнстпанство н богословская лнтература в Кневской Русіі (988- 1237). С1Іб„ 1996.
Подтергера Н. А. Ппсьма н послання Снмеона По тоцкого: Авгореф. днс.... канд. фгілол. наук. СПб„ 2000.
Поздеев А. В. Польскші элемент в русскнх рукопнсных пе-сенннках XVII в. // ТОДРЛ. 1968. Т 23.
Поздеева Н. В. Археографнческпе работы МГУ в районе дрсвней Веткп п Сгародуба// ПКНО 1975. М„ 1976.
Полянская Н В Кнрнлл Туровскнй: творец нлн комппля-тор?! // От Нестора до Фопвнзнна. Новыс мстоды уста-новленпя авторства. М„ 1994.
Попова 0. С. Новгородская рукоішсь 1270 г. (Мшшатюры п орнамент) // ЗОР ГБЛ. 1962. Вьш. 25.
Попова 0 С. Русская кнмжная мппнатюра XI— XV вв, // ДІІРК. Сб. 3. М„ 1983.
Порецкш/ Я П Соломон Рысннскпп. Зоіото РашЬегцз Ьецсогііззііз. Конец XVI начало XVII в Мн„ 1983.
Поршнев Б. Ф. Трпдцатплетпяя война н вступлешіе в пее Швецнп п Московского государства М , 1976.
Потемкші В. Шнарц В. До пожара, после пожара... // Совет-ская кулыура. 1988. 28 апреля.
Пресняков А. Е. Лекцпн по русскон псторпп. Т. 2, вып.1. М„ 1939
Пресняков А. Е Образоваіше Велпкорусского государства. М.. 1998,
Прыселкон М. Д. Нсторня русского летоппсання XI—XV вв. СПб„ 1996.
Пццко В. Г Художественное оформленпе впленскнх пзданпй служебішка (1583-1640) // Федоровскне чтення 1982: Сборннк научных грудов. М„ 1987
Пцшкін I. Расейскае войска на Беларусі пад час ІІаўночнай вайны (па магілёўскіх хроніках) // Зборнік матэрыялаў магілёўскіх чытанпяў «Трафім Сурта 1 ято час». Магілёў, 1993.
Ро/ачевская Е. Б. Цпкл молптв Кпрнлла Туровского: Тексты н нсследовашія. М„ 1999.
РоговА Н. Русь п Полыпа в нх кульгурном обіцешпі в XIV — начаче XV в. // Полыпа п Русь. Черты обіцностп п свое-образня в псторнческом развптпп Русп н Польшн XII— XIV вв. М„ 1971.
Розов Н. Н. Ііскусство кнпгп Древней Русп н бпблногеоіра-фня (по новгородско-псковскнм матерпалам) // ДІ4РК. [Сб. Г]. М„ 1972
Розов Н. Н. Кнпга Древпей Русп XI XIV вв. М„ 1977.
Розое Н. Н. Кнпга в Россші в XV веке. Л„ 1981.
Розов Н. Н. О культурно-псторнческом значенші рукоппсной кнпгп после введенпя кнпгопечатанпя // Русскпе кннгм н бнблнотекн в XVI — первой половпне XIX века: Сборнпк научных трудов. Л„ 1983
Розов Н. Н. Русскне мастера рукоппсной кннгн: (К 1000-ле-тню русской кнпгм). СПб.. 1999
Романов Е. Р. ІІамятнпк старнны // Могплевская старпна: Сборнмк статей «Могплевскнх губерпскпх ведомостей». Вып. 3. Могплев, 1903.
Рошчына Т. 1. Невядомыя паасобнікі «Козагшта» ў фопдах Нацыянальнай бібліятэкі Беларусі // Здабыткі. Дакумеп-тальныя помпікі на Беларусі. Мн„ 1995. Вып. 1.
Рыбакое Б. А. Мшшатюры Радзпвплловской летоппсп н рус-скне лнцевые рукоппсп X—XII веков // Радзнвмлловская летопмсь. [Т. 2]: Текст, псследованпе, оппсанпе мнннатюр. СПб.; М„ 1994.
Саверчанка I В. Сымон Будны - гуманіст і рэфарматар. Мн. 1993.
Саверчанка I. В. Ангеа шссііосгііаз Кніжпа-шсьмовая культу-ра Беларусі: Адраджэнне і ранняе барока. Мп , 1998.
Савт .4. А. Нарпсн з історіі' культурнпх рухів на Вкраі'ш та Білорусі в Х\Т-Х\ТІІ в. Кмів, 1929.
Самошшс С. Тяжслый урок. Пожар в Бнблпотеке АН СССР: лпквндацпя последствпй // Ленннградская правда. 1988. 27 марта.
Сапунов Б. В. К вонросу о прскраіцеппп деятельностп пер-вых тнпографпй в Москве // ТОДРЛ. 1956. Т 12.
Сапунов Б. В. ГІз псторші международных кнпжных связей Московской Русп XVI—XVII всков// КНМ 1971. Сб. 22
Сапунов Б. В. Кнпга н чптатель на Русп в XVII в. // Кппга в Росс.пн до середпны XIX века. Л„ 1978.
Сеенцццкгій Н. С. Лаврашевс.кое Евангелпе начала XIV века: (Палеографпческп-грамматпческое оппсанпе) // НОРЯС. 1913. Кн. 1
Свырыда Н. Н. Между Петербургом. Варшавой п Вплыіо. Ху-дожннк в культурном пространстве. XVIII — середппа XIX в.: Очсркп. М„ 1999.
Сетын Ф. Н. «Тестамент» в пзданпп Снмсона Полоцкого // Русская старопечатная лптература (XVI — первая чет-всрть XVIII в.). [Т. 4]: Снмеон Полоцкпй п его кнмгопзда-тельская дсятелыюсть. М. 1982.
Сыммонс Дж. С. Г. О некоторых старопечатных кнрпллмчес-кпх кннгах в Дублнне // КІІМ. 1963. Сб. 8.
Сшшцта Н. В. Кнпжный мастер Мпхапл Медоварцсв // ДГІРК. [Сб. 1|. М„ 1972
Сытішкова Л. Н. Впленскпе кнрплловскпе пзданпя копца XVI — первой половпны XVII в во львовекнх собраіш-ях // Федоровскпе чтенпя 1982: Сборнпк научных гру-дов. М . 1987
Скрынченко Д. В ГІз псторпп мпнского края // ЧО14ДР 1910. Кп. 3.
Словарь русского языка XI—XVII вв. Вып. 15. М„ 1989.
Сміірнов Ф. Вплепскпй Свято-Духов монастыріг ІІсторпчес-кое оппсанпс. Вплыіа, 1888.
Соболевскші А. Н ІОжнославянское влпянпе на русскую ппсьменность в XIV—XV веках. СПб„ 1894.
Соболевскіш А. Н. [Рецензня на работу М. Н. Сперанского «Сербское жптпе лптовскпх мученнков»] // ЖМНП. 1909. Ноябрь.
Сокалава Ф Рукапісны спіс скарынаўскага Апостала // Го-лас Радзімы. 1995. 26 кастр.
403
Соколов П. П. Русскпй архнерей нз Впзантмп н право его па-значення до начала XV века. Кнев, 1913.
Соловьев С. М. Сочннення. Кн. 2—4. М„ 1988—1989.
Сперанскнй М. Н. Сербское жнтне лнтовскпх мученн-ков//ЧОНДР. 1909. Кн 1.
Сперанскіш М. Н. Нз нсторнн русско-славянскнх лнтератур-ных связей. М„ 1960.
Станчннскгш Г. А. Русскпе н балты. СПб., 1994.
Старчевскіш А. В. Воспомннаппя старого лнтератора // НВ. 1888. Октябрь.
Стеллецкгш П. Я. Попскп бнблнотекн ІІвапа Грозного. М„ 1999.
Степовіік Д. В Олександр Тарассвпч: Становлення ук-раі'пськоі' школп гравюрн на металі. Кнів, 1975.
Степовнк Д. В. Леонтій Тарасевіч і украінське містецтво ба-рокко. Кнів. 1986.
СтеповыкД. В. Іван Ш.нрськнй. Кпів. 1988.
Стефановыч А. В. Кнппі Радзпвпллов в коллекцнях Бнблн-отскіі Академіін наук Республнкп Беларусь // Вабапіа кзі^охЬіогдхс Касігі«іІІ6м: Маіегіаіу тіусігупагоііохсе] везр, Оікгіуп, 6—7 рагсігіетіка 1994 г. \Уаг8га^а, 1995.
Стефановыч А. В. Экслпбрнсы бпблпотекн Нссвпжской ор-дпнацнн Радзнвнллов в фондах ЦНБ НАН Белару-сп // Здабыткі. Дакумснтальныя по.мнікі на Беларусі. Мн„ 1998. Вып. 3.
Столярова Л. В Древперусскне надпнсм XI—XIV веков на пергаменных кодсксах. М„ 1998.
Столярова Л. В. Нз іісторпп кнпжной культуры русского средпевекового города (XI—XVII вв.). М„ 1999.
Студінсышй К. «Пересторога» — руські помнік початку XVII віка: Історічно-літсратурна студія. Львів, 1895.
Сядзельнікаў А. Д. Паведамленпе аб пісары Якубе // Запіскі аддзелу гуманітарных навук [Інстытута беларускай куль-туры]. 1928. Кн. 3.
Темчші С. Ю. Тпііы православного славяпского богослуже-ішя в ХІ-ХПІ веках в связн со структурнымп разповпд-ностямн служебного Евангелпя п пных лнтурпіческнх кішг // Зіауіа. 1999. 5е5іс 2.
Тыхомііров М. Н. Русское летоіпісанне. М„ 1979.
Ткачэнка М. I. Амбразская калекцыя даспехаў і гравіраваныя партрэты Радзівілаў // Помнікі мастацкай культуры Бе-ларусі эпохі Адраджэння. Мп„ 1994.
Ткачэнка М. I. Невядомая гравюра Маці Боскай Свержань-скай // Матэрыялы да 100-годдзя з дня нараджэння Міколы Шчакаціхіна 1896—1940. Мн„ 1996.
Ткачэнка М. I. Эмблематычныя рысы ў гравюрным партрэце пачатку XVII ст. // Барока ў беларускай культуры і мас-тацтве. Мн., 1998.
Топоров В. Н. Мартнпас Мажвмдас в контексте его временп: (К 450-летмю со дня выхода в свет первой лнтовской кнн-гн) // Балто-славянскпе нсследовання 1997: Сборннк на-учныхтрудов. М., 1998.
Тумаш В. Гетман Рыгор Хадкевіч і ягонае выда-вецтва // ЗБІНМ. 1976. Кн. 14.
Турнлов А.А. Заметкн о кпрнллнческнх пергаменных рукопп-сях собрання бывшей Внленской публнчной бнблпотекн (ф. 19 БАН Лнтвы)// Кгаком'зко-\Уі1епхкіе згікііа зіа’л'і-зСусгпе Т. 2.
Туронак Ю. Фармаванне сеткі рыма-каталіцкіх парафіяў у Беларусі (1387-1781) // БГА. 1995. Сш. 2.
Улаіцык Н. Н. Введенпе в нзученне белорусско-лнтовского летопмсання. М„ 1985.
Успенскый Б. А. Фнлологнческпе разысканпя в областн сла-
вянскнх древностей (Релнкты язычества в восточносла-вянском культе Нпколая Мнрлмкнйского). М„ 1982.
Успенскіш Б. А. Краткнй очерк нсторнп русского лнтератур-ного языка (XI—XIX вв.). М., 1994.
Феннел Дж. Крнзпс средневековой Русн. 1200- 1304. М., 1989.
Флоря Б. Н. О реконструкцпп состава древнерусскнх бнблн-отек//ДІ4РК. [Сб. 1| М„ 1972.
Фонкііч Б. Л. Греческая рукоппсь мптрополнта Фо-ТНЯ//ДНРК. [Сб. 1[. М„ 1972.
Франко 1. Шаслпвпй чоловік. Образок із жнття білоруського пана з XVII—XVIII в.//ЗНТШ. 1911. Т. 105.
Цалай-Якііменко 0. Перекладна півча література XVI— XVII століть в Украі'пі та і'і музнчно-віршова форма // ЗНТШ. 1993. Т. 226.
Цэханавецкі А. Міхаіл Казімір Агінскі і яго «сядзіба музаў» у Слоніме. Мн„ 1993
Чамярыцкі В. А. Беларускія летапісы як помнікі літаратуры: Узнікненне і літаратурная гісторыя першых зводаў. Мн„ 1969.
Чернецов А. В. К нзученпю Радзпвплловской летопя-СП//ТОДРЛ 1981. Т. 36.
Шейкіін Г. Н. Полоцкая епархпя: Нсторнко-статнстпчсское обозренне. Мн„ 1997.
Шматаў В. Ф. Партрэт Яраполка ў мініяцюрах // ПГКБ. 1980. № 4.
Шматаў В. Ф. Беларуская кніжная гравюра XVI—XVIII ста-годдзяў. Мп„ 1984.
Шматов В. Ф. РІскусство кннгн Францнска Скорнны. М„ 1990.
Шматаў В. Ф. Арпіанскае Евангелле // Спадчыпа. 1990. №2.
Шулаева Д. П. Западнорусскпе прпппскп в рукоппсн ГПБ Пог.12//ВЛУ. 1969. №8.
Шчакаціхін М. М. Васіль Ваіпчанка - магілёўскі і-равёр кан-ца XVII - пачатку XVIII сталсцьця. Мп„ 1925.
Шавынская С.С. Лптературная культура белорусов Подля-шья XV—XIX вв. Кннжные собрання Супрасльского Бла-говеіцепского монастыря. Мнпск, 1998.
Шепкына М. В. Возможность отождествлення почсрков в древнерусскнх рукопнсях // ДІ4РК. Сб. 2. М„ 1974.
ІЦербыцкіш О. В. Бытепская архпмандрня // Вестннк Запад-ной Росспн. 1868. Кн. 10.
Этпмологпческпй словарь славянскпх языков. Праславян-скпй лекснческнй фопд. Вып. 13. М„ 1987.
Юзефовыч Л. А. Мпсспя Нсайн (1561 г.) н Остафпй Воло-впч // Советское славяноведеппе. 1975. № 2.
Янын В. Л. Новгород м Лнтва. Пограніічные снтуацпн XIII— XV веков. М„ 1998.
Ярашэвіч А. «і пачула голас...»: Сюжэты Звеставання ў бела-рускім мастацтве // Наша вера. 2000. № 1.
Ясіноўскі Ю. П. Беларускія Ірмалоі помнікі музычнага ма-стацтва XVI—XVIII стст. // Мастаптва Беларусі. 1984. № 11.
Яскевіч А. А. Старабеларускія граматыкі. Да праблемы агуль-нафілалагічнай цэласнасці. Мн„ 1996.
Аіехапбгоаіісг 5. Зсапочпзко Тотазга Макол'зкіс^о па сіл ог/е піез^уіезкіт (рггусгупек сіо Ьіо^гайі апузіу) // ВН8г. 1967. № 4.
Вагапші’зкі ]. Раіас х Віаіе) РосПазкіеў РгбЬа гекопзСгпкср зСаті г XVII V. // ВН8г. 1967. № 1.
404
Вагсіасіг]. Роіасу а пагосігіпу Еіілгу Ьізіогусгпс) — ргбЬа апаіі-7.у зузіепюу/е) // Кпііпга і 5роІесгеп8і'Л’о. 1У94. К° 2.
Вагопаз Г) Тгу$ уііоіаіів капкіпіаі: ^ууепітаз іг ізіогца: (Еіогіпё зіікіуа іг заіііпіаі). Уііптз, 2000.
Вескошгка I Мііхусу Ь’Л'а ЯаріеЬу // Вагок. Нізіогіа — Іііега-(пга — згтка. 1998. № 2(10,).
Весіпагзкі 5. Е)\\'іе5сіе Іаі ІУіІепзкіе) Акасіетп Зехшскіе) 1570— 1773: РгбЬа зупіеху // Ратіуіпік VI ро\\’5гесЬпеЦо г)агдп Ьійогукб*' роІзкісЬ ч/ ХУіІпіе 17—20 суггезпіа 1935 г Т. 1. Ь\\'б\у, 1935
Вепшіотіся Т. <-ВіЫіо1.ека )е8і іесіпа огсіоЬа...»: Мікоіа) КасІгі^іН ЗіегоГка і квіцікі // Васіапіа кзі^огЫопж КасігічіНб^: МаіегіаІу піі?сігупаго<1о\уе) зеуі. Окгіуп, 6—7 рагбгіегпіка 1994 г. АУагзгахуа, 1995.
Віеіііізкі ]. Ыпі\\ег8уГеі \Уі1еп«кі (1579—1831). Т. 1. Кгакб\у, 1899/1900.
Віосзка М.. Выі^ак Н К'а ггорасЬ кхіцгек сугуІіскісЬ \уус!а\\апусЬ \\ рат>Г\сіе роівко-іііетекіт \у XV— XVIII чгіекн: РгбЬа сЬагакіегузСукі // №]8іате <1ткі сегкіе\\похІо\сіап8кіе і ісЬ «іовнпек сіо Сгас1іс)і г^коріхтіеп-пе): Маіегіаіу г зеді, Кгакб'Л' 7—10 XI 1991. Кгакб\\-, 1993.
ВоЬггугізкі М. Огіе]е Роізкі \с гагуяе. \Уус1. 4. Т. 2. \Аага2а\\'а еіс., 1927
ВііскюаН-РеІсоюа Р. Каг.ітіегг КггузгіоГ КІокоскі і сігпкагпіа V ЗЬіскп//ОКР. 1967. Т. 12.
ВітітаМ-РеІсок'а Р Сепгііга \\' сіа'лпе) Роі.чсе: тЦкІгу рга^ц сітпкагакц а зіозет. М/агахач’а. 1997.
Сазіега]. НізСоіге сіе СагЬегіпе II, ітрёгаігісе сіе Ківяіе. Т 2. Рагіз, 1809.
Скосіыпка Н. О?»б1па сЬагакіегузГука с1пікб\\’ \Уіе1кіс§о Кі>і^8І\са Ьііе\\’8кіедо // Ма)8Іаг5ге бггікі сегкіе\\гпо-8Іо\уіаП8кіе і ісЬ зСо.чопек сіо ігас1іс]і г^коріаіпіеппе]': Маіегіаіу г 8ез)і, Кгакб\у 7-Ю.ХІ.1991. Кгакб\у, 1993
СкгаСсіскі] «Ногасііів Ьагтаі ісп5>>. Е)\\а апі\уегр8кіе \сус1апіа «Ьігісопіт» ЗагЬіеу.’зкіедо г Ігопіізріяаті 'Л'ссІІе рго)скі6\у КпЬепза // О ікотц’гайі 8\\іескіе) <1оЬу Ьптапіхтн; Тетаіу, чутЬоІе. ргоЫету. \Уагага\\а, 1977.
Скггапотзкі Т. Ыгіаіаіповс агіу8Іусхпа Тотазга Тгеіега. \Уага/а\Уа, 1981.
СыЬггугізка -Ьеопагсгук М. Ойсупа ^пргазка 1695—1803. Эгіе)е і рнЫікасіе ппіскіе) сіпікагпі о)сб\с Ьаху1іапб\\. \Уагага\уа, 1993.
СііЬггугізка-Ееопагсгук М. Роккіе ^прегекзІіЬгізу XVI—XVIII \уіекіі \у гЫогасЬ ВіЫюіекі ЕІпі\уег8Ііескіеі \у \Уагзга\\'іе. Сепііігіа сігцра. М'агзхасга, 2001.
Супагзкі 5. Загтаіухт — ібеоіо^іа і зіуі гусіа // Роізка XVII \уіекп. \Уаг8га\\а, 1977
Но^кагВ М Оег ВецгіГГ сісз Іборреісітскез // }аЬгЬпсЬ сіез Егеіеп ОеііізсЬеп НосЬзііГіз. 1973. ТііЬіпреп. 1973.
Гаікепкакп V. Оег ІІЬегаеігег сіег ІІІашзсЬеп ВіЬеІ }оЬаппе8 Вгеіке ііпсі зеіпе НеІГег Веііга^е гііг Кпкпг- шісі КігсЬеп§е8сЬісЬіе Аіі ргеііззепз. КбпіцзЬсгд; Вегііп, 1941.
Раіошякі А. Коіа ]егшіб\\' лгіІепзкіЬ \\’ гох\\'рііі 8гко1пісі\\'а, і^гука і різтіеппісіша гасЬосіпіогшкіеяо ж XVI \е.// Кгако\\'8ко-\Уі1еп8кіе зііібіа зіач'івіусгпе. Т. 3.
ГіесНег]. Еіп УегансЬ сіег Мегеіпі^ппд сіег піззізсЬеп тіг сіег готізсЬеп КігсЬе ііп зесЬхеЬпіеп ДаЬгЬнпсІегіе // ЫігітцзЬегісЬіе сіег РЬіІозорЬізсЬ-НізіогізсЬсп Сіавве сіег |08іеггеісЬі8сЬеп] КаІ8ег1ісЬеп Акасіетіе <1ег \УІ88еп5сЬаЙеп. 1862 Н. 1.
Еопіа сіе РНеа .4. Т.}. сіе. Уоуайе сіе сіепх Егапуаіз еп АІІета&пе, Напетагк, Зоесіе, Кііззіе еі Роіо^пе (аіі еп 1790—1792. Т. 3. Рагіз, 1796.
Рг. 5. \Уіас1ото8С о рггекІасІасЬ ВіЫіі \у )^гукп роізкіт // Сга^оріьто кзі^огЬіогп рпЫісгпе^о ітіепіа ОззоІіпзкісЬ. 1828. 2. 4.
Ргіск Г) А. Меіеіі] Зтоігус’куі’з ТЬгепоа оі 1610 апсі іі8 гЬсіогісаІ тосіеіз // Н1Т8.
Ргіесіеібіе’па Т. Е\\-ап§е1іагг 1а\сгу8хе\У5кі: Мопо^гайа хаЬуткп \\'госІа\с егс., 1974.
СатЫе Н7. Міізіс еп^гауіпд апсі ргіпііп^: НІ8іогіса1 апсі ІесЬпі-саі ігеасізе. ЬопсІоп, 1923.
С(Ьагоге’ісг М. Ха зІабасЬ роІзкісЬ ЬіЫіоіек кгб1е\с8кісЬ // КВ. 1970. 7. 1/2.
Сгосіпо \у XVIII \сіекіі Міа8іо і іпсіпозс (па ііс Ігепс16\у гог-\уор\уусЬ осі 8гс6пю\уіссга сіо 1939 гокп). Віаіузіок. 1997
СггеЫегі С Ограпіхас]а ЬіЫіоіек ]егпіскісЬ. ТлдЫіп, 1971
Стогйгік ] ВіЫіоіека рапіеп Ьепесіукіупек Іасіп^кісЬ \\’е Ь\уо\уіе (Х\’І-Х\7П1 \уіек). Каіо\\ісе, 2001.
Ліазгегі'ісг Т. І)пікагпіа сіопш Матопісгб^ \\ \\51піе (1575— 1622). \\51по, 1938.
ЛаЫопзкн К. Ьісіпуіц кпіснга іг)ое уеіко)аі \’і1піп8, 1973.
Ласкегпсіепё I Уііпіапя рцогц зрапзіпуёа цгзіепіо аіііогіц Іеі біпіаі // Кпц’оіуга. 1999. № 35.
]акііЬоіі’зЫ у. Зіпбуа пасі зіозіткаті пагобо\\'о8сіо\\’еті па Ьіі\уіе рггесі Ппц ЬпЬсНкц. \Уаг8га\уа. 1912.
]апкогізкі Сг. Ро\< іаі о^гтіапькі: Маіегіаіу сіо <1гіе)6\е гіеті і Ііісігі. Сг. 1. РеіегіЬшд; Кгакб\\’. 1896.
Лагсгукола М. Кзіцгка і Іііегаіііга V/ кг^У Кагігі\уіН6\е ЬіггапзкісЬ \у ріепезге] роіоссіе XVII \\іскн Каіо\\’ісе, 1995.
]агсгукоші М. КасІгі\еі1Іо\еіе Ьіггапзсу і піезсўіезсу шоЬес к^іцгек \у XVI і \\' ріегл'вгеі р<>1о\уіе XVII \\’іекп: 2агу8 ргоЬ-Іетаіукі // Вабапіа кзірцо/Ьіогбл'. Ка6гі\\'Ш6\е: Маіегіаіу пііусігупагобоу/еі 8е8р, ОІ82іуп, 6—7 рахсігіегтка 1994 г. \Уагага\уа, 1995
Лагозгегі’ісг / ОЬгаг Ьіі\еу росі \ехд[ус1епі ]е) су\УІ1іхас]і, осі сгаз6\\' паі<іа\\’піе)5гусЬ сіо копса \\ іекп XVIII. Т. 2. \УіІпо, 1814
Іагозгетсг-РіегеНаюсе'п;' 2. 5іаго\\іегсу \\- Роізсе і ісЬ кзіда ОЬгіуп, 1995.
]усіктгіак В. 7 6гіеіб\\' сігпкагпі Хтіе8\\іс8кіе] \\ XVIII \еіекп // І.8Р8Н. 1994(1995) Т 6
Касгогоюзкі Ж, Г^когезкі К. Ыткагпіа роіоска \\- ІаіасЬ 1787 -1820: РгоЫету Ьасіа\\'сге і ргоЬа осІг\\’ог7епіа рго<1пке]і \\’ус1а\\’пісхеі // }егпіска ага Ьі8іогіса: Ргасе ойаголсапе Рго(е88ого\\'і Еп<1\\’іко\\'і ОгхеЬіепіо\еі 8] Кгако\у 2001.
Касіііізка I Акабетіа Роіоска Озгобек кпкпгу па КгеіасЬ. 1812- 1820. С6ап8к, 2004.
Кап’еека-Сгусгоу'а <4. ВіЫіоІека о8іаіпіе§оЗацсііопа. Ротпік кпііпгу гепе8ап8о\уе). АУгосІа^ еіс., 1988.
Кіаііра 7.. е.і аі. ТЬе Ьізіогу оі Еіі.Ьпата Ьеіоге 1795. ^ііпшз, 2000
КГтка Г. Тік^ііер токзіаі Ьіеіп\'о)е: Ізіогіпё арэтаі^а. Каппаз, 1991.
Козтап М. Ьііешзкіе кагапіа ройггеЬо\\'е г ріепсзгеі ро!о\уу XVII « //ОКР. 1972 Т 17
Кохзоггзка М. ВіЫіа \у ^хукц роізкіт. Т. 1. Рогпаіі, 1968. КоІ.ЫЬа] Е. 7ус.іе Даппяха Ка6гі\\іІ1а. \Уі1по; УУііеЬік. 1859. Гаіісеоісшз Е. Роріегіпз І.іеГп\’о]р XV-XVIII а. У’ііпш.ч. 1967. Ьаысетсіш Е. Кпу^ц ігізітаі Ьіет\'О8 ЬіЫіоіеко^ё. А’ііпіпх, 1976.
Ілзкеі’ісіепё]. XVI—XVIII Атхіамз кпуцц цгаПка: ЬегЬаі зепп-озіпозе Ііеіідуоз зрапсііпіпо^е. Уііпіпз, 1998.
Ыікееісіепё]. Мппбпз етЫетаішп: XVII а. уііпіапз зранбітц І1іп8ігасііо8. Х'іІпшз, 2005.
405
Еіішіп Н. Рггупаіегпозс паго<1о\уа аіптпб'*' Зетіпагішп Раріе8кіе§о \у ХУіІпіе 1582—1798 // Міусіху ХУзсЬосіет а 2асЬосІет. \Уаг8га\\'а, 1993.
Ьоготіапзкі Н Ку.5 Ьізіогусгпу \Уо)е\го<І8С\\'а поу,'одгб<І8кіедо л ]сдо 6гІ5Іе)5гусЬ §гапісасЬ, сіо г. 1795. \Уі1по, 1935.
Еогіпакі IV. 2усіе роізкіе \\’ с1а\\тусЬ \уіекасЬ. \\у<1. 5-е. Кгакб’Л', 1978.
Еыкзаііё I. ВіЫіоСека 8а1отопа Кувігівкіе^о // ОКР. 1985. Т. 30. 8.193.
Ілііеапсг Н., КасЫіЬа Д. 1)гг?<1пісу сепГгаІпі і <1у§піГаггс \Уіс1кіейо КзіуаСла 1_ііе\\хкіеёо XIV—XVIII ліекп. Кбгпік, 1994.
МагСеІ А. Ьа Іап^сіс роіопаізе сіаш> 1е5 рау5 гшЬепез. Окгаіпе еС Ксіввіе ВІапсЬе 1569—1667. Ілііе, 1938.
Міезез М. 2 госігі гусіслсзкіе^о. Хазііігопе госігіпу роівкіе кг'Л'і піедсіуз гу<1о\\'8кіе). \Уаг5га\\’а, 1991.
Мозгупзкі А. 2у\соС Масіе)а Оо^іеіа г рггусіапіет чіагіотозсі о 5рогге хх. руагб\у ліІегівкісЬ г іегшіаті лііегізкіеті г. 172.3-1753. \Уі1по, 1838.
НагЬаіах 5. 8агЬіе\'і)асі5 роегцоб Іеісіітаі XVII атгіціе // МаіЬіа5 Са5ітіпі5 ЗагЬісуіпв іл спІСпга ЬііЬпапіае, Роіопіае. Ешорае: Маіегіев сопуепіпв 5сіепгійсі іпіегла-Сіопа1І5 аппіусг8агіо цпа<1гіп§епСе5Іто а сііе паіаіі Роеіае <1е<1ісаСі. \’ІІпае, 1995.
НаатошА. Тео1о§ісгпу аврекс сіпікц (па тагегіаіе па)8Саг8гусЬ \уус!агі сегкіе\\'по5Іо\\'іагі5кісЬ) // Ма)вСаг5ге сігпкі сегкіе\\’П05І0\УІаЙ8кіе і ісЬ 8Со8шіек сіо ігасііс) і г?корІ8іпіеп-пер МаСегіаІу г 5С5)і, Кгак6\у, 7—ІО.ХІ.1991. Кгак6\у, 1993.
Ніетсетсг /. V. Росігбге Ьізіогусгпе ро гіетіасЬ роккісЬ ті^сігу гокіет 1811 а 1828 осіЬуіе. Рагуг; РеСег^Ьпг^, 1858.
Ношак 2. Еііазг Коріел’ісг, роівкі алСог, іішпасг, \\усІа\\’са і сіпікагг всуіескісЬ квіцгек сііа Ковр \\ еросе сусгевпе^о О5\уіесспіа // ЬіЬгі Оегіапепвев: Косгпік ВіЫіоСекі Осіагізкіе) Роівкіе) Акасіетіі №нк га гок 1968/1969. Ссіагізк, 1970.
К'ошак 2. Росгцскі вгСіікі сіпікагвкіе) па Ротогаі \\' XV \\’іекн. Ссіагізк, 1976.
Рарее Р. Аіекзапсіег ]а§іе11огісгук. Кгак6\у 1949.
Рекіаіііз Р. «ІІпіуегвіСав Мііпепзів» уоп }оЬапп АпСоп РгепвсЬЬоС 8. }. еіпе НосЬвсЬпІргойгаттзсЬгій <1ег ВагоскгеіС // Кеуаі пп<1 <1іе ЬаІСівсЬеп Ьапсіег: РезТ.^сЬгіЙ йіг НеІтЫЬ \УеІ55 гшп 80. СеЬшШаД. МагЬчг§, 1980.
Реіезгоша 5. Наг Міко1а)а Тгугпу сііа ЫЫіоСекі Ьагу)іап6\\’ л’ ВуСепііі //Мавга рггевгіоёс. 1962. Т. 16.
РеСгаіізкіепё I. Мііпіасів Акасіетуов 5раіі8гііуё 1575—1773. Уііпіпв, 1976.
Ріскчга С. МошітепСв оі Вуе1опі55ап сЬпгсЬ тпзіс // ЕавСегп сЬпгсЬев дпагСегІу. 1962. Уоі. 14.
Ріеігук 2. \У кгсдн ЗСгазЬпг^а. 2 регедгупас)і тіосігіегу г КгесгурозроІіСе) Роівко-іасеу/вкіе) \у ІаСасЬ 1538—1621. Кгакбл'. 1997.
Роікошзкі}. ЫоСаСка о сІгпкасЬ ^ЫскісЬ // Рг/ВА. 1881. № 1.
Роікош.зкі Е. Кзцгка г^корізтіеппа \\’ кЫгідгге Роівкі згегі-піо’Л'іесгпе). \Уаг8га\уа, 1984.
Роікошзкі Е. КоЬіеСу а кзігугка \\' 8ге<1піо\уіесгп — \\гуЬгапе ргоЫету // К\\агіа1пік ЬізСогусгпу. 1998. № 3.
Рггуаірогізкі IV. 2у\\'оСу Ьізкпрол’ ^ПегівкісЬ. Т. 1. РеСегвЬпг^. 1861.
Ртгушеска-8атеска М. Е)гпкаг5С\УО тпгусгпе \у Роізсе сіо когіса XVIII \уіекіі. Кгакбл', 1969.
Рггушеска-Затеска М. ОгпкагвСсуо тпгусгпе \\' Еіігоріе сіо когіса XVIII л’іексі. \Угосіа\\' еСс., 1987.
Касіузгешзкуі К. РоІ8ко)^гусгпа роег)а пкгаігізка осі когіса XVI сІоросгцСкц XVIII мгіекп. Сг. 1. Кгакбсу 1996.
Козгак 8. Згогіол’ізко іпСеІекСпаІпе і агСувСусгпе \Уаг8га\уу \\' рокгл'іе XVIII \е. Міусігу кпІСпгц вагтаСугпні і Ов^іесепіа. Тогпгі, 1997.
Кбгускі Е. Х'ісгпапе 8гсге§61у г гусіа Ьіа1опівкіе§о сіпікагга ЗрігЫопа 8оЬо1а // Косгпік ВіЫіоСекі ХагосІо'Л'еі. \Уаг5га\\'а, 1973.
Кбгускі Е. 2 <1гіе)6х\' к.чіцгкі \\'е Ь\уо\\'іе \\' XVII тл'іекш 8Спсііа пасі ішгоІідаСогзСлет і Ьапсііет к^іцгкц. Касо\\’ісе, 1991.
Еіашзкі Р. Зіол'пік еСутоІо^ісгпу і^гука роЬкіе^о. Т. 3. Кгак6\у, 1966/1969. '
8’тогц§-Кбгуска М. МіпіаСпгу «Есуап^еііагга Іа\\'гузге\\'-вкіе^о». 2айа<1піепіе зСуІп // Гоііа Ьі^Согіае аггішп. 1992. Т. 28.
5тогцд-Когуска М. ВіхапСугізко-пізкіе тіпіаСпгу Косіекко СегСпісіу: О копсек^СасЬ ЫеолусЬ і агСузсусгпусЬ згСпкі Кіі8І Кі)о\\'5кіе) XI л’іекп. Кгакбл, 2003.
Зіасіпіскі К. Оідіегсі і Кіе]8СііС зупо\уіе Сесіутіпа \у. кзі^сіа ЕіС\уу. Е\у6\у, 1870.
8іап% Ск. 8. Оіе \уе8Сгп85І5сЬе КапгІеізргасЬе сіев СговзІсігвСепгіітв ЕіСасіеп. Овіо, 1935.
8іазгешзкіАп§пзС III 8аз. \\'госІа\\’ еСс., 1989.
ТагЫг,/. Ргосеву роіопігасуіпе л’ згІасЬескіе) КгесгурозроІіСе) // Тгушпіу і рогагкі: 8сн<1іа г сігіе)6\х' кпіснгу роізкіе) XVI— XVIII \\’. \Уаг8га\еа, 1989.
Ткотіоп/. Ь., Туііу К I.]. 8сіепсійс Ьоокз, 1іЬгагіе8 апгі соііес-Сіоп5: А 5Сп<1у о( ЬіЫіодгарЬу апгі Ьоок Сгасіе іп геіасіоп Со всіепсе. 3 есі. Ьопсіоп, 1971 (1975).
Топсіеі/. 8геЬпа ВіЫіоСека кзі^сіа АІЬгесЬСа Рпізкіе^о і )е§о гопу Магіі. \\гаг82а\\'а, 1994.
Тороізка М. В СгуСе1пісГ\\'о к^ігрек \\\'<1апусЬ па ЫСлліе і Віаіопіві \у XVI і ріегл’яге) ро!о\\гіе XVII \\іексі (па росі-8Са\\іе рго\\’іпіепсіі 8іагогіпік6\\’ г роІвкісЬ і га^гапісгпусЬ ЬіЫіоСек папкотуусЬ). Сг. 1—2 // РатВК. 1980. 2. 15—16.
Тороізка М. В. СгуСсІпік і кзіг^гка \\' \УіеІкіт Кзі^.8С\\’іе ІІСесувкіт \у сІоЫе Кепе^апзп і Вагокп. \Угос1а\у, 1984.
Тороізка М. В. 8гогіо\\'І8ко С\\'6гсге \\- \УКЬ \л XVI \\’іекп (апСоггу рпЫіко\уапі) // 8СсЫіа па<1 йозрогіагкгі, 5ро1есгеЙ5С\ует і госігіп^ \у Епгоре рбгпоіепбаіпе). ЬпЫіп, 1987.
Тороізка М. В. 8роІесгсгі5Сл’о і кпІСпга \\’ \Уіе1кіт Кзі^СЛ’іе ЬіСесмвкіт осі XV <1о XVIII \\'іекп. Рогпагі — 2іе1опа Оога, 2002.
Тороізкі}. Роівка \у сгазасЬ пол'огуСпусЬ. О<1 5гос1ко\\'оепгоре-)5кіе) роС?§і сіо інгасу піеросПе^Іовсі (1501—1795). Рогпагі, 1994.
Тузгкошзкі К. Ргге)зсіе Ьла ЗаріеЬу па каСоІісугт \\’ 1586 г. // Кеібгтас)а \с РоІ8се. 1922. № 7.
Міііу^ IV. Ех-1іЬгІ5’у ЫЫіоСек роІвкісЬ XVII і XVIII лл'іексі. [Т. 1]. АУагзгат, 1903.
Жоіікошіак 2. Масіе) 8Сгу)ко\\'5кі — <1гіе)орІ5 \Уіе1кіе§о К5ц?5С\\’а ЬіСе\У8кіе8о: Каіепгіагіпт гусіа і сігіаіаіпоёсі. Рогпагі, 1991.
^оі// 8епаСого\уіе і сІуйпіСагге \Уіе1кіе^о К5І§8С\уа ЕіСесувкіедо 1386—1795. Кгак6\е, 1885.
УУусгатзкі Н. ВіЫіоСекі рагайаіпе \у с1)есех)і кгакол’зкіе] \л/ 8сЬу1кп XVI \у. // Роіопіа 5асга. 1933/1934. 2. 2/4.
2аЫукіеіеісг М. 2агу5 <1хіе)6\у і гпасгепіе ЫЫіоСек ковсісІпусЬ // АВМК. 1988. Т. 56.
406
Аароп, першаснятар 173
Абрагамовіч Івап, студэнт 222
Абрам Ёзафовіч 44, 46
Абрамовіч Яп '214,215
Абрыпскі Казімір 230, 231
Аверка, віцебскі храніст 277
Авідзій 235, 246, 254
Авядоўская Барбара 366
Агілевіч Пахомій 199,260, 279
Агінская Ізабела 301
Агіпская Марцыбела 149
Агінскі Аляксандр 140
Агіпскі Багдан 124. 164, 188, 189, 217, 218. 220,232
Агіпскі Марцыяп 149
Агіпскі Міхал 362,368
Агінскі Міхал Казімір 284
Агінскі Юрый 147, 149
Агіпскі Ян 220,324
Адам 44
Адамі Р.эйнольд 222, 330
Адрыян, папа 136
Адэльфотэс 164
Аквічінус Лукаш 176
Алексапдровіч Станіслаў 169
Алексій, манах 49
Атексій, мітрапаліт 38,41,42, 43
Алена Івапаўна 69
Алена Сямёнаўна, княгіня 158
Алізароўскі Ароп Аляксандр 190
Альберці 246
Аіьбрэхт 1 Гогепцоллерн 80, 166
Альварэс Эмануэль 164
Альгерд 32,33, 36, 37, 38, 41, 42. 43, 140
Атыпэўскі Якуб 92, 188
Атыпэўскі Ян 299
Атяксапдр (Аіелька) 36
Аіяксапдр Ягелон 18, 79, 139, 267
Атяксандр, пераплёічык 238
Атякссеў Анатоль 14
Аляксей, супрацоўнік Мамонічаў 207
Аляксей Дубовіч 143, 188, 199
Атяксей Міхайлавіч, князь 131
Аіяксеп Міхайлавіч, цар 228, 266
Атяксей Плашковіч. супрасльскі кпігапісец 348
Аляксей Нятровіч. царэвіч 196
Атяксей Раманаў 298
Апгілейка Фёдар 343
Апдрысовіч Лазар, друкар 177
Андрэй Альгсрдавіч 51
Андрэй Барысавіч 36
Апдрэй Васіла, епіскап 70
Андрэй Данілавіч. укладчык 21
Андрэй Цімафеевіч, шавец 192
Апісімаў Грыгорый 234
Апісіфар. мітрапаліт 192
Антон Сямёнаў, кнігапісец 67
Антонаў Валерый 16, 222
ПАКАЗААЬНІК ІМЁН
Антоній, св 43.311
Антоній, патрыярх 46
Антоній Падуанскі, св. 281, 287
Антоній Пячэрскі 97
Антушкевіч Мікіта 343
Антушкевіч Сямён 343
Ануфрый, супрасльскі кнігапісец 348
Анушкін А. 215, 231
Апельбаўм, беластоцкі друкар 358
Апорын I., выдавец 168, 246
Аранесовіч Гаўрыла, перапісчык 294
Арцемій (Ортемій), кнігапісец 63
Арцыхоўскі Арцемій 60
Арыёста 246
Арыстоцель 246. 254
Арэнт Товій 281, 320
Асіевіч Пётра, магілёўскі лаўнік 346
Астравух Эгідзюс Казімір 185
Астрарог Ян 262
Астрожскі Васіль 120
Астрожскі Канстанцін. князь 21. 90,
163
Астроўскі Ян 223
Астроўскі Ян Дамейкавіч 223, 277, 285
Астрэмбскі А. 168
Асухоўскі Мялет 356
Аўгус.т II. вялікі князь 270.272, 320.
' 355, 358, 379, 381, 383
Аўгуст ПІ, вялікі князь 272,285,304,
' 325, 362, 364
Аўгуст-кесар 23
Аўгусцін, св. 69, 78, 135, 255
Аўрамііі Смаленскі 19
Аўцепі Тэадор 329
Афанас, сотпік 112
Афанасій Александрыйскі. св. 63, 138
Афанасій. ігумен 51
Афанасій, супрасльскі кнігапісец 348
Афанасій Пакоста, епіскап 87
Афанасьева Тамара 16
Ахабовіч В 251
Б’юкен Г. 284
Бабіч Якуб 172
Баброў Аіяксандр 56
Баороўскі Міхал 21, 44
Баварская Тэрэзія 277
Багамолец Рыгор 253
Багдан Анісімовіч, кнігапісец 129. 131
Баідан Онкаў 79, 172
Багдановіч Пётр 299
Багдановіч Станіслаў кнігагандляр
235
Багінскі Канцыўс 280
Багушэвіч Матфей, святар 140
Бадановіч (Багдановіч) Ян Іосіф 256
Бажымоўскі Я. 167, 168
Базылева Ірына 16, 191
Базылік Цыпрыян 121, 133, 179, 181, 204
Бакмейстэр Іаган, бібліятэкар 249
Баіьдзані В. 245
Балямоўскі Фелікс 204
Банёніс Эгідзюс 16, 90
Баразна Лявон 172
Барберыні Матэо. кардыпал 170
Барбула Іван 173
Бардах Юліуш 204
БарнікотДж. 162
Баронас Д. 33
Бароній Цэзар 388
Барталамей, друкар 66
Барталамей, кнігапісец 71
Барташэвіч Антоній 365
Барташэўскі Валент 92
Барыс Аляксапдравіч 54
Барэцкі Іов, мітрапаліт 225
Баі вінскі Філімоп 292
Баторый Стэфап 82, 83, 99, 168, 183, 209, 210, 214, 266, 383
Батый, хан 28
Баўмгартэн Конрад, друкар 71, 123
Бацэвіч Павел. .мастак 199
Бачкоўскі Адам Францыск 138, 139
Беднарскі Лукаш 248
Бскарый Я 283
Беліковіч Андрэй, падсудак 215
Бельскі Марціп, храпіст 23
Бембус Мацей 188
Беніслаўскі Капстаітіп 328
Бенкфорт Рычард, архіепіскап 202
Бернатовіч Тадэвуш 246
Берэнт Георіі 329
Берэнт Іаан 310
Бжастоўскі Капстапціп Казімір, епіскап 320
Бжастоўскі II. 284
Бібікаў А. 248
Біркоўскі Фабіяп 89, 145
Бісіо. прафесар 258
Ьітнер Самуіл 168, 336
Боп’ш-Сестрапцэвіч Станіс.лаў 276,
280, 347, 348
Боршч Юрый, ксёндз 320
Брага С. 175
Брадарыч Сцяпан 173
Брачыслаў Полацкі 27
Бруль 273
Бруневіч Казімір 189
Брывілі Бенядыкт22Г
Брэдлі Р. 282
Брэтке Ёган 166, 167, 168
Бугаслаўскі К. 49
Буда 226
Будпы Беняш 215, 223, 327
Будпы Сымон 97, 98. 121, 161, 169, ’ 172, 179, 182, 183, 204, 222,351
Букаты Антоні, пробашч 301
Булгарын Фадзей 390
Булінгер Генрых 183
407
Буруіідай 28
Бурхард Стразбургскі 32
Бурцаў Васіль 171, 230, 234
Быдзкевіч Іосіф 337
Быкоўскі Алаізі 280
Былеўскі Ідэльфонс 280
Бычкоў Афанасій 339
Бялкоўскі Мікалай 338
Бялькевіч Сцяпан 351
Бянецкі Аляксандр. паэт 222
Бярозка, кнігапісец 67
Бярыпда Памва 13, 164, 227,234,358
Вадарацкі Мацей 145, 146
Вазнясенскі А. 16
Вайпіловіч Рамуальд 365
Вайцэховіч Ждан 224
Вайшнаровіч Казімір Ян 89, 146, 149, 301
Валковіч Якуб 141
Валовіч Астафін 90, 97, 182, 185, 186, 209, 256
Валовіч Дар'я 219
Валовіч Раіпа 219, 220
Валовіч Фёдар 60
Валуа Генрых 120
Вальдкірх К. 168, 246
Вальтэр Франсуа 306, 330,368
Вальтэр Э. 249, 250
Ваноўскі Карл 316
Ваноўскі Феліцыян 336
Вапоўскі Бернард 238
Вараноўскі Дыянісін 141
Варлаам 226,234
Варлаам Левік. іерамапах 141
Варлам Хватаў, ігумен 265
Варэцкі Мельхіёр 192
Васілевіч Пётр, прэсвітар 287
Васіліса, княгіня 37
Васілко, кнігапісец 51
Васіль. грэцкі цар 229
Васіль, малд. гаспадар 140
Васіль I, маскоўскі князь 41, 42
Васіль Вялікі. св. 51, 122, 131, 132, 133, 134,135, 159, 195,201,255
Васіль Міхайлавіч, друцкі князь 37
Васілька Ра.манавіч, князь 28
Васіляўскене Алдона 154
Васка, кнігапіссц 67, 68, 92
Вастокаў А. 34, 51
Вацлаў з Шаматул 133
Ваяводка Бернгард, друкар 172, 176
Вега Эмануэль 149, 188
Вейнарт Амброзі 256
Велятыцкі Багдан 158
Вендлапд Іяхім 216
Венедыкт, папа 127
Венславовіч Хрыстафор 184
Ветрапавіч Марво 173
Вздорнаў Г. 46
Віельгорскі Міхал 376
Віжбента Мацей 176, 184, 235
Візір М. 46
Вілац Лаўрэн327
Вілкіновіч Ігнат 281
Віс.імонт 27
Вісліцкі Ян 165
Вітаўт (Атяксапдр) 10, 41,42, 46, 52— 54, 55,56, 63, 67,90, 145
Вітрувіп 246
Віхроў П. 252
Віцень 27, 32, 33
Вішнявецкі Міхал Карыбут, вялікі князь 263, 318
Война Аўраам, епіскап 189, 231
Война Бенядыкт, епіскап 86, 210
Война Варвара 209,210
Война Гаўрыла, падканцлер 210
Война Грыгорый, брэсцкі кашталян 210
Война Ладыслаў 185
Война Сямён, мсціслаўскі кашталян 209
Войшалк 27, 112
Волкаў Антон 16
Волан Андрэй 181, 215
Вольбрам (Вольбрамчык К.), друкар 184, 192
Вольф К. 282
Вошчанка Васіль 343, 346
Вошчанка Максім 108, 233, 267, 270, 294,332,334,335,337.339,340, 343—345,389
Вуйк (Вуек) Якуб 120. 190, 286
Вукавіч Божыдар 123, 209
Выкоўскі Себасцян 359
Высоцкі Мікалай 123
Высоцкі Сцяпан 329
Вычаўскі Г. 258
Вяжэвіч Вінцэнт 329
Вярбіцкі Адам 258
Вярбіцкі Казімір 258
Вярбіцкі Міхал 258
Вяжбоўскі Казімір, кнігагандляр 235, 369
Вяроўкін-Шэлюта У. 304
Вярэйскі Стапіслаў 133, 172
Габрусь Тамара 14
Гадэбскі Геранім 269
Глажынскі Аптоній, ксёндз 365
Галаўчынскі Самуіл, студэнт 222
Галенчанка Георгі 162,206, 211, 228, 229,238,248,337
Галікан, св. 264
Галонскі Станіслаў 303, 320
Галубніковіч Марцін, кнігагандляр 235
Галятоўскі Іянікій 145, 149, 169, 233, ЗОі'
Гамер 254
Гаміловіч Дзімітры, бешанковіцкі перапісчык 294
Ганзага Атаіза 288
Ганна Ягелонка, каралева 108, 181
Гарабурда Васіль 116, 127, 214
Гарабурда Іеранім 365, 367
Гарабурда Міхаіл 172
Гарбапкі Іосіф 227, 229
Гарбачэўскі М. 160
Гатэ П. 306
Гаўрыіл Іаанавіч, друкар 172, 220
Гаўрыіл Календа, архіепіскап 131
Гаўрыла Іванавіч, друкар 197
Гафнэр Іосіф 321
Гаштольд Альбрэхт 65
Гаштольд Марцін 71
Гваніні (Гвагнін) Аляксандр <?2, 169, 246
Гвёздзік Іяланта 387
Гедымін 28, 32,33, 37, 82
Гедэон Гарбацкі 279
Гендэнштэйн Рэйнольд 238, 246
Генрых Валуа, кароль 82, 99
Георг Фрыдрых 166
Георгі, перапісчык 30
Герадот 254
Герасім Сваткоўскі, іераманах 141
Герасім, епіскап 53
Герасімовіч Г., віцебскі гараднічы 252
Гервасі Кішчыц, супрасльскі
кнігапісец 348,351
Герман Ян 282, 331, 338
Гертруда 71
Гертул, кнігапісец 74
Гетке Конрад, гравёр 93, 142, 186, 187, 188, 199
Гіжыцкі Я. 384
Гілоўскі Павел 216
Гільзеп 325
Гільтэбрандт Пётр 339
Гладкі Аляксандр 16
Гласкоўскі Мацей 224
Глеб Святаславіч Смаленскі 63, 64, 65
Глюксберк Т. 338
Глябовіч Ян 204
Гозій 176
Голд, друкар 184
Готшэд Ёган 305
Граіцкі Барталамей 177
Грасер Йоган 168
Грацыян Б. 306
Груша, кніжнік 254
Грушэўскі Міхайло 23, 24, 27, 41, 54
Грушэцкі Антоні 358
Грыгаровіч Іаан 229,340
Грыгоры Іванавіч, супрасльскі кнігапісец 348
Грыгоры Багаслоў (Грыгорый
Назіянзін) 134, 135, 227,388
Грыгоры з Жарноўца 149
Грыгорый (Грыгорый Вялікі), папа, св.
136
Грыгорый XIII, папа 83
Грыгорый Горліца, святар 126
Грыгорый Дваяслоў 195, 201
Грыгорый Міхалоўскі, епіскап 87
408
Грыгорый Сінаіт 136
Грыгорый, епіскап тураўскі 243. 244
Грынь Іванавіч, друкар 209
Грышановіч Фёдар 230
Грэтсср Якуб 184
Губараў Ілля, купец 364. 371
Гужэўскі Э. 167
Іук Васіль, магілёўскі пан 270
Гўрэвіч Фрыда22
Гусоўскі .Мікалай 165
Гячаўскас Эдмунд 172
Дабрапскі Іван, студэнт 222
Дабранскі Флавіян 135
Дабрахотаў Павел 153, 312
Дабшэвіч Б. 327
Давыд, цар 43, 49, 100, 108, 227
Давыд Сомовіч. іерэй 140
Давыдавіч Гершан 364
Далгаво Пётр 265
Даманеўскі Іосіф 222
Даманоўскі Ян 156, 157
Дамаскін Гербесг207
Дамашнеў 282
Дамброўскі Мікалай 184
Дамброўскі Мікалай 329
Дамшік, св. 324
Дамінік Сівіцкі 115
Дамінік, друкар 66
Данііл нрарок 108
Данііл, ігумен 57
Даніла Раманавіч Галіцкі, князь 23
Дарагастайскі Мікалай Монівід 204, 221
Дарагастайскі Хрыстафор Манінід 169,217
Дарафен ава 51, 94, 136, 337, 352
Дарафей, епіскап Турскі 57
Дарашкоўскі Мялет 355
Даўгарукі Юрый, кн. 57
Даўкша Мікалай 190, 216
Двожэц А. 338
Дзсмянцееў Іван, укладчык 21
Дзі Джон 246
Дзімігры Іванавіч, вял. князь маск. 54
Дзімітрый Альгердавіч 36
Дзімітрый Дапской 38, 41
Дзімігрый Растоўскі 270, 271. 344,345.
346
Дзіянісій, ігумен 228
Длугаш 10
Длускі Якуб Франціпіак 328
Догель Мацей 359,361, 362
Доўгірд Самуіл 222, 223
Драслаўскі Георп 185
Друцкая-Горская Ганна 141, 146, 148
Дрункі-Горскі Грыгорый Юрый 141
Друцкі-Горскі Міхаіл 148
Друцкі-Горскі Сцяпап 148
Дубачынскі Ян, прас.оўшчык 364
Дубінскі Пётр 328
Дублінскі Альберт 190
Дубовіч Ігнат, месціч віл. 194
Дубоўскі Павел, псрапісчык 294
Дунгоўскі Пётр Вагнер 279, 366
Дылсцкі Мікалай 290,291
Дэлюга Вальдэмар 173
Ельскі Аляксандр 129
Ермаловіч Мікола 16
Ермаловіч Міхал 294
Есковіч Воўчка, пан 112
Есковіч Грынь 112
Еўлашоўсю Фёдар35, 170,
Еўфрасіння Полацкая 19. 65
Ж.іба Іосіф, біб.тіяфіл 376, 377
Жаброўскі Аляксандр Іаан 272
Жалтоўскі II. 294
Жамайціс Сяргей 16, 46
ЖахоЎскі Кшрыян 201, 320,324, 338.
352, 354, 383
Жудро Ф 340
Жук Станіслаў 121
Жураўскі А. 12
Жыпмонт I 156
Жыгімонт III Ваза 84, 85, 86,89. 186.
192, 194, 196, 210, 211, 267 318, 302
Жыгімонт Аўгуст 79. 81, 82. 99, 154,
175, 181, 184, 206
Жыгімонт I Стары 65, 79, 80
Жэброўскі Антоні 365
Жэброўскі Т. 327
Жэвускі Вацлаў 180
Жэлібер Жак 379
Жэляхоўскі Пётр 296
Завадскі Антоні 299,300
Завадскі Пётр 368
Завіша Дарота 216
Завіша Мікалай 185
Завіша Хрыстафор 185, 376
Завіша Хрыстафор Станіслаў 185, 253, 336
Залескі Міхал 272
Залускі Іосіф Андрэй 248,258
Занка, кнігапісец 726
Занкевіч Дзімітрый 298
Запаско Яўхім 27, 22
Зарэмба Станіслаў 777
Зарэмба Ян 733
Зарэцкі Іван, скарбны 206,209
Зарэцкі Зяновій 105
Зарэцкі Зянон, бурмістр Вільні 202, 206
Захар Амуратавіч, месціч Вільна 723
Заціуш С. 776
Згельскі Багуслаў 330
Зеліхмахер Захар 327
Зібенрэйх Якаў 235
Зібранд Люберт 793
Зізапі Лаўрэн (Лаўрэнці) 73. 762, 763,
164, 193. 232, 234,318, 390
Зізані Стэфан 762, 193
Златавусны Іаан 233
Зограф Дзімпрый 135
Зыгровій Габрыэль, студэнг 222
Зыгровій Ян 227
Зянковіч Міхал Яп 310
Зяновіч Мікалай 215
Зяновіч, лясіпчы 57
Зярнова X. 211
Іаан Багаслоў, св 722
Іаап Дамаскін 127, 729, 226, 229, 295
ІаанДубовіч 158
Іаан Златавусны 722, 733, 73-7, 737,
195,201,255,352,353
Іаан Калбека, кнігапісец 130
Іаан Мацвесвіч, вілепскі святар 244
Іаан Мацэевіч, святар 739
Іаан Нспамук. св 281
Іаан Сашка, пратапоп 7 76
Іаан, дрчкар 765
Іаан, кнігапісец 117
Іаан, кнігапісец 252
Іаан, супрасльскі кпігапісец 318
Іаіль Труцэвіч. ііумсн 130, 164, 224
Іасаф 226,23-7
Іасафат Міхневіч, архімандрыт 727
Іван 111, цар 90
Іван Грозны. цар 2-73,390
Іван Ерамесвіч, вілснскі бурмістр 792
Іванова Л. 252
Іваноў Фядул, псрапісчык 376
Ігольнік Іван, віцебскі месціч 131
Ізяслаў Яраславіч 77
Ілля, гравёр 170
Ілля, ігумен 234
Ільяшэвіч (Гельяшэвіч) ксёндз 793
Ільяшэвіч Фёдар 206
Іона. епіскап 7 72
Іосіф Велямін Рункі, мітрапаліт 87
Іосіф, ігумен слуцкі 1411
Ісаак Сірын /36, 737, 352
Ісаевіч Яраслаў 173,211, 230
Ісаія Камянчанін 96, 98
Іякім Марахоўскі, епіскап 87
Іярэмія, прарок 108
Іярэмія, спіскап 87
Іярэмія, патрыярх 85, 131, 192
Іясафаі По.іацкі (Кунцэвіч) 86. 125,
194, 287, 288, 320, 383
Іяўлевіч Іінаці 160
Кавелін К 9
Кавецка- Грычова А. 188. 211. 222,224,
243. 333
Кавячынскі Мацей 767, 172,364
Кадмін Е„ купец 347
Казаковіч Ян 118
Казімір Ягелончык 32,39, 60, 63, 66,
67, 112
Казлоў Мікіта, укладчык 737
Казьміньскі Мацей 277
409
Казьма Маумскі 127
Казюля Іакаў, дыякан 140
Календа Гаўрыіл, мітрапаліт 320
Каліньскі В. 306
Каліст, патрыярх 116
Кальвін Жан 101
Кальнютэ Апалонія 16
Каляда Іван 188, 222
Камар Геранім 89
Камар Павел, гравёр 358
Камар Уладзіслаў 89
Каменскі Ф. 305
Канарскі Міхаіл 262
Канарскі Станіслаў 359
Канатоп А. 291
Канізей Пётр 207
Каніскі Георгій 340
Канстанцін, імператар 239
Канстанцін, цар 226
Капашчэўскі Георгі 222, 223
Капіевіч Ілля 269
Капцэвіч Пётр, райца віл. 194
Карамзін Мікалай 7, 27, 32
Карвацкі Мацей 304,321
Карвоўскі Міхаіл 281
Карл IX французкі 168
Карл X Густаў, кароль 87
Карнары Л. 283
Карнеліўс Вінард 254
Карнілаў Іван 180
Карп Караль 280, 281, 303, 315,316
Карпінскі Г. 306
Карповіч Іларыён 338
Карповіч Лявонці 194, 195.219,233
Карповіч Міхал Францішак 277,306
Карскі Яўхім 12, 31, 105
Карцан Іосіф 172, 215
Карцан Ян, друкар 133, 164, 172, 184,
204, 214, 221, 235
Карыбут-Вішнявецкая Тэкля 274
Карыбут-Дзімітрый. князь 36
Карыят-Міхаіл, князь 33
Карэйша Максім. перапісчык 294
Карэцкая Ганна, княгіня 117
Касакоўскі Ян. епіскап 364
Касіян Рымлянін, прападобны 224
Кастэра, гісторык 249
Касцецкі Іпаліт-Аўгусцін 330
Касцюшка Тадэвуш 317
Катлярчук Андрэй 16
Каханевіч Стэфан 138, 143, 348
Каханоўскі Генадзь 16
Каханоўскі Ян 133, 181, 246, 253
Кацярына II328
Каштаньер Аляксандр 16
Кашэн Н„ гравёр 334, 336
Каяловіч Войцэх Віюк 94, 164,300,
318,390
Каяловіч Міхаіл 30, 300
Келпша Казімір 329
Кемпійскі Фама 233, 298, 387,388
Кімбар Сергій 351
Кіпрыян, мітрапаліт 42, 43, 51, 52
Кіпрыянаў Васіль 190
Кіркор Аляксандр 329
Кірыла, мітрапаліт 24
Кірыла, патрыярх 232
Кірыла Александрыйскі 255
Кірыла Іерусалімскі, св. 193, 245
Кірыла Тураўскі 18, 152, 226
Кісель Адам 196, 324, 338
Кіжноўскі ПятрусьЗД?
Кішка Леў 355, 356
Кішка Ян 172, 204, 205
Кішчыц Антоні, перапісчык 294
Кішчыц Гервасій35У
Клакоцкі Казімір 259, 331, 336
Клемент XII, папа 310,368
Клімент IX, папа 276'
Клімент XI. папа 272
Клімент Смаляціч 19
Клінковіч Іаан, перапісчык 290
Клош Францыск, кнігагандляр 235
Клюбоўскі Парфірый, перапісчык 295
К.міта Пётр Бластус 101, 172, 215, 217, 220—223,254
Кміта Ян Даніэль 221
Княжэвіч Г. 282
Конан, месціч 37
Корвін-Гасеўскі Багуслаў 227
Корсак Рафаіл 383
Косаў Сільвестр 225,226, 227
Кофапава Е. 252
Кравіцкі Марцін 216
Красінскі Васіль 197, 198
Красінскі Мікалай, пан 141
Красінскі Цімафей 197, 198
Краспадубскі Лукаш 256
Краўцэвіч Алесь 8, 27
Крачкоўскі Ігнат 226
Кромер Марцін 23, 165,238, 246, 253
Кругер Освальд 94, 190
Крусінскі Юда 248
Крушэўскі Францыск 329
Крысп Гай Салюсцій 327
Крычак Альберт 175
Крышкоўскі Лаўрэн 161, 182,206
Крыштаф з Жарноўца 333
Крышчановіч, віленскі гравёр 319,324
Крэзмер Марцін, прафесар 339
Крэллю-Спіноўскі Тэафіл 259
Крэўскі А„ аўтар панегірыка 85
Ксенафонт 246,254
Кудзіноўскі Ч. 168
Кужанецкі Марцін 288, 367
Кукушкіпа Маргарыта 57
Кулсша Аляксандр 329
Кулеша Ян Алаіз 281, 320,389
Кунцэвіч, лідскі харужы 199
Курбскі Андрэй 206, 214,390
Курча Яўстах, упіцкі старата 368
Кусто Д„ гравёр 165
Кшыжаноўскі Я. 204
Кюр Канстанцінавіч, баярын 31
Лабецкі Балтазар 221, 223
Лабынцаў Юрый 150, 293,354,355, 384
Лаёла Ігпацы, св. 281, 316
Лангэ Ян 221, 223, 224
Ланеўскі Францішак 127
Лапацінскі Крыштаф 330
Лапацінскі Феафілакт 320
Лапацінскі Ян 376
Лапо Іван 211
Ласіцкі Ян 168
Ласкі Пётр 188
Ласкі Ян 179
Ластоўскі Вацлаў 30, 54, 66, 140, 143, 300
Латыш, кнігапісец 19
Лаўксмін Жыгімонт 296
Лаўрыновіч Мікалай 145, 146
Лаўрэнці, укладчык 26
Лаўцявічус Эдмунд 237,239
Лах Васіль, менскі бурмістр 49
Леговіч Ю. 283
Ледэсма 216
Ледэсме Якуб 190
Леклерк С„ гравёр 334—336
Леман Карл 180
Ленін Уладзімір 391
Лепчыцкі Даніэль 121, 146, 172, 181, 182, 184,204,214,215,390
Ленчыцкі Мікалай, сын друкара 188
Леў IX, папа 69
Леў Галіцкі 28
Леў Філолаг 43
Лефенберген Язэп Саламон 307
Лешак Белы, князь 24
Лівій 246
Лізмапін Францішак 179
Лінкевіч Якуб 329
Ліпскі Самуіл 168
Літвін Міхалон 12, 168
Літвін Ферман, кнігагандляр 235
Ліхараў Васіль 87
Ліхач Тамара 297
Ліхачоў Дзімітрый 24, 57
Ліхачоў Ф , дзяк 234
Ломскі Якуб 253
Лотман Юрый 74, 390
Лубянецкі Андрэй 223
Лука Смаляніп 49,51
Лукашэвіч Аляксей, рыбшк 192
Лукашэвіч Юрка 224
Лукоўская Марыя 16
Лукшайтэ Інга 254
Лупул Васіль 87, 88
Луцкевіч Іван 140
Луцкевіч Лявон 16
Любамірскі Аляксандр 282
Любарт-Дзімітрый, князь 40
Любаўскі М. 12
Любельчык Якуб 179
Людвіг Венгерскі, кароль 74
Людвіка Марыя, каралева 262
410
Людовік ХШ, кароль французскі 277
Людовік XIV 306
Лютковіч Павел 233
Лютэр Марцін 182, 189
Лябедзіч Сцяпан, віленскі бурмістр 253
Лявіцкі Тамаіп, друкар 184
Лявопці, супрасльскі кнігапісец 348
Ляйбовіч Геріпка (Гершон Давыдавіч) 364,366,367
Магіла Пётр, мітрапаліт 87, 170, 196, 226, 230
Магмет Герэй, хап 79
Мадаліпскі, епіскап 319
Мажвідас Марцін 80, 166
Майсей Маймапід 68
Макарый II, мітрапаліт55/
Макарый Егіпепкі 195
Макарый, мітрапаліт 139
Македонскі Аляксандр 23
Макензі Дж. 280
Макоўскі Тамаіп 169
Максім, мітрапаліт 23
Максіміліян II, імператар 165
Максімовіч Якуб, кнігагандляр 235
Маліна Ян, пастар 123
Мальдзіс Адам 16, 317
Мамоніг Кузьма 99, 105, 170, 206, 207,
208, 209,210, 211, 213, 214, 235
Мамоніч Іван 206
Мамоніч Лукаш 105, 170, 206, 208,209, 210,211,213,214
Мамоніч Лявон 85, 125, 156, 193, 199,
212,213,214,233,235
Манамах 56
Манкевіч Станіслаў 168
Мантэск’ё Чарлезо 362
Марджэўскі Андрэй Фрыч 203, 204
Маркварт Іаан 329
Марковіч Якуб 133, 172, 215,216, 235
Маркс Карл 13
Мароўскі Цімафей 383
Маруліч Марк 173
Марцін, віленскі канонік 71, 123, 288
Марцініян, прападобны 126
Марыя Радзівіл 87, 88
Марыя. княгіпя 67
Масатьскі Ігнацый 280
Масіні Карл 338
Матушэвіч Марцін 362
Мафон А. 85
Мацвееў Артамоп 265
Мацей Бссараб, гаспадар валашскі 230
Мацсй Дзесяты, кнігапісец 91, 98, 105,
107, 114, 143,348 351
Мацей, віленскі святар 244
Мацей, ев. 36,37
Мацур Генадзь 16
Мацэеўскі 273
Мацэёўскі Бернард, епіскап 86
Машынскі Антоні 307
Меньшыкаў Аляксандр 346
Мефодзі, патрыярх 276
Мікалай, друкар 186
Мікалай, св. 36. 44, 46, 51, 52, 138, 265, 287
Мікіта, спіскап Іраклійскі 135, 136
Мікіта, кнігапісец 36
Мілахвей. поп 115
Мілеўскі Андрэй 94
Міндоўг 25, 26, 27
Мінкевіч Іаан, святар 140
Мінкевіч Лявонці. святар 140
Мінкевіч Сіміон, святар 140
Мірановіч Антон 16,356
Мірская Кацярына 336
Місаіл 67
Мітрафан Бенкароўскі, святар 131
Міхаіл архангел 35, 63, 132, 346
Міхаіл Кіруларып, патрыярх 69
Міхаіл Рагоза, мітрапаліт 85
Міхаіл Раманаў 298
Міхаіл Чарнігаўскі, князь 43
Міхаіл, епіскап 43, 46
Міхайла, дзяк 136
Міхайла, дзяк-кнігапіссц 92
Міхал Карыбут, вялікі князь 383
Міхалон Літвін 170
Міхалоўскі Ігнат 356
Міцкевіч Адам25?, 390
Міцкевіч Сімяон 299
Младзяноўскі Андрэй 263, 264
Младзяпоўскі Й. 94
Младоўскі Аптанін 356,357
Молер Кіпрыян 216
Морштын Збігнеў 259
Мсціславец Пётр, друкар 98, 105, 116, 117, 120, 170, 172, 201,202, 207-209
Муржыпоўскі С. 166
Мурмеліўс Станіслаў, друкар 177, 179
Мусопі Крыштаф 330
Мусоігій Андрэй 222
Мучынскі, ксёпдз 364
Мылыіікаў Аляксандр 14, 16, 165
Мюлер А. 167
Мядзьведзева Кацярына 16
Мядзьведзеў Сільвестр 234
Мялешка Івап 381
Набароўскі Даніэль 331
Навірскі Лаўрэн, наборшчык 364
Навіцкі Плацыд550
Назараў Карп. перапісчык 316
Накцыяповіч Якаў 282
Напот Францыск 368
Нараповіч-Наронскі Іосіф 94, 95, 259
Нарбут (Нарбутас) Сігітас 8
Нарбут (Нарбутэне) Дайва 8
Нарушэвіч Казімір 327, 329
Нарушэвіч Хрыстафор 223
Насевіч В. 28, 29
Натаміла Маркава 111
Наумаў Аляксандр 171
Нафанаіл, архіепіскап 111, 113, 115
Нафанаіл, епіскап 265
Нсбароўскі Дапііл 254
Невіл Тамаш 192
Немаеўскі Ян 150
Неміроўскі Яўгеп 66
Несялоўскі К. 278
Неўдах У. 133
Нікадзім Казіцкі 158
Нікадзім Мокась Шыбінскі, архімандрыт 131
Нікан, патрыярх 47, 228
Ніканор (Каменскі), епіскап 138
Нохім Земель 362
Нявежа Андронік Цімафееў 170, 207
Нядзвіцкі Бартламей 85
Нямцэвіч Юльяп 278
Орсанывуш Рыгор 179
Охін Бернард 179
П’ерыё Дж. 245
Павел IV, папа 81
Павел з Бжэзін 179, 183
Павел з Крон, ігумен 219
Павел Фівейскі 138
Падбярэзкая Тэрэза 299
Падлецкі Т. 305
Пазняк Аляксандр 93
Пазняк, ксёндз 294
Пазуркевіч Якуб 184
Паісі, супрасльскі кнігапісец 348
Палікарпаў Фёдар 164
Палоўка Іасаф 226
Палубенскі Фёдар, князь 192
Палубінскі Аляксапдр Гіларый 321, 322
Палуэктаў Юрый 238
Палхоўскі Серапіён 344
Памарнацкі Антоні 376
Панкрат, поп 112
Панпырны. віцебскі храніст 727
Панчанка Пімен 391
Папроцкі Ф. 305
Папроцкі Францыск 329
Папроцкі Я. 305
Парфен, патрыярх 120
Парфірый, іярэй 237
Парэцкі Якаў 254
Пасевін Антоні 246
Пасек Францішак 279
Патрус Хрыстафор, купец 235
Паўлікоўскі Пётр 301
Паўлікоўскі Тадэвуш 301
Паўлоўскі Марцыян, перапісчык 295
Пахомій Аранскі 158
Пахомій Пацэнка, іерамапах, перапісчык 294
Пац Казімір Міхаіл 302
Пац Ян 299
Пацей Іпат 150, 388
Пачобут Марцін 282, 329
411
Пачобуі-Адляніцкі Марцін 362
Пачыёлі Лука 185
Пашакоўскі Ян 281, 305, 321, 325
Пашута Уладзімір 8
Педэмонці .3.251
Пельцэльд Даніэль 324
Перна Пётр 1Ь8, 169 246
Пётр I. цар 269, 298, 32(1
Пётр Афонскі 138
Пётр Сомовіч. іерэй 140
Петраўскене Ірэна 184. 185
Пётркоўчык Андрэй 156. 157, 184
Пешнацці Каэтан 363
Пігарэвіч Апанас 343
Пігас Мялет 193
Підлыпчак-Маяровіч Марыя 383
Піліхоўскі Самуіл 355
Пільхоўскі Давыд 327
Пісід Георгій 135
Платон 246
Плашкевіч Аляксен 354
Плецінецкі Елісей 219
Плецянецкі Аляксандр 255
Плутарх 246
Подтопа Сава. святар 140
Полацкі Сімяон 226, 266, 267, 277
Попель Мікалай 39
Попель Станіслаў 325
Праіасевіч Валяр ян 256
Пратасовіч Васіль 112
Пратасовіч Ян 94
Прежекул Пікор 120
Пронскі Аляксандр 168
Прохар, вучань 37
Прохараў Гільян 135
Прыбоевіч Вінцук 173
Прэйсхоф Іаан Антоні 321
Прэснякоў А. 8, 12, 24
Пталямей 246
Пузына Эльжбста 288
Пушкін Аляксандр 390
Пшэбэндоўская Дарота 272
Пшэздзсцкая Кацярына 301
Пякарскі Станіслаў 177
Пягксвіч Іосіф 320, 354
Пяткевіч Мсльхіёр 172
Рабко Іван, віцебскі месціч 253
Рагнеда. кн. 57
Радан М. 164
Радван Ян 148
Радзецкі Аляксей 204
Радзівіл Альбрэхт С ганіслаў 89, 1Ь9,
245, 247, 323
Радзівіл Анна 121
Радзівіл Багуслаў 247,259, 263, 267,
331,390
Радзівіл Галыпка 330
Радзівіл Ганна з Кішкаў 330
Радзівіл Дамінік Мікалай 302
Радзівіл Дарота 272
Радзівіл Караль Станіслаў (Пане
Каханку) 246, 248, 249, 268, 276, 302, 325, 352
Радзівіл Карл 367, 368
Радзвіл Кацярына 268
Радзівіл Крыштаф (Хрыстафор) 96, 146
Радзівіл Крыштаф I) 330
Радзівіл Крыштаф Пярун 166
Радзівіл Людвіка Каралінэ 331
Радзівіл Марцін 272
Радзівіл Мікалай (Руды) 121, 166
Радзівіл Мікалай (Сіротка) 166, 169, 170, 172. 181. 182. 183, 184, 245, 246, 248, 388
Радзівіл Мікалай (Чорны) 81, 108, 165, 166, 168, 172, 176, 177. 181, 238,245
Радзівіл Мікалай 123
Радзівіл Міхал Казімір (Рыбанька) 248,276,318,364-366
Радзівіл Сафія 121
Радзівіл Станіслаў 180
Радзівіл У. 248
Радзівіл Уршуля 365
Радзівіл Хрыстафор (Пярун) 253. 254
Радзівіл Хрыстафор 221
Радзівіл Хрысціна 121
Радзівіл Юрый, кардынал 86
Радзівіл Ян Мікалай 272
Радзівіл Ян Юрый 246
Радзівіл Януш 87, 88, 89, 172, 231, 247,263,330
Радзііпэўскі Ф.384
Раецкі А.. аўтар панегірыка 85
Разанаў Атесь 391
Рамазанава Наталля 16
Раман Галіцкі 22, 24, 40
Раман, мітрапаліт 33
Раман, св. 129
Раманаў Еўдакім 291
Рапалёпіс Станіслаў 166
Рапалеўскі Ян перапісчык 294- 296, 389
Расалецкі Лука 359
Расіньёль Жан 282
Расоўскі Ян 156
Расткоўскі Адам Францішак Ксаверы 283 ’
Раўдэлюнас В. 211
Рафаіл Корсак, епіскап 158
Рафаловіч Ёхім 235
Рачынскі А. 131
Рачынскі Якуб 184
Робсрт Андэгавенскі, кароль 74
Рогатя Самуіл. друкар 197
Розаў МікалайЗі1, 75
Рокель Якуб 376
Ром Барух 277,318,364
Ротэ Іяхім 172, 231
Рошчына Таццяна 16,217
Рубенс Пітэр Пауль 170
Рудаміна Андрэй 262
Рудаміна-Дусяцкі Фама Канстапцін 278
Рудаўскі Войцэх 94
Рудніцкі Пшэмыслаў 262
Ружыцкі Эдвард 230
Румянцаў Мікалай 21,51
Русконіўс Валянцін 184
Руссэт Жан 362
Руфус Цырціўс 367
Руцкі Іосіф Велямін 382
Рыбакоў Барыс 57, 65, 74
Рыдлі Марк, доктар 192
Рыкі Лаўрэн 385
Рыко ПольЗЗЗ, 334
Рымгайла Іосіф 329
Рымша Андрэй 146, 148,231
Рысінскі Саламон 108,221.223, 248, 253,254
Рэй Мікалай 133. 176,215. 216. 220
Рэйер Ян 259
Рэйтэр Й. 94
Рэкуць Юрый 336
Рэтцэн Ян, астролаг 356
Сабалеўскі А„ акад. 43, 74
Сабескі Ян, вялікі князь 268, 277. 320
Сава (Грыцуняк), архіепіскап 204
Сава, св. 48
Савасціан Авраамовнч, кнігапісец 112
Савельева Алена 16
Савсрчанка Іван 14, 19, 66
Саковіч Касіян. архімандрыт 89
Сакольскі Францыек 329
Саламярыцкі Багдан 116, 219. 220
Салінарыўс Войцэх277
Салуца Дж. Б. 262
Салюсцій 306
Самуіл, друкар 197
Самуіл. рабін 307
Сангушка Ганна 186, 268
Сангушка Еўфрасіння 142
Сангушка Павел 273
Сангушка Самуэль Любартовіч 186
Сапаровіч Іосіф 299
Сапега Іосіф Станіслаў 378
Сапега Аляксандр 310.378, 379
Сапега Баідан 6'7
Сапега Бенядыкт Павел 302
Сапега Казімір 378
Сапега Казімір Леў 256, 259.321, 378
Санега Казімір Ян 270, 302
Сапега Леў. канцлер 85, 154, 156. 192, 195,211,212,231,233,256,264, 273. 378
Сапега Міхал 368
Сапега Міхал Антоні 330
Сапега Нестар 378
Сапега Павел Бернард 378. 383
Сапега Язэп, віленскі біскуп 273, 275
Сапега Ян Фрыдэрык 277, 278. 310, 377,378
412 _______________
Сапяжанка Алена 199
Сарбеўскі Мацей Казімір 89, 169, 170, 190,390
Сарніцкі 183
Сафокл 254
Сацко Сеньковіч, друкар 211
Свентарэцкі СтаніслауЗО/
Свідрыгайла Альгердавіч 56
Свідэрскі Афанасі, супрасльскі кнігапісец 348
Свістун Мікалай 16
СеклюцыянЯ. 166
Семіон Батыевіч Рак 112
Семіон, епіскап 63
Семіяновіч Фёдар 131, 132
Семяновіч Казімір 390
Семяповіч Сегень, святар 245
Сепка, кнігапісец 92
Сенкальскі Іосіф 330
Сепкоўскі Міхаіл 390
Сенька Карунка, друкар 211
Сенэка Луцый 254,327
Серафіновіч, перапісчык 297
Сергій, ігумен пустынскі 140
Сестранцэвіч Пётр 101
Сівіцкі Дамінік, 238
Сівіцкі Мікалай, ксёндз 186, 245
Сілуян Кунцэвіч 130
Сільвестр Косаў 123, 170
Сімап, св. 30
Сіманс Джон 162, 202, 227
Сімлер I. 204
Сімяон повы Багаслоў 137
Сімяон Полацкі 160, 390
Сімяон Сербскі, св. 126
Сімяон, балг. цар 137
Сімяонэ Габрыэль 175
Сініцын Іван, перапісчык 316
Сіруць Бернард 362
Сірын Ісаак 94
Сірын Яфрэм 279
Сканкор Францыск 179
Скарга Пётр 138. 145, 149, 181, 185, 188,215,268,321,324,325, 388,389
Скарульскі А. 327
Скарына Францыск 13, 78, 79, 80, 96, 96, 105, 120, 152, 153, 165, 172-176, 193,202,232, 253,254,390
Скіргайла Альгердавіч 69
Скродскі 1О. 167
Скумін Фёдар 85
Скумін-Тышкевіч Варвара 188
Скумін-Тышкевіч Фёдар 192
Скуміновіч Фёдар 225
Славачынскі Саламон 190
Слёзка Міхат 149, 170, 235
Слепаўронскі Васіль 30
Слізень Стэфан Ігнацы 302,303
Слоан Ганс 249
Слушка Аляксандр 138
Сляшкоўскі С. 251
Смагажэўскі Ясон 248
Сматрыцкі Мялет92, 116, 150, 152, 162—164, 194. 195, 219, 233, 234,318
Сміглецкі Марцін 94, 185, 188
Смятапскі Людвік 247
Снітко Себасцян, перапісчык 295
Собаль Багдан 224
Собаль Спірыдон 108, 120, 162, 170— 172,224,225,229,230,233
Сокалава Францішка 175
Солтан Аляксандр 381, 390
Солтан Аляксандравіч 92, 126
Соф’я Вітаўтаўна 42
Соф'я Гальшанская 69
Спафарый Мікалай 265
Спірыдон, протадыякан 44, 45
Сталярова Л. 31, 51
Стапіслаў Аўгуст, вялікі князь 11, 258,304,338,358,381
Старавольскі Сымон 85
Старчэўскі А. 250
Стаўравецкі Кірыла Транквіліён 342,
343
Стральбіцкі Яп 343
Стрыйкоўскі Мацей 28, 165, 204
Стрэтовіч Іван 112
Студзінскі К. 193
Стэфан, баярын 25
Суарыш Цыпрыян 164
Судровіўс Стапіслаў 214
Сулсйменаў Алжас 8
Сулінскі Адам 142
Сулкоўскі 273
Сутра, магілёўскі храпіст 277
Сфіфт Джанатан 358
Сцяпан Амосавіч 130
Сцяпурэвіч Віктар 330
Сцяцкевіч Багдан 224, 225, 226, 227, 228
Сялява Антопі 87, 279, 383
Сямён Горды, маск. князь 38
Сямён Міхайлавіч, слуцкі князь 127
Табар Ольбрахт, епіскап 71
Тавянскі Фелікс 330
Талсой Фёдар, калекцыянер 208
Тамаш, пісар 252
Тамашэўскі Міхал 338
Тамашэўскі Самуіл 223
Тапольска Марыя 231
Тараневіч Антоні, перапісчык 289,295
Тарасевіч (Тарасовіч) Аляксандр 285, 321,322,323, 324.389
Тарасевіч Лявон, гравёр 199, 200, 201, 324, 330,357
Тарасій, іераманах, кпігапісец 130, 132
Тасо 246
Тацыт 246, 254
Твардоўскі Ян 183
Тызепгаўз Антоні 273, 362—364
Ткачоў Міхась 16
Ткачэнка Марыя 16
Трайдзень 27
Трамбіцкі В. 44
Транквімён Кірыла 233
Трубар Прымож 176
Трубніцкі, магілёўскі храніст 277
Труцэвіч Іаіль 224, 227, 228,230, 234
Трызна Мікалай 255
Трызна Пстр Казімір 69, 135
Трызна Рыгор 255
Трызна Тэафіл 255
Трызніч Хама 253
Трыльнер Ганс 237
Трыфан 183
Трэльпінскі Яп 156, 157
Трэтэр Тамаш 169
Тукала Т 284
Тумаш Вітаўт 202
Тунэфельд Андрэй, выдавец 71
Турзон Ян 66
Турноўскі Сымон 149
Турноўскі Ш. 216
Туронак Ю. 258
Турчыновіч-Сушыцкі Стэфан 274
Тшэцецкі Андрэй 179
Тымінскі Таркват 359
Тышкевіч Іван, студэнт 222
Тышкевіч Антоні, епіскап 330
Тышкевіч Васіль, смаленскі ваявода
116, 117,252
Тышкевіч Юрый, біскуп 279
Тышкевіч Ян Скумін 199, 252
Тышкевіч Яўстах 248
Ужэвіч Іван 162
Уладзімір Васількавіч. князь 29
Уладзімір Святы, князь 32
Уладзіміраў Л. 256
Уладзіславій Адам 222
Уладзіслаў IV, вялікі князь 82, 89, 96,
196, 199,302, 381
Улашчык Мікалай 54
Улляна (у мапастве Алена), кн. 63, 64,
65
Улляна Альгердаўна 111
Уніхоўскі Багуслаў 170,320
Урбан VIII, папа 170
Фальконіўс Тамаш 120
Фама св. 324
Фама, інак 54
Фантана Дж., рысавальшчык 165
Феагност, мітрапаліт 38
Феадарыт, мітрапаліт 33
Феадосій, кнігапісец 383
Феафан Нікейскі 127
Феафан, патрыярх 87
Феафіл, кнігапіссц 131
Феафіл, мітрапаліт 32,33
Феафіл, супрасльскі кнігапісец 348
Феафілакт Балгарскі 111
Феафілакт, епіскап 116
Феданорт, перапісчык 316
413
Фёдар Гвапавіч Яраславіч. князь 112, 158
Фёдар Аляксеевіч, царэвіч 266
Фёдар Рамапаў 298
Фёдар, баярын чарнігаўскі 43
Фёдараў Іван, друкар 96, 98, 116, 117, 120, 121, 162. 170—172,201,202, 204,207,209, 235
Фсдр Андрэй Максіміліян 333
Ферстэр Георгі, друкар 169
Філарэт, патрыярх 234
Філафей Кокін, патрыярх 43
Філафей, інак 228
Філафей, патрыярх 145
Філіповіч Андрэй 329
Філіповіч Афанасі 171
Філіповіч Палікарп, архімандрыт 272
Фіоль Швайпольт 66
Флавій Іосіф 223. 254, 351
Флорус 306
Флоря Барыс 15
Фоцій, мітрапаліт 42, 53, 55, 56
Фоція Кіркораўна, ігумсння 130
Франкліп Б. 283
Фрапко Іван 278
Франціпіак Ксаверы, св. 288
Фрыдрых I прускі 286
Фрыдрых II прускі 328,362
Фрыдрых Аўгуст, вялікі князь 268
Фрэліх Войцэх, кнігагандляр 235
Фурман Сцяпан 224
Фядзьковіч Б. 252
Хадкевіч Аляксандр 140, 348
Хадкевіч Ганна2/Я 220
Хадкевіч Людвіка 139
Хадкевіч Рьп ор Аляксандравіч 96, 116, 201,202,231
Хадкевіч Хрыстафор 131, 146
Хадкевіч Ян Караль 85
Хадкевіч, пан 25
Халецкі Дзімітрый 183
Халецкі К. 85
Халецкі Хрыстафор 191
Хандзінскі Ян 184
Хаповіч Ян, нясвіжскі бурграф 246
Харытаповіч Андрушко 112
Хаслоўскі Станіслаў 329
Хіліпскі Самуіл Багуслаў 286
Хілінскі Станіслаў 167, 168
Хмялеўскі Бенядыкт 278
Хмяльніцкі Багдан 381
Хокер Ян 262
Храбтовіч Багдан 112
Цамблак Грыгорый 51
Цапля, шляхціц 57
Цемчын Сяргей 74
Цімафей, кпігапісец 137
Цімафей, патрыярх 150
Цімур-Кутлук, хан 42, 54
Цыпкін Дзяніс 16
Цыпрыяновіч Сімяон, супрасльскі архімандрьп 293
Цыцэрон 235, 246
Цэзар Гай Юлій 388
Цяльшэўскі Мікалай 184
Цяпінскі Васіль 120, 172, 205, 206
Цярлецкі Кірыл 244
Чамярыцкі Вячаслаў 9, 54, 55, 56
Чаркаскі С., князь 234
Чарнаброўка Мікалай, заказчык кнігі 285
Чарнабыльскі Філон Кміта 207
Чарнецкі Станіслаў 282
Чарняўскі Міхась343
Чарняцоў А. 57
Чартарыйскі, князь34
Чылінскі Пётр 253
Чэховіц Марцін 133
Шалкая Ласло 173
Шамрай Дз. 250
Шарафіновіч Ян 307
Шарфэпбергер Марк, друкар 99
Шафенберг Ян 235
Шахматаў А., акад. 57
Шацінскі Канстанціп 299
Швертнер Р. 221
Шверын Якуб 142
Шлегель Марцін 236
Шматаў Віктар2А 74, 173
Шнопс Тамаш, гравср 264, 321
Шоман Георг 179
Шрайбер Карл 156, 157
Штакельберг Отта фон 249
Шуба Лук’ян 112
Шукевіч Філарэт 299,300
Шулікановіч Ціхан 292
Шумлянскі Гедэоп 300
Шустэр Фрыдрых 168
Шчавінская Ларыса 384
ШчапаўЯ. 19,33
Шчырскі Іван 324
Шчэпкіна М. 31
Шымкевіч Марцін 324
Шымкевіч, нясвіжскі капелан 290
Шымуп Казініч Беня, епіскап 66
Шырвід Канстанцін 164, 188, 237
ШышкаДанат 326
Шэвалье Іаан 329
Шэдэль Гартман 173
Шэдэль Крыштаф 157
Шэдэль Мікалай Аляксандр 156, 157, 158
Шэйкін Генадзь 18
Шэптыцкі Аляксандр, пан 233
Эгберт, архіепіскап 71
Элерт Пётр 156, 157,320
Эльжбета з Шыдлоўца 176
Эстрайхер Караль 368
Ювеналій 254
Юзафовіч Абрам, падскарбі 306
Юндзіл Б.С. 283
Юргіевіч Апдрэй 149
Юрый Алелькавіч, князь 115, 183
Юрый Ваўковіч, фігурант прыпіскі 36
Юрый Слуцкі, кн. 168
Юрый Юр’евіч Алелька 115
Юрый-Баляслаў, князьЗО
Юстып, філосаф 183
Юхап III, кароль 84
Ягайла (Уладзіслаў II) 10, 42, 46, 69, 74, 78, 131. 262 “
Ягаткоўскі Багдан 354
Ядвіга 74
Якаў Іванавіч, віленскі райца,
кнігапісец 120, 237
Якновіч Ян 120, 286
Якуб Вуек 120
Якуб, пісар 60, 63
Якубоўскі Я. 54
Ян, епіскап вілепскі 79, 80
Ян Казімір, вялікі князь 65, 141, 262,
369,381
Ян Мілясеўскі, пан 65, 116
Ян Францішак Рэгіс, св. 288
Янін В. 8
Яновіч Мацей, барабаншчык 252
Янонене Рута 16
Яноцкі Станіслаў, бібліятэкар 222
Яраполк, кн. 57, 71
Ярашэвіч Аляксандр 323
Ярашэвіч-Пераслаўцаў Зоя 16, 357
Ярмолін Васіль, архітэктар 60
Ясіноўскі Юрый 16, 129, 133, 291
Яскевіч Алена 162
Ястксвіч I. 366
Яўсеева Л„ мастацтвазнаўца 35
Яўстафі, архідыякан, кнігапісец 205
Яўстафі, віл. св. 43
Яўстафі, дыякан у Гродне 60
Яўхімовіч Базыль 275
Яфімаў Багдан 265
Яфрэм Сірын 51, 136, 337
414
ГЕАГРАФІЧНЫ ПАКАЗАЛЬНІК
Абольцы 186
Авіньён 69
Азёры 277, 318
Аяыіы 379
Аяынаны 385
А іяксандраў 35
Амбраз, замак 165
Амстэрдам 240
Англія 84, 167,202
Антверпен 169. 170
Аршанская іезуіцкая калегія 245
Асташына 316
Астрог&9, 98, 121, 127, 170, 171, 209
Аўсбург 321
Аўстрыя 84
Афон 28, 46
Ашмяны 172,217
Ьабруйск 385
Базэль 96. 165, 168, 169, 253
Баркалабава 227
Бежацк 27
Белаозера 57
Беларуская правінцыя ордэну кармелітаў 347,348
Беларусь (Беларускі краіі) 7, 11. 22, 31,34, 76,224, 226,248, 278, 389, 391
Бельпя 84,370
Бельск 29. 30. 139. 140
Беразвеч 300
Бераставіца 139
Бересніцкае сяло 21
Берлін 154
Бешанковічы 294
Біржы 89, 168
Брандэнбург 84, 267
Бранск на Дзясне 41, 79
Бранск Падляскі 79
Брунсберг (Бранева) 169,245,281.
283, 297
Брусель 283
Брусілаў 196, 338
Брэст 26. 29, 66, 83. 87, 97. 108. 121, 154, 172, 176—181,236,277, 282, 300, 378.385
Брэсцкае ваяводства 82
Брэспкі павет 245
Буйнічы ІОЯ, 127, 172, 225,229, 232, 233
Быцень 160, 300, 363
Бяла-Падляска 248, 300
Бяроза Картузкая 278
Ватадымер-Валынскі 69
Валахія 230
Валожын 385
Валожынскі раён 231
Валынь 23,24, 38, 40, 83. 89, 98, 170, 180,211
Вармія 170
Варняны 214
Варшава 79, 85, 154, 156, 157, 158. 175, 212, 222, 245, 248, 270, 281,284,317, 320,358,362, 363. 379
Ваўкавыск 22, 28
Вена 379
Венгрыя 84
Венецыя 96, 122, 249, 269, 367
Веркі 385
Вестфалія 84
Візантыя 43, 46, 69, 74
Віленскае ваяводства 82
Выьня 8. 15, 19, 32, 33, 38, 42, 44, 45, 46, 52, 53, 60, 68, 69, 71, 74, 78, 81, 83. 85. 87, 89. 92, 94, 97, 98,105, 108, 117, 120, 121, 122, 123. 124. 127. 130. 131, 132, 133, 139, 140, 145, 154, 156, 158, 162-165, 171, 172, 173, 181, 182, 184, 194,195. 197-199, 201,202,204, 207, 208, 214, 218, 220. 232, 233. 240.242, 254. 258, 260, 262, 280, 282, 284-286,288, 291,302,318,321,327, 328, 355,358, 359, 364,368,369,370, 372-375,385, 386,390
Вісла, рака 24
Віфліем 326
Віпебск 22. 27. 33,56, 63, 79, 130-131, 214,282, 389
Віцебскае ваяводства 83,338
Ворскла, рака 36, 42, 63
Вымна (Суражскі павет) 292
Высокае Літоўскае 385
Вялічка 214
Гачіцыя 46, 374
Галіч 23, 25, 40
Гамбурі 84
Гданьск 71, 97, 123, 185. 259, 383
Германія 84, 154, 165, 278,363, 390
Гесен 84
Глуск32У, 322
Гомель 21
Гродзенская рэзідэнцыя іезуітаў 186 Іродна 22, 60-62, 135, 156. 158. 209.
238.277,282. 285, 318, 348,362, 364, 368, 372, 374,385
Груздава 376
Давыд-Гарадок 141
Давыдкі 296'
Далмацыя 84
Данія 84
Данцыг 231
Дзвіна 27
Дзярэчын 378,385
Дняпро 27, 224, 230
Драпчын 281, 386
Драгічынская зямля 278
Друцк 37, 79
Друя 282
Дрыса рака, 21
Дубінкі 89
Дублін 227
Дуброўна 298,385
Еўе 19, 108, 120, 124, 172. 197, 217-220. 227, 232, 233
Еўропа 7, 10, 28, 42, 43. 52. 54. 66, 67, 83,86, 87,89, Ю1,165, 166, 169, 172, 206
Жамойць (Жамайція) 27, 84, 96, 116.
269. 310
Жодзішкі 89
Жоўква 365
Жыровіцы 44, 46, 130, 132, 159, 160, 390
Жэймы 216
Забелы 385
Заблудаў 117, 171, 172,201, 202.207, 232
Завіхвост 24
Залаў 385
Заслаўе 172, 391
Званіца. рака. 21
Звано, возера 21
І іірыя 84
Ірлапдыя 71
Італія 56, 83, 84. 363
Ка юмна 42
Каматау 370
Камянец 29. 67
Канстанпінопаль 33, 38, 43, 60, 67, 74, 87. 131. 236
Кастрама 23
Касцёлы:
віленскі Дзевы Марыі на пясках 145
віленскі кафедральны св Казіміра 74, 85
віленскі св. Ганны 78
віленскі св. Себасцяна 369
віленскі св. Яна (універсітэцкі) 237
іезуіцкі наваградскі 318 камайскі 79
клецкі фарпы 272,273
кракаўскі Марыяцкі 70, 71 наваградскі Ўсіх святых 69
Каўказ 137
КаўроўЗГ
Кейданы 172, 231,249, 282, 331
Кёльн 96, 170
415
Кспігсбсрг 165, 168, 185, 247, 258, 259, 281, 286,370
Кіеў 15, 23,24,38,41, 45, 46, 53,87, 89, 127, 131, 136. 170, 175, 197, 229, 230, 285
Кісўскас ваяводства 82
Кісўская Русь (Старажытная Русь) 12.
18, 21, 22. 57. 134. 150. 152, 254
Кімбараўка 133
Кладава 94
Клецк 121, 159, 182, 295
Кобрын 296
Ковель 186
Кодэнь 378,379,385
Койры 364
Копыльскае княства 95
Коўпа 281, 376,386
Кракаў 15,34, 46, 66. 69. 70, 71, 78, 79, 82, 85, 86, 99, 157, 158, 165, 169,171, 173. 176, 182, 183. 184. 185. 214, 222, 236, 237, 239, 240,302, 317, 370, 390
Краслаў 385
Крожы 85, 281,282, 386
Кропы 296
Крупкі 296
Кукуз 137
Курнік 154,246
Куцеінка, рака 224
Куцейна 19, 108, 123, 124, 127, 135. ' 172, 224,225, 228. 232-234. 289
Лапландыя 84
Лаўрышава 36, 160,300
Леііпцыг 243
Лемяшэвічы 232
Лепель 205
Летува 8, 12, 76, 81. 191
Лівонія 84
Ліда 78, 375, 385
Лондан 165, 167. 193.334
Лоск 97, 172, 183, 203-205
Лукомль 52
Луцк 87, 89
Луцкая зямля 41
Лыскава 364
Львоў 83, 85, 89. 96, 96, 120, 162, 170, 171, 175, 192, 204, 209, 211, 235,236. 284, 285
Любавічы 227, 298
Любек 84. 369
Люблін 46, 78. 82, 87, 121, 139, 158.
181, 285.331
Любча 108, 172, 215, 217, 221, 222, 223, 224, 237
Лявонпаль 376
Магілёў 108, 139, 170, 172, 184, 197, 218,224,229,230,232,233,234, 268. 270,277, 285,289, 290, 298,318, 339, 340, 341,347
Магільна 94
Мазовія 84, 170
МаладзечнаЗОІ, 385
Малдаўская зямля 54
Манастыры (кляштары):
Аптопальскі базыліянскі 296
Баркалабаўскі (Варкалабаўскі) 130
Быцепьскі 255
веткаўскі Пакроўскі 316
віленскі св. Духа 192. 194. 287 вілепскі св. Троіцы 67, 131, 139, 198, 199. 336,338. 346. 370
віленскі фраьцысканскі 328, 330
віпебскі Маркаў 108. 130 гродзенскі дамініканскі 115
гродзенскі Каложскі Барысаглебскі 67
Грозаўскі 131
Дерманыкі 137
Жыровіцкі 53, 130, 136, 137, 138, 287, 300.312.313.381, 383
Іверскі 228
картэзіянскі св Крыжа ў Бярозе 278
Кіева-Пячэрскі 131, 218, 225. 230
кіеўскі Мікалаеўскі 140
Кірыла-Белазерскі 69, 121
кобрынскі Спаскі 67
Куцеінскі Багаяўленскі 130, 218,224, 229
іаўрышаўскі 67, 112 маплёўскі 226
маскоўскі Міколы Старога ў Кітай-горадзе 348
маскоўскі Сава-Старажоўскі 294, 296 мінскі бепедыктынскі 231
мсціслаўскі Апуфрыеўскі 67 мсціслаўскі Пустынскі 67 Мсціслаўскі Тупічэўскі 47 наваградскі базььтіянскі 226 нясвіжскі бенедыкі ыпскі 231
пінскі Ляшчынскі 67 157, 158, 159, 218,255,272, 355
полацкі Іаана Прадцсчы на восграве 37 67 112
полацкі Гарадзецкі Міханлаўскі 67 полацкі св. Міколы на Лучпі 67 полацкі св. Пятра на замку 67
полацкі Спаса-ЕЎфрасінеўскі 6'7
Саваціеў 98
Свіяжскі Багародзічны 239
слуцкі св. Іллі 67
слуцкі Троіцкі 65, 67, 140, 294 смаленскі Міхаіла Архангела 67 супрасльекі 129-131, 135, 136, 127, 138. 168, 205, 242, 287, 295, 354
Троіца-Сергіеў 69
троцкі Раства Багародзіцы 67
Хрэсны на востравс Кій у Белым моры 47
Маравія 279
Масква 8. 13. 15, 23. 24, 36,37,38, 41-43, 53, 54, 56, 60, 63, 79, 87. 90,97, 101. 108. 116, 123, 130, 143, 154, 164. 170, 171, 175,185, 188, 190, 192, 194,
198, 201, 207, 229, 230. 234, 240, 285,286,293.347,383.390
Мікалаева Дзіснспскага павета 60 Мінск (Менск) 15, 37, 49, 69. 76, 116, 130. 132, 140, 141. 232, 233, 253, 282. 386
Мсціж 49
Мсціслаўть 22, 53, 126,267, 300
Мсціслаўскае ваяводства 83
Мухавец, рака 176, 333
Мядзел 385
Наваградак 22, 23, 28, 32,33,38, 43, 46, 52, 60, 67, 69, 74, 76. 79, 87, 160. 170. 282, 197, 300, 385
Наваградскас ваяводства 82, 161, 255
Наваградская рэзідэнцыя іезуітаў 191
Навасібірск 37,382
Навасіль 33, 41
Нарвепя 84
Неапаль 74, 169
Нсвель 89
Нёман 60
Неманчын 370
Ніжні Ноўгарад 23,34
Нобсль (Пінскі павет) 112. 158
Ноўгарад Вялікі 22,27,37,38, 42, 54, 56, 79, 97
Ноўгарад-Северскі 41
Нюрнберг 253
Нясвіж 68, 94, 97, 121, 133, 154, 182, 183,206, 214, 232, 246, 250, 272,281, 297, 307, 318. 359. 363-368,385-387
Оксфард 162, 167, 192
Орша 96, 224, 238, 282, 296, 385,386
Падляшша 84
ІІадуя 173, 390
ІІалата, рака 21
Панявеж 385
Папорцы 385
Парыж 96, 331, 376, 378
Паставы 363,385
Пагмас востраў 37
Перамышль 87
Пегрыкаў 289
Піна. рака 333
Х\\пск29,30, 129, 131, 139, 195,270, 272, 279.281,289.297,318.368,382
Піцунда 137
Познань 169,236,240
Полацк 18, 19.21,26, 27,36,38,51,52, 53, 57, 69, 76, 96, 115, 139, 168, 173, 232, 265. 267, 281, 282, 297
Полацкае ваяводства 82
Полацкая зямля 60
Польшча 12. 13, 24, 74, 79, 81, 82 -86, 87-96, 97, 99, 149,150, 155, 159, 160, 165,166, 167, 169, 170, 177,204, 223, 264,310, 378, 388
Прага 79, 165, 172, 174, 175,390
416
Прусія 81, 84,95, 166, 168, 267,310, 374
Прыпяць 27, 133
Пскоў 27,38, 54. 168
Пскоўская зямля 52
Пултуск 281
Пуні 373
Пяршаі 94, 231
Радашковічы 301
Радом 71, 94
Разань 38
Ракаў 89,300
Расія 7, 8, 9, 13, 24,38, 194. 230. 248, 265,270,272,276,328,346,382
Рахманава 341,343
Рубяжэвічы 290
Рыга 185, 216
Рыека 66
Рым 69, 87, 170, 272, 359, 384
Рэвель 84
Саксонія 84
Санкт-ПецярбургЗ< 93, 105, 108. 154, 167, 175, 180, 222, 248, 249, 258, 272, 282,293,299,300,307,312,346,369, 372,373,390
Санок 202
Сармація 23
Свержань 366
Свіслач 385
Святая Зямля (Палесціна) 169, 388
Себеж 89
Сейны 310
Селішча 19
Сен-Жэрмен дэ Прэ 262
Сербія 126
Сілезія 84
Слонімскі павет 255
Слонім 44,284,318, 363, 368 Слуцк 67, 79, 95, 115, 139,140, 154, 222, 231, 237,254,281, 282,296,331,335,336, 372,390
Слуцкае княства 95,259
Смаленск 12, 13, 18, 19,26-27,36,38, 42, 46,53, 56, 63, 65, 67, 69, 79, 80, 85, 137,253.295,298,386
Смаленская зямля 60
Смаляны 186
Стараканстанцінаў 180
Стразбург 165
Суздаль 23
Супрасль 52, 91, 117, 127, 130, 131,
136, 201,202,233,285—289,318, 348,355—358,390
Сямяцічы 378
Табарышкі (Ашмянскі павет) 71
Тараканы 299
Тарапец 52, 111, 139, 143,390
Таржок 27
Трансільванія 84
Трокі 52, 60. 385
Троцкае ваяводства 82,201
Трэві (Ірландыя) 71
Тураў 18,21, 27, 71, 74, 92, 141, 289
Турцыя 262,334
Тыкоцін 89, 247, 290, 385
Тырава Валошская 202
Тыроль 165
Украіна 31, 89, 164, 166, 175, 204, 207
Уладзімір 23, 24
Упіта 216
Упсала 108
Ур 176
Ушачы 300
Фінляпдыя 84
Франкфурт-на Майне 82 Франкфурт-на-Одры 259
Францыя 120, 248, 262, 363, 379, 390
Халле 96
Харкаў 175
Хатынічы 363
Хоцім 268
Цвер 27,38, 52, 54. 56
Цэпра 295
Цэрквы:
Іаана Прадцечы ў Белым Ковелі (Аршанскі павет) 130
браслаўская св. Мікалая 244
брэсцкая св.Пятра 29
бялыніцкая св. Іллі 111
віленская Пакроўская 244
віленская Прачыстай Багародзіцы 237, 244
віленская св. Георгія 244
віленская св. Мікалая 44, 45, 46
віленская св. Троіцы 320,336
віленская Уваскрэсенская 37 віцебская Іаана Багаслова 111 віцебская Успенская 285 галынская 371
горніцкая 65, 116
дарагобужская 120
друцкая Багародзіцкая 37
заблудаўская Успенская 120
збычанская (Магілёўская губерня) 291 камянецкаяДабравешчан ня
Багародзіцы 29
куцсінская Багаяўленская 130, 225
львоўская Меркурыя Смаленскага 120 маламажэйкаўская 78
наваградская Барысаглебская 78
насовіцкая (гомельскі дэканат) 287
наўгародская св. Сафіі 35
полацкая Параскевы Пятніцы 115
полацкая Пятра і Паўла на замку 111
Прачыстай Багародзіцы ў
Лаўрышаўскім манастыры 112
Раства Хрыстова ў Куцеінскім манастыры 130
св. Іллі ў маёнтку Рось 254
св. Мікалая ў Смалявічах 140
св. Спаса ў сяле Варанілавічы 116
слуцкая св. Спаса 289
слуцкая св.Варвары 115, 140
смаленская св. Міхаіла Архангела 63 супрасльская Іаана Багаслова 79, 140 сынковіцкая 78
Цюрых 196, 169
Цяпіна 172, 205, 232
Чарнігаў 41, 58, 170
Чарнобыль 139
Чарэя 67, 300
Чэрвепь (Ігумен) 363
Чэхія 166
Шарашова 44, 169
Шатландыя 84
Швабія 84
Швецыя 84
Шульпфорт 154
Шчучын 221, 282,359, 385
Шчэцін 167
Шыдловец 176
Шышава (Шышова) сяло (Горацкі павет) 131
Шышкіні 92, 126, 390
Юр'еў-Лівонскі 38
Яраслаўль 27, 202
417
8СІММАКУ
ТЬе Сгапсі ОіісЬу оГ ПсЬііапіа (Ма§гшз І)іісаСіі8 Ьісуапіае, МВЬ) із і.Ье зіаСе іЬаС ехізс-ед ітот сЬе тісісііе оГгЬе ХШ сепСшу Сііі 1569 іпсіерепсіепііу апсі іЬеп, Сііі 1795, чпСЬіп гЬе ііпіоп \уісЬ іЬе РоІапН Кіп§сіот апсі сотргізесі 'Л'ігЬ ІС сЬе Гесіегаі герііЫіс — КесзЬ Розроіііаіа. Мох^асіауз іЬе Геггііогу оГ іЬе Гогтег МВЬ І5 осспріесі Ьу іЬе Ьоіе Веіагпз апсі ЬіеСііуа \уЬі!е іСз хтаіі рагсз \\еге )оіпесі іо Роіапсі, Каззіа, Ьаіуіа апсі Ыкгаіп.
Оіігіп§ іЬе Ьізіогу оі тоге іЬап Гіге ЬшЫгесі уеагз ап огі§іпа1 сііііііге арреагесі іп МВЬ, іЬаі іпсЫсІесІ асЬіеуетепСз апсі уаЫез оГ ЬоіЬ Еазіет апсі АУехІегп СЬгізііап сіуіііга-СІОП8 а1оп§ \уісЬ сопзгапС Мсізііт апсі }іЫаіс іпПііепсез апсі ра§ап гасіітепіз. ТЬе «зіірег-§оа!» Гог сЬе аііСЬог оГсЬіз гезеагсЬ \уаз Со сіеГіпе іГіЬе сЫіпге оГ МВЬ, сЬе сійіпге оГ 1Ье Ьоок оп ІС5 5ОІ1 іп рагііспіаг, \уаз іЬе соп§1отегаГіоп оГ зерагаСе паСіопаІ счкіігез (Веіагазіап, Ыеіоуапіап, РоІізЬ) огіС сап Ье сопзісіегесі аз асіізСіпсСіуе рЬепотепоп. ТЬе Ьоок СОП5І5І5 оГ іЬгее рагіз. ТЬе ГігзС «ТЬе Негіса§е оГ іЬе Кіе\- Кцзз (ХШ — XV сеп-Спгіез)» ^Ьошз Ьо\у топішіепСз оГ ргеуіопз ЬізСогісаІ еросЬз рагСісіраСес! іп МНЕз Ьоок-5еССіп§ ГогтаСіоп. ТЬеге аге аізо сіезсгірііопз оГ ргосііісесі Іосаііу апсі ітрогСесі (сЬе Кіеу РзаІСег, АгкГе^ауепзкі Ье§еіЫагшт еСс.) Ьоокз.
Іп сЬе зесопсі рагС «ТЬе гізе апсі ГаІІ оГ «ЬісЬпапіап» спІСпге (1501 — 1648)» СЬе ргосезз оГ сгеасіп§ ргорег МВЬ тагшзсгірС апсі сЬеп ргіпСесі Ьоокз І5 геуеаіесі — сЬе ЙГ5С опез \уеге іп Веіагаззіап СЬеп іп РоІізЬ, ЬаСіп апсі ЕісЬпапіап. ТЬе герегіоіге оГ ргауег-Ьоокз оГ сПГГегепС с1епотіпасіоп5 І5 зЬосуп. Зресіаі аССепсіоп \уаз §іуеп Со сЬе сосіе оГ1а\с5 — сЬе ЗсаСііС оГ 1588, СЬаС \уаз ргіпСесі іп сЬе Веіагазіап 1ап§па§е іп сЬе сарісаі оГ МІЭЬ — іп Уііпо — Ьу сЬе тетЬегз оГ СЬе со\\ п сосіпсіі Кпгта апН Іліка МатопісЬ. АГсег сЬе Гіг5С Сугііііс роЫі5Ьіп§-Ьосі5е5 (оГ ЕгапСзізк Зсогіпа апсі сЬе МатопісЬ іп Уііпо, оГ 8ітоп Внсіпу іп КезуізЬ еСс.) рпЫізЬегз зресіаіігесі іп РоІі^Ь апсі Ьагіп Ьоок5 ргосЫсСіоп арреагесі іп МОЬ апсі сЬеу пзесі опіу ЬаСіп Сурез. (ТЬе КасіхІУІІГз рпЬ1І8Ьіп§-Ьоц5е іп ВгезСЫап Каггап’5 іп Уііпо, РеСег ВІазСш Ктіса’з іп ЬсіЬсЬа еіс.)
Еуеп сЬе СіСІе оГ СЬе сЬігсі рагС «СііІСіігаІ регірЬегу оГ КесЬ РозроІіСаіа (1648 — 1795) сопСаіпз сЬе езСітаСіоп оГ сЬе МВЕ Ьоок спІСсіге сопсііСіоп іп сЬіз регіосі. Ву апа1угіп§ сЬе герегСоіге сЬе аііСЬог сПзСіп^цізЬез зеуегаі пе\у СеіЫепсіез оГ сЬаС Сіте: іпсгеазіп§ гштЬег оГ Ьоок рпЫісаСіопз іп ОЫ СЬпгсЬ Зіауопіс (Гог ОН Веііеуегз); пзіпд ЬаСіп Сурез Гог сЬе Веіагазіап 1ап§ііа§е, Ы1іп§ііа1 еЫсіопз еСс.
Ышпегосі5 і11іі8СгаСіоп5 §іус гасЬег сотрІеСе рісСше оГЬоокз агС §еС-сір іп сііГГегепі еросЬз апсі геуеаі оСЬег зЫез оГ сЬе Ьоок спІСцге: рагсіспіагіііез іп геасіег’з \уогк \\ЫЬ а СехС, сЬе агС оГ Ыпс1іп§, Ешореап апа1о§іе8 іп 5сгірС8 апсі еп§гауіп§8 оГ зресіаІізСз \уЬо \уогкесі іп сЬе ОгапсІ ВіісЬу.
418
2ІЫ8АММЕЫЕА55СЫС
Ваз йго,55е Рйгеіепішп уоп Ьііапеп (Ма^тіз Ніікаіш Еііуатае, М.О.Ь.) — сіег зеЬяіапЫде Зіааі, сіег зеіі Мійе <іез XIII ДаЬгЬшЫегІз шісі Ьіз хшп ,/аЬгс 1569 Ьезіаті. Зраіег (Ьіз 1795 ).) Ьіісіеіе ез іп дет Вйпсіпіз тіі Нет Копі^геісЬ уоп Роіеп, еіпе іосіегатіуе КерпЫік — КеСзсЬ Ро8ро1іГа)а. Іп ітяегег 2еіі Ііе^еп аЫ сіет Теггііогшт сіез ЕхіІігзсепішііз ^апг ХМ'еіззгоззІаші (Веіапія) шісі Ьііаоеп (Ьіеспуа); кіеіпе Теііе сіе5 аііеп Ьііаііеп 5ІіЫ іп сіеп Ве5іапсі уоп Роіеп, КіьзІаіЫ, Ьеіііапсі сшсі уоп сіег Іікгаіпе етде^ап^еп.
Іп теЬг аіз ійіііЬптІегцаЬгі^еп Се5сЬісЬ1е сіе5 ВеяіеЬепя епшапсі іп сіет ^гозяеп Рйгзіепішп уоп Ьііапеп (М.Г).Ь.) еіпе еі^епгйтІісЬе Кпіюг, сііе іп зісЬ Еггпп§епГпт1ісЬе КЫісіг, сііе іп зісЬ ЕгпіпхепзсЬаііеп ппсі ХУегіе зохуоЫ Нег огіепіаі-іасЬеп аІ8 аосЬ сЬгіяіІісЬеп \Уе5ігІУІ1і.8аііопеп уегЬапсі. Е)аЬеі \\агеп сііе )йс!ізсЬеп опсі тоЬаттес1апІ8сЬеп ЕіпЯйззе ішсі Косіітепсг сіез Неісіепішпв згапсІЫ уогЬапсІеп. Віе уоп сіет Аіііог іііезег Рог8сЬші§ дезсеіііе «ІІЬегаЫдаЬе» ЬезсеЬі сіагіп. депасі т кіагеп, оЬ 'лаг сііе Коііог уоп М.І).Ь. іпзЬеяогЫеге, сііе Кцііог сіез ВнсЬея — апГ зеіпеп Теггііогіеп аіз Коп^іотегаі сіег еіп/еіпеп паііопаі-кііііпгеп (дуеІ58пі88І5сЬеп, Іііаііія-сііеп. роІпізсЬеп) осіег зіе аІ5 5еЬ8іаіЫі§е8 Рііапотеп іуаЬгхішеЬіпеп іві.
Па.8 ВпсЬ ЬевіеЬі анз йгеі Теііеп. Г)ег егзіе сіауоп «Г)а.8 ЕгЬе уоп сіст КпвяіаіЫ хп Кіе\у (XIII—XV ДЬ.) геіді, іуіе сііе Матіякгіріеп сіег уегдап^епеп ЬізіогізсЬеп ЕросЬеп ап сііе Негаіі8Ьі1сіші§ сіег КЫгш сіез ВнсЬе5 уоп М.В.Ь. Ьедуігкіеп. ІІіег шег-сіеп 5о\соЫ етЬеіті5сЬе аІ5 апсЬ пасЬ Еісапеп деЬгасЬіе ВйсЬег Ье8сЬгеіЬеп (Кіеууеп Р8а1тепЫісЬ, АпсІеяахуепсШЫз Еедет1епЬі.ісЬ).
1п сіет хгуеііеп Теіі «Е)ег АЫ’зсЬхчпп# шЫ сіег 2п.8аттепЬпісЬ сіег ‘ІііашзсЬеп’ КЫіпг (1501 Ьі8 1648) чгігсі сіег Ргохе85 с1е5 ЗсЬаЙеп8 іп М.В.І. Пег еі§епсп ЬаіЫясЬгЫІісЬеп шЫ яраіег сіпіск 5сЬгіГі1ісЬеп ВйсЬег епііаііеі — гпег5і аЫ \уеІ88пі55І5сЬ ітсі сіапп аЫ ро1пІ5сЬ, 1аіеіпІ5сЬ шЫ аЫ 1ііапІ5сЬ. Ё5 \\чігс1е сіаз Керегіоіг сіег СоггезсІіеіізіЬйсЬег сіег уегвсЬіесІепеп КоЫе58Іопеп ^егеіі. Еіпе Ье^опсіеге АЫтегкяаткеіі \ушсіе Ьіег сісг Заттііігц» уоп Сезеігеп — Зіаіпі (уоп 1588 хспгсіе іп сіег \уеІ88пі88І8сЬсп ЗргасЬе \’оп сіеп тіі Сііесіегп сіег 8іас1іуег\уа1іііпд Кпзта пті Ьпказ МатопііясЬі іп сіег Напрізіасіі уоп М.ІЭ.Ь. ^есігпскі) дезсЬепкг. КТасЬ сіеп егвіеп кугіПізсЬеп ІЭпіскегеіеп (уоп Ргапсізк Зкагіпа шЫ уоп МатопіізсЬі іп Уііпа, уоп Зітоп Вйсіііц іп Ке^ізсЬ гшсі апсіеге) йгЫеп зісЬ іп М.О.Ь. Уегіеяеп, сііе 5ІсЬ аЫ сіег Негапз^аЬе сіег роІпіясЬеп шЫ ІэіеііЫсЬеп ВйсЬег ярегіаііяіегіеп, сііе ппг йЬег 1аіеші5сЬе ЗсЬгіГсеп уегй^іеп (Вгпскегеі уоп КайаЫіП іп Вге5і уоп }ап Каггап ш АМіІпа, уоп Реіег Віазіпя Ктііа ш ЕпЬсясЬ шЫ апсіеге).
Г)ег Тііеі сіез Нгіііеп Теііез «Віе кЫішеІІе РегірЬегіе уоп КеізсЬ Ро8ро1ііа)а (1648 Ыз 1795)» епіЬаІі 8сЬоп еіпе ЬегаЬ.ясЬаігешІе Ве\\егіопд сіез ХпяіатЫез сіег ВйсІіегкЫіш уоп М.О.Ь. іп сіег ёепаппіеп Хеіірегіосіе. Іпсіет сіег Лшог оЬеп ^етаппіез Керегіоіге апаіузіегі, \уеіяі ег аЫ еіпі§е песіе ЕгясЬеітт^еп сііезег 2еіі: АкііУІ8Іепт& сіез Ргоге88е5 сіег ВйсЬеггег<Ыепі1ісЬіш§ іп <іег а1і.8Іа\уІ8сЬеп ЗргасЬе (Ыг А1і§1апЬЫе), сіег СеЬгапсЬ сіег 1аіеіпі8сЬеп ЗсЬгЫеп ійг сііе \\еІ55пі88І8сЬе ЗргасЬе, сііе 2\\7еІ8ргасЬіпйеп ВйсЬег шЫ 50 \уеііег.
2аЫгеісЬе АЬЬі1с1ші§еп гесіяеп геіаііу уоіі уоп сіет УогЬагЫепзеіп сісз кйп8і1егі.ясЬеп Некогя Уоп сіеп ВйсЬегп іп уегзсЬіесІепеіі ЕросЬеп оті хеі^еп апсЬ ашіеге Аярекіе сіег ВйсЬегкЫіш. ВеяошІегЬеііеп сіег АгЬеіі сіез Ьеяегз ап сіет Техі, сііе Кшізі сіез ЕіпЬапсіе8, ешораізсЬе Апаіодеп сіег СгаПк сіег Меіяіег, сііе іп М.Е) Ь. деагЬеііеі ЬаЬеп.
419
5АЫТКАСІКА
Ьіеіііуоз Вісігіоді Кііпі^аікйузСё (ІоТ Мадпоз Опсаідіз ЬіШаніае), ЬВК — уаІзіуЬё, ппо XIII атхіаоз уісііігіо ікі 1569 т. §ууауц§і зауагапкізкаі, о уёііап, ікі 1795 т., 8гуші§о)е 80 Ьепкі)о8 кагаіузСе зшіапіШ ІесіегаСууіп? гезрпЫікц ХесрозроІіЦ. 8іію теііі
Ьііуіі8ІО8 ЬВК іегіСогуоде Сеіра уіза ВаІСапізуа іг Ьіеітуа, песіісіеіё сіаііз аСіСеко Ьепкцаі, К.О8цаі, ЬаШцаі іг Ыкгаіпаі.
Рег сіаіі§іаіі пеі репкіц зітітесіц §ууауіто ізСогцц ЬОК зіізііогтауо зауііа кіікйга, уіепцапіі 8ауу)е гуіц іг уакагц кгікзсіопізкозіоз сіуіііхасцоз уегСуЬез Ьеі разіекітпз. }о)е )аіісіата іг тшііітопц Ьеі )шіё)цкака, гузкйз ра§опуЬё8 гшіітепСаі. Ра§гішііпІ8 8ІО8 8ГОСІЦО8 ашогіаі!8 Іікзіаз — ппзСаіуСі, аг ЬВК кііІШга, урас кпу§о8 кіікйга )оз гетёзе, е§хІ8іауо каір аСзкігц СаШіпіц кідІШгц (Ьакагпзіц, ІіеШУІц, Іепкц) коп§1отег-аСа8, аг аріе ,іц даііта каІЬеСі каір аріе зауагапкізкц (епотепц.
Кпудц зшіаго ігуз сіаіуз. Рігто)о)е, «Кцеуо Кпзіоз раіікітаз (XIII—XV а.)», раго-сіота, кок( уаісітегц ЬВК кпу§ц ІеісІуЬоз І'огтауіте уаісііпо апкзіжтёз ізіогіпёз еросЬо8 ратіпкіаі, аргазотоз іг уіеЮ|е ізІеізЮз кпу§08, іг аіуегііпёз (Кцеуо Рзаітупаз, Апс1е§ауепсІо 1е§епсІ08).
АпСго)о)е сіаіуіе, «ІйеСпуізкозіоз» кпкйгоз ракііітаз іг гшозтідкіз (1501 — 1648 т.)», аізкіеісігіатаз зауозіоз ЫЖ - гапкгазСіпіц, разкпі іг зраіізсііпСц кпу§ц - ІеісіуЬоз 8іі8Іс1агуто ргосезаз, із ргасіхіц Ьакагшіц, о гёііаід іг Іепкц, Іоёупц іг Ііеіпуіц каІЬотіз. Рагос1ота8(уаігіц копіезцц Ьагпуйпіц кпу§ц гереПідагаз. Урас сіісіеііз сіётезуз зкігіа-тазркаіутц зцуасіпі — 1588 т. ЗсашНіі, кпц І88раіі8с1іпо Ьакагпзіц каІЬа ЬБК 8О8Ііпё)е Уііпіціе тіезіо тадізСгаго пагіаі Кіігта іг Ьііказ Матопісіаі. Ро рігтіуц 8раіі8іпуіц, 8раіі8СІігш8Іц кігіііса (Ргапсізко Зкогіпоз іг Матопісіц Уііпіціе, Зітопо Вшіпо Хезуугіціе іг кі.), ЬВК аізігасіо 1еіс1ё)ц, кшіе зресіаіігауозі Іепкізкц іг Іоёупізкц кпу§ц ІеісіуЬоіс іг Сшё)о іік Іоіупізкііз згікііз (Касіуііц зрашінуё Вгезёе, }опо Кагсапо Уі1піід)е, Реіго Віазёо Ктко8 ЬіііЬсе іг кі.).
Тгесіозіоз сіаііез рауасііпітаз «Іесрозроікоз кіікйгіпё регкегца (1648—1795 т.)» )аід раІ8 зауаітеіуегііпа ВЬК кпу§08 кіікйгоз расіёСі тіпітід Іаікосагріп. Апаіігпосіатаз гереНнагц, аШогічз гшгосіо каі кшіііоз паіуоз іо Іаікоёагріо геізкіпіідз: 8ідакіууё)іі8Іц кпу§ц ІеісІуЬц 8епціа 8Іауц каІЬа (зеШікіатз), Іоіупізкц згікц пашіоіітц Ьакагазіц каІЬаі, Іеісііпіпз сіуіет каІЬотіз іг кё.
Сапзіоз ііінзігасцоз §апа іззатіаі Ьу1о)а аріе тепігц кпу§ц Іу§цуаігіо8е еросЬозе Ьеі аізкіеісігіа кіШз кпу§о8 кіікйгоз піііапзііз: зкакуіхцо сІагЬо 8іі ІекзШ ураСіітоз.ціБІто тепц, епгоріеГІ8ка8 апа1о§уа8 теізігц, сіігЬіізіц Вісігіоіоіе Кшіі§аік8і:у8Іёіе, §га(іко1е.
420
5ТК2Е52С2ЕМІЕ
\Уіе1кіе Кзі^зіх^о ЬіСеу/зкіе (Іас. Ма^шіз І)осаГ.пз ІлСгапіае, ХУ'КЬ) — раіізілуо, кіоге затосігіеіше ізіпіаіо осі роіоххісу XIII згаіесіа <1о 1569 г., а рбгпіеі <1о 1795 г., х\' ііпіі г Кг61езІіл’етп Роізкіт і Ідуоггуіо гагет г літ ГесіегэЗіцгерііЫік? КгесгрозроІіЦ. Вгізіа]’ па Іегуіогішп Ьуіедо \УКЕ XV саіозсі го/тіезгсгац ьі? Віаіопіз (Веіапіз) і Ьйхуа (Еіеіпуа), піехуіеікіе 1е) сг^зсі х^езгіу XV зк1а<1 Роізкі, Козр, Іоіхх'у і Ыкгату.
'/.сі х^і^сеі піг рі^с згпіесі Ьізіогіі раіізіхуа хх ХУКЬ ххуіхуоггуіа зі? зхуоізіа кнІПіга. кібга роіцсгуіа XV зоЬіе озііу’пі^сіа і хх-агіозсі хх’зсЬосІпіеі і гасЬосіпіе) сухх'ііігас’іі сЬгг.езсцапзкісЬ. рггу зіаіут ізішепін тіігійтапзкісЬ і іггаеІіскісЬ ххріухуоху огаг пкіутепібху ро^аіізіхха. ^а1хх'агпіе)8гут гайапіет, розіахх’іопут рггег ашога півіе^згедо ЬасіапіаІезс окгезіепіе, сгу Ьуіа каіікга АУКЦ XV згсгеябіпоясі кнііііга кзіцгкі па )еяо /іетіасЬ копяіотегасет осІг^ЬпусЬ кнііііг пагосІохуусЬ (Ьіа1опі«кіе), Іііен'зкіец роізкіе)), аІЬо тогпа тбх^іс о піц)ак о затосігіеіпут Гепотепіе.
Кзіцгка зкіасіа 8І§ г ІггесЬ сг^зсі. Ріегх^яга: Зркзсігпа Кпзі Кіохузкіе) (XIII—XV XV.) рокагціе, ]ак осгезіпісгуіу хх кзгіаЬохх-апш кзі^гкошозсі ротпікі рорггесіпіеі ерокі Ьізіогусгпеі. орізціцзі^ кзі^гкі іак ргосісіксіі тіе^зсохуе), )ак рг/ухх’огохх'е (Рзаііегг Кцохузкі, Ес§егк1агіпт Алсіе^аххегізкіе).
\\' (ІгнЯіе] С2?8Сі Когкхуіі і кгасЬ клкпгу «Ійеххзкіеі» (Іаіа 1501 — 1648) хх’укгухх’а зіерго-сез 8і\уоггепіа хх- ХУКЬ х^іазпе] г^корізтіеппе), а роіет сіпікагзкіе]’ кзіцгкохуозсі — паіріегм XV ^хукіі Ьіаіопіякіт, а роіет роізкіт, Іасігіякіт і Іііеххзкіт. Рокагапо герег-(паг кзіцгек сіо паЬогегі.зіх^а гогпусЬ копі’езц. 8хсхе$61пд. пхха^ псігіеіопо косіуйкасц — Зіаііііохх'і г гокіі 1588, сіпікохх апепш хх ^гукп Ьіаіоглзкііп XV тіеясіе зіоіесгпут \\7КЬ \Уі1піе рггег сгіопкоху та§І8Сгаіп Кіігт? і Ык§ Матопісгбхх. Ро ріегхузгусЬ сугуІісгпусЬ сІпікагпіасЬ (Егалсізгка Зкогупу і Матопісгбхх XV УУіІпіе, Зутопа Віісіпе^о хх’ Ыіезхх'іегл іісі.) XV \УКЬ рохх'зіа^ц хуусіахх'су, кібггу зресіаіігохх'аіі зіе па ххуііапіе кзцгек роІзкісЬ і ІасіпякісЬ і тіеіі іуіко сгсіопкі Іасілякіе (бпікагпіа Касігіхуііібхх' хх Вггезсш, }ала Кагсапа хх \Уі1піе, Ріоіга ВІазІпза Ктісу хх’ ЬііЬсгу і іппе). ^агхха іггесіе) сг^зсі Кпіпігаіпа регуіегіа Кгесгурозроіігеі (Іаіа 1648 -1795) гахх'іега осеп^ 8(агш кніпігу кзіцгкох^е) \УКЬ хх’ пагхуапут окгезіе сгазіі. Аііаіігіццс герегілаг, аіПог хх’якагціе па піекібге похх'е гіахх'ізка Іедо сгазл: аксухх’іг.ас)^ хуусіапіа кяіцгек хх’ І^гукп ясагосегкіехх'позіохуіагізкіт (<11а зГагооЬгг^сІохусбху), хх’укоггузгаше сііа кгука Ьіаіотзкіе^о ІасігізкісЬ сгсіопек, (іхх'ці^гусгпе ххсусіаша іпі.
Ьісгпе І1іі8ігас)е зхуіасісг^ о агіузіусгпут пЬгапш к.чі^іек хх’ гбгпе ерокі, рггегізСахх’іаІц піекібге ^езгсге піеххргохх’асігопе сіо оЬіе§л папкохх’е§о агсусігіеіа згінкі кзіцгкоххец а Сакге х^якагціц па іппе зігопу кііІПігу кзіцгкохх'е]: озоЫіхуозсі ргасу сгуіеіпіка 8 Іекзіет. згіііка оргахху еіігореізкіе апаіо^іе §гаіісу та^зігбхх’, кібггу ргасоххаіі хх \А/іеІкіт Кзцзіхх’іе.
421
Гі&ІЗІіЛ'ТЙ (&Т® Ма§пц8 Онсаіця Ьііуапіае^ — ЖЙЙіЛлТ13ІН±ВФ5У1569 То $]§, ^1795Т. -^^ТВ^ьШ/»±Т1В - ЯЖ ЕЖБ^ЙЖ (іШ*. эдт, ^ййнзйл&вй^ттв^мйт ^ж, йж аот^.
&м±±шеййіФ, ^мл^в^тйгміоіь тж^-тжйлй^ ж^йлвдігілжвшл, ^жжлаятлл, “жд<т&”
(Мйж&лжйіф^фяж, &тт^<ж^йед^ — йі±ет±м±т<±± йшяп, ^тятжзтшж^ (йшз?жйт йяййў, й±йт, Ж'ё^ —ТМЖМЗД»
ЙІ5<Н^. “ЖНЖй (13-15ШЙ) ТЖГ”, ЕО, У±0ГІЯЙ*І
ЛМЛ^ай<]Й±в4Ж]ШЙТзШ, (»ЙІШ,
$:іЙЗЕ'НтпТ)« “±^^^«;Й<]ЛЖ (1501 - 1648^)”, 'е^Т*^^Л±кЗй^^п ^/надтіііййнтші, мйяйм, ]§жяш^®, йт^адіаді^о жтжт іе]йжй<]іін±Шо{іт;<й<]й&ш±^ — і588^#мй±&а<те^шйій® ер^]й<]Мо й±й^±ій-±^іт'&^йж^з>^±± ад/ёйжт= ®м-±^ійд% л^а^т^тй<]ерда]Г(йй^ж± жтм^^^/ййжйшт^, йж ^мйт МШВ^І) ±ГЖ^Т^Г]іВ^Ж±і§ТійТі^Т^Й<]±^#, ТЯЯ^ЙТ^Й<]ЙТ (Т^ж^ій^^ж^жйрдаіг, жт^йй<іі# тт^ершг, ш«ёі±ш® № пТЖіІЕР^Г^)о
‘ТІІМ ЕЖЕЭДІМ^ЗТШ (1648—1795Т)”, ±^Вй±^НЖФ45®Х4КдаЛЙ<]^іЙ-о -№<^ЖТ-^ІгЙ<]ЛТіІ±
П-ІЖІЙ»: $0МТМЙЛі§45ЙЙ<]Ж^ (*ТТІ0«ІШ), ^ЙЖНЙЯШТТІФ,
±>й<]®аііЕвйтлттлй<]гл^^йтіг]й<]віж, м^ляідтйад&м {0|й|04±44ЖТТ®ХІВй<]ТІн1®71: ^<Г5:ЖЛ^Й<]^^Й, ®ЙН52]Л, &Л±ЗТ{Ш^МШТІШ!ІФ =
422
У ЬТ—ТХ±Й (Ма^ішз Оіісаш$ ЬіГуапіае, МВІ,) І ІІ 13 1569
77 НЕЕ.ШЭ і дЖ'п' ЬХіЖЯйТпШ— Кесзіі Ровроіііаіа— ±Я^ЬЁЬХ І^сЯТ'^бо Й'ОТОУ ЬТ-Т^№ЖЙ> ^п/^УТі > Ь 7 7' (У ЬТ-Т) (Л^±, ?5іі/лК-7>Е\ пўД 7Ь^Тч ЭДійоТН 6С
У ЬТпТМЖт(ШаД±Ш±Т®іШ<т\ оШ <Х7Д^/Тй№гхіКт\ ЖЛх 5Шт^Ш±ЗІ ШУ Жй ІН^У х ігВДй^іііЦ ±бйЖ±Ш{[Г^^^^І9 ЛМЙЙЮМЯШН /Н©С±о± ±^о«іі±о0йі ьт гашш у ьт-тл^аош.
т©т™*«4± Шт?Т У ЬТ-Т (>Ь7?'т) > ±—т > Ю й^й‘1/г(,ОТ'^о/с0й\ ±П і: МШЙ<ТШ>іг А-т^Ь ? -5 ±^Ж±^Т>-СгЬ^о
±>!ІЗ Ж МіШ;*П6о Ш'і^ Г3г^т-п>т (із—15ШЙ) (Т®
ХІіУ ЬТп7^Н0О^й^< 6П'СФ< »/Ш'(Ш 5й^1&Ж±Ь±^^М-0 Шх ^±&ЖН±>ІІ (^-Х7йй, Т>Т'±Т'і>х^- іШ>7"У7А) }с оН-СІЕЙіТ60
Ж2^ гу ЬТ-ТТГЬ(73^Ш\ІлЖ (1501 — 1648 ^) і Т'ГІ У ЬТтіТ
ІЗІ&Ч '-СЙЙіТШ^тМ'^Х 6±±ТпУ?х^ітЬ^<ч ?кН-С'. ПРІфііА^ ЙЙ!І^п/Ру7^-С\ ТТТІ^ У ЬТ-Т ОЬ7С7'
т) ВШіо-с-о< ьН-Сі^оТ7ІйіТ±т±с >^?М(7з(МР>йо^І$1-/^ІіІ|7Т: ІВТЬ^Пбо V ЬТ-ТХ^К|о^^Ж\ У 7ГШЧ'-сНі^ойм-С'&оШ^-
І /V * /К-< п /Р'>ті&гдаі Ь ± П 588 ЖЙ±ЖЛ ІС1ЮІ60 аЖй'^АЬН'Сі''6о 'Мт>± У Ж^-СОРІШУ (тт>'7^x7 • х^ут > у 7 0-у^--Т±±. ±>Х г>"^ >ох • Т'КўТ ^(СІЗ) (7^Ш (ШУ Ь’ХхТШС^ТУ НІ&> 7Т7=го>^^РЙ.оТ ШТЗНЖрТ (7'^хЬй7у7'^<К Ш У 7 (ПТ> • *7>Т7 >, У У^^(Л7'7 X Ь ^7 х • 7 < ^ОІЭДІяГг^) //^1, ±
ЖЗЙЗФ Гі^О (1648— 1795 Ж) ІН? Ь/КІІ-С
{схов^оу ьт-тА^яое^ж^^ад^ішта^о-с^бо >ж
ІТШ±Х-Ў7'^(ГІ6» (гПЙхХГ7я#Ж) (ТГШойЖк -<п/Р'7Т І§о±абоўт7Ж^ йк тжЖД(с і6!Ж№г"с&6о
(Т0Ш(Т>^!^Ш іі ±ЙШ^ШС<ЭУ 'X Т-Ш4Ш ^Х<Н6^0Т^6о
423
ЗМЕСТ
Прадмова ............. ................................7
Спадчына Кіеўскам Русі (XIII—XV стст.) Першыя кніп новай дзяржавы ..............................................18
Эпоха ілюмінаваных псалтыроў.............................................38
Уздым і крах літоускай культуры (1 501—1648 гг.) Культурна-гістарычны кантэкст........................................... 78
Традыцыі кнігапісання і рэпертуар . 90
Справы друкарскія .......................................................171
Пераплёт і гандаль . . • • ......23.5
Бібліягэкі .......................................................... ..243
Культурная перыферыя Рэчы Паспалітай (1648—1795 гг.) Гістарычна-кулыурпы працэс новага часу .................................262
Пераемнасць і традыцыі ў кнігавыданні 277
Справы друкарскія ........... . .................................318
Пераплётных спраў маіістры 369
Кнігазборы і манастырскія бібліятэкі .... ................. • . 376
Заключэнне .............................................................ЗУО
Спіс скарачэнняў .................................................... 394
Бібліяграфія 39.5
Паказаіьнік імён .......................................................406
Геаграфічны паказалыіік ................................................414
Рэ.зюме........... 417
Навуковае выданне
ГІСТОРЫЯ БЕЛАРУСКАЙ КНІГІ
у 2 тамах
Том 1
Нікалаеў Мікалай Віктаравіч
Кніжная культура Вялікага Княства Літоўскага
Рэдактары Л. У. Языковіч, В. I. Марціновіч
Мастацкае афармленне, камп’ютэрная вёрстка Г. I. Мацура
Мастацкі рэдактар А. П. Сітайла
Карэктары: В. А. Кульбіцкая, В. М. Чудакова, Л. У. Языковіч
15ВН 978-985-11-0481-5
9789851 104815
Падпісана да друку 14.12.2009. Фармат 60x90'/8. Гарнітура РеіегеЬцг^.
Папера мелаваная. Друк афсетны. Ум. друк. арк. 53. Ул.-выд. арк. 49,85. Тыраж 2500 экз. Заказ 2174.
Рэспубліканскае унітарнае прадпрыемства «Выдавецтва «Беларуская Энцыклапедыя» імя Петруся Броўкі» Міністэрства інфармацыі Рэспублікі Беларусь.
Лй № 02330/0494061 ад 03.02.2009.
Зав. Калініна, 16, 220012, г. Мінск, Рэспубліка Беларусь.
ААТ «Паліграфкамбінат імя Я. Коласа». ЛП 02330/0150496 ад 11.03.2009.
Вул. Чырвоная, 23, 220600, Мінск, Рэспубліка Беларусь.