/
Text
БАПГКОРТ ТЕЛЕНЕҢ
ТӨНЬЯҠ-КӨНБАЙЫШ ДИАЛЕКТЫ
1954 ЙЫЛГЫ ДИАЛЕКТОЛОГИК
ЭКСПЕДИЦИЯ ОТЧЕТЫ
СЕВЕРО-ЗАПАДНЫЙ ДИАЛЕКТ
БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА
НАУЧНЫЙ ОТЧЕТ
ДИАЛЕКТОЛОГИЧЕСКОЙ
ЭКСПЕДИЦИИ 1954 ГОДА
РОССИЙСКАЯ АКАДЕМИЯ НАУК
УФИМСКИЙ НАУЧНЫЙ ЦЕНР
ИНСТИТУТ ИСТОРИИ, ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ
СЕВЕРО-ЗАПАДНЫЙ ДИАЛЕКТ
БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА
НАУЧНЫЙ ОТЧЕТ ДИАЛЕКТОЛОГИЧЕСКОЙ
ЭКСПЕДИЦИИ 1954 ГОДА
Уфа «Гилем» 2008
РӘСӘЙ ФӘНДӘР АКАДЕМИЯҺЫ
ӨФӨ ФӘННИ ҮҘӘГЕ
ТАРИХ, ТЕЛ ҺӘМ ӘҘӘБИӘТ ИНСТИТУТЫ
БАПГКОРТ ТЕЛЕНЕҢ
ТӨНЬЯҠ-КӨНБАЙЫШ ДИАЛЕКТЫ
1954 ЙЫЛҒЫ ДИАЛЕКТОЛОГИК
ЭКСПЕДИЦИЯ ОТЧЕТЫ
Өфө «Ғилем» 2008
УДК 001.89
ББК 81 (Баш)
Б 33
Яуаплы мөхәррире:
филология фәндәре докторы, профессор
Ф. Ғ. Хисамитдинова
Баҫмаға әҙерләнеләр:
филология фәндәре кандидаты З.Ғ. Уразбаева;
филология фәндәре кандидаты, профессор Р.Н. Ьаҙыева
Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты. 1954 йылғы диалектологик
экспедиция отчеты. — Өфө: Ғилем, 2008. — 372 б.
18ВК 978-5-7501-0970-8
Хеҙмәттә 1954-се йылдарҙа Башҡортостандың төньяҡ райондарына Тарих,
тел һәм әҙәбиәт институты тарафынан ойошторолған диалектологик экспедиция
отчеты бирелә.
Хеҙмәт башҡорт теле гилеме, тарихы менән шөғөлләнгән ғалимдарға, укытыу¬
сыларға, тарихсыларға, студенттарға һәм башҡа киң ҡатлам укыусыларға тәҡдим
ителә.
18ВЫ 978-5-7501-0970-8
© «Ғилем» нәшриәте, 2008
ИНЕШ
һуңғы йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты оло
быуын ғалимдары тарафынан йыйылған, етди өйрәнелгән һәм
әлегә тиклем төрлө сәбәптәр менән киң ҡатлам укыусылары¬
на еткерелмәгән ҙур әһәмиәткә эйә ғилми эштәрҙе нәшер
итеүҙе башлап ебәрҙе. Күптән түгел ошо ғалимдар тарафынан
әҙерләнгән хеҙмәт «Башҡорт теленең диалектолоғик атласы»
(Өфө, 2005) донъя күргәйне. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институ¬
ты диалектология мәсьәләһенә бағышланған тағы бер етди
эште баҫмаға тәҡдим итә. Ул телсе галим Таһир Ғәлләм улы
Байышев етәкселегендәге 1954-се йылда булып үткән диалек-
тологик экспедицияның отчеты.
һөйләш материалдарын йыйыуҙа һәм уларҙы бер систе¬
маға килтереүҙә Т. Ғ. Байышевтың роле ғәйәт ҙур.
Ул 1933—1935 йылдарҙа уҡ әле Баймаҡ, Яңауыл һәм Учалы
райондарында булып үткән экспедициялар буйынса яҙылған
ғилми отчетта диалекттар һәм һөйләштәр лексикаһын төрлө
тематикаға ҡараған тармаҡтарға бүлеп бик уңышлы өйрәнә:
эш ҡоралдары атамалары, ҡәрҙәшлек терминдары, медици¬
на, ветеринария буйынса терминология. Артабан да Т.Ғ. Бай¬
ышев етәкселегендәге экспедиция материалдарының отчет¬
тары лингвистик материалға объективлығы менән айырылып
тора. Башҡорттарҙың этнографияһы, ауылдар тарихы буйын¬
са ла материалдар йыйыла.
Т. Ғ. Байышев күп һандағы экспедиция материалдары ни¬
геҙендә «Башкирские диалекты в их отношении к литератур¬
ному языку» (М., 1955) тигән ғилми хеҙмәтен яҙа. Был хеҙмә¬
тендә ул, башҡорт диалекттарының үҙенсәлектәрен фонетик
принцип нигеҙендә өйрәнеп, башҡорт телендә өсөнсө диа-
5
«БАШҠОРТ ТЕЛЕНЕҢ КӨНБАЙЫШ ДИАЛЕКТЕ»
ТЕМАҺЫНА
1954 ЙЫЛҒЫ ДИАЛЕКТОЛОГИК ЭКСПЕДИЦИЯНЫҢ
ҒИЛМИ ОТЧЕТЫ
Экспедицияның етәксеһе: өлкән ғилми хеҙмәткәр,
филология фәндәре кандидаты БАИШЕВ Т.Ғ.
Экспедиция агзалары:
1. Кесе ғилми хеҙмәткәр
2. Кесе ғилми хеҙмәткәр
3. МГУ студенте
4. СССР Фәндәр Академияһының
тел ғилеме институтының
аспиранттары
Кусимова Т.Х.
Ҡәюмова У.М.
Биишев Ә.Ғ.
Ишбулатов Н.Х.
һәм Юсупов Х.Ғ.
8
БАШҠОРТ ДИАЛЕКТОЛОГИЯҺЫ ҺӘМ КӨНБАЙЫШ
ДИАЛЕКТТЕ ӨЙРӘНЕҮ МӘСЬӘЛӘҺЕ
Бөйөк Октябрь социалистик революцияһына тиклем баш¬
ҡорт теле гилми яҡтан бик аҙ өйрәнелгән төрки телдәрҙең
береһе ине. Татар, ҡаҙаҡ, сыуаш телдәре түгел, хатта Россия-
ның үҙәгенән бер нисә мең километр алыҫлыҡтағы яҡут, ту-
вин һ.б. халҡтар теле, башҡорт теленә ҡараганда, күп мәртәбә
яҡшыраҡ һәм киңерәк өйрәнелгәйне. Профессор Н.К. Дмит-
риевтең тапҡыр һүҙҙәре менән әйткәндә, Октябргә тиклем
хатта «башҡорт һәм татар телдәре араһындағы географик һәм
лингвистик сиктәр бөтөнләй билдәле түгел ине».
Нисек кенә булмаһын, башҡорт теле һәм уның диалекттә-
ре тураһында тәү башлап тикшеренеүселәр һәм аҙмы-күпме
яҙыусылар бөйөк рус халҡы вәкилдәре булды. Әгәр уларҙың
әҫәрҙәре булмаһа, совет осоронда эшләүсе хәҙерге лингвистәр
башҡорт теленең Октябргә тиклем булған хәле тураһында бер
ниндәй ҙә мәғлүмәт ала алмаған булырҙар ине. Башҡорт те¬
ленең һәм уның диалекттәренең Октябрҙән элекке хәле тура¬
һында әҫәрҙәр биреп ҡалдырған рус ғалимдәрен беҙ хәҙер
хөрмәт менән иҫкә алабыҙ һәм ысын күңелдән рәхмәт әйтәбеҙ.
Коммунистәр партияһының һәм Совет власенең милли
политикаһы нигеҙендә социалистик милләт булып әүерелгән
башҡорт халҡын һәр яҡлап гилми рәүештә киң өйрәнеү бары
Октябрь революцияһынан һуң гына йәйелдерелде. 1928 йыл¬
дан алып 1936 йылға тиклем, 9 йыл эсендә, башҡорт халҡы¬
ның телен, этнографияһын, фольклорын, музыкаһын һ.б.
өйрәнеү өсөн барлығы 14 экспедиция ойошторолдо. Шул
14 экспедицияның 10-ы көнсығыш һәм көнъяҡ диалекттәрен,
4 экспедиция көнбайыш диалектен өйрәнде. Был экспедици¬
яларҙа тупланған материалдар нигеҙендә башҡорт халҡының
9
һөйләү телендә ете һөйләш (говор) һәм өс диалект барлығы
раҫланды, уларҙың территориялары һәм сиктәре билдәләнде.
1937 йылда, тарихтә беренсе башлап, ошо һөйләштәрҙең һәм
диалекттәрҙең картаһы барлыҡҡа килде.
1940 йылдың аҙағында элекке М. Ғафури исемендәге Тел,
әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институты 2-се Бөтә
Башҡортостан тел конференцияһын саҡырҙы. Был конферен¬
ция бик ҙур әҙерлек менән, профессор Н. К. Дмитриевтең һәм
киң масса ҡатнашлығы менән уҙғарылды. Был конференция¬
ла башҡорт теленең үткәндәге хәле, хәҙерге торошо һәм ки¬
ләсәктәге үҫеше мәсьәләләренә бағышланған мөһим доклад¬
тар тыңлау менән бергә, башҡорт теле һөйләштәре һәм диа-
лекттәре тураһында айырым доклад тыңланылды. Был док¬
ладта бапгкорт теле һөйләштәре һәм диалекттәре әлкәһендә
быға тиклем тупланған бөтә мөһим материалдар һәм уларҙың
территорияларының сиктәрен күрһәткән карта демонстраци¬
яланды. Доклад буйынса киң рәүештә фекер алышҡандан һуң
башҡорт телендә ете һөйләш һәм өс диалект булыу тезисе
дөрөҫ тип табылды һәм шул нигеҙҙә уларҙы артабан өйрәнеү¬
ҙе дауам иттереү тураһында мөһим күрһәтмәләр бирелде.
Ләкин башҡорт телендә ете һөйләш һәм өс диалект бу¬
лыуы бынан егерме йыл элек билдәләнһә лә һәм 1940-сы йыл
саҡырылған 2-се тел конференцияһында улар раҫланһа һәм
законлаштырылһа ла, Н.Я. Маррҙың һәм уның учениктәре-
нең учениеһе хөкөм һөргән осорҙа республикабыҙҙа фәнгә
һәм фән кешеләренә хас булған режим хөкөм һөрөп килеүе
арҡаһында лингвистәребеҙҙең бер өлөшө, атап әйткәндә, Пе¬
дагогия институтындагы лингвистәр, 2-се Бөтә Башҡортос¬
тан конференцияһында ҡабул ителгән тезисте таныманылар.
Улар Башҡортостандың көнбайышында һәм төньяҡ-көнба¬
йышында йәшәй торған башҡорттарҙың хәҙерге һөйләү те¬
лен башҡорт теле диалекте итеп таныманылар. Уны бөтөнләй
татар теле тарафынан еңелгән һәм татар теле булып әүерелгән
тел тип танынылар. Улар бары тик ике диалектте, көнсығыш
һәм көньяҡ диалекттәрҙе генә танынылар һәм шулай уҡыта
килделәр. Был хәл уҡыу-уҡытыу эшендә һәм дәреслектәр
төҙөүҙә күп кенә уңайһыҙлыҡтар һәм башбаштаҡлыҡтар
йәшәүгә сәбәп булды.
10
Фәндәр Академияһының Башкортостан филиалы асылыуы
башҡорт теле һәм уның диалекттәре әлкәһендә бындай гилми
булмаған ҡараштарҙың йәшәп килеүенә сик ҡуйҙы. 1953 йыл¬
дың октябрендә Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, про¬
фессор Н.К. Дмитриев ҡатнашлығында, киң рәүештә гилми
семинар уҙғарылды. Был семинарҙа башҡорт телендә нисә
диалект бар тигән мәсьәлә тикшерелде. Фекер алышыу ниге¬
ҙендә башҡорт телендә өс диалект — көнсығыш, көньяҡ һәм
көнбайыш диалекттәре барлығын раҫлаусы лингвистәрҙең
фекере дөрөҫ тип табылды.
Был семинарҙан һуң Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты,
көнбайыш диалекттең быға тиклем аҙ өйрәнелеүен иғтибарға
алып, уны гилми рәүештә өйрәнеүҙе планлаштырырға кәрәк тап¬
ты. һәм көнбайыш диалектен өйрәнеү эшен 1954—1955 йылғы
ғилми-тикшеренеү планына индерҙе. Ошо план нигеҙендә
1954 йылдың тәүге яртыһында экспедицияға әҙерлек эше алып
барылды. Экспедицияға ҡатнашырға тейешле сотрудниктәр
телгә һәм уның диалекттәренә, йәнле һөйләү телен өйрәнеүгә
ҡаратылған ғилми һәм методик әҙәбиәт менән таныштылар.
Быға тиклем көнбайыш диалектен өйрәнгән экспедиция ма¬
териалдарын өйрәнделәр, һөйләү телен өйрәнеү өсөн инст¬
рукция төҙөлдө һәм өйрәнелде. 5000 самаһы һүҙҙән торган
һораулыҡ төҙөлдө. Шундай әҙерлектәр күргәндән һуң, алты
кешенән торған экспедиция 10-сы июндән 9-сы июлгә тик¬
лем Асҡын, Балтач, Борай һәм Яңауыл райондарында йәшәүсе
башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың (элекке типтәрҙәрҙең) хәҙер¬
ге йәнле һөйләү телен өйрәнде. Түбәндә бирелгән материал
ошо экспедицияла тупланған материалды кәүҙәләндерә.
Көнбайыш диалектенең территорияһы ҙурмы? Быға тик¬
лем ул диалект ни дәрәжәлә өйрәнелгән?
Көнбайыш диалекте Башҡортостандың көнбайыш һәм
төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 30-лаган районды эсенә ала.
Шуларҙан күпселеге башҡорт һәм татар халҡынан торган рай¬
ондар 20. 1931, 1933 һәм 1934 йылдарҙа ойошторолған дүрт
экспедицияла ошо 20 райондан 11 район — Оло-Тәләк, Нури¬
ман, Ҡариҙел, Байҡыбаш, Асҡын, Тәтешле, Яңауыл, Туйма¬
зы, Ҡандра, Әлшәй һәм Миәкә райондары теле өйрәнелгән.
1954 йылгы экспедиция Асҡын һәм Яңауыл районы башҡорт¬
11
тары телен ҡабатлап өйрәнде, Борай һөм Балтач райондары
телен тәү башлап өйрәнде. Тимәк, быйылғы экспедиция ике
район телен өҫтәп өйрәнде. Тимәк, көнбайыш диалекттең
барлығы 13 районы өйрәнелгән була.
1954 йылға тиклем көнбайыш диалектен өйрәнеү өсөн сы¬
ғарылған экспедициялар тураһында шуны әйтергә кәрәк.
Ул экспедицияларҙа төп маҡсат итеп район халҡының
күпселеген йәки байтаҡ өлөшөн тәшкил иткән башҡорттар¬
ҙы бынан түбән ҡайһы әҙәби телдә, башҡорт әҙәби телендә¬
ме, әллә татар әҙәби телендәме хеҙмәтләндереү кәрәклеген
билдәләү мәсьәләһе ҡуйылды. Был, әлбиттә, һөйләү телен
ғилми яҡтан өйрәнеүҙе ситтә ҡалдырмай ине. Икенсе төрлө
әйткәндә, ул экспедициялар югарыла һаналған райондарҙа
йәшәүсе башҡорттарҙың ул саҡтағы һөйләү теле үҙенең бөтә
сифаттары менән ҡайһы әҙәби телгә яҡыныраҡ тороуын, Со¬
вет власенең тел политикаһы нигеҙендә уларҙы ҡайһы әҙәби
телдә хеҙмәтләндереү дөрөҫ булыуын билдәләү бурысы
йөкмәтелгәйне.
Ул экспедициялар партия һәм совет власе тарафынан
үҙҙәренә йөкмәтелгән бурысты үҙ ваҡытында тулы һәм уңыш¬
лы рәүештә үтәнеләр һәм ғилми нигеҙгә ҡоролған материал¬
дар бирҙеләр. Улар үҙҙәренә бирелгән аҙ ваҡыт (20—25 көн)
эсендә һәр бер районда йәшәүсе башҡорттар теленең фоне¬
тик һәм морфологик үҙенсәлектәрен тулы асыҡланылар. Ләкин
телдең оҙаҡ ваҡыт эсендә тикшеренеүҙе талап итә торған лек¬
сика һәм синтаксик өлөштәренә ҡарата улар көстәренән
килгән һәм ваҡыттары һыйҙырған ҡәҙәр генә материал бирә
алдылар.
һәр хәлдә ул райондарҙағы экспедициялар бынан егерме
йыл элек көнбайыш диалектен башҡорт теленең өсөнсө диа¬
лекте итеп билдәләүҙең пионере һәм приоритете булдылар
һәм ул диалекттең морфологияһынан һәм төп һүҙлек фонды¬
нан ышаныслы һәм төплө материал бирҙеләр. 1954 йылғы
экспедиция ул экспедицияларҙың материалдарына өҫтәп бай¬
таҡ лексик материал тупланы.
Көнбайыш диалект — башҡорт һәм татар халҡтарының III—
IX быуат һуҙымында тығыҙ аралашып йәшәү, ике халҡтың
һәм уларҙың телдәренең бер-беренә йоғонто яһау һөҙөмтәһендә
12
барлыҡҡа килгән, һәр ике телдең үҙенсәлектәрен эсенә алган
айырым диалект (был мәсьәләгә алда киңерәк туҡталабыҙ).
1954 йылгы экспедиция, үҙенән элек булган экспедиция¬
ларға ҡараганда, күберәк һәм тулыраҡ материал туплай алды.
Бигерәк тә ул уның һүҙлек составына ҡарата байтаҡ материал
тупланы. Ләкин ул материалдар көнбайыш диалектен тулы
кәүҙәләндереү өсөн етерлек түгел әле. Күп эпохалар һуҙы¬
мында эшләнеп, байығып, шымарып килгән бай телде бер
айлыҡ экспедиция эсендә бер нисә кешенең тулы өйрәнеүе
һис мөмкин түгел.
Көнбайыш диалекттең үҙенсәлектәрен өйрәнеү киләсәктә
дауам иттерелер. Совет мәктәптәрендә югары теоретик әҙер¬
лек менән ҡоралланған йәш быуын лингвистәре, беҙгә ҡара¬
ганда, әллә нисә мәртәбә оҫтараҡ һәм тулыраҡ өйрәнерҙәр.
Беҙҙең ваҡытыбыҙ ҙа тар булды, ҡолаҡтарыбыҙҙан башҡа
ҡоралдарыбыҙ ҙа булманы. Ҡолаҡтар менән генә эш итеүе
ауыр ул. Ҡолаҡ ҡайһы саҡта бик ныҡ хаталана ул. Киләсәктә
йәш быуын лингвистәр магнитофон кеүек яҡшы ҡоралдар
менән ҡоралланып алыр ҙа, беҙгә ҡараганда әллә нисә ҡабат
киңерәк, дөрөҫөрәк һәм аныгыраҡ өйрәнерҙәр һәм күп төрлө
материалдар тупларҙар. Беҙ башҡорт диалектологияһының,
шул йөмләнән көнбайыш диалектенең нигеҙен бик ауырлыҡ
менән, бары «ҡул көсөбөҙ» менән генә һалдыҡ. Бәхетле йәш
быуын шул нигеҙҙең өҫтөнә башҡорт диалектология фәнен
артабан ҡороп алып китер.
13
ДИАЛЕКТТЕ БИЛДӘЛӘҮ МӘСЬӘЛӘҺЕНӘ ҠАРАТА
Диалектте билдәләүҙе беҙ иң элек И.В. Сталиндең билдә¬
лә үенә таянырға тейешбеҙ. Ул иптәш Санжеевкә биргән
яуабында синфи диалекттәрҙең жаргон тип аталырга тейеш¬
леге, улар халҡ массаларын хеҙмәтләндермәүе һәм уларҙың
төп һүҙлек фонды менән грамматика төҙөлөшө булмауы тура¬
һында әйткәндән һуң, былай ти:
«Урындағы («территориаль») диалекттәр, киреһенсә, халҡ
массаларын хеҙмәтләндерәләр һәм уларҙың үҙҙәренең грам¬
матика төҙөлөшө һәм төп һүҙлек фонды була. Шуға күрә,
урындағы ҡайһы бер диалекттәрҙең, милләттәр барлыҡҡа килеү
процесендә милли телдәргә нигеҙ булып, үҙаллы милли телгә
әүерелеүҙәре мөмкин»1.
Артабан И.В. Сталин рус милли теленең Курск-Орел диа-
лектенә, ә украина милли теленең Полтава-Киев диалектенә
нигеҙләнеүен әйтә.
И.В. Сталиндең ошо учениеһенә таянып әйткәндә, айы¬
рым территорияла йәшәй торған бер халҡтың һөйләү телен
билдәле бер телдең диалекте итеп таныу өсөн унда өс нәмә
табылырға тейеш була: а) морфология; б) синтаксис (былар
икеһе бергә грамматика төҙөлөшө була), в) төп һүҙлек фонды.
И.В. Сталиндең ошо билдәләүенә ҡарағанда фонетика
урындағы телде диалект итеп билдәләүҙә роль уйнамай йәки
ул иғтибарға алынмаҫҡа тейеш була. Ысынлап та мәсьәлә
шулаймы? И.В. Сталин телдең фонетика өлөшөн иғтибарға
алмаҫҡа ҡушамы? һис улай түгел.
Иң элек шуны төшөнөргә кәрәк. И.В. Сталин үҙенең тел
тураһындағы гениаль хеҙмәте менән беҙҙе, идеализм ниге¬
1 Сталин И.В. Марксизм һөм тел ғилеме мәсьәләләре, Өфө, Башгосиз-
дат, 1952 йыл, 45-се бит.
14
ҙендә ҡоролған, тел ғилеме әлкәһендә хисапһыҙ буталсыҡтар
тыуҙырыуға сәбәп булган Н .Я. Маррҙың һәм уның учениктә-
ренең «учениеһе»нән ҡотҡарып, тел ғилемен ысын марксис¬
тик нигеҙгә ҡороп ебәрһә лә, ул бик ҡатмарлы был ғилемдең
бөтә яҡтарын, бөтә деталдәрен әйтеп бөтөрмәне, бөтә
мәсьәләләрҙән беҙгә тамам эшләнгән әҙер установкалар бир¬
мәне. Ул тел ғилеменең төп мәсьәләләрен, маяҡтарын ғына
һыҙып бирҙе, беҙҙе тура юлға төшөрҙө. Быныһы бер. Икен¬
сенән, И.В. Сталин һәр ваҡыт беҙҙе начетчик булмаҫҡа, марк¬
сизм учениеһына догма итеп ҡарамаҫҡа өйрәтте. Ул үҙенең
хеҙмәтендә иптәш А. Холоповҡа биргән яуабында был турала
асыҡ әйтте.
И.В. Сталиндең хеҙмәттәре сыҡҡандан һуң рус ғалимдәре
һәм башҡалар уның хеҙмәттәрендәге положениеләргә һәм ул
положениеләрҙе аңлатып биреүгә ҡарата күп яҙҙылар. Рус теле
һәм башҡа телдәр диалектологтары диалектологияға ҡарата
ла күп яҙҙылар. Ғалимдар тарафынан яҙылған бик күп китап¬
тар, йыйынтыҡтар, дәреслектәр, ярҙамлыҡтар баҫылып сыҡ¬
ты. Бик күп кәңәшмәләр, конференциялар һәм съездар уҙға¬
рылды. Уларҙың бөтәһендә лә тел ғилеменең мөһим
мәсьәләләренә, диалектологияға һәм диалектте билдәләү
мәсьәләһенә ҡағылмай үтелмәне.
Башҡорт теленең көнбайыш диалектен өйрәнеү өсөн
1954 йылға эш планын төҙөгәндә диалектологияға, диалект-
тәрҙе өйрәнеү методтарына, шулай уҡ башҡорт теле диалекг-
тәрен өйрәнеүгә бағышланған мөһим әҫәрҙәрҙе өйрәнеү пла¬
нға индерелгәйне (ул китаптарҙың һәм материалдарҙың исем¬
леге алда айырым бирелә). Экспедиция члендәре уларҙы
өйрәнделәр, тейешле күрһәтмәләрҙе үҙҙәренә алдылар. Улар¬
ҙан алынған установкалар, күрһәтмәләр экспедиция ваҡытын¬
да һәм экспедиция материалдарын эшләгәндә таяныс булып
хеҙмәт иттеләр.
Рус лингвистәренең һәм диалектологтарының, И.В. Ста¬
лин учениеһе нигеҙендә, диалектте билдәләүгә ҡарата биргән
күрһәтмәләрен (тезистәрен) йомғаҡлап, дөйөмләштереп
биргәндә былай була:
Төрлө системаларҙағы телдәрҙең генә түгел, бер система¬
лағы телдәрҙең дә диалекттәрен билдәләү мәсьәләһенә бер
15
принциптән килергә ярамай. Сөнки уларҙагы диалекттәрҙе
билдәләү өсөн уларҙың үҙҙәрендә бер төрлө үҙсәнлек булмай
һәм булыуы ла мөмкин түгел. Сөнки һәр бер телдең үҙенең
эске үҫеш закондары, үҙенең айырым тарихи юлдары бар. Һәр
бер тел үҙенең ошо закондары һәм тарихи юлдары нигеҙендә
күп быуаттар аша ҡалыплашҡан, байыҡҡан һәм шымарған.
Шуның өсөн төрлө системалағы телдәрҙең генә түгел, бер
системалағы телдәрҙең дә диалекттәрен билдәләү мәсьәләһенә
айырым принцип йәшәүе мөмкин тип танырға кәрәк. һәр
бер телдең диалекттәрендә морфология, синтаксис һәм төп
һүҙлек фонды бөтәһе бергә һәм бер үк дәрәжәлә табылыуы
шарт түгел. Уларҙың береһе йәки икеһе диалекттә көслө бу¬
лырға һәм өҫтөнлөк тоторға мөмкин, ҡалғандары йомшаҡ бу¬
лырға, өҫтөнлөк алмаҫҡа мөмкин. Шуның менән бергә бер
диалекттә фонетика төп урынды тотоп, төп һүҙлек фонды
менән грамматика төҙөлөшө төп урынды тотмаҫҡа мөмкин.
Икенсе төрлө әйткәндә, һәр бер айырым телдең эсендәге спе¬
цифик факттар, фактик элементтәр һәм үҙенең эске үҫеш за¬
кондары шул телдең диалекттәрен билдәләүгә нигеҙ булып
хеҙмәт итәләр.
Бына ошо югарыла әйтелгән дөйөм билдәләүҙе ҡайһы бер
конкрет телдәргә ҡарата биреп ҡарайыҡ.
Рус теленең диалекттәрен билдәләүҙә фонетика төп урын¬
ды тота, диалекттең ҡалған билдәләре (грамматика төҙөлөшө
һәм төп һүҙлек фонды) төп урынды тотмай. Йәғни рус телен¬
дәге диалекттәрҙең грамматика төҙөлөшө һәм төп һүҙлек фон¬
ды араһында ярылып ятҡан ҙур айырма йәшәмәй, улар диа-
лекттәрҙә берҙәйерәкгәр. Шуның өсөн рус диалектологтары
рус телендәге территориаль диалекттәргә исем биргәндә,
өндәрҙең ҡулланылыуына ҡарап, аканье, оканье, еканье, ика¬
нье, яканье һәм цоканье терминдәрен ҡулланалар (рус теле
диалекттәрен былай фонетик яҡтан билдәләүҙе күпселек рус
ғалимдәре «говор» һәм «наречие» тип атайҙар), һәм рус диа¬
лектологияһына бағышланған әҫәрҙәрҙә диалекттәрҙең фо¬
нетик үҙсәнлектәренә иң күп урын бирәләр, ҡалған
үҙсәнлектәргә әҙ урын бирәләр. Мәҫәлән, проф. Р.И. Авани^-
сов үҙенең «Рус диалектологияһы очерктәре» тигән әҫәрендә
морфология менән синтаксискә бөтөнләй урын бирмәй. Рус
16
теле диалекттәренә ҡаратылған 140 битлек материалдың
131 битен фонетикаға бирә, шуларҙан бары 9 ғына битте лек¬
сикаға бирә. Проф. П.С. Кузнецов үҙенең «Русская диалекто¬
логия» исемле китабыңда морфология менән синтаксискә бай¬
таҡ урын бирһә лә, иң күп урынды шулай уҡ фонетикаға бирә
(107 биттең 38 битен фонетикаға, ҡалғандарын башҡа бил¬
геләргә бирә).
Был урында, диалектгәрҙе һәм һөйләштәрҙе билдәләүҙә,
ҡайһы бер телдәрҙә, фонетиканың төп урын тоторга мөмкин¬
леге тураһында һүҙ барғанда шуны әйтергә кәрәк.
Телдең эске үҫеш закондарына ҡарап, ҡайһы бер телдең
һөйләштәрен һәм диалекттәрен билдәләүҙә йә һуҙынҡы өндәр,
йә тартынҡы өндәр төп урынды тоторга мөмкин. Ҡайһы бер-
ҙәрендә икеһе лә мөһим урын алыуы мөмкин. Мәҫәлән, рус
телендә һуҙынҡы өндәр күпселек урынды тоталар. Минең бе¬
леүемсә, яҡут телендә лә һуҙынҡы өндәр күпселек урынды
тоталар. Күпселек төрки телдәрҙә, шул иҫәптән башҡорт те¬
лендә, уларҙағы һөйләштәрҙе һәм диалекттәрҙе билдәләүҙә
тартынҡы өндәр төп урынды, ә һуҙынҡы өндәр икенсе
дәрәжәләге урынды тоталар.
Был урында фонетикаға ҡарата икенсе бер мөһим мәсьәләгә
туҡталыу кәрәк.
Ҡайһы бер телдәрҙә, бигерәк тә агглютинатив төрки
телдәрҙә, морфология һәм фонетика, органик рәүештә, бер-
беренә бик тығыҙ бәйләнгән булалар. Морфологик формалар¬
ҙың һәр береһе йәки күпселеге фонетика аша барлыҡҡа киләләр
йәки фонетиканың бер өлөшө булып әүереләләр. Икенсе төрлө
әйткәндә, был телдәрҙә фонетика һәм морфологияны бер-бе¬
ренән айырыу, ҡайһы бер моменттәрҙә, ҡыйын була.
СССР Фәндәр академияһының тел ғилеме институты
1953 йылдың май айында Бөтә Союз күләмендә кәңәшмә са¬
ҡырҙы. Был кәңәшмәлә «СССР халҡгары телдәренең диалек¬
ттәрен өйрәнеү мәсьәләләре» темаһына айырым доклад тың¬
ланды. Ошо докладтың Р.И. Аванесов, Е.А. Бокарев, Б.В. Гор-
нунг, В.И. Лыткин, В.Г. Орлова, В.С. Расторгуева, Ә.Ә. Юл¬
дашев иптәштәр тарфынан төҙөлгән тезистәрендә диалектте
билдәләү мәсьәләһе бик дөрөҫ һәм ғилми рәүештә хәл ителә.
Беҙ түбәндә ошо тезистәрҙән өҙөмтә бирәбеҙ.
17
«5. Сталинское указание о наличии у местных диалектов
своего грамматического строя и основного словарного фонда
следует понимать в том смысле, что различия между диалек¬
тами могут касаться всех сторон языка, в том числе граммати¬
ческого строя и основного словарного фонда. Диалекты одно¬
го языка не могут иметь полностью отличающиеся в каждом
из них грамматический строй и основной словарный фонд,
так как они являются ответвлениями общенародного языка.
Диалекты некоторых языков очень мало различаются в этих
решающих элементах структуры языка, являющихся основой
языка, сущностью его специфики. В других языках такие раз¬
личия имеются в большей степени, что характеризует боль¬
шую обособленность диалектов. То и другое находит свое
объяснение в истории соответствующих народов.
Характер диалектных различий по отношению к разным
структурным элементам языка и в разных языках принимает
весьма многообразные формы. Наиболее типичные среди них:
а) В области фонетической системы — различия в составе
фонем и различия в их разновидностях в зависимости от зако¬
номерностей их употребления; различия в качестве отдель¬
ных фонем, употребляющихся в разных диалектах в одних и
тех же словах и морфемах (типа г и у в русском языке; ж и], Һ
и с в бурятском языке; конвергенция звуков переднего ряда о,
у в одних диалектах и отсутствие ее в других диалектах того
же бурятского языка); различия в звуковом оформлении от¬
дельных слов в их отношении к фонетической системе.
б) В области грамматического строя различия в некоторых
языках касаются до известной степени самого состава грамма¬
тических категорий, в других языках, видимо, в большей их
части, состав грамматических категорий является единым для
всего языка (часто в значительной мере единым даже для груп¬
пы близкородственных языков), а различия касаются лишь раз¬
ного их звукового выражения. Различия в звуковом выражении
одних и тех же грамматических категорий и форм в одних слу¬
чаях объясняются разной фонетической эволюцией в прошлом
тождественных морфем, в других — представляют собой с дав¬
них пор разные морфемы, возникшие в результате различных
грамматических процессов, не одинаковых в разных диалектах.
18
Весьма важен учет характера морфологических и синтак¬
сических диалектных различий в их соотношениях.
в) В области словарного состава необходимо отметить прежде
всего диалектные различия, касающиеся основного словарно¬
го фонда. По своему характеру диалектные различия в облас¬
ти лексики могут быть непротивопоставленными и противо¬
поставленными: первые имеют место при наличии в данном
диалекте слова, отсутствующего в других диалектах, ввиду от¬
сутствия у носителей последних соответствующего предмета
или понятия (т.е. объясняются различиями в материальной и
духовной культуре, в географических условиях и т.д.): вторые
представляют собой разные названия одного и того же пред¬
мета, понятия (синонимы). Кроме лексических диалектных
различий, следует учитывать также семантические — пред¬
ставленные но диалектам разные значения одного и того же
слова или разные слова, выраженные одним и тем же звуко¬
вым комплексом.
Диалектные различия в пределах каждого отдельного язы¬
ка характеризуется определенным своеобразием,— связанным
со своеобразием истории носителей данного языка и, в част¬
ности, с тем, насколько значительными были периоды отно¬
сительно самостоятельного существования носителей тех или
иных диалектов. Исторические предпосылки определяют то,
что диалекты одних языков отличаются друг от друга весьма
значительно, причем различия касаются всех сторон языка, в
том числе грамматического строя и основного словарного фон¬
да. Диалекты других языков характеризуются значительной
близостью друг с другом, единством их грамматического строя
и основного словарного фонда»2.
Хәҙер юғарыла, телдәге диалекттәрҙе билдәләүгә ҡарата
әйтелгән принциптәрҙән сығып, бапгкорт теленең диалект-
тәрен билдәләүҙә ниндәй билгеләр өҫтөнлөк итәләр тигән
мәсьәләгә киләйек.
2 Институт языкознания АН СССР. Совещание по вопросам описа¬
тельной грамматики, лексикографии и диалектологии, тезисы докладов,
из-во АН СССР, Москва, 1953, 28—29-сы б.
19
Бында беҙ югарыла килтерелгән тезистәр өҙөмтәһендәге
бер мөһим моменткә иптәштәрҙең иғтибарын йүнәлдерәбеҙ.
Унда диалекттең төп һүҙлек фонды һәм грамматика төҙөлөшө
тураһында һүҙ барғанда былай тип әйтелә:
«Диалекты некоторых языков очень мало различаются в
этих решающих элементах структуры языка (т.е. в граммати¬
ческом строе, основном словарном фонде. — Т.Б.) являющих¬
ся основой языка, сущностью его специфики. В других языках
такие различия имеются в большей степени, что характеризует
большую обособленность диалектов. То и другое находит свое
объяснение в истории соответственных народов».
Бында башҡорт теле диалекттәрен билдәләүгә бик мөһим
асҡыс бар. Әгәр беҙ башҡорт халҡының тарихенә күҙ һалһаҡ,
ул беҙгә башҡорт теле диалекттәре вәкилдәренең, билдәле
тарихи сәбәптәр арҡаһында, күп быуаттар һуҙымында, айы¬
рым-айырым йәшәүгә йәки башҡа халҡтар йоғонтоһонда бу¬
лырға мәжбүр булғандарын күрәбеҙ. (Был хәл тарихтә билдә¬
ле. Бында ута туҡталыуҙың кәрәге юҡ. Көнбайыш диалекге
вәкилдәренең тарихенә беҙ алда, материалдың «Был район¬
дарҙағы башҡорттар һәм уларҙың диалекте» тигән бүлегендә
туҡталабыҙ). Шуның өсөн, башҡорт теле диалекттәренең үҙен¬
сәлектәрендә грамматика төҙөлөшөнөң морфология өлөшө
менән төп һүҙлек фонды ҙур урынды тоталар.
Икенсе төрлө әйткәндә, башҡорт телендәге өс диалектте
бер-беренән айыра торған үҙсәнлек булып, фонетика менән
тығыҙ бәйләнештә булған морфология ята. Унан ҡала һәр бер
диалекттең төп һүҙлек фондында байтаҡ айырмалар табыла.
Инде синтаксискә килгәндә, ул диалекттәрҙе бер-беренән
айырыуҙа ҙур урын тотмай. Ул диалектгәрҙә берҙәйерәк. Беҙ
быны был урында миҫалдар менән раҫлап тормайбыҙ. Сөнки
алда бирелгән тел материалдары быны тулыһы менән раҫлай¬
ҙар.
Башҡорт теленең фонетика өлөшө диалекттәрҙе билдәләүҙә
ике урынды тота. Уның бер өлөшө морфология менән бәйлә¬
нештә диалекттәрҙе билдәләй. Икенсе олөшө һөйләштәрҙе
барлыҡҡа килтерә.
Морфология менән бәйләнештә булған өндәр тамыр менән
нигеҙ һүҙҙәрҙең аҙағында һәм ялғауҙарҙың башыңда киләләр
20
(күплек, килеш һ.б. ялғауҙарҙың төрлө диалекттә төрлөсә ки¬
леүен күҙ алдына килтерегеҙ). Морфология менән
бәйләнмәгән, һөйләшгәрҙе барлыҡҡа килтерә торган өндәр
һүҙҙәрҙең башында һәм уртаһында, ялғауҙарҙың аҙағында
киләләр. Был урындарҙа килгән өндәр диалекттәрҙең төп
һүҙлек фондтарындагы һүҙҙәрҙе бер-беренән айырыуға хеҙмәт
итәләр, мәҫәлән, һыйыр-ҫыйыр-сыйыр; туҡһан-туҡҫан-туҡ-
сан; шыршы-сыршы, чыршы; һәҙөп-һиҙәп; сәскә— сискә;
өйрәнеү-үрәнеү; һорау-һурау; булмаһ-булмаҫ-булмас, килмәһ-
килмәҫ-килмәс һ.б.
21
ЭКСПЕДИЦИЯҒА ӘҘЕРЛӘНЕҮ ОСОРОНДА
ФАЙҘАЛАНЫЛҒАН ӘҘӘБИӘТ ҺӘМ МАТЕРИАЛДАР
Экспедицияға әҙерләнеү осоронда уға ҡатнашасаҡ кешеләр
әҫәрҙәр һәм ҡулъяҙма материалдар менән тейешенсә таныш¬
тылар, үҙ-ара фекер алыштылар һәм уларҙан алынған
күрһәтмәләр, методтар менән эш күрҙеләр.
1. Проф. Р.И. Аванесов. Очерки русской диалектологии,
часть I, учебное пособие для вузов, Учпедгиз, Москва, 1949.
2. Проф. А.С. Чикобава. Введение в языкознания, часть I,
учебное пособие, Учпедгиз, Москва, 1952.
3. Проф. П.Я. Черных. Русская диалектология, учебное
пособие, Учпедгиз, Москва, 1952.
4. В.С. Расторгуева. Очерки по таджикской диалектоло¬
гии, вып. I, Из-во АН СССР, Москва, 1952.
5. Р.А. Будагов. Очерки по языкознанию, Изд-во АН СССР,
Москва, 1953.
6. Проф. П.С. Кузнецов. Русская диалектология, учебное
пособие, Учпедгиз, Москва, 1954.
7. Институт языкознания АН СССР. Совещание по вопро¬
сам описательной грамматики, лексикографии и диалектоло¬
гии, тезисы докладов, Изд-во АН СССР, Москва, 1953.
8. Миәкә һәм Илеш районы башҡорттары теле, ҡулъяҙма,
1931 йылғы экспедиция материалы.
9. Яңауыл һәм Тәтешле районы башҡорттары теле, ҡулъ¬
яҙма, 1933 йылғы экспедиция материалы.
10. Туймазы һәм Ҡандра районы башҡорттары теле, ҡулъ¬
яҙма, 1933 йылғы экспедиция материалы.
11. Ҡариҙел һәм Асҡын районы башҡорттары теле, ҡулъ¬
яҙма, 1934 йылғы экспедиция материалы.
22
12. Нуриман һәм Оло Тәләк районы башҡорттары теле,
ҡулъяҙма, 1934 йылгы экспедиция материалы.
13. Учалы районы типтәрҙәре теле, ҡулъяҙма, 1933 йылгы
экспедиция материалы.
14. һөйләү телен өйрәнеү өсөн инструкция, ҡулъяҙма.
15. Көнбайыш диалектен өйрәнеү методтарына ҡарата,
ҡулъяҙма.
16. Т.Г. Баишев. Башкирские диалекты в их отношении к
литературному языку, ҡулъяҙма.
23
1931, 1933, 1934 ЙЫЛДАРҘАҒЫ ЭКСПЕДИЦИЯЛАР
МАРШРУТЫ
Көнбайыш диалект быға тиклем ни дәрәжәлә өйрәнеле-
үен күҙ алдына килтереү өсөн, бынан элекке йылдарҙа ойош¬
торолған экспедицияларҙың маршрутын биреүҙе һәм уларҙы
картала сағылдырыуҙы тейеш таптыҡ. Был маршруттар менән
танышҡандан һуң ҡайһы йылдарҙа ҡайһы райондарҙағы ҡайһы
ауылдарҙың һөйләү теле өйрәнелгәне күҙ алдына килеп баҫа¬
саҡ. Шуның менән бергә был маршруттар алдағы йылдарҙа
көнбайыш диалектен өйрәнеү эштәрен планлаштырыуға һәм
яңы маршруттар төҙөүгә ярҙам итәсәктәр.
1931—1934 йылдарҙағы экспедициялар Көнбайыш диалек¬
тен өйрәнгән саҡта Башҡортостан 48 районға бүленгәйне.
Тимәк, ул саҡтагы райондарҙың территорияһы ҙур ине. Аҙаҡ¬
тан райондар һаны 63-кә еткерелгәс, элекке районлаштырыу-
ҙа бер районда булған ауылдар икенсе райондар территория¬
һына сығып киттеләр һәм хәҙерге көндө шул хәлдәрендә үҙ
райондарына ҡарайҙар.
Беҙ элекке экспедицияларҙың маршруттарын Башҡортос¬
тандың 1953 йылгы картаһы нигеҙендә бирәбеҙ. Элекке экс¬
педициялар ул саҡтагы райондарға ҡараған ниндәй ауылдарҙа
булһалар, беҙ шуларҙың бөтәһен дә 1953 йылгы картала бирә¬
беҙ. Хәҙерге районлаштырыу буйынса ниндәй ауылдар ҡайһы
районға ҡарауҙары күренеп тора.
Элекке һәм быйылғы экспедициялар телдәрен өйрәнгән
ауылдарҙағы халҡтың милләт яғын күрһәтәбеҙ. Мәғлүмәтте
1926 йылда Башҡортостан хөкүмәте тарафынан баҫып сыға¬
рылған «Список населенных пунктов БАССР» исемле бе¬
лешмәгә таянып бирәбеҙ.
24
1931 йыдца Ҡырғыҙ-Миәкә районына сыгарылган
экспедиция маршруты
Ауыл исемдәре
Халыҡтың
милләте
Хәҙер ҡайһы
районга ҡарай
башҡортса
русса
(1953 йыл.
карта буйынса)
1-се маршрут
1. Ҡырғыҙ-
Миәкә
Киргиз-Мияки
татар-типтәр
Миәкә
районына
2. Миәкә Баш
Миякибашево
(яңы
башҡорттар)
3. Әнәс
Анясово
(яңы башҡорт.)
-«-
4. Өршәк-баш
Ҡарамалы
Ушак-Баш-
Карамалы
-«-
5. Ҡарнай
Карнай
башҡорт
Стәрлебаш
районына
6. Айыт
Аитово
Миәкә районына
7. Мырҙағол
(картала юҡ)
Әлшәй
районына
8. Ғәлиәскәр
<-«-)
-«-
?
9. Уразмәт
Уразметово
Татар-типтәр
Әлшәй
районына
10. Юғары
Әптерахман
В.-Абдрахманово
башҡорт
2-се ма
ршруг
11. Ҡырғыҙ-
Миәкә
Киргиз-Мияки
татар-рус
Миәкә
районына
12. Богдан
Богданово
башҡорт
13. Тамьян-
Таймаҫ
Тамьян-
Таймасово
-«-
-«-
14. Ҡолтай-
Ҡаран
Култай-
Караново
-«-
-«-
15. Аҙнай
Азнаево
Бишбүләк
районына
16. Туҡһанбай
Туксанбаево
-«-
17. Сафар
(Ҫапар)
Сафарово
-«-
Миәкә
районына
18. Йөнөбей-
Урсай
Енебей-
Урсаево
-«-
19. Көнебәк
Каныбеково
татар
Миәкә
районына
25
3-сө маршрут
20. Ҡырғыҙ-
Миәкә
Киргиз-Мияки
татар-типтәр
Миәкә
районына
21. Биккул
Биккулово
башҡорт
22. Илсеғол
Ильчегулово
-«-
23. Себенле
Чибинли
(Чебенли)
-«-
Әлшәй
районына
24. Әүрез
Аврюзово
татар-типтәр
Сураҡай
Чуракаево
башҡорт
-«-
1933 йылда Туймазы районына сығарылған экспедиция
маршруты
Ауыл исемдәре
Халҡтың
милләте
Хәҙер ҡайһы
районға ҡарай
башҡортса
русса
1-се маршрут
1. Туймазы
Туймазы
татар-рус
2. Иҫке
Туймазы
Старо-Туймаза
башҡорт
Туймазы
районына
3. Юғары Заит
Верхне-Заитово
4. Мулла
ауылы
Муллино
бапгкорт-
типтәр
-«-
5. Төркмән
Туркменово
типтәр
-«-
6. Япрыҡ
Япрыково
бапгкорт-
типтәр
-«-
2-се маршрут
7. Туймазы
Туймазы
татар-типтәр
8. Сөбханғол
Субханкулово
башҡорт
Туймазы
районына
9. Ҡандра
Әмин
Кандры
типтәр
Ҡандра
районына
10. Иҫк&
Ҡандра
Старо-Кандры
башҡорт-
типтәр
-«-
11. Ярмөхәмәт
(картала юҡ)
типтәр
12. Сәйрән
Сайраново
бапгкорт-
типтәр
-«-
26
13. Яңы
Арысланбәк
(картала юҡ)
башҡорт
14. Иҫке
Арысланбәк
-«-
татар-типтәр
-«-
15. Ҡаҙаҡлар
Ҡобауы
Казакларкубово
башҡорт
Бүздәк
районына
16.
Соҡаҙытамаҡ
Чукадытамак
-«-
Ҡандра
районына
17. Балтай
Балтаево
башҡорт-
типтәр
-«-
18. Хандра
Ҡотой
Кандры-Кутуй
башҡорт
-«-
19. Ҡандра күл
Кандры-Куль
-«-
-«-
20. Мостафа
(картала юҡ)
башҡорт-
типтәр
-«-
21. Туймазы
Туймазы
татар, рус
Туймазы
районына
3-сө маршрут
22. Туймазы
Туймазы
татар, рус
23. Атнағол
Аднагулово
башҡорт
Туймазы
районына
24. Түбәнге
Сәрҙек
Нижне-сардык
-«-
Ҡандра
районына
25. Югаргы
Сәрҙек
Верхне-Сардык
типтәр
-«-
26. Базгый
Базгиево
татар-сыуаш
Шаран
районына
27. Йомаҙыбаш
Юмадыбаш
башҡорт
-«-
28. Салмалы
Чалмалы
типтәр
29. Ҙөрмөн
Дурменево
башҡорт-татар
-«-
30. Төмәнәк
Тюменяк
типтәр
Туймазы
районына
31. Туймазы
27
1933 йылда Яңауыл районына сығарылған экспедиция
маршруты
Ауыл исемдәре
Халҡтың
милләте
Хәҙер ҡайһы
районға ҡарай
Башҡортса
Русса
(1953 йылгы
карта буйынса)
1-се ма1
ршрут
1. Яңауыл
Янаул
башҡорт
2. Әсәүҙебаш
Асавдыбашево
-«-
Яңауыл
районына
3. Яңы Алдар
Новоалдарово
-«-
-«-
4. Ямаҙы
Ямады
-«-
-«-
5. Мәсәғүт
Месягутово
-«-
-«-
6. Шүлгән
Шульганово
-«-
Тәтешле
районына
7. Гәрәбаш
Гарибашево
типтәр
-«-
8. Юғарғьт-
Ҡоҙаш
Верхне-
Кудашево
башҡорт
-«-
9. Яңы Ҡайпан
Ново-Кайпан
-«-
-«-
10. Иҫке
Ҡайпан
Старо-
Кайпаново
11. Аҡ Сәит
Аксаитово
-«-
-«-
12. Йософ
Юсупово
-«-
-«-
13. Сарышты-
баш
Сарышты-Баш
-«-
14. Сандугач
Сандугач
-«-
Яңауыл
районына
15. Яңауыл
2-се маршрут
16. Яңауыл
17. Татар Ураҙы
Тат. Урады
башҡорт
Яңауыл
районына
18. Вәрәшбаш
Варяшбашево
-«-
-«-
19. Ваяҙы
Вояды
-«-
-«-
20. Яңауыл
28
1934 йылда Ҡариҙел районына сығарылған экспедиция
маршруты
Ауыл исемдәре
Халҡтың
милләте
Хәҙер ҡайһы
районға ҡарай
Башҡортса
Русса
(1953 йылғы
карта буйынса)
1-се маршрут
1. Ҡариҙел
Каридель
башҡорт, рус
2. Иҫке Бағазы
Старо-Багазы
башҡорт
Ҡариҙел
районына
3. Уразбахты
Уразбахты
Асҡын
районына
4. Болмозо
(картала юҡ)
Ҡариҙел
районына
5. Муллаҡай
Муллакаево
-«-
Асҡын
районына
6. Солтанбәк
Султанбеково
-«-
-«-
7. Сураш
Чурашево
8. Көмөшәҙе
Камашады
-«-
9. Үршәҙе
Уршады
10. Гөмбә
Гумбино
11. Ҡашҡа
Кашкино
12. Әмир
Амир
-«-
13. Сөйөш
(картала юҡ)
14. Билгеш
-«-
15. Үрмиәз
Урмиязы
башҡорт
-«-
16. Яңы
Күскилде
Ново-
Кучкильдино
-«-
17. Иҫке
Күскилде
Старо-
Кучкильдино
-«-
18. Күбиәз
Кубиязы
-«-
19. Ҡарткиҫәк
Карткисяк
20. Упҡан Күл
Упканкулево
21. Хәлил
(картала юҡ)
Байҡыбаш
районына
22. Яңы
Аҡбүләк
Ново-Акбуляк
-«-
23. Иҫке
Аҡбүләк
Старо-Акбуляк
24. Яҡуп
Якупово
-«-
25. Ҡариҙел
Каридель
29
2-се маршрут
26. Ҡариҙел
Каридель
27. Абдулла
Абдуллино
башҡорт
Ҡариҙел
районына
28. Ҡарыш
йылға
(картала юҡ)
башҡорт, татар
29. Шамрат
Шамратово
башҡорт
-«-
30. Ҡариҙел
Каридель
1934 йылда Нуриман районына сығарылған экспедиция
маршруты
Ауыл исемдәре
Халҡтың
милләте
Хәҙер ҡайһы
районға ҡарай
Башҡортса
Русса
(1953 йылғы
карта буйынса)
1. Ҡыҙыл Яр
Красная Горка
типтәр
2. Башҡорт
Шиҙе
Баш.-Шиды
башҡорт
Нуриман
районына
3. Исай
Старо-Исаево
4. Яңы Күл
Ново-Кулево
-«-
-«-
5. Исрек
Истриково
-«-
-«-
6. Үкәрле
Укарлино
-«-
7. Сураш
(картала юҡ)
-«-
8. Ҡаҙяҡ
Ҡотош
Казяк- Кутуш
-«-
Оло-Тәләк
районына
9. Урта Ҡаҙаяҡ
(Хөснулла)
Средне Казаяк
10. Иҫке Бейәз
(Бөйәҙ)
Старо-Бияз
Нуриман
районына
11. Ҡыҙыл Яр
Красная Горка
30
1954 ЙЫЛҒЫ ЭКСПЕДИЦИЯНЫҢ СОСТАВЫ
Экспедицияға түбәндәге кешеләр ҡатнашты:
1. Баишев Т.Ғ. — етәксе
2. Ҡәюмова У.М. — Институттың кесе гилми сотруднигы
3. Кусимова Т.Х. — Институттың кесе ғилми сотруднигы
4. Биишев Ә. — Мәскәү государство университете студенте
5. Ишбулатов Н. X. — СССР Фәндәр Академияһының
тел ғилеме институты аспиранты
6. Юсупов X. Ғ. — СССР Фәндәр Академияһының
тел ғилеме институты аспиранты
31
ЭКСПЕДИЦИЯНЫҢ МАРШРУТЫ
Экспедицияның халҡ араһында эшләүе 10-сы июндән
9-сы июлгә тиклем дауам итте. Ошо ваҡыт һуҙымында Ас¬
ҡын, Балтач, Борай һәм Яңауыл райондарыңда 37 ауылда
һөйләү телен яҡындан өйрәнеү өсөн барлыгы 158 колхозсы
ылыҡтырылды. Быларҙан башҡа, ауыл йәштәре, мәктәп
уҡыусылары менән бәйләнештә булып, фольклор, этногра¬
фия, гөрөф-гәҙәт, уйын-көлкө, спорт материалдары алды.
һөр бер районда ниндәй ауылдар объект итеп алыныуы
һәм һәр бер ауылда ниндәй колхозсыларҙың һөйләү теле яҡын¬
дан өйрәнелеүе түбәндәге исемлектәрҙә бирелә. Әлбиттә,
йәнле һөйләү телен өйрәнеү ул исемлектәрҙә килтерелгән ке¬
шеләр менән генә сикләнмәне. Тел бит ул кешеләр бар урын¬
да, улар осрашҡан һәр бер ерҙә бер туҡтауһыҙ шишмә булып
ағып тора. Кешеләр бар урында уны туҡтауһыҙ күҙәтеп һәм
теркәп тора. Шунлыҡтан беҙ, тел өйрәнеү өсөн махсус сыҡ¬
ҡан кешеләр булғас, юлда осраған, урамда, клубта, баҡсала,
ҡалала, йыйылышта, уҡыу йортонда, баҙарҙа, һабантуйҙа
(Яңауылда), семьяла һ.б. һөйләшкән кешеләрҙең, урамда уй¬
наған балаларҙың телдәрен күҙәттек һәм кәрәкле һүҙҙәрҙе яҙып
алдыҡ.
32
1954 йылда Башҡортостандыц төньяҡ-көнбайыш райовдарына сығарылған
диалектологик экспедиция булған ауыддар исемлеге
Ауылдар исеме, уларҙьщ халҡы һәм административ яҡтан буйһоношо
1926 йылғы мәғлүмәт буйынса
«Список населенных пунктов Башреспу блики»,
1926 йылғы баҫмаһы
Кантон
-
Бөрө
1
*
1
1
*
1
4
т
1
т
А
Т
1
¥
1
1
*
1
Волос
ть
о
Балак-
чин
1
*
1
1
*
1
Т
1
1
Асҡын
Иҫке
Бал¬
тач
1
*
1
Халҡы
©V
башҡорт
Т
1
*
1
типтәр
1
Т
1
1
1
*
1
Ауылдар
Русса
ОО
Урмиязово
1
§ 1
о о
х и
Ст.-
Кочкильды
Утяшино
Кубиязово
Кигазы
Ст.-
Штанды
(Утягеш)
Ташкурово
Баш¬
ҡортса
г-~
Юрмияз
Яңы
Күскилде
Иҫке
Күскилде
I Үтәш I
1 Кубияз I
£
&
Ыштанды
Ташҡор
хәҙерге мәғлүмәт буйьшса
«Башкирская АССР — Административно-территориальное
деление», 1953 йылғы баҫмаһы
Район
40
Балтач
Ауыл
Совете
ю
Яңы
Күскилде
1
*
1
1
*
1
Кубияз |
| Кубияз |
| Ҡиғазы |
Ыштанды
1
*
1
Халҡы
башҡорт
1
*
1
1
*
1
типтәр 1
Гбашҡорт |
*
Т
4
1
1
Т
Ауылдар
Русса
со
Урмиязы
Н.-
Кочкильдино
Ст-
Кочкильдино
Утяшино 1
Кубиязы 1
Кигазы
Штанды
Староташхур
ово
Башҡортса
сч
Юрмияз
Яңы
Күскилде
Иҫке
Күскилде
I
1 Кубияз
*
Ыштанды
Ташҡор
сч
со
40
ОО
33
1-се таблицаның дауамы
-
1
1
1
1
1
1
Т
1
V
1
А
Т
4
1
1
Т
1
*
1
А
т
1
1
1
*
1
1
1
1
т
о
4
1
1
*
1
Борай
1
1
1
1
1
1
1
1
1
т
Т
1
Т
Ҡалм
ыҡ
А
Т
Яңауыл
А
Т
1
I
о
1
т
типтәр
I
*
т
типтәр
Т
башҡорт
1
й
татар
1
й
Т
типтәр
башҡорт
Т
1
*
1
оо
Г"
Сгаро-
Балтачево
(Кулуй)
Усманово
Бураево
Юмакаево 1
Старый
Кизган
Новый
Кизган
Старо-
Тазларово
Ново-
Тазларово
Калмыково
Старо
Бикметово
Больше
Бадраково
Мало
Бадраково
Янаулово
Бадряш
Кисяк-
Каиново
Иҫке
Балтач
Усман |
Борай |
Йомаҡай
Иҫке
Кизгән
Яңы
Кизгән
Иҫке
Тазлар
Яңы
Тазлар
Ҡалмыҡ
Иҫке
Бикмәт
Оло
Баҙраҡ
Кесе
Баҙраҡ
Яңауыл
Бәҙрәш
Кисәк
Ҡайын
40
Борай
Яңауыл
10
Иҫке
Балтач
Норки н |
>5:
СЗ
а
о
иэ
Йомаҡай
Яңы
Кизгән
1
1
А
Т
Яңы
Тазлар
Иҫке
Бикмәт
1
*
1
Оло
Баҙраҡ
Т
Яңауыл
п.с.
Бәҙрәш
1
1
тГ
1
1
ти птәр |
башҡорт |
1
Т
типтәр
Т
башҡорт
башҡорт
татар
башҡорт
Т
типтәр
башҡорт
1
1
1
1
со
Старо-
Балтачево
| Усманово |
[ Бураево
Юмакаево
Старо-
Кизганово
Ново-
Кизганово
Старо-
Тазларово
Ново-
Тазларово
Калмыково
Старо-
Бикметово
Болыпе-
Бадраково
Мало-
Бадраково
Янаул
Бадряшево
Кисяк-Каин
Иҫке Балтач
Усман |
Борай |
Йомаҡай |
Иҫке Кизгән
Яңы Кизгән
Иҫке Таҙ
Яңы Таз
Ҡалмыҡ
Иҫке Бикмәт
Оло Баҙраҡ
Кесе Баҙраҡ
Яңауыл
Бәҙрәш 1
Кисәк
Ҡайын
—
о
ы
со
40
г-~'
оо
20.
сч
22.
со
сч
24.
34
1-се таблицаның дауамы
-
1
«-
1
1
«-
1
1
❖
1
1
1
1
Т
1
1
1
Т
1
«-
1
1
1
1
1
1
Т
о
1
т
1
1
1
Т
1
Т
1
¥
1
1
*
1
1
1
1
Т
Ҡыҙы
л Яр
1
1
1
1
1
*
1
вотяки
А
Т
| башҡорт |
т
1
Т
1
*
1
1
*
1
1
1
1
Т
1
Т
00
Ваяды,
Ваяда
Тартиково,
(Тыртук)
Вотская
Ошья
(Вотская
Орья)
Варяш |
Варяш-Баш
(Шатун)
Ново-
Артаул
Сандугач
(Сандуга-
чево)
Юссуково
(Юсуково,
Эштияк,
Юсупово)
Ямады
(Юмады)
Масягутово |
Кызыл-Яр
(Красно-
ярово)
Ваяҙы
Туртык
Ушья
Вәрәш |
Вәрәшбаш
Яңы
Уртауыл
о
Юссык
Ямаҙы
Мәсәғүт |
Ҡыҙыл Яр
40
ш
Ваяҙы
1
1
Вәрәш¬
баш
1
Т
1
Т
Яңы
Уртауыл
Әрлән
Әсәуҙебаш
Ямаҙы
| Мәсәғүт '1
1
Т
п-
1
1
1
❖
1
башҡорт,
типтәр,
вотяк
башҡорт
1
1
Т
1
1
1
Т
1
Т
1
т
^1
т
СП
И
Туртик
Вотская
Ошья
1 Варяш I
Варяшбаше-
во
Ново-Уртаул
Сандугач
Юссук
Ямады
| Месягутово 1
Кызыл-Яр
сч
Ваяҙы
Туртыҡ
Ушья
Вәрәш 1
Вәрәшбаш
Яңы Уртауыл
Сандуғач
Юссык
Ямаҙы
I Мәсәғүт
Ҡыҙыл Яр
—
26.
27.
28.
04
30.
со
32.
33.
34.
т
36.
35
1-се таблицаның щаеы
ю 2
3 в
5 ° §
3 8 5
4? а 3.
ф
Ф
О
П>
Ф
36
Боронғо башҡорт теле формаһыңца ҡатьш ҡалған
ҡайһы бер ауыл исемдәре
37
2-се таблицаның аҫаеы
Г"-
Бәләбәй
1
1
1
1
Бөрө
Бәләбәй
1
1
Г
1
1
40
Чукадытамакская
1 Ермекеевская
1
Г
Асяновская
Ермекеевская
Буздякская
1
1
Резяповская
сп
Ново-Суккулово
Янгуз-Каран
Старые Сулли
Суккулово 1
Суккулово
Устюба большая
Устюба малая
Янтуганово
Ҡандра
Йәрмәкәй
1
Г
1
1
Дүртөйлө
Бүздәк
1
1
Илеш
го
Ново-
Суккулово
Янгиз-Каран |
5
1
и
1
о
а
03
н
О
Суккулово
Суккулово 1
Большая
Устюба
Разъезд
Устюба
Янтуганово
гч
Яңы Суҡҡул
Яңгыҙ Ҡаран |
Иҫке Сүлле 1
Суҡҡул
Суҡул
Оло Өстүбә
Бәләкәй Өстүбә
1 Янтуған 1
-
40
Г"-’
оо
Оч
20.
сч
сч
сч
38
3-сө таблица
Ауылдарҙа телдәрен өйрәнеү өсөн объект итеп алынган
колхозсыларҙың исемлеге
№
Фамилияһы, исеме,
атаһының исеме
Йәше
Грамотаһы
Кем булып
эшләй
Аскын районы
Юрмеяз ауылы
1.
Лихин Карам Лихия
улы
75
аҙ грамот.
ағас оҫтаһы
2.
Ханов Мәүләүи
Мөхөмөтхан улы
68
грамоталы
элекке
уҡытыусы
3.
Фәүзетдинов
Сәрүәретдин (Сарбай
ағай)
54
аҙ грамот.
һунарсы
4.
Ғәйнуллин Усман
50
колхозсы
5.
Хәсәнов Сайран Хәсән
улы
69
-«-
пожарник
6.
Зәкиева Маһибәҙәр
(Майбәҙәр тиҙәр)
70
грамоталы
колхозсы
7.
Искәндәрова Фаиза
Сабир ҡыҙы
65
грамотаһыҙ
колхозсы
8.
Әзмөхәметова
Ғәйнисара Ғөбәйҙулла
ҡыҙы
68
-«-
-«-
9.
Хисаметдинова
Шәмсиә
53
-«-
-«-
10.
Сәрүәретдинова
Мөнглимә
25
10 класс
-«-
11.
Ғ изаметдинов
Сафиулла
64
аҙ грамот.
-«-
12.
Ахмерова Тәслимә
Сафиулла ҡыҙы
24
7 класс
-«-
13.
Ахмеров Мәүлетдин
Әхмәди улы
29
7 класс
бухгалтер
14.
Хәкимов Ғәйнелйән
65
аҙ грамот.
балыҡсы
15.
Раянов Абзалитдин
70
грамотаһыҙ
оҫта
16.
Вәлиәхметова Ямал
грамоталы
уҡытыусы
17.
Асанова Рафига
-«-
-«-
18.
Ахметғәлиева
Миңнесара
15
8 класс
уҡыусы
39
Яңы Күскилде ауылы
19.
М инһажетдинов
Фазулла
79
аҙ
грамоталы
колхозсы
20.
Фәйзуллин Ғиндулла
Фәйзулла улы
33
грамоталы
фельдшер
Иҫке Күскилде ауылы
21.
Хөжиев Әхмәтзакир
64
аҙ
грамоталы
колхозсы
Кубеяҙ ауылы
22.
Тауфетдинов
Зәйнетдин
65
аҙ
грамоталы
колхозсы
23.
Юнусов Төхфәтулла
70
грамотаһыҙ
колхозсы
24.
Фәйзерахманов
Лоҡман (дарыу
үләндәре йыйыусы һәм
фельдшер, һуҡыр)
43
грамоталы
колхозсы,
аптекарь
25.
Фаһымова Сайма
39
аҙ
грамоталы
колхозсы
26.
Таһиров Зиннур
67
аҙ
грамоталы
ағас оҫтаһы
27.
Фаһыманов Фәйзелхан
42
аҙ
грамоталы
һунарсы
28.
Хамматов Фәүзетдин
60
грамотаһыҙ
колхозсы
Үтәш ауылы
29.
Хөсәйенова Халидә
28
4 класс
колхозсы
30.
Фәхретдинов
Туҡтамыш
68
грамотаһыҙ
колхозсы
Ҡигазы ауылы
31.
Ғәлимов Мөхәммәтнур
Мөхәммәтғәли улы
65
аҙ
грамоталы
колхозсы
32.
Әпсалихова Мөслимә
Гәрәйхан ҡыҙы
58
аҙ
грамоталы
колхозсы
33.
Зәйнуллин Ахун
57
аҙ
грамоталы
колхозсы,
аптекарь
34.
Сабирьянов Мулланур
13
6 класс
35.
Сабирьянова Тәслимә
40
грамотаһыҙ
колхозсы
36.
Фәхрисламова Бәҙеғо-
лямал Фәхрислам
ҡыҙы
40
40
37.
Баһаүетдинов Сәләхет¬
дин Баһаүетдин улы
66
Борай районы
Йомаҡай ауылы
38.
Мөхәмөдьяров
Рөхимьян
76
агас оҫтаһы
39.
Латипов Сафитдин
78
грамотаһыҙ
колхозсы
40.
Шафиҡов Мөхөммөт-
Хажин Шафиҡ улы
73
аҙ
грамоталы
41.
Ғилажев Яхъя
Ғиләжетдин улы
49
грамоталы
умартасы
42.
Ғилажев Зәки
14
7 класс
уҡыусы
43.
Ғилажева Бибекәй
40
грамотаһыҙ
колхозсы
44.
Шакиров Ниғмөтьян
33
аҙ
грамоталы
45.
Сахаутдинов
Фәүзелкәбир
72
грамотаһыҙ
46.
Суфиянова Ғәйнисарар
Әхмәди ҡыҙы
56
47.
Хәсбиямал әбей
80
колхозсы
48.
Сәлимова Әсмө
50
49.
Талипова Сәкинә
Шәүәли ҡыҙы
42
50.
Хәсәнова Фәүзиә
Хәсөньян ҡыҙы
33
4 класс
51.
Ғиләзева Рәбигә
Ғилазетдин ҡыҙы
(Дүсмәттә тора)
45
грамоталы
52.
Бикмеева Ғәзимә
Ғәбделхаҡ ҡыҙы
70
грамотаһыҙ
53.
Ғәлимханова Зөлхизә
Ғәлихан ҡыҙы
53
54.
Хәжиева Зөлфиә
Мостафа ҡыҙы
44
II. Яңы Кизгән ауылы
55.
Сәүретдинов
Мәүлетдин (инвалид)
45
аҙ
грамоталы
56.
Ғиззәтушшн Исхаҡ
(иҫкесә аҙ белемле)
аҙ
грамоталы
балта
оҫтаһы
57.
Нурисламов Камал
54
грамотаһыҙ
ат көтөүсе
41
58.
Шакиров Закир
60
аҙ
грамоталы
һунарсы
59.
Фәйхерисламов
Фәтхелбаян
74
грамоталы
колхозсы
60.
Ямаев Ғәлим
74
грамотаһыҙ
61.
Нәжметдинов Ғәни
55
аҙ
грамоталы
пожарник
62.
Биккинин Хәбиб
46
-«-
63.
Сафин Рифғәт
17
8 класс
колхозсы
64.
Ғиззәтуллин Фәғил
14
4 класс
65.
Сафин Ришат
13
5 класс
66.
Ғиззәтуллин Исхаҡ
66
аҙ
грамоталы
67.
Ғәрифова Ғәтиә
50
68.
Вәлинурова Тәнзилә
44
69.
Вәлинурова Ралиә
15
8 класс
70.
Шәйхелисламов
Фәтхелбаян
87
грамотаһыҙ
Иҫке Кизгән ауылы
71.
Ямаев Ғәлим
74
грамотаһыҙ
колхозсы
Иҫке Таҙ ауылы
72.
Нуретдинов Бәдретдин
73
грамотаһыҙ
ағас оҫтаһы
73.
Солтанов Вәли
60
аҙ
грамоталы
колхозсы
74.
Нурғәлиев Ахун
55
Яңы Таҙ ауылы
75.
Вәлиев Ситгиҡ | 59
аҙ
грамоталы
балта
оҫтаһы
Иҫке Бикмәт ауылы
76.
Миңнекамал әбей
80
грамотаһыҙ
77.
Мөхәмәтшин Хаматнур
75
грамоталы
колхозсы
78.
Әбдрәхимов
Әбделәлип
84
грамотаһыҙ
(Оло) Баҙраҡ ауылы
79.
Садретдинов
Хажимостафа
72
грамотаһыҙ
колхозсы
42
Яңауыл рак
Ҡарман ауылы (г
юны
ЕСаһарман)
80.
Хәлиуллин Хөббөтдин
Хәлиулла улы
75
грамоталы
умартасы
81.
Әюпов Әхмәтнур Әюп
улы
72
балыҡсы
82.
Әхмөдуллин
Шөйхеразый
Әхмөдулла улы
69
колхозсы
83.
Хисамов Мансур
Хисаметдин улы
85
грамотаһыҙ
84.
Вәлиева Нурисафа
86
85.
Фәхретдинова Разифа
Ғәйса ҡыҙы
26
6 класс
избач-
культурник
86.
Шәфиева Хафаса
Ғ әбсалих ҡыҙы
70
грамотаһыҙ
колхозсы
87.
Хәлиуллина Фәрҙәнә
Шыгайып ҡыҙы
51
аҙ
грамоталы
88.
Ғәрипова Мөғәллимә
'Казиәхмәт ҡыҙы
74
грамотаһыҙ
89.
Хәбибова Фатима
Хәбиб ҡыҙы
57
аҙ
грамоталы
Кисөк-Ҡайын ауылы
90.
Хузиева Мәлхәмә
Шәйхетдин ҡыҙы
78
грамотаһыҙ
колхозсы
91.
Вәлиев Әндәржан
Әхмәтвәли улы
77
92.
Атнағулов Дәүләтхан
Ғимазетдин улы
69
грамоталы
93.
Атнагулов Мөхәмәтхан
Хафиз улы (счетовод
колхоза им. «Сталина»,
корр. газеты «Кызыл
таң»)
46
94.
Вәлиев Кәримжан
Әндәржан улы
22
7 класс
95.
96.
Мөнирова Ғәйниә
Шәйхелислам ҡыҙы
Ибәтуллина Нәғимә
Шәйхелислам ҡыҙы
(Ҡарман-Аҡтауҙа тора)
49
52
грамоталы
грамотаһыҙ
колхозсы-
звеновод
колхозсы
43
98.
Хузиев Хазимөхәмәт
Хузиөхмәт улы
80
грамотаһыҙ
III. Бәҙрәш ауылы
99.
Мөхәмәтшин Фазыл
Мөхәмәтша улы
66
аҙ
грамоталы
колхозсы
100.
Мөьминов Малик
Мөьмин улы
71
грамотаһыҙ
101.
Мөьминова Хөснихаят
Ғәпянар ҡыҙы
66
аҙ
грамоталы
102.
Ғималова Разия
Әүләзетдин ҡыҙы
68
аҙ
грамоталы
IV. Ямаҙы ауылы
103.
Нуриев Закир
75
аҙ
грамоталы
колхозсы
104.
Султанов Ғәлиәхмәт
63
105.
Хөснияров Ғелминур
53
106.
Әхмәдуллин Муллаяр
80
грамотаһыҙ
107.
Ҡазиханова Нәҡиә
грамоталы
уҡытыусы
108.
Шәйдуллина Миннур
68
грамотаһыҙ
колхозсы
109.
Мальтеев Борхан
50
грамоталы
ветфельдшер
110.
Мальтеев Маркс
Борхан улы
16
аҙ
грамоталы
колхозсы
111.
Мәғәсумов Разиф
21
грамоталы
112.
Тавабилов Зәбир
27
-«-
113.
Шәйдуллин Назим
22
аҙ
грамоталы
114.
Кәлимуллин Арслан
27
-«-
115.
Солтанова Ғелмениса
64
грамотаһыҙ
116.
Амидинов Насретдин
73
аҙ
грамоталы
У. Ваяҙы ауылы
117.
Алитдинова Ғәфифә
Ғимади ҡыҙы
40
грамоталы
118.
119.
Шәймәрданов
Әбүбәкер
Нурғәлиев
Мөхәмәтнур
67
46
умартасы
120.
Ситдиков Нази
23
7 класс
121.
Вәлиев Фәттах (элек
һунарсы)
56
грамотаһыҙ
колхозсы
44
122.
Ғ османов Ғ әле
53
аҙ
грамоталы
123.
Ситдиҡов Садиҡ
56
124.
Ғәниев Ғәниғилем
46
125.
Фәттахов Заһит
44
Ҡыҙыл Яр ауылы
126.
Ғәниев Миргәле
84
грамотаһыҙ
колхозсы
127.
Ғәпдрахманов
Хәйбрахман
60
агас оҫтаһы
128.
Гәрәев Фәтхелислам
75
грамоталы
мейес
сығарыусы
129.
Ахраров Рази
17
8 класс
уҡыусы
130.
Сәгитов Мөғәллим
65
аҙ
грамоталы
колхозсы
131.
Хәбибов Әхмөтзариф
57
тимерсе
132.
Хәбибова
42
грамотаһыҙ
колхозсы
Яңы Уртауыл ауылы
133.
Раянов Нурмөхәмәт
70
аҙ
грамоталы
колхозсы
134.
Әмиров Нәрҡит
16
6 класс
135.
Фәсхетдинова Рауза
Ризай ҡыҙы
20
7 класс
136.
Шакиров Садрислам
Шакир улы
72
аҙ
грамоталы
137.
Әхметова Менәүәрә
28
грамоталы
зав.избач
Мәсәгүт ауылы
138.
Сөйәнгулова Ҡәтифә
50
грамотаһыҙ
колхозсы
139.
Фәтхуллин Ғәйнулла
70
аҙ
грамоталы
140.
Вафинова Ғөлжиһан
55
грамотаһыҙ
141.
Ғатауллин Солтан
71
142.
Фәтхуллина Разия
68
Һандугас ауылы
143.
Ғәбделғәзизов Миңне-
ғәли Ғәбделгәзиз
72
грамотаһыҙ
колхозсы
144.
Ғәзизова Вазифа
73
145.
Зарипов Мөхәмәткази
72
грамотаһыҙ
колхозсы
146.
Хәмидуллина Өрхоя
55
147.
Хәлиуллина Мәликә
53
45
Юссуҡ (Өштөйәк) ауылы
148.
Гәрәев Сәлимгәрәй
66
грамотаһыҙ
колхозсы
149.
Ямалов Аҡшаметдин
68
грамоталы
150.
Ямалов Ғималетдин
83
грамотаһыҙ
151.
Нуретдинов Фәхретдин
70
152.
Әхметова Тәржемә
28
7 класс
һатыусы
Ушья ауылы
153.
Көлимуллин Закир
66
грамотаһыҙ
колхозсы
154.
Кәлимуллина
Мөкәрәме
60
155.
Вәлиева Мәфтуха
50
Туртыҡ ауылы
156.
Карманов Ниғмәтдин
79
грамотаһыҙ
колхозсы
Вәрәшбаш ауылы
157.
Вәлиев Ғилмулла
68
аҙ
грамоталы
колхозсы
158.
Хәмидуллин
Мәхәмәдулла
46
25 йәшкә тиклем -
16
25—50 йәштәгеләр —
38
1.
51-60 йәштәгеләр -
28
61—70 йәштәгеләр —
70-тән югары йәштә¬
39
геләр —
37
2.
Ирҙәр -
104
Ҡатын-ҡыҙҙар -
54
Грамоталылар —
45
3.
Аҙ грамоталылар —
51
Грамотаһыҙҙар -
62
Колхозсылар —
128
Хеҙмәткәрҙәр —
5
һөнәрселәр -
9
4.
Уҡыусылар —
10
Уҡытыусылар —
3
Һунарсылар —
3
Балыҡсылар —
2
46
БЫЛ РАЙОНДАРҘАҒЫ БАШҠОРТТАР
ҺӘМ УЛАРҘЫҢ ДИАЛЕКТЕ
Бындағы башҡорттарҙың тарихенә, уларҙың абориген бу¬
лыуҙарына туҡталыуҙың кәрәге юҡ. Сөнки совет тарихселөре
алдында уларҙың кем булыуы һәм уларҙың тарихе билдәлән¬
гән — ул турала ике төрлө фекер һәм бәхәс булыуға инде урын
ҡалмаған. Бында уларҙың һөйләү теле башҡорт теленең бер
диалекте булып әүрелеүҙең тарихи сәбәптәренә генә ҡыҫҡаса
туҡталыуҙы тейешле табабыҙ.
И.В. Сталин ырыуҙар, ҡәбиләләр һәм халҡтар теле тура¬
һында һөйләгәндән һуң: «Тарих был ҡәбиләләрҙең һәм халҡ-
тарҙың телдәре синфи телдәр түгел, ә ҡәбиләләр һәм халҡтар
өсөн уртаҡ һәм улар өсөн аңлайышлы дөйөм халҡ теле булға¬
нын күрһәтә.
Әлбиттә, шуның менән бер рәттән диалекттәр, урындағы
һөйләштәр булған, ләкин ҡәбиләнең йәки халҡтың берҙәм
һәм дөйөм теле уларҙан өҫтөн булған һәм уларҙы үҙенә буй¬
һондорған»1, ти.
Көнбайыш диалектен яҡындан тороп киң рәүештә
өйрәнгәндән һуң уның һис шикһеҙ үҙаллы диалект булыуын,
башҡорт халҡының берҙәм һәм дөйөм теле унан өҫтөн булы¬
уын һәм уны үҙенә буйһондороуын асыҡ күрен була. Был ди¬
алекттең фонетикаһында, морфологияһында, грамматик
төҙөлөшөндә һәм лексикаһында башҡорт теле спецификаһы¬
на хас булған формалар күп табылалар. Был формалар би¬
герәк тә диалекттең төп һүҙлек фондында һәм грамматика
төҙөлөшөндә ныҡ һаҡланғандар. Был хәл И.В. Сталин учени¬
еһы менән раҫлана. Ул былай ти:
«Урындағы («территориаль») диалекттәр, киреһенсә, халҡ
массаларын хеҙмәтләндерәләр һәм уларҙың үҙҙәренең грам¬
1 Сталин И.В. Марксизм һөм тел ғилеме мәсьәләләре, Өфе, Башгосиз-
дат, 1952, 13-сө б.
47
матика төҙөлөшө һәм төп һүҙлек фонды була. Шуга күрә,
урындағы ҡайһы бер диалекттәрҙең милләт барлыҡҡа килеү
процесендә милли телдәргә нигеҙ булып, үҙаллы милли телгә
әүерелеүе мөмкин»2.
Бында И.В. Сталин территориаль диалектте билдәләүҙә
төп һүҙлек фондын һәм грамматика төҙөлөшөн күрһәтә. Әгәр
беҙ И.В. Сталин учениеһе нигеҙендә грамматика төҙөлөшө
морфология менән синтаксисте эсенә ала тип әйтһәк, ул саҡ¬
та диалектте билдәләүҙә өс фактор — төп һүҙлек фонды, мор¬
фология һәм синтаксис табылырга тейеш була. Бына ошо өс
фактор конбайыш диалекттә тулыһы менән табыла. Әгәр ошо
өс факторҙың береһе табылмаһа, ул, әлбиттә, башҡорт теле
диалекте була алмаҫ ине.
Ләкин был диалект вәкилдәре бик күп быуаттар һуҙымын¬
да, күпселектә, татар халҡы менән аралашып йәшәүҙәре ар¬
ҡаһында, уларҙың диалекге татар теле йоғонтоһона бирелгән
һәм һәр ике телдең үҙсәнлектәрен эсенә алган диалект булып
йәшәп килгән һәм йәшәй. Уның төп һүҙлек фонды, һәр ике
телдең бер-беренә йоғонтоһо арҡаһында, татар теленең ҡайһы
бер үҙсәнлектәрен эсенә алыу менән бергә башҡорт теле
үҙсәнлеген ныҡ һаҡлаған. Шуның өҫтөнә диалекттең үҙенә
хас булған һүҙҙәр һәм терминдәр менән үҙен башҡа диа-
лекттәрҙән һәм татар теленән айырып тора.
Шулай уҡ был диалекттең үҙенә хас булган, уны Көнсы¬
ғыш һәм Көньяҡ диалекттәрҙән, шулай уҡ татар теленән ай¬
ырып тора торган күп кенә тотороҡло һәм берҙәм морфоло¬
гияһы һәм грамматика төҙөлөшө бар.
«Тарих телдең ныҡ тотороҡлоғон һәм көсләп ассимиляци-
ялауға бик ныҡ ҡаршы тороуын күрһәтә». «Телдең тотороҡ¬
лолоғо уның грамматика төҙөлөшөнөң һәм төп һүҙлек фон¬
дының тотороҡло булыуынан килә»3.
Был диалекттең ошо өс үҙсәнлектәре алда бирелгән тел
материалдарында сағылдырыласаҡ.
2 Сталин И.В. Марксизм һөм тел гилеме мәсьәләләре, Өфө, Башго-
сиздат, 1952, 45-се б.
3 Сталин И.В. Марксизм һәм тел гилеме мәсьәләләре, Өфө, Башгосиз-
дат, 1952, 27-се б.
48
Мин үҙемдең элекке хеҙмәттәремдә һәм бында көнбайыш
диалект башҡорт теленең үҙсәнлектәрен һаҡлау менән бергә
татар теленең дә үҙсәнлектәрен эсенә алган тием. Йәгни уның
үҙаллы диалект булып әүерелеүендә һөр ике телдең бер-бе-
ренә йоғонто яһауы йәки ҡушылыуы билдәле дәрәжәлә роль
уйнаған тип раҫлай киләм. Ләкин мин был раҫлауымды быға
тиклем көслө дәлилдәр менән иҫбатлауҙы кәрәк тапманым.
Сөнки тел факттары үҙҙәре әйтеп торалар, иҫбатлауҙы һора¬
майҙар ине. Шулай булһа ла ҡайһы бер иптәштәр минең был
раҫлауым И.В. Сталин учениеһенә ҡаршы килә, сөнки ул ике
тел бергә ҡушылышҡанда (скрещивание булғанда) өсөнсө тел
барлыҡҡа килмәй, бәлки ике телдең береһе еңеүсе булып сыға,
икенсеһе юғала, тип әйтә тиҙәр. Шуға ҡарағанда төньяҡ-
көнбайыш райондарҙа йәшәгән башҡорттар теле башҡорт теле
диалекте булмаҫҡа, бәлки татар теле тарафынан еңелгән бер
тел булырға тейеш, тиҙәр. Бындай фекерҙе, әлбиттә, көнба¬
йыш диалектен өйрәнмәгән, уның менән таныш булмаған ке¬
шеләр генә әйтә алырҙар.
Төньяҡ-көнбайыш райондарҙа йәшәүсе башҡорттар телен
яҡындан тороп өйрәнгән ҡайһы бер рус лингвистәре бынан
40—50 йыл элек уларҙың һөйләү телендә һөр ике телдең —
башҡорт һәм татар телдәренең үҙсәнлектәре табылыуын
әйттеләр. Мәҫәлән, В.И. Филоненко 1913 йылда, «Вестник
Оренбургского Округа» исемле журналдың 6 номерендә: «Пермь
башҡорттары (йәғни хәҙерге Яңауыл районында һәм Молотов
әлкәһендә йәшәй торған башҡорттар — Т.Б.) айырым наречи-
елә (диалекттә — Т.Б.) һөйләшәләр, ул ике телдең, башҡорт
һәм татар телдәренең ҡушылыуынан (смешение арҡаһында —
Т.Б.) барлыҡҡа килгән һәм унда һәр ике телдең һыҙаттары
(черталары) бар» тине. Шул уҡ башҡорттарҙың хәҙерге көндәге
телен тикшереү В.И. Филоленконың ошо һүҙҙәрен дөрөҫләй.
Хәҙерге совет лингвистәре лә аралашҡан йәки ҡушылған (сме¬
шение булған) телдәрҙең барлығын таныйҙар. Быны раҫлау
өсөн проф. Л.И. Жирковтың «Лингвистик һүҙлеген» күрһәтергә
мөмкин.
Мәсьәләне тулыраҡ төшөнөү өсөн И.В. Сталиндың «Мар¬
ксизм һәм тел ғилеме мәсьәләләре» исемле хеҙмәтенә мөрәжә¬
ғәт итәйек. Ул үҙенең хеҙмәтендә ике термин — ассимиляция
49
һәм ҡушылышыу (скрещивание) терминдәрен ҡуллана.
И.В. Сталин телдәрҙең бик ныҡ тотороҡло булыуын, көсләп
ассимиляцияға ныҡ ҡаршы тороуын әйткәндән һуң былай ти:
«Төрөк ассимиляторҙары Балҡан халҡтарының телдәрен
зәғифләндерергә, емерергә һәм юҡ итергә йөҙ йылдар буйы¬
на тырышып ҡарағандар. Был осор эсендә Балҡан телдәре¬
нең һүҙлек составы серьез үҙгәрештәргә осраған, байтаҡ ҡына
төрөк һүҙҙәре һәм әйтелештәре үҙләштерелгән, «ҡушылыш-
тар» ҙа, «айырылыштар» ҙа булган, ләкин Балҡар телдәре би¬
решмәгәндәр һәм иҫән ҡалғандар. Ни өсөн? Сөнки был тел¬
дәрҙең грамматика төҙөлөшө һәм төп һүҙлек фонды нигеҙҙә
һаҡланып ҡала килгән»4.
Бында И.В. Сталин бер системалағы тел (төрөк теле) вәкил¬
дәренең икенсе системалағы телдәрҙе (Балҡан халҡы телдә¬
рен) көсләп ассимиляциялау тураһында әйтә. Әлбиттә, бер
системалағы телдең икенсе системалағы тел тарафынан көсләп
ассимиляциялауга ҡаршы тороуы бик көслө булырға, би¬
решмәҫкә һәм үҙенең төп һүҙлек фонды менән грамматика
төҙөлошон һаҡлап ҡалырға тейешлеге бик тәбиғи.
И.В. Сталин икенсе урында ике телдең ҡушылышы тура¬
һында һүҙ алып бара һәм ике тел ҡушылышҡанда өсөнсө тел
килеп сыҡмай, бәлки «...ҡушылышҡан ваҡытта телдәрҙең бе¬
реһе ғәҙәттә еңеүсе булып сыға, үҙенең грамматика төҙөлөшөн
һаҡлап ҡала, үҙенең төп һүҙлек фондын һаҡлап ҡала һәм үҙ
үҫешенең эске закондары буйынса үҫеүендә дауам итә, ә икенсе
тел аҡрынлап үҙенең сифатын югалта һәм аҡрынлап барып
йәшәүҙән туҡтай»5 — ти.
И.В. Сталин телдәрҙең ҡушылышҡан ваҡытында бер тел¬
дең еңеүсе булып сыгыуына миҫал итеп рус телен ала һәм
былай ти: «Мәҫәлән, рус теле менән шулай булды, тарихи
үҫеш барышында уның менән башҡа күп кенә халҡтарҙың
телдәре ҡушылышты һәм ул һәр ваҡыт еңеп сыға килде.
Әлбиттә, рус теленең һүҙлек составы шул уҡ ваҡытта баш¬
ҡа телдәрҙең һүҙлек составы иҫәбенә тулыланды, ләкин был
4 Сталин И.В. Марксизм һәм тел ғилеме мәсьәләләре, Өфө, Башгосиз-
дат, 1952, 27-28-се б.
5 Шунда уҡ, 31-се б.
50
рус телен көсһөҙләндермәне генә түгел, ә киреһенсә, уны бай¬
ыҡтырҙы һәм көсәйтте»6.
Был урында беҙгә көсләп ассимиляциялау менән телдәр¬
ҙең ҡушылышыуы араһында ҙур айырма барлыгын төшөнөргә
кәрәк.
Бер телде көсләп ассимиляциялаганда, халҡгың бер-бере
менән аралашыуынан башҡа, общественный урындарҙа, суд¬
та, йыйылыштарҙа ул телдә һөйләшеүҙән тыялар, ул телдә
мәктәптәрҙә уҡытыуҙан, газеталар сығарыуҙан, китаптар ба¬
ҫыуҙан тыялар. Төрөктәр Балҡан халҡтары телдәренә ҡарата
нәҡ шундай саралар күргәндәр. Инде телдәрҙең ҡушылышы¬
уы на килгәндә, бында ундай көсләү булмай йәки йомшаҡ була,
телдәрҙең ҡушылышыуы, ғәҙәттә, халҡтарҙың аралашып,
ҡушылып йәшәүҙәре арҡаһында ихтыяри рәүештә була.
Әгәр беҙ рус халҡының тарихенә күҙ һалһаҡ, улар күпсе¬
лектә славян халҡтары, инглиз-саксон һәм төрки халҡтар менән
аралашып йәшәгәндәр һәм ихтыяри рәүештә уларҙың телдәре
йоғонтоһонда булғандар. Әгәр беҙ рус теленә лингвист күҙле¬
генән ҡараһаҡ, ысынлап та, уның төп һүҙлек составы һәм грам¬
матика төҙөлөшө һаҡланғанын, ләкин уның һүҙлек фондына
һәм һүҙлек составына югарыла әйтелгән халҡтар теленән бик
күп һүҙҙәр һәм терминдәр инеп урынлашҡанын асыҡ күрәбеҙ.
Әгәр беҙ башҡорт һәм татар халҡтарының тарихенә күҙ
һалһаҡ, улар рус, украин кеүек славян халҡтары менән, сыу¬
аш, мари, удмурт кеүек фин-угор халҡтары менән, ҡаҙаҡ,
ҡырғыҙ, төркмән, Себер татарҙары кеүек төрки халҡтар менән
күптән бирле аралашып йәшәп килгәндәрен һәм уларҙың тел¬
дәренән байтаҡ һүҙҙәр һәм терминдәр алғандарын күрәбеҙ.
Ләкин улар үҙ телдәренең төп һүҙлек фондын һәм граммати¬
ка төҙөлөшөн һаҡлағандар.
Хәҙер беҙ башҡорт һәм татар халҡтарының күп быуаттар
һуҙымында аралашып йәшәүенә һәм телдәрҙең ҡушылышыу
мәсьәләһенә киләйек.
Быны тулыраҡ асыҡлау өсөн башта беҙ Башҡортостандың
төньяҡ-көнбайыш райондарында йәшәгән һәм үҙҙәренә айы-
6 Сталин И.В. Марксизм һәм гел ғилеме мәсьәләләре, Өфө, Башгосиз-
дат, 1952, 32-се б.
51
рым диалектте һөйләшә торган башҡорттарҙың тарихенә
ҡыҫҡаса күҙ һалып ҡарайыҡ.
Тарих башҡорт халҡының бойондороҡһоҙ, үҙаллы ханлыҡ
йәки батшалыҡ булып йәшәүен әйтмәй. Уның ул йәки был
күрше халҡка, батшалыҡҡа буйһоноп йәшәүен әйтә.
Тарихтә билдәле булыуынса, хәҙерге Татарстан территори¬
яһында, Волга буйында, беҙҙең эраның VIII быуатында Болғар
ханлығы барлыҡҡа килә. Ул ханлыҡ XIV быуатҡа тиклем йәшәй.
Башҡорт халҡы, бигерәк тә уның көнбайыш өлөшө, ошо алты
быуат һуҙымында Болғар ханлығы бойондороғонда йәшәй, уға
яһаҡ түләй. Әлбиттә, ултыраҡ тормошта, ҡалаларҙа йәшәгән,
һәр төрлө һөнәр-кәсепкә эйә булған болгар халҡы, ярым күсмә
тормошта йәшәгән башҡорттарға ҡараганда, экономикала һәм
культурала алда булғандар, һәм шуның өсөн уларҙың башҡорт¬
тарға тәьҫире, йоғонтоһо көслө булған. Был тәьҫир башҡорт¬
тарҙың, бигерәк тә көнбайышта болғар халҡына күрше йәшәгән
башҡорттарҙың, һөйләү телендә лә булмай ҡалмаған.
XIV быуатта татар-монгол ғәскәрҙәре тарафынан Болғар
ханлығы емерелгәс, уның урынында Ҡазан ханлығы, Әстер-
ханда Нугай ханлығы, Уралдың көнсығышында Себер хан¬
лығы барлыҡҡа килә. Ошо өс ханлыҡ Башҡортостанды өскә
бүлеп алалар: төньяҡ-көнбайыш өлөшө Ҡазан ханлығына,
көньяҡ өлөшө Нугай ханлығына, ә төньяҡ-көнсыгыш өлөшө
Себер ханлығына ҡарай. Тимәк, Башҡортостандың төньяҡ-
көнбайыш өлөшөндә йәшәгән башҡорттар, элеккесә, болг-
ар-татар халҡы тәьҫирендә йәшәүҙә ҡала. Был хәл XVI быу¬
аттың һуңғы яртыһында Ҡазан ханлығы Россия батшалыгы
тарафынан бөтөрөлгәнгә һәм башҡорттар Россияға бөтөнләйгә
ҡушылғанға тиклем һуҙыла. Шулай итеп, Башҡортостандың
төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә йәшәгән башҡорттар, VIII быу¬
аттан алып XVI быуат һуңына тиклем 800 йыл самаһы ваҡыт
эсендә, болғар-татар халҡы тәьҫирендә, улар менән
бәйләнештә йәшәй һәм уларҙың бындағы башҡорттарға тәьҫи¬
ре, башҡаларына ҡарағанда, һуҙымлыраҡ һәм көслөрәк була.
Башҡортостан Россия батшалығына ҡушылғандан һуң был
райондарҙағы башҡорттарҙың болғар-татар күршеләре тәьҫи¬
рендә йәшәүҙәре туҡтамай, киреһенсә, тағы ла көсәйә төшә.
Был хәл түбәндәге тарихи сәбәптәр менән аңлатыла.
52
1552 йылда Ҡазан ханлығы Россия батшалығы тарафынан
бөтөрөлгәс, ҡыҫырыҡлау һәм башҡа сәбәптәр арҡаһында,
Ҡазан ханлығының төрлө урындарында йәшәгән татарҙар,
мишәрҙәр һ.б. Башҡортостан еренә, бигерәк тә уның төньяҡ-
көнбайыш өлөштәренә күсеп килеп урынлашалар. Башҡорт
халҡының үҙ ихтыярҙары менән Россия батшалығына буйһо¬
ноп, рус батшаһы Иван Грозныйҙан быға тиклем биләгән үҙ
ерҙәрендә ҡалыуға һәм тейелмәҫкә, ҡыуылмаҫҡа ышаныс (га¬
рантия) бирә торған грамота алғас, татарҙарҙың, мишәрҙәр¬
ҙең һ.б. күсеп килеп һыйыныуҙары бигерәк тә көсәйә. Улар
төрлө урындарҙа ауыл-ауыл булып, йә башҡорт ауылдары
менән ҡушылып урынлашалар. Был күсеп килгән халҡтар (та¬
тарҙар, мишәрҙәр) ултыраҡ һәм иген игеүсе йәки һәнәрсе бу¬
лалар. Шуның өсөн улар баштан уҡ ултыраҡ тормошта йәшәй
башлайҙар һәм башҡорттарҙың да, башҡа урындағы (Урал
итәктәрендәге) башҡорттарға ҡарағанда, иртәрәк ултыраҡ тор¬
мошҡа күсеүҙәренә сәбәпсе булалар.
Был күсеп килеп урынлашҡан татарҙар, мишәрҙәр һ.б.,
билдәле тарихи сәбәптәр арҡаһында, типтәрҙәр тигән исем
алып киткәндәр һәм шул исем менән Октябрь революцияһын
ҡаршыланылар.
Күсеп килеп ултырған татарҙар, мишәрҙәр менән урын¬
дағы башҡорттар араһында дин берлеге, ғөрөф-ғәҙәт һәм тел
яҡынлығы уларҙың тығыҙ аралашыуына һәм бер-беренә йо¬
ғонто яһауына сәбәп була. Был аралашыу һәм бер-беренә йо¬
ғонто яһау Октябрь революцияһына тиклем өс быуат ярым
(1560—1917 йылдар) һуҙымында дауам итә. Был аралашыу һәм
бер-беренә йогонто яһау көсләү, ирекһеҙләү юлы менән бул¬
май, бәлки ихтыяри рәүештә була.
Әгәр төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының, икенсе төрлө
әйткәндә, көнбайыш диалекттә һөйләшә торған башҡорттар¬
ҙың VIII быуаттан бирле башта Болгар ханлығы, унан һуң
Ҡазан ханлығы тәьҫирендә йәшәүҙәрен күҙ алдына кил¬
тергәндә, уларҙың болғар, татар һәм мишәр халҡтары йоғон¬
тоһонда йәшәүе 12 быуатҡа (1200 йылға) һуҙылған булып сыға.
Шул рәүештә, күп быуаттар һуҙымында тығыҙ аралашып,
бер-беренә йоғонто яһап йәшәүҙәре арҡаһында төньяҡ-көнбай¬
ыш райондарҙа йәшәүсе башҡорттарҙың һәм татар-мишәрҙәр-
53
ҙең (бер нисә быуат буйына типтәрҙәр тип йөрөтөлгәндәрҙең)
гөрөф-гәҙәттәре, йолалары һәм телдәре бөтөнләй берләшеү
дәрәжәһенә килеп еткән. (Бында һүҙ бер нисә быуат элек,
Ҡазан ханлыгы емерелгәндән һуң килеп урынлашҡан татар¬
ҙар һәм мишәрҙәр тураһында бара. Унан байтаҡ һуң килеп
урынлашҡан татарҙар уртаҡ йогонтога аҙ бирелгәндәр, күпсе¬
лектә үҙ ғөрөф-гәҙәттәрен һәм тел үҙенсәлектәрен һаҡлаған¬
дар. Бында һүҙ улар тураһында бармай). Бының шулай бу¬
лыуы быйылғы (1954 йылғы) экспедицияның йәнле һөйләү
телен яҡындан күҙәтеүе арҡаһында туплаған фактик тел ма¬
териалы менән раҫланды. Бынан 20 йыл элек 1931—1934 йыл¬
дарҙа төньяҡ-көнбайыш райондарға сығарылған лингвистик
экспедициялар ҙа, йәнле телде күҙәтеүҙән алынған фактик
материалдарҙан сығып, уларҙың теле берләшеүен, һәр ике
халҡтың (башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың) телдәре бер-бе-
ренә уртаҡ йоғонто яһауы арҡаһында, үҙ спецификаларын
һаҡлаған башҡорт теленә лә, татар теленә лә оҡшамаған, үҙенә
айырым булған территориаль диалект барлыҡҡа килеүен
әйткәндәр ине. Быйылғы экспедиция уларҙың фекерен
дөрөҫләне.
Был диалекттә башҡорт һәм татар телдәренең ҡушылы-
шы И.В. Сталин учениеһендәге ҡушылышҡа тулыһы менән
тура килә. Ләкин бында ике телдең береһе, атап әйткәндә
татар теле, еңеп сыҡмаған, һәр ике телдең бер-беренә йоғон¬
то яһауы хәҙерге көндә уртаҡ хәлдә тора. Икенсе төрлө
әйткәндә, башҡорт теленең спецификаһы яртылаш һаҡланыу
менән бергә, ул диалект татар теленең спецификаһын да яр¬
тылаш үҙләштергән.
Башҡортостан территорияһында ике тел ҡушылышҡанда
өсөнсө тел барлыҡҡа килмәүгә, бәлки ике телдең береһе еңеп
сыгыуга бик асыҡ миҫал бар. Ул да булһа Учалы районында
йәшәй торған 12 ауыл татар (элекке типтәр) халҡы теле. Бын¬
дағы татарҙар телен башҡорт теле еңгән, татар теленең фоне¬
тик эҙе генә 12 ауылдың береһендә — Учалы (ерле телсә: Асы¬
уҙы) ауылында гына һаҡланған. Улар һүҙ башында һәм ялғау¬
ҙар башында килә торган «һ» һәм «ҫ» урынына «с» ҡуллана¬
лар: һарыҡ, һыйыр, һөт, һыу; алмаҫ, килмәҫ урынына сарыҡ,
сыйыр, сөт, сыу; алмас, килмэс тип һөйләйҙәр. Грамматика
54
төҙөлөшө тулыһы менән ерле башҡорт диалектенсә ҡулланы¬
ла. Улар теленең төй һүҙлек фондында ҡайһы бер татар теле
үҙенсәлектәре һаҡланған. Учалы татарҙарының хәҙерге йәнле
телдәре менән танышырға теләгән кеше 1934 йылгы экспе¬
диция материалдары менән танышырға тейеш. Ул материал
СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Та¬
рих, тел һәм әҙәбиәт институтында һаҡлана.
Учалы районындағы татарҙар ошо урындарға Башҡортостан¬
дың төньяҡ-көнбайыш райондарына килеп урынлашҡан татар¬
ҙар менән бер ваҡытта — XVI быуаттың һуңғы яртыһында йәки
XVII быуаттың тәүге яртыһында килеп урынлашҡан булырға
тейештәр, һәр хәлдә уларҙың ошо урыңдарға килеп урынлашы-
уҙарына 300 йыл самаһы ваҡыт уҙған тип уйларға кәрәк.
Хәҙер тәбиғи рәүештә шундай һорау тыуа: әгәр улар
көнбайыш райондарҙағы татарҙар менән бер ваҡыттараҡ ки¬
леп урынлашҡандар икән, нишләп уларҙың һөйләү теле баш¬
ҡорт теле тарафынан еңелгән, ә көнбайыштағы татарҙар теле
еңелмәгән йәки үҙе еңеүсе булып сыҡмаған? Быны нисек итеп
аңлатырға?
Бының сәбәбе былай.
Учалы районындағы 12 ауыл татарҙар ерле башҡорттарға
ҡарағанда һан яғынан аҙ булғандар һәм башҡорт ауылдары ара¬
һына таралышып ултырғандар. Аҙсылыҡ һәр ваҡытта күпселек
яғынан еңелә. Был социаль тормоштоң ныҡлы законы, диа¬
лектик законы. Улар 300 йыл һуҙымыңда үҙҙәрен ҡамап торған
һәм күпселек тәшкил иткән башҡорттар менән яҡындан ара¬
лашҡандар. һөҙөмтәлә улар культурала, ғөрөф-ғәҙәттә, кейем-
һалымда, телдә һ.б. берләшеү дәрәжәһенә килеп еткәндәр.
Инде төньяҡ-көнбайыш райондарҙа йәшәүсе башҡорттар¬
ға һәм татарҙарға килгәндә эш башҡаса тора. Унда ике телдең
береһе еңеп сыҡмауҙың билдәле тарихи сәбәптәре бар. Ул
сәбәптәрҙең мөһимдәре түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала7.
7 Төньяҡ-көнбайыш райоңцарҙагы башҡорттарҙың һөм татарҙарҙың
ныҡлап аралашыуҙарын һөм бер-беренә йоғонто яһауҙарын XVI быуат¬
тың һуңғы яртыһынан башлап, 300 йыл самаһы ғүмерҙе алабыҙ. Уларҙың
унан элекке аралашыуҙары, әлбиттә, йомшаҡ булған, бер-беренә йоғонто
яһарлыҡ дәрәжәлә булмаған.
55
Берҙән, был ике халҡ XVI быуаттың һуңгы яртыһында,
1552 йылда Ҡазан ханлығы еңелгәндән һуң, ныҡлап аралаша
башлаганда улар һан яғынан бер самалараҡ булғандар. Дөрөҫ,
күпселек урындарҙа башҡорттар күпселек тәшкил иткәндәр,
аҙсылыҡ урыңдарҙа татарҙар күпселек иткәндәр. Һәр хәлдә,
башҡорттар күпселек тәшкил итһәләр ҙә, уларҙың күпселеге
татарҙарға көслө йоғонто яһарлыҡ дәрәжәлә булмаған. Баш¬
ҡорттарҙың һан яғынан күпселеге татарҙарҙың культурала ал-
далыгын ҡаплай алырлыҡ булмаған, бәлки уларҙың күпселеге
татарҙарҙың культурала алдалыгын тигеҙләштереүгә (уравно¬
вешивать итергә) сәбәпсе булган.
Икенсенән, ул райондарҙа башҡорт һәм татар халҡтары
бергә аралашып йәшәй башлаганда һәр икеһе лә халҡ булып
ойошҡан, формалашҡан булғандар. Уларҙың быуаттар һуҙы¬
мында барлыҡҡа килгән, формалашҡан, үҙҙәренә специфик
булған, үҙҙәрен башҡа халҡтарҙан айырып торган культурала¬
ры, ғөрөф-ғәҙәттәре, тормош-йолалары, кәсеп-һөнәр тармаҡ¬
тары һәм формалашҡан халҡ теле булып әүерелгән телдәре
булған. Әгәр беҙ тарихкә күҙ һалһаҡ, ғәрәп яҙыусылары IX-
X быуаттарҙа башҡорт халҡы тураһында һөйләйҙәр. Мәҫәлән,
гәрәп яҙыусыһы Ибне-Фаҙлан 922 йылда Башҡортостан аша
Болгар ханлығына бара һәм башҡорттар тураһында байтаҡ
мәғлүмәттәр бирә. Шулай уҡ XI быуатта Мәхмүд Әлҡашгари
тигән ғалим «Диуанә лөгәтә төрк» («Төрөк һүҙлеге китабы»)
исемле өс томлыҡ китабын яҙа. Ул ошо китабында башҡорт
һәм татар халҡтарын һәм уларҙың телдәрен башҡа төрки халҡ-
тар менән бергә һанап йоротә һәм телдәренә ҡарата ҡайһы
бер анализдәр бирә.
Шулай итеп, һөр ике халҡгың халҡ булып формалашыуы
һәм телдәренең халҡ теле булып формалашыуы бер тиң бу¬
лыу арҡаһында уларҙың бер-беренә йогонто яһауы һәм бер-
беренә ҡаршылыҡ күрһәтеүе бер тиң булған.
Өсөнсөнән, һәр ике халҡгың культура дәрәжәһе берҙәй
булған. Дөрөҫ, татар халҡы ултыраҡ тормошта йәшәгән, күпсе¬
лектә игенселек менән кәсеп иткән, башҡорттарға ҡараганда
бәлки һөнәрсел булган. Ләкин татарҙарҙың был сифаттары
уларҙы башҡорттарҙан өҫтөн ҡуя алмаған. Сөнки башҡорт¬
тарҙың татар халҡында булмаған, үҙҙәренә специфик булган
56
культура, һөнәр-кәсеп тармаҡтары булған. Икенсе төрлө
әйкәндә, һәр ике халҡта береһе икенсеһен буйһондорорлоҡ,
еңеп сығырлыҡ югары культура булмаған. Һәр икеһенә спе¬
цифик булған культуралары булһа ла, улар өҫтөнлөккә сыга-
рырлыҡ дәрәжәлә булмағандар, бәлки дөйөм алғанда бер-бе¬
рен тигеҙләштерерлек кенә булғандар.
Әгәр культурала түбән торған бер халҡ культурала югары
торған икенсе халҡ менән аралашһа, уның тиҙ арала алдынғы
халҡ тарафынан еңелеү, йотолоу факты тарихкә билдәле.
Мәҫәлән, хәҙерге Азов диңгеҙе буйҙарынан китеп, икегә айы¬
рылған, береһе хәҙерге Булгарияга, икенсеһе Волга буйын¬
дағы Болгарияга барып урынлашҡан төрки халҡтарҙы алайыҡ.
Булгарияла культурала алда торған славян халҡы йәшәгән,
унда барган төрки халҡ улар тарафынан йотолған, төрки тел
славян теленән еңелгән. Ә Волга буйына килгән төрки халҡ
ерле халҡтан алда торған, шуның өсөн ул ерле халҡты йотҡ¬
ан, үҙенең телен, культураһын һаҡлаған.
Дүртенсенән, был райондарҙағы башҡорттар һәм татарҙар
араһында бер-берен көсләп ассимиляциялау тенденцияһы бул¬
маған. һәр ике халҡ бер тигеҙ хоҡуҡта бер государствога буй¬
һоноп йәшәгәндәр. Һәр ике халҡтың бер-беренә йоғонтоһо,
бер-бере менән аралашыуы, ҡушылышыуы ихтыяри рәүештә
барған. Шуның өсөн уларҙың бер-береһенә йоғонтоһо уртаҡ
һәм тигеҙ булған.
Бишенсенән, ике халҡтың береһе үҙаллы государство бул¬
маған һәм үҙ телендә әҙәби тел булдырмаған. Шунлыҡтан бер
телдең икенсе тел тарафынан еңелеүенә сәбәп булырлыҡ фак¬
тор (әҙәби тел) булмаған. Дөрөҫ, XX быуат баштарына тиклем
һөр ике халҡ өсөн төрки тел тип аталған әҙәби тел булған.
Ләкин ул тел һәр ике халҡ өсөн ят тел булған. Ул телдә һәр
ике халҡ һөйләшмәгән, ул тел бары китап теле генә булған
һәм шуның өсөн ул тел һәр ике халҡтың һөйләү телдәрен
бер-беренән еңдереүгә һис бер яҡтан фактор була алмаған.
Алтынсынан, һәр ике халҡ араһында, ул йәки был дәрәжәлә,
оҙаҡ ғүмер эсендә антагонизм йәшәп килгән. Бының йәшәп
килеүенә, бер яҡтан, батша хөкүмәтенең колонизаторлыҡ по¬
литикаһы сәбәп булһа, икенсе яҡтан, капитализм система¬
һында ер-һыуға хосуси милкселек закондары ике халҡ ара¬
57
һында ер өсөн, һыу өсөн, урман өсөн һәр ваҡыт көрәштә,
ыҙғышта булыуға сәбәп булган. Ошо рәүештә антагонизмдә
йәшәү уларҙың бигерәк тә тығыҙ һәм тиҙ аралашыуына, ны¬
ғыраҡ йоғонто яһауҙарына тотҡарлыҡ яһаған, үҙҙәренең спе¬
цификаларын һаҡлауға сәбәп булган.
Шулай итеп, югарыла һаналған алты сәбәп арҡаһында
көнбайыш райондарҙа өс йөҙ йыл һуҙымында бергә арала¬
шып йәшәп килгән башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың телдәре
уртаҡ йоғонто яһап берләшкәндәр, икеһенең береһе еңеп
сығыу дәрәжәһенә етмәгән һәм ошо хөддә хәҙерге көнгө ки¬
леп еткәндәр.
Көнбайыш диалекттә һөйләшә торған башҡорттарҙың бик
күп өлөшө Октябрь революцияһынан һуң һәр ваҡыт татар
әҙәби телендә хеҙмәтләндерелеп киләләр. Был хәлгә ҡара¬
ганда, уларҙың һөйләү теле татар теле тарафынан еңелеүе
көсәйергә һәм тигеҙләшергә тейеш тигән фекер, уйға килә¬
һең. Дөрөҫ, хәҙер уның татар теле тарафынан еңелеүе Ок¬
тябрь революцияһынан элекке замандарға ҡарағанда, әлбиттә,
көсәйергә тейеш һәм көсәйгән тип әйтергә кәрәк. Ләкин тел
ул шул тиклем тотороҡло нәмә, уның еңелеүе шул тиклем
аҡрынлыҡ менән бара, уның еңелеүендәге процесте күреү өсөн
Октябрҙән һуңғы дәүер бик аҙ дәүер ул. Улар хәҙерге көндә
һөр урында үҙ диалекттәрендә һөйләшәләр, татар телендә
һөйләшмәйҙәр. Татар әҙәби теле улар өсөн бары китап теле,
әҙәбиәт теле булып ҡына ҡалыуы дауам итә. Әлбиттә, беҙ
бында интеллигенция телен алмайбыҙ. Интеллигенция ҡат¬
ламы хәҙерге көндә үҙ диалектендә лә һәм татар әҙәби те-
ленсә лә һөйләшә ала.
Был урында интеллигенция тураһында һүҙ ҡуҙғатҡас, шуны
әйтергә кәрәк. Ғөмүмән, интеллигенция бер яҡтан да крите¬
рий булырлыҡ ҡатлам түгел. Бөтә тарих буйынса интеллиген¬
ция ике уртала йөрөй, халҡгың телен, культураһын һ.б.
билдәләүҙә таяныслы критерий була алмаған ҡатлам булып
һаналды. Шуның өсөн көнбайыш диалектен билдәләүҙә ин¬
теллигенция телен нигеҙгә алмайбыҙ һәм ала ла алмайбыҙ —
әгәр алһаҡ ҙур хата яһаган булыр инек. Беҙ көнбайыш диа¬
лектен билдәләүҙә төп таяныс, төп критерий итеп төп һәм
иң ҙур күпселек массаның көндәлек тормоштағы, көндәлек
58
эш, хеҙмәт процесендәге һөйләү телен алабыҙ. Бына нәҡ шун¬
дай телдә балалар, йәштәр, ҡатын-ҡыҙҙар һөм оло быуындар
һөйләшәләр һәм ул тел хәҙерге көндә лә бик тотороҡло тел.
Әгәр беҙгә «татар теле киләсәктә еңеп сығасаҡмы?» — тигән
һорау бирелһә, беҙ, әлбиттә, «өгөр уларҙы артабан да хеҙмәт¬
ләндереү татар әҙәби телендә алып барылһа, ҡасан да булһа
бер ваҡыт татар теле һис шикһеҙ еңеп сығасаҡ, башкорт теле
юғаласаҡ» тип яуап бирәбеҙ.
* * *
Беҙ югарыла көнбайыш диалекте ике халҡтың аралашы-
уынан, ике телдең ҡушылышыуынан килеп сыҡҡан диалект
тинек. һөр ике халҡтың вәкилдәре бер-бере менән аралаш¬
маҫтан элек үҙҙәренә специфик булган телдә, йәғни баш¬
ҡорттар башҡорт теле спецификаһында, татарҙар татар теле
спецификаһында, һөйләшкән булырға тейештәр тип уйларга
урын бар.
Әгәр шулай тип уйларға урын бар икән, көнбайыш район¬
дарҙағы башҡорттарҙың бынан бер нисө быуат элек булган
һөйлөү телдәренә ҡарата берәй төрлө материал бармы, табы¬
ламы тигән һорау тыуа.
Беҙ был һорауға, «бар, башҡорттарҙың ҡасан да булһа бер
ваҡыт үҙ спецификаһын башҡорт теленсә йәки уға яҡын диа¬
лекттә һөйләшеүҙәренә ҡайһы бер материалдар, ҡайһы бер
эҙҙәр табыла» тип яуап бирәбеҙ.
Әлбиттә, ундай материалды беҙ көнбайыш диалекте тер¬
риторияһындағы топонимикала гына таба алабыҙ, башҡа урын¬
дарҙа таба алмайбыҙ. Сөнки ул диалект башҡорттары, ғөмүмән
бөтә башҡорт халҡы үҙенең бик боронғо һөйләү теле тура¬
һында бер ниндәй ҙә яҙма материал ҡалдырмаған. Бындай
материалды беҙгә бары топонимика гына бирә ала һөм ул бик
ышаныслы сығанаҡ булып хеҙмәт итә.
Хәҙер беҙ төньяҡ-көнбайыш райондарҙағы топонимикаға
мөрәжәғәт итәйек. Әгәр беҙ уға мөрәжәғәт итһәк, ундағы ҡайһы
бер ауыл исемдәре, урын исемдәре беҙҙе күп кенә быуат арт¬
ҡа илтеп ташлайҙар. Бына шуларҙың бер нисәһе (табл. 2).
Был исемлектең беренсе бүлегендәге ауыл исемдәрендә
боронғо башҡорт теленең (йәки боронғо спецификаһын һаҡла¬
59
ған көнсығыш диалекттең) сифат һәм исем ялғауҙары ҡатып
ҡалған. Исемлектең икенсе бүлегендә дөйөм башҡорт теле спе¬
цификаһына хас булған һүҙ формалары ҡатып ҡалған. Шуның
өҫтөнә икенсе бүлектә «Суҡҡул», «Сүл», «Өстүбә» формаһын¬
да «с» өнө менән ҡатып ҡалған формалар бар. 1752 йылда
Иван Красильников тигән кеше тарафынан төҙөлгән боронғо
картала хәҙерге көндө «Балтачево», «Балтач» формаларында
йөрөтөлгән ауыл исеме «Балтасево» тип, «с» менән яҙылган.
Был да XVIII быуат урталарында уның «Балтасы» формаһын¬
да «с» менән йөрөтөлгәнлегенә дәлил булып тора. Тимәк, был
ауыдцарға тәү башлап исем бирелгән һәм география картаһы
төҙөлгән боронғо бер заманда бындағы башҡорттар шундай
ялғауҙарҙы, шундай формаларҙы һәм өндәрҙе ҡулланып, бо¬
ронғо телсә һөйләшкәндәр һәм улар телендә ул саҡта «ч» өнө
булмаған, уларҙың теле татар теле йоғонтоһо арҡаһында
аҡрынлап хәҙерге хәленә килеп еткән тип уйларға һәм әйтергә
юл асыла.
Телдең аҡрынлап үҙгәрә килеүе, башҡа телдәр йоғонтоһо¬
на бирелеүе тел тарихе буйынса ла, марксизм классикгәренең
әйтеүе буйынса ла билдәле булған нәмә. Мәҫәлән, И.В. Ста¬
лин телдең базис өҫтөндәге надстройка булмауын иҫбат итеп
яҙғандан һуң: «Тел иһә, киреһенсә, кешенең етештереү эш¬
мәкәрлеге менән туранан-тура бәйләнгән, һәм тик етештереү
эшмәкәрлеге менән генә түгел, бәлки кешенең етештереүҙән
алып базискә, базистән алып надстройкага тиклем булган
эшенең бөтә сфераларындагы һәр төрлө башҡа эшмәкәрлеге
менән дә бәйләнгән»8, — ти. Унан ары:
«Телдең, асылда уның һүҙлек составының, өҙлөкһөҙ тиер¬
лек үҙгәреп тороу хәлендә булыуы бөтәһенән элек ана шунан
килә лә. Промышленностең һәм ауыл хужалығының, сауҙа¬
ның һәм транспорттың, техниканың һәм фәндең туҡтауһыҙ
үҫеүе телдең үҙенең һүҙлеген уларҙың эше өсөн көрәкле бул¬
ган яңы һүҙҙәр һәм әйтелештәр менән тулыландыра барыуҙы
талап итә»9, — ти.
8 Сталин И.В. Марксизм һөм тел ғилеме мәсьәләләре, Өфө, Башгосиз-
дат, 1952, 11-се б.
9 Шунда уҡ, 11—12 б.
60
Көнбайыш диалектендә һөйләшеүсе башҡорттарҙың тор¬
мошонда һөм телендә үҙгәрештәр, үҫештәр булмаган тип әйтә
алмайбыҙ. Быуаттар үтеү менән уларҙың экономик һәм поли¬
тик тормошонда үҙгәрештәр бер туҡтауһыҙ булып торган.
Былар тураһында югарыла байтаҡ әйтелде. Шулай булыуға
ҡарамаҫтан, ҡайһы бер гилми работниктәр, хатта ҡайһы бер
лингвистәр көнбайыш диалекте вәкилдәре һәр ваҡыт хәҙерге
телдәрендә һөйләшәләр, бер ваҡытта ла боронғо башҡорт те¬
лендә һөйләшмәгәндәр тип әйтеү яғында торалар. Бындай
иптәштәр, әлбигтә, үҙ һүҙҙәрен, үҙ фекерҙәрен бер ниндәй
ҙә дәлилдәр һәм акттар менән раҫлай алмайҙар.
Ысынлап та, әгәр көнбайыш вәкилдәре бер нисә быуат
элек тә хәҙерге телдәре менән һөйләшкән булһалар, юғарыла
килтерелгән ауыл исемдәре түбәндәге рәүештә картаға
теркәлгән булырҙар ине:
I. Саллыбаштамаҡ, Ыштанны (Ыштанлы), Сарышлыбаш, Быр-
ғынныбаш (Быргынлыбаш), Яңы Шарлыҡ, Әсөүлебаш, Лаяшлы,
Гүрлебаш, Таллы Сыза, Юғары Сарлыҡ, Таллы Була%;
II. Жанкисөк, Ҡолмаҡ, Ялғыҙ Нарат, Яңы Чуҡкул, Ялғыҙ
Ҡаран, Иҫке Чүлле, Чуҡҡул, Оло Өчтүбә, Бәләкәй Өчтүбә,
Жантуған.
Шулай ҙа, иҫке карталарҙа күпселек топонимик терминдәр
хәҙерге диалект теленсә йәки уға яҡын булган телдә яҙылған¬
дар. Шуға таянып, ҡайһы бер кешеләр югарыла әйтелгән фе¬
кергә ҡаршы килергә һөм «карталарҙы тәү башлап төҙөгөн
ваҡытта уҡ халҡтың күпселеге шулай һөйләшкән булырға тей¬
еш» тип әйтергә мөмкиндәр. Бындай кешеләргә беҙ шундай
хәлдәрҙе иҫтән сыгармауҙарын тәҡдим итәбеҙ:
Берҙән, рус транскрипцияһында башҡорт телендәге
өндөрҙе биреү өсөн билдәләр (хәрефтәр) етмәүен, шуның өсөн
бик күп һүҙҙәрҙең боҙолоп яҙылыуын хәтерҙә тоторға көрөк.
Бында картаны яҙыусы рус кешеһенең дә күп исемдәрҙе үҙ
ихтыяры менән боҙоп яҙыу ихтималын хәтерҙән сығарыу яра¬
май.
Икенсенән, картаны тәү башлап төҙөгән саҡта ниндәй ке¬
шенең тәржемәсе булыуын ныҡ хәтерҙә тоторга кәрәк. Әгәр
тәржемәсе рядовой башҡорт булһа, ул, әлбиттә, үҙ теленсә
тәржемә иткәндер тип уйларға урын бар. Әгәр тәржемәсе ул
61
саҡта әҙәби тел булып йөрөгөн төрки теленсә әйтһә йәки ул
татар халҡы вәкиле булһа, ул саҡта инде ерле башҡорт те¬
ленсә йөрөтөлгән күпселек топонимик исемдәрҙең төрки йәки
татар теленсә боҙолоп теркәлеүе үҙ-үҙенән билдәле булган
эш. Сөнки ул саҡта XVII—XVIII быуатта бөтә эш ҡагыҙҙары
төрки теленсә йөрөтөлгән һәм муллалар, писарҙәр, гөмүмән
интеллигенция шул телдә яҙган.
Өсөнсөнән, йылдар уҙа бара яңынан-яңы карталар төҙөлөү
арҡаһында, топонимик исемдәрҙең яҙылышы үҙгәртелә
килгән — был үҙгәртеүҙәр йә юрамал, белә тороп эшләнгән,
йә күсереп яҙыусылар хаталыҡ менән боҙғандар. Мәҫәлән,
революциянан һуңғы осорҙа гына байтаҡ ауыл исемдәре
үҙгәртелгәнен күреп була. Башҡортостандың 1926 йылғы кар¬
таһында, югарыла килтерелгән «Талды Сыза» үҙгәртелмәй
«Тылды-Сыза» тип яҙылған, ә 1953 йылғы картала уны «Тал-
лы-Сизово» тип яҙғандар. Эҙләһәң, бындай үҙгәрештәрҙе күп
табырга була.
Дүртенсенән, замандар үтеү менән бик күп ауылдар бөткән,
таралған, йәки икенсе урындарға күскәндәр. Шуның менән
бергә, яңынан-яңы ауылдар бер туҡтауһыҙ барлыҡҡа килеп
торган. Иҫке ауылдарҙың исемдәре карталарҙан юғала килгән,
яңы исемдәр барлыҡҡа килә торған. Яңы ауылдарға яңы
исемдәр бирелә килгән. Шулай итеп, күпселек ауыл исемдә¬
ре бер туҡтауһыҙ үҙгәреп торган, тип әйтергә тура килә.
Мәҫәлән, 1752 йылда Красильников тарафынан төҙөлгән кар¬
тала күрһәтелгән бик күп ауыл исемдәре хәҙерге көндә карта¬
ларҙа ла һәм халҡ телендә лә юҡ. Ул урындарҙа хәҙерге кондә
бөтөнләй яңы ауыл исемдәре бирелгән. Шулай булһа ла бик
күп ауылдарҙың боронғо исемдәрен хәҙерге көндә оло быуын
кешеләре телендә табып була. Байтаҡ ауылдарҙың икешәр
һәм өсәр исемдәре бар. Ләкин бындай исемдәрҙе оло быуын
вәкилдәре генә беләләр, йәш быуын вәкилдәре белмәйҙәр.
Оло быуын вәкилдәре үлеп бөтөү менән, боронғо топонимик
исемдәр ҙә телдән юғаласаҡ. Был хәл боронғо топонимик исем¬
дәрҙе яҙып алыуға ашыгырга кәрәклекте әйтеп, ҡысҡырып
тора.
Шулай итеп, юғарыла килтерелгән ауылдар исемлеген
көнбайыш диалектендә һөйләшеүсе башҡорттарҙың тарихен,
62
этногенезын билдәләүҙә ныҡ таяна торган лингвистик мате¬
риал итеп таныйбыҙ.
Лингвистөр көнсығыш диалектен бик боронғо, бик архаик
башҡорт теленең ҡалдығы, ул үҙенең бик архаик формаларын
һаҡлаған тиҙәр. Әгәр шулай булһа, беҙ «көнбайыш диалек-
тендә бик боронғо формалар топонимикала һаҡланып ҡалған
икән» тигән фекерҙе әйгә алабыҙ. Бындай фекер, үҙ
нәүбәтендә, беҙгә «көнбайыш диалектендә һөйләшеүселәр,
ҡасандыр бер ваҡыт, бик күп быуаттар бынан элек көнсығыш
диалектендә һөйләшкәндәр икән, тимәк ул саҡта башҡорт
халҡы уртаҡ бер телдә һөйләшкәндәр икән, замандар үтеү
менән төньяҡ-көнбайыш райондарҙа йәшәүсе башҡорттарҙың
теле үҙгәрә килеп, хәҙерге хәленә килгән икән, ләкин топо¬
нимикала боронғо телдәренең ҡайһы бер формалары һаҡла¬
нып ҡалған икән» тип һөҙөмтә яһарға урын ҡалдыра.
63
ЭКСПЕДИЦИЯ БУЛЫП ҮТКӘН АУЫЛДАРҘЫҢ ТАРИХЕНӘ
ҠАРАТА БЕР-ИКЕ ҺҮҘ
Экспедиция члендәре һөр бер ауылдағы оло быуын вәкил¬
дәренә ауылдың тарихенә ҡаратылған һорауҙарҙы бирә йөрөнө
һәм улар биргән яуаптарҙы яҙып ала йөрөнө. Улар, әлбиттә,
үҙҙәренең ғүмере эсендә күрмәгән, баштарынан кисермәгән
ваҡиғаларҙы быуындан-быуынға телдән күсеп килгән
мәғлүмәттәргә (риуаяларга) таянып ҡына өйтөлөр. Уларҙың
бындай мәғлүмәттәренә, килтерелгән даталарына беҙгә тая-
ныуы ҡыйын. Уларҙың үҙ ғүмерҙәрендә баштарынан кисергән
хәлдәр, ваҡиғалар тураһында һөйләгәндәре, әлбиттә, күпсе¬
лектә дөрөҫ була һәм таянырға ярарлыҡ мәғлүмәт һанала ала*.
Телдән алынған мәғлүмәттәр ҙә, ҡайһы бер ауылдарҙың
ултырыштары һәм күренештәре лә уларҙың бик борондан бирле
шул урында ултыраҡ тормош менән йәшәүҙәрен әйтеп тора¬
лар.
Ҙурыраҡ йылга буйына һәм иген өсөн уңайлы ергә ултыр¬
ған ауылдар бик ҙурҙар һәм оҙон булып һуҙылып киткән бу¬
лалар. Уларҙың шул урында бик күптән бирле йәшәүҙәренә
шаһит булырлыҡ, тыштан ҡараганда, бер нәмә лә юҡ, әлбиттә.
Шулай ҙа бер үлек шаһит бар. Ул да булһа ҡәберлектәр (зыя¬
раттар). Ҙурыраҡ ауылдарҙа икешәр, өсәр ҡәберлек бар. Улар¬
ҙың береһе йәки икеһе хәҙерге көндә ташланған, уларга үлек¬
тәрҙе күммәйҙәр. Уларҙың ҡайһы берҙәре ауыл уртаһында буш
ялан булып ята. Бына шундай ҙур-ҙур ҡәберлектәр, әлбиттә,
ауылдың бик күптән бирле ошо урында ултырыуына ҙур ша¬
*Ҡарттар теленән алынған ҡайһы бер мөһимерәк тарихи мәғлүмәттәр
ҡушымта рәүешендә биреләләр.
64
һит булып яталар. Шул урында бик борондан бирле ултырма¬
ған ауылдарҙа бындай ҡәберлектәр юҡ.
Асҡын районы Кубияз ауылында колхозсылар шуны һөйлә¬
неләр: «Ауылдың төньяҡ-көнсығыш яғында, ике километр
самаһы ерҙә революцияға тиклем ике гектар самаһы ҙурлыҡта
ҡәберлек бар ине. Шуны һөрә-һөрә бер гектарға ҡалдырған¬
дар ине. Былтыр шуны бер юлы һөрөп, ашлыҡ сәстеләр», —
тинеләр. Тимәк, ҡайһы бер ҡәберлектәрҙе һөрөп, иген баҫыу¬
ына өйләндергәндәр. Тарихселөр, этнографтар, археологтар
шундай ҡәберлектәргә иғтибар итһәләр һәм ҡаҙып тик¬
шерһәләр, бәлки, тарих өсөн файҙалы материалдар табылған
булыр ине.
һәр бер ҡәберлектә яҙыулы таштарға иғтибар иттек. Ләкин
беҙ бик борондан яҙылған, тарихи әһәмиәте булган яҙыуҙар
осратманыҡ. Булған яҙыуҙар 19 быуат аҙағына һәм 20 быуатҡа
ҡайтып ҡалалар ине.
һорашҡанда колхозсылар шул тирәлә булған боронғо ва¬
ҡиғалар, яуҙар, һуғыштар тураһында һөйләйҙәр, һуғыш тура¬
һындағы хәбәрҙәрҙе улар Пугачев һәм Салауат заманына ҡай¬
тарып ҡалдыралар.
Яңауыл районында Яңы Уртауыл ауылында ауылдан ике
километр алыҫлыҡта «ҡолатау» барлығын һөйләнеләр. Беҙ ба¬
рып күрергә булдыҡ. Бер ҡарт колхозсы алып барып күрһәтте.
Ул беҙҙе яҡшы уҡ бейек булып алға һуҙылған, бите текә булған
бер тау моронона килтерҙе. Тау ҡуйы ағаслыҡ менән ҡапланғ¬
айны. Колхозсы: «Элек бында ялан ине, асыҡ ер ине. һуңғы
йылдарҙа был урынды урман баҫты», — тине. Тау морононоң
башында тәбиғи түгел, бәлки кеше ҡулы менән ҡаҙылған, хәҙер¬
ге көндө метр ярым самаһы тәрәнлектә булган соҡор бар. Ул
соҡор тирәһендә тағы ла бер нисә һайыраҡ соҡорҙар бар. Ошо
тау морононан алыҫҡа асыҡ ялан ер һуҙыла. Ҡыҫҡаһы, ошо тау
морононан алыҫ ерҙе эс яҡлап күҙәтеп була. Был тау мороно¬
нан 150—200 метр самаһы артта, метр ярым самаһы тәрәнлектә
оҙон булып тауҙың аркырыһына һуҙылған үр ята.
Борай районында Йомаҡай ауылы эргәһендә шулай уҡ
ҡолатау барлығын һөйләнеләр.
Яңауыл районында Вәрәш ауылы менән Яңы Уртауыл ара¬
һында юлдан 30—40 метр самаһы ситтә бер нисә серегән көртө
65
ягкан урынды күрһәтеп, беҙҙең кучер шуны һөйләне: «Бына
«батыр әбей ҡәбере» тип әйтәләр. Ул Салауат яуы ваҡытында
батша ғәскәренә ҡаршы бер үҙе һуғышҡан, бер урынға боҫоп
ятҡан да, ошо соҡор буйлап килгән батша ғәскәрҙәренә мыл¬
тыҡтан атып ятҡан, оҙаҡ ваҡыт ебәрмәй тотоп торган. Шулай
ҙа батша ғәскәре уны еңгән, үлтергән. Шунан уны ошо урын¬
ға ҡәҙерләп күмгәндәр. Элек уның ҡәберен бер бабай йыл
һайын ҡарап, кәртәләп тора торғайны. Ул ҡарт үлде. Ул үлгәс,
ҡараусы юҡ. Уның кәртәһе хәҙер емерелеп, сереп ята», — тине.
Көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш башҡорттары һәм та¬
тарҙары (элекке типтәрҙәр), башҡа райондарҙағы, бигерәк тә
көньяҡ-көнсығыш райондарҙағы башҡорттарға ҡараганда күп
йылдар элек ултыраҡ тормошҡа күскәндәр һәм игенселек менән
кәсеп итә килгәндәр тип, беҙ уйлай һәм яҙа киләбеҙ. Ҡарттар
теленән алынган мәғлүмәттәр беҙҙең фекерҙең һөр урын, һөр
район өсөн дөрөҫ булып етмөүен белдерәләр. Уларҙың һүҙенә
ҡараганда ағасһыҙ киң дала ятҡан ерҙәрҙә иген игеү эше бик
борондан килһә лө, урманлы ерҙәрҙә иген игеү байтаҡ һуң
башланған булырга тейеш.
Яңауыл районының төньяҡ өлөшөндәге ауылдарҙа һораш¬
ҡан саҡта беҙгә шулай тип һөйләүселәр булды: «Беҙҙең ата-
бабалар был урынға фәлән ауылдарҙан килеп ултырғандар.
Был тирә ҡуйы урман булган. Ата-бабалар урманды ҡырҡып,
яндырып, агас төптәрен ҡуптарып ташлап иген иккәндәр, ау
аулағандар, ағастан төрлө нәмә яһағандар», — тиҙәр.
Яңауыл районы, Ҡарман ауылында йәшәй торган 75 йәшлек
Хөлиуллин Хоббихужа тигән ҡарт былай тип һөйләне: «Беҙ¬
ҙең Ҡарман ауыл халҡының бынан 60 йылдар элек йәшәүе
шулай ине: «икмәк сәсмәй, урманға бара, ағас һаллай, уны
түбәнгә ағыҙа, уны һатып көн күрә. Нарат тамырын аҡтара,
ыҫмала ағыҙып һата. Ул саҡта башҡорт бәрәңге-фөлөн дө ул¬
тыртмай торғайны. Хәҙер бәрәңге үҫтерергә өйрәндек инде.
Өйрәндек тә, ҡартайҙыҡ», — ти. Әгәр уның һүҙе дөрөҫ булһа,
Яңауыл районының төньяҡ өлөшө игенселек эшенә XIX быу¬
аттың һуңгы яртыһында гына ныҡлап күскән була.
66
ТОПОНИМИКАҒА ҠАРАТА
Экспедиция һәр бер районда топонимикаға ҡаратылған ба¬
шҡортса исемдәрҙе (терминдәрҙе) яҙып алыу эшен үҙ планына
индергәйне. Ундай терминдәрҙе һәр бер район үҙәгендә райис¬
полком канцеляриеһендә яҙып алырға мөмкин булыр тип уйла¬
нылғайны. Урындарға барып еткәс, беҙҙең план емерелде. Сөнки
район үҙәктәрендә ерле телсә йөрөтөлгән топонимик исемдәр
йыйылмаған, улар, бөтәһе лә тип әйтерлек, каргаларҙағы русса
транскрипцияға ярашлы рәүештә аталып йөрөтөлеүе билдәле
булды. Икенсе төрлө әйткәндә, район үҙәгендә эш башында
ултырған кешеләрҙең ерле телсә (башҡортса) йөрөтөлгән топо¬
нимик исемдәр менән ҡыҙыҡһьшмауы, уларҙы тупламауҙары,
күпселектә уларҙы русса исемдәре менән йөрөтөүҙәре билдәле
булды. Шуның өсөн беҙ был турала ҡарттарға мөрәжәғәт итергә
булдыҡ. Уларға мөрәжәғәт иткәс, Яңауыл районында үҙ ваҡы¬
тында ауыл совете председателе булып торған һәм бөтә район¬
ды яҡшы белгән бер оло кеше шул райондағы башҡортса ауыл
исемдәрен әйтеп бирҙе. Әлбиттә, ул Башҡортостандың 1953
йылда сығарылған картаһындагы ауыл исемдәренең башҡортса-
ларын әйтте. Бәлки картаға индерелмәгән ауылдар булғандыр.
Беҙ уларҙы, әлбиттә, һораманыҡ һәм ул да әйтмәне. Ул ҡарт
әйтеп биргән ауылдарҙың исемдәрен түбәндә тулыһы менән
килтерәбеҙ. Ундагы русса исемдәр әлеге 1953 йылғы карта буй¬
ынса бирелә, башҡортсалары ҡарттың әйтеүенсә бирелә.
Ауыл исемдәре
Ауылдарҙың милләте
(1926 йылғы
материалдар
буйьшса)
Башҡортса
Русса
1. Яңауыл
Янаул
1. Айбүләк ауыл совете
2. Айбүләк
Айбуляк
башҡорт
3. Гөтбөр
Гудбурово
4. Ураҡай
Уракаево
67
2. Әрлән ауыл совете
5. Әрлән
Арлян
башҡорт, удмурт
6. Барабановка
Барабановка
удмурт
7. Нүркән
Норканово
8. Яңы Ҡыргый
Новые Кырги
9. Сандугач
Сандугач
башҡорт
3. Әсәүҙебаш ауыл совете
10. Әсәүҙебаш
Асавдыбашево
башҡорт
11. Зиркә (Джирка)
Зирка
12. Яңы Алдар
Ново-Алдарово
13. Сибәҙе
Сибады
14. Йөссуҡа
(Өштөйәк)
Юссуково
4. Бәҙрәш ауыл совете
15. Бәҙрәш
Бадряш
башҡорт
16. Ҡыҙыл Яр
Кызыл-Ярово
17. Кисәк ҡайын
Кисяк-Каин
18.Султый
Султыево
19. Тартар
Тартарово
20. Үрҙәк (Үрҙәге
ауыл)
Урдяк
21. Янбарис
Янбарисово
5. Бағужа ауыл совете
22. Бағужа
Байгузино
башҡорт, мишәр
23. Яңы Урья
Ново-Орья
мари
24. Иҫке Урья
Старая Орья
25. Ямбай
Ямбаево
мари
6. Вәрәшбаш ауыл совете
26. Вәрәш
Варяш
башҡорт
27. Вәрәшбаш
Варяшбашево
28. Ушья
Вотская Ошья
удмурт
29. Ураҙы
Вотская Урада
7. Ваяҙы ауыл совете
30. Аҡылбай
Акылбай
башҡорт
31. Бәҙрәш-Аҡтау
Бадряш-Актау
32. Байсар
Байсарово
33. Ваяҙы
Вояда
68
34. Ҡарман Аҡтау
Карман-Актау
35. Туртыҡ
Туртык
36. Чаңға күл, Бейек
Арка
Чангакуль
8. Ижбулды ауыл совете
37. Әтлигөч
Атлегач
мари
38. Ижбулды
Ижболдино
типтәр
39. Исөнбай
Исанбаево
40. Мөләгүш
Малягуш
рус
41. Ямъяҙы
Ямъяды
типтәр
9. Истәк ауыл совете
42. Аҡты ял, Исөмбәт
Ахтиял
типтәр
43. Банибаш
Банибаш
типтәр, башҡорт
44. Истяк
Истяково
башҡорт
45. Яңа Көйәк
Новый Куюк
46. Сабанчы
Сабанчи
?
47. Иске Көйәк
Старый Кукж
башҡорт
48. Чулпан
Чулпан
?
10. Ҡаймашабаш ауыл совете
/
49. Ҡаймаша
Каймаша 1
РУС
50. Ҡаймашбаш
Каймашбаш
удмурт
11. Ҡарман ауыл совете
51. Әмже
Амзя >/
?
52. Ҡарман
(Ҡаһарман)
Карманбво
)
башҡорт
53. Ҡом ауылы
Кумова
54. Ҡомалаҡ
Хмелойка
башҡорт
55. Шишмә, Ташлы
тау
Чишм^
/
/
12. Максим ауыл совете
56. Красный Труд
КрасАый Труд
?
57. Максим, Әндем
Максимово
13. Мәсәғүт ауыл совете
58. Юғары чат
Верхний чат
башҡорт
59. Ҡыҙыл Яр
Кызыл-Ярово
60. Ҡуш Имән
Куш-Имян
61. Мәсәғүт
Месягутово
69
62. Түбән чат
Нижний чат
63. Иске Адда^>
Старый Алдар
64. Таҙы
Тазово
14. Мужга ауыл совете
64. Күнек
Конигово
удмурт
65. Мужга
Можга
66. Нократ
Нократ
67. Иске Артауыл
Старый Артаул
башҡорт
68. Шүҙек
Шудек
удмурт
15. Яңы Артауыл ауыл совете
69. Исхаҡ, Печенкә
Исхаково
башҡорт
70. Яңа АртауЫл
Новый Артаул
71. Ушья Тау1
Ошья Тау
72. Булат йылға
Пулат-Елга
удмурт
73. Татар Ураҙы
Татарская Урада
башҡорт
74. Таш йылга
Таш-Елга
75. Урмаҙа
Урмада
76. Үрнәк
Урняк
?
16. Орловауыл совете
77. Бугровка
Бугровка
?
78. Игоровка,
Игоровка
?
79. Никольск
31
Никольское
рус
80. Новотрои
[ЦК
Ново-Троицк
?
81. Орловка
Орловка
рус
82. Петровка
Петровка
?
83. Покровка
Покровка
рус
84. Пятигорск
Пятигорск
?
17. 1-се май ауыл совете
85. Әткен ауылы
Иткинеево
башҡорт
86. Шуде-Мари
Шудимари
мари
87. Яңгыҙ Н^рат
Янгузнарат
башҡорт
18. Рабак ауыл совете
88. Юғары Б
фабан
Верхне-Барабановка
удмурт
89. Килдеса*
Кильдисан
90. Рабак
Рабак
мари
} 19. Иҫке Вәрәш ауыл совете
91. Бутия Вәрәш
Будья-Варяш
удмурт
92. Яңы Вәрәш
Новый Варяш
70
!
93. Нәнәҙе
Няняды
94. Иске Вәрәш
Старый Варяш
20. Иҫке Ҡаҙаш ауыл совете
95. Кече Ҡыр
Кичикир
башҡорт
96. Ҡомалаҡ
Кумалак
97. Яңы Ҡоҙаш
Ново-Кудашево
98. Иске Ҡоҙаш
Старо-Кудаш
21. Сусаҙыбаш ауыл совете
99. Андреевка
Андреевка
мари
100. Ирдуған
Ирдуганово
101. Күчтә
Костино
типтәр
102. Яңы Сусаҙыбаш
Новый Сусадыбаш
мари
103. Иске
Сусаҙыбаш
Старый Сусадыбаш
104. Ябалаҡ
Сусады-Эбалак
22. Чарауыл ауыл совете
105. Ҡуян ауылы,
Зайцево
Зайцево
рус
106. Пробуждение
Пробуждение
107. Союз
Союз
108. Татар ауылы
Татаркино
109. Троицк
Троицк
110. Чарауыл
Чераул
23. Ямаҙы ауыл совете
111. Андреевка
Андреевка
удмурт
112.
Гора-Тамак
?
113. Салих
Салихово
башҡорт
114. Урал
Урал
?
115. Очҡон
Учкун
?
116. Чытырман
Четырманово
удмурт, типтәр
117. Йогомаш
Югамаш
башҡорт
118. Ямаҙы
Ямады
Иҫкәрмә. Бер үк исем менән аталған утар, кордон, разъезд, барак һ.б.
исемдәре бында бирелмәне.
Ошо исемлектә бирелгән 118 ауыл исеменән ерле телсә
булганы 97, ғәрәпсә — 3, русса -18. Бында ерле исемдәр бик
ҙур процентте тәшкил итә. Был хәл, әлбиттә, Яңауыл районы
71
тарихе өсөн мөһим материал булып һаналырға тейеш. Тимөк
был райондағы ауылдар бик борондан бирле компакт рәүештә
йәшәйҙәр. Уларға ғәрәп теле (кешеләргә, кешеләрҙән ауыл¬
дарға бирелә торган ғәрәпсә исемдәр) йоғонто яһамаған ке¬
үек, колонизация ваҡытында ла был районға рус, украин ке¬
үек халҡтар бик аҙ ултырғандар икән тип, уйларға тура килә.
Бында килтерелгән ауыл исемдәре, югарыла әйткәнсә,
ҡарттар нисек әйтһәләр, шулай бирелде. Уларҙың әйткәне
бөтәһе лә тарихи яҡтан дөрөҫ, улар боҙмай әйткәндәр, тип
әйтеп булмай. Сөнки хәҙерге ҡарттар, ауыл исемдәренең бик
боронғо исемдәрен дөрөҫ белмәйҙәр, бәлки улар хәҙерге көндә
боҙолған рәүештә ғәҙәткә инеп киткән ауыл исемдәрен генә
әйтә алалар.Мәҫәлән, хәҙерге көндә «Үрҙәк» тип йөрөтөлгән
ауыл исеме «Үрҙәге ауыл»дан үҙгәртелгән, «Яңы Артауыл» —
«Яңы Урта ауыл»дан, ҡайһы кешеләрҙең фекеренсә «Яңы ур-
тау ауыл»дан үҙгәртелгән икәнлеге билдәле булды.
Ҡарттар ҡайһы бер ауылдарҙың картала булмаған өҫтәмә
исемдәрен әйттеләр. Был, әлбиттә, бик тәбиғи хәл. Сөнки
Башҡортостандағы бик күп ауылдарҙың һөйләү телендә
йөрөгөн икешөр-өсөр исеме барлығы һөр кемгә билдәле. Ул
өҫтәмә исемдәр, йәғни уларҙың боронғо исемдәре, хәҙерге
көндө онотолоп бөтөп баралар. Сөнки уларҙы хәтерендә
йөрөткән оло быуындар үлә торалар һәм ҡәбергә алып китә
торалар. Ә йәш быуыңцар улар менән ҡыҙыҡһынмай һәм улар¬
ға улар менән ҡыҙыҡһыныуҙың кәрәге лә юҡ. Был хәл беҙгә:
«Ҡарттар үлеп бөтмәҫ борон тиҙерәк топонимик исемдәрҙе
өйрәнергә, теркәп алып ҡалырға кәрәк» тип әйтеп тора.
Ҡарттарҙан беҙ Яңауыл районындағы ҙурыраҡ йылға исем¬
дәрен яҙып алдыҡ. Улар түбәндәгеләр:
Башҡортса Русса
Йылға Елга
Ушья Ошья
Ҡалҡмыш
(картала юҡ)
Ваяҙы
Беүә Буй
72
Беҙ
Сыусаҙы
Уръя
Пизь
Сусады
Орья
Юғарыла килтерелгән ауыл һәм йылға исемдәренең хәҙер¬
ге көндәге карталарҙа йөрөлгән русса исемдәре, ерле телдәге
байтаҡ исемдәрҙең танымаҫлыҡ рәүештә боҙолоп яҙылғанын
күрһәтеү өсөн юрамал бирелде. Бында, бер яҡтан, рус графи¬
каһында ерле исемдәрҙе биреү өсөн хәрефтәр етмәһә, икенсе
яҡтан, йылдан-йылға, картанан-картага күсергән саҡта шу¬
лай боҙола икәнен иҫтә тоторға кәрәк.
Был хәлдән беҙ шундай һөҙөмтә яһай алабыҙ. Тимәк, то¬
понимик исемдәрҙең тарихи сығышын табыу, уларҙың тарих,
этнография һәм этногенез өсөн ниндәй ғилми әһәмиәте бар¬
лығын белеү өсөн беҙгә уларҙың русса исемдәре генә етмәй,
беҙҙе ҡәнәғәтләндермәй, бәлки ерле телсә тарихи дөрөҫ исем¬
дәрен белергә кәрәк шул.
73
БЫЛ РАЙОНДАРҘАҒЫ ХАЛҠ ҮҘЕ ҺӘМ ҮҘЕНЕҢ ТЕЛЕ
ТУРАҺЫНДА НИ ӘЙТӘ
Экспедиция булып үткән башҡорт һәм типтәр ауылдарында
уларга: «һеҙ үҙегеҙҙе ниндәй халҡ тип һанайһығыҙ инде?»
тип һорау биргәндә, улар, башҡорт булһалар, «беҙ башҡорт»
тип, типтәр булһалар, «беҙ типтәр» тип яуап бирҙеләр.
Ҡыҫҡаһы, колхозсы масса үҙенең ҡайһы милләттән булыуын
һис бер икеләнмәй әйтә. Бары айырым кешеләрҙән, бигерәк
тә интеллигенция ауыҙынан «беҙ татарбыҙ» тигәнде ишетергә
тура килде.
Беҙ югарыла үҙҙәрен типтәр тип атаған һәм бик күптән
бирле шул урында башҡорттар менән тыгыҙ аралашып
йәшәгән ауылдарҙың ғөрөф-ғәҙәттә, кейем-һалымда һәм телдә
башҡорттар менән тамам берләшеүен әйттек. Хәҙерге көндә
улар бер туган халҡ булып, тормоштоң һәр тармағында тигеҙ
хоҡуҡлы граждандар булып, татыу йәшәйҙәр, улар араһында
бер ниндәй ҙә антагонизм күренмәй. Ләкин элекке тормош
тураһында һүҙ барғанда башҡорттар менән типтәрҙәр йәки
удмурттар һ.б. араһында ер өсөн, сабынлыҡ йәки урман есон
ыҙғыштар, талаштар булыуын һөйләйҙәр. Бер-беренән көлә,
мыҫҡыллай торған көлкө һүҙҙәрҙең, әйтемдәрҙең, анекдот¬
тарҙың барлығын әйттеләр.
Яңауыл һөм Тәтешле райондарында рәсми документтөрҙө
типтәр тип йөрөтөлгән ауылдарҙы бындағы башҡорттар «ар»
тип атайҙар һөм элек ике арала төрлө ыҙғыштар булып торға¬
нын һөйләйҙәр. Был арҙарҙы мосолман булган удмурттар тиҙәр.
Тимәк, улар ысынлап та удмурттар, ҡасандыр бер ваҡыт ис¬
лам динен ҡабул иткәндәр һөм типтәр булып йөрөгөндөр.
1933 йылгы экспедиция члендәренә хәҙерге Тәтешле райо¬
нындағы Гәрәбәш ауылы типтәрҙәре (арҙар), Шүлгән ауылы
74
башҡорттарынан зарланып, шундай жалоба һөйләйҙәр:
«Шүлгән ауыл башҡорттары беҙгә һаман ар тип ҡарайҙар,
беҙҙе ҡагалар. Беҙ 500 хеҙмәт көнө түгеп тирмән быуаһы быу¬
ғайныҡ, шуны килеп йырып киттеләр, һалым һалыуҙа беҙҙе
рәнйетәләр, артыҡ һалалар, сәсеү орлоғон беҙгә бирмәй ситкә
тараталар, шундай эш бөтһөн ине», — тигәндәр.
Былар бөтәһе лә, әлбиттә, капитализм обществоһынан
ҡалған насар мираҫтар. Совет ысынбарлығында бындай насар
мираҫтар аҡрынлап бөтөрөлә баралар.
һәр бер ауылда тиерлек, беҙ үҙҙәрен ҡайһы ырыу башҡорт¬
тарынан һанауҙары тураһында һораштыҡ. Күпселек колхозсы¬
лар үҙҙәренең ҡайһы ырыуҙан икәнен әйтә алманылар. Бары
ҡайһы бер ауылдарҙағы ҡайһы бер башҡорттар ғына үҙҙәренең
ырыуҙарын әйтә алдылар. Уларҙың ҡайһы берҙәре беҙгә бил¬
дәле булған ырыу исемдәрен әйтһәләр ҙә, ҡайһы берҙәре беҙгә
билдәле булмаған ырыуҙарҙы исемләнеләр. Мәҫәлән, Яңауыл
районында гәйнә, ирәкте (йәки иректе) һәм уран ырыуҙарын
әйттеләр. Асҡын районында балыҡсылар, һунарсылар, ҡаҙан¬
сылар тигән ырыуҙар бар тинеләр, һуңғы өс ырыу исемдәре
беҙгә билдәле булган тарихи документгәрҙә күренмәй.
һәр бер райондағы башҡорттар үҙҙәренең һөйләү телен
нормаль башҡорт теле тип атайҙар, һәр береһе — балаһы, ке¬
сеһе, олоһо — шул телде боҙмай һөйләшәләр, үҙ телдәрендә
кәмселек тапмайҙар, татарса һөйләшмәйҙәр. Татар теленсә
һөйләшеүҙе ҡайһы бер интеллигенция ауыҙынан гына ише¬
тергә тура килә. Улар хәҙерге башҡорт әҙәби телендә
һөйләшеп спектакль ҡуйып йөрөүсе артистәр телен аңлашыл¬
май торган «һаҡау тел» тиҙәр. Әлбиттә, был бик тәбиғи бул¬
ган бер хәл. һәр бер диалект, һөр бер һөйләш вәкилдәре үҙ
телдәрен иң дөрөҫ, иң матур тел һанауҙары беҙгә күптән бил¬
дәле. Был хәл бер беҙҙең тел өсөн генә түгел, бәлки донъя¬
лағы һәр бер телдең диалекте һәм һөйләше вәкилдәре өсөн
уртаҡ булган бер хәл. Ләкин тел тураһында һөйләшеп, улар
теленең башҡорт теле менән татар теле араһында торган бер
тел икәнен әйткәс, улар: «беҙҙең тел шулай уртала ҡалған тел
инде, йә башҡортса, йә татарса түгел. Урал башҡорттарына
барһаҡ, телебеҙгә ҡарап, беҙҙе татар тиҙәр, Татарстанға сыҡ¬
һаҡ, телебеҙгә ҡарап, беҙҙе башҡорт тиҙәр» тип һөйләйҙәр.
75
Бөтә райондарҙагы колхозсы масса үҙҙәрен шулай баш¬
ҡорт һәм үҙ телдәрен башҡорт теле тип һанаһалар ҙа, хәҙерге
көндәге бөтә рәсми документтәрҙә уларҙы татар милләте, ә
телдәрен татар теле тип йөрөтәләр. Бының дөрөҫ икәнен белеү
өсөн Мәғариф министерствоһына һәр бер мәктәптән ебә¬
релгән отчет карточкалары менән танышыу етә. Бындай хәлде
нормаль хәл тип һанап булмай. Был хәлде беҙ бер милләтте
көсләп икенсе милләт яһау була һәм Совет власенең милли
политикаһына ҡаршы килә, тибеҙ.
76
МӘКТӘПТӘРҘӘ ТАТАР ӘҘӘБИ ТЕЛЕ*
***
Асҡын районында халҡтың һөйләү телен өйрәнеп, уның
башҡорт теленә бик яҡын, татар әҙәби теленән йыраҡ торға¬
нын күргәс, беҙҙең алға: «һуң балалар мәктәптә татар әҙәби
телен нисек үҙләштерәләр икән, шул гурала уҡытыусылар
менән һөйләшергә кәрәк ине» тигән уй килеп баҫты. Юрмияз
ауылында 15 йыл буйына татар теле уҡытып килгән Вәлимө-
хәмәтова Ямал иптәшкә мөрәжәғәт иттек (ул үҙе Мишкә рай¬
оны Өрьяҙы йәки Урьяҙы ауылыныҡы). Ул беҙгә түбәндәге
һүҙҙәрҙе һөйләне (ул нисек һөйләһә, шулай бирелә):
«Татар әҙәби теле балалар өсөн ауыр. Уҡыусылар, был
мәсьәләгә кереп китһәк, былай тиҙәр: «беҙ башҡорт милләтенән,
беҙҙең үҙ телебеҙҙә укырға хаҡыбыҙ бар». Телдә һөйләгәндә ба¬
шҡорт һүҙҙәрен бик күп ҡыҫтыралар. Яҙыуҙа башҡорт һүҙҙәренән
ҡасырға тырышалар. Таҙа татар теленә өйрәтеү ҡыйын,
һөйләгәнсә яҙалар. Мин килеп татар телендә һөйләй башла¬
һам, мишәр тиҙәр. Дөрөҫ татарса әйткәнде мишәрсә тиҙәр».
Иҫкәрмә. Экспедиция был райондарҙағы мәктәптәрҙә башҡорт бала¬
лары татар әҙәби телен нисек үҙләштереүе мәсьәләһе менән шөғөлләнеү¬
ҙе үҙенә бурыс итеп алмағайны, ул эш уның планында юҡ ине. Урынға
барып етеп, башҡорттарҙың һөйләү теле менән яҡындан танышҡас һәм
уларҙьщ теле татар теленән ныҡ айырылғанын күргәс, мәктәп балалары¬
ның татар әҙәби телен нисек үҙләштереү мәсьәләһе үҙ-үҙенән, беҙҙең
ихтыярҙан тыш килеп сыҡты. Был эшкә иггибар итмәй, күҙ һалмай үтеүҙе
беҙҙең гражданлыҡ бурысыбыҙ һәм выжданыбыҙ ҡабул итмәне. Иңце игги¬
бар иткәс, билдәле һанда материал тупланды. Материал тупланғас, уны
экспедиция материалдарында сағылдырыуҙы тейеш таптыҡ. Әгәр беҙ үҙ
күҙебеҙ менән күргән хәҡиҡәтте әйтеүҙән, общество алдына ҡуйыуҙан
баш тартһаҡ, был тарихкә һәм халҡҡа хыянат итеү һәм выжданһыҙлыҡ
күрһәтеү булыр ине.
77
Был укытыусы балаларҙың яҙыуҙа яһай торган хаталарын
конкрет күрһәтеү өсөн түбәндәге миҫалдарҙы үҙ ҡулы менән
яҙып бирҙе. Беҙ уларҙы уҡытыусы биргән тәртиптә ошо таб¬
лицала сагылдырабыҙ.
Татарса һүҙҙәр
Балалар яҙалар
тшдәи хәрефкә
хата яһала
1. Булып
булыб
п-б
2. Сугалар
чуғалар
с-ч
3. Бурычлар
бурышлар
ч-ш
4. Биек
пиек
б-п
5. Кеше
кече
ш-ч
6. Төшкәч
төшкәш
ч-ш
7. Дип
диб
п-б
8. Төшләре
төчләре
ш-ч
9. Мәктәптә
мәктәбтә
п-б
10. Ҡадәр
ҡәзәр
д-з
11. Әби
әпи
б-п
12. Агачлар
агашлар
ч-ш
13. Ҡошлар
ҡочлар
ш-ч
14, Жимеш
жимеч
ж,-ж
15. Жыеп
жыйп
ж,-ж, е-й
16. Жәй
жәй
ж,-ж
17. Япггән
ячтән
ш-ч
18. Китаплар
китаблар
п-б
19. Баҡчасы
баҡчачы (уньщ)
с-ч
20. Яшел
ячел
ш-ч
Был хаталарҙы төркөмләгәндә шулай була:
п
урынына
б
яҙыу
4
б
п
-«-
2
ч
ш
3
с
ч
-«-
2
ш
ч
-«-
5
д
3
1
ж,
-«-
ж
3
е
й
1
21
78
Беҙ Вәлимөхәмәтова иптәштән укыусыларҙың бер нисә
дәфтәрен һорап алдыҡ. Хәҙер ошо дәфтәрҙәрҙән алынған ха¬
таларҙы килтерәйек. Бының өсөн ошо балаларҙың дәфтәрҙәре
алынды:
1. Асадуллин Тәлғәт, III класс, диктант, 1 бит.
2. Ахметов Фәнис, III класс, изложение, 2 бит.
3. Ғиндуллина Мәмдүхә, IX класс, уҙе яҙған әкиәт, 8 бит.
Асадуллин Тәлғәт шундай хаталар яһай:
печән урынына бечөн
ҡошлар -«- ҡочлар
ж,имешләр -«- жимечләр
йөзә -«- йөдә
жилкәнле -«- жилкәңле
Ахметов Фәнис шундай хаталар яһай:
ж,имеш
урынына
жимеч
3 ҡабат
урнаштыралар
урначтыралар
5 -«-
ашау
ачау
1 -«-
ҡыш
ҡыч
1
ашағыз
ачагыз
1 -«-
баҡча
паҡча
2 -«-
бөж,әк
пөжөк
1 -«-
булган
пулган
1 -«-
оялар
ойалар
1 -«-
9-сы класс уҡыусыһы Ғиндуллина Мәмдүхә хаталары:
ялчы урынына ялсы 9 ҡабат
чәй сәй 2 -«-
чағында -«- сағында 1 -«-
икенчесе -«- икенсесе 1 -«-
79
эче
эсе
1 -«-
начар
насар
1 -«-
еткәч
еткәс
1 -«-
сорау
-«-
сурау
1 -«-
кирэк
кәрәк
1 -«-
үткәч
-«-
үткәс
1 -«-
чаҡыра
-«-
саҡыра
1 -«-
дигәч
дигәс
1 -«-
чығып
сыгып
1 -«-
инде
-«-
инте
1 -«-
булдылар
бултылар
1 -«-
торған да
торған та
1 -«-
ярлыландыҡ -«-
ярлылантыҡ
1 -«-
1рыла бирелгән өс дәфтәрҙәге хаталарҙы '
юмғаҡлаганда былай килеп сыға:
ч-не
с итеп яҙыу
19
ш-н ы
ч -«-
19
ч-не
ш -«-
3
с-ны
ч -«-
2
п-ны
б -«-
5
б-не
п -«-
4
д-не
3 -«-
2
д-не
т -«-
4
ж,-не
ж -«-
5
е-не
й -«-
1
я-ны
йа -«-
1
о-ны
у -«-
1
и-не
Ә -«-
1
43
9
6
67
80
Быларҙың өҫтөнө 9-сы класс уҡыусыһы Ғиндуллина Мәм¬
дүхә ялғауҙарҙа шундай хаталар ебәргән:
белми
урынына белмәй
2 ҡабат
яши
-«- яшәй
1 -«-
килми
-«- килмәй
1 -«-
ашамый
-«- ашамай
1 -«-
алмый
-«- алмай
1 -«-
Шул ук Асҡын районы Кубияз 7 йыллыҡ мәктәп укыусы¬
ларынан түбәндәге балаларҙың дәфтәрҙәре алынды:
1. Фагаманов Фәүзәт, II класс, грамматика, 7 бит.
2. Фагаманов Фәүзәт, II класс, арифметика, 18 бит.
3. Хафизова, VI класс, ана теле, 14 бит.
Был балаларҙың хаталары түбәндәге һүҙҙәрҙә сағылалар:
Татарса һүҙҙәр
Уларҙы бала яҙа
Ниндәй хәрефкә
хата яһай
1. Чырайын сыта
сырайын чыта
ч-с, с-ч
2. Адым
азым
д-з
3. Сугышчылар
суғышсылар
ч-с
4. ТСалмасыннар
ҡалмачыннар
с-ч
5. Сирәгәйде
сирәгәйзе
д-з
6. Аҡрылы
арҡыры
л-р
7. Печән
бечән
п-б
8. Теләгәнчә
теләгәнсә
ч-с
9. Чалбар
салбар
ч-с
10. Тавышлары
тауычлары
ш-ч
11. Ж.әй
жәй
ЖгЖ
12. Ж>шнаҡ
жыйнаҡ
ж,-ж
13. Тәрәзәдән
тәрәдәдән
3-д
14. Песи
беси
п-б
15. Сизә башлады
сидә
3-д
16. Ҡурғашын
ҡурғачын
ш-ч
17. Ағач
ағаш
ч-ш
18. Ҡычҡырдыҡ
ҡышҡырдыҡ
ч-ш
19. Түбә
түпә
б-п
20. Чәчелеп
чәшелеп
ч-ш
21. Кибән
кипән
б-п
81
22. Алмагач
алмағас
ч-с
23. Утыртыша
утыртьтча
ш-ч
24. Төбендә
төпендә
б-п
25. Дошман
зошман
д-з
26. Яланғач
яланғас
ч-с
27. Алдыҡ
алтыҡ
д-т
28. Ж,иткәнбез
житкәнбед
3-д
29. Чәчелеп
чәшелеп
ч-ш
30. Күмгәндә
күмгәнтә
д-т
31. Ж,итез
житед
3-д
32. Помидор
помизор
Д-з
33. Залында
далында
3-д
34. Киңәшмә
киңәчмә
ш-ч
35. Бирделәр
бирҙеләр
Д-з
36. Күрүем
күреүем
үе-еүе
37. Шундый
шунтый
д-т
38. Шат
чат
ш-ч
39. Ҡушылалар
ҡучылалар
ш-ч
40. Ишетелде
ичетелде
ш-ч
41. Чабалар
сабалар
ч-с
42. Чишмә
чичмә
ш-ч
43. Сандугач
чандуғач
с-ч
44. Түтәлдә
түтәлтә
д-т
45. Эчендә
эшендә
ч-ш
46. Ҡушу
ҡушыу
у-уы
47. Бүлү
бүлеү
ү-үе
48. Уҡытучы
уҡытыусы
ч-с
49. Уҡучы
уҡыучы
У-УЫ
50. Яратабыҙ
яратапыз
б-п
51. Чаба
чапа
б-п
Был өс уҡыусының дәфтөрҙөрендәге хәреф хаталарын
төркөмләгәндә түбәндәге картина килеп сыга:
ч-ны
с
итеп яҙыу
- 8
с-ты
ч
-«-
- 3
ч-ны
ш
-«-
- 4
ш-ны
ч
-«-
- 8
б-не
п
-«-
- 5
82
п-ны
б
-2
Д-не
3
- 5
Д-не
т
-4
з-не
Д
- 5
л-не
р
- 1
ж,-не
ж
- 2
у, ү-ләрҙе
ыу, еү
-4
51
Юғарыла өс таблицала күрһәтелгән бөтә хаталарҙы бергә
ҡушып, йомғаҡлап биргәндә, Асҡын районындағы Үрмеяҙ һәм
Кубияҙ мәктәп уҡыусылары яһаған хәреф хаталары түбәндәгесә
булып сыға:
ш
урынына
ч
яҙыу
- 27
ч
С
-27
ч
ш
- 7
С
ч
- 5
б
п
-9
п
б
- 7
д
3
- 7
3
д
- 5
д
т
- 8
5
ж
- 5
У> Ү
ыу, еү
- 4
Л
Р
- 1
е
й
- 1
е
йы
- 1
я
йа
- 1
и
ө
- 1
83
Был таблицаларҙа Асҡын районындағы мәктәп балалары¬
ның ниндәй өндәрҙең хәрефтәрен яҙыуҙа күберәк хата яһа¬
ғандары асыҡ күренеп тора. Уларҙың иң ҙур хаталары с, ч, ш
өндәренең урындарын белмәүҙәренә ҡайтып ҡала. Был хәл,
әлбиттә, уларҙың һөйләү телендә «ч» өнө булмауына һәм уны
үҙләштереү уларға бик ауыр икәнлегенә асыҡ дәлил булып
тора.
Уларҙың д, з, т хәрефтәрен яҙыуҙағы хаталарына ике сәбәп
бар. Береһе улар телендә «ҙ» өнө булыуы. Улар «ҙ» өнө уры¬
нына татар әҙәби телендә д-ме әллә з-ме яҙылыуын бутайҙар.
Икенсеһе — улар телендә «п-т» һөйләшенең вәкилдәре бар.
Тимәк, уларҙың телендә д урынына т йөрөтөү бар — алдым
урынына алтым, килде урынына килте һ.б. Бына был хәл улар¬
ҙың яҙыуҙа д менән /и-нең урындарын бутауға сәбәп була.
Б, п өндәре хәрефтәрен яҙыуҙағы хаталар ҙа улар өсөн бик
тәбиғи хәл. Сөнки уларҙың һөйләү телендә ҡулланылған б, п
өндәренең урындары татар әҙәби телендәге урындары менән
берләшмәй. Шуның өҫтөнә уларҙың һөйләү телендә, ҙур күпсе¬
лектә, б өнө ҡулланыла.
Татар телендәге ж, өнөнә хата яһауҙары улар телендә был
өндөң бөтөнләй булмауы арҡаһында килеп сыҡҡан тәбиғи бер
хәл.
Башҡа хаталар татар теле орфографияһының башҡорт теле
тәбиғәтенә ярап етмәүҙән килеп сыҡҡан хаталар.
***
Асҡын районы мәктәптәрендә уҡыусы балаларҙың татар
әҙәби телен үҙләштереү югарыла күрһәтелгән рәүештә
күренгәс, беҙ теләр-теләмәҫтөн башҡа райондарҙа был хәлгә
иғтибар итергә тейеш булдыҡ.
Борай районы Йомаҡай 7 йыллыҡ мәктәбе уҡыусылары¬
ның татар телен үҙләштереү мәсьәләһе менән танышыу өсөн,
татар теле укытыусыһы иптәш Айтуғановага мөрәжәғәт ит¬
тек. Ул үҙ ҡулы менән түбәндәгеләрҙе яҙып бирҙе:
«Борай районы Йомаҡай жиделлык мәктәбендә татар теле
укыту буенча һәм ж,ирле сөйләшү теле буенча мәгьлүматлар.
1. Укучыларның татар теле буенча өлгәшүләре: телдән
97,5 %, язма — 97 %.
84
2. Гомум укучылар өчен хас булган хаталар түбәндәгеләр:
а) Кисәкчәләр, теркәгечләр язылышындагы хаталар.
б) Баш хәрефләр язылышындагы хаталар.
в) Тавышсызлар (ъ,ь) язылышындагы хаталар.
г) Пар тартыклар язылышындагы хаталар.
д) Аерымланган кисәкләрдә тыныш билгеләре.
3. Йомаҡай авыл халыкларының сәйләү теле белән татар
әдәби теленең аерымлыклары түбәндәгечә:
а) Сүзләрнең кушымчаларын башкортчалату. Мәҫәлән:
бармай, ҡайтмай, килмәем, күрмәем, сәйләмәйбеҙ, сорамай-
быз;
б) Күп кенә сүзләрнең башкортчасын куллану һәм бозып
сөйләүләр. Мәс.: почмакны — мөгөш дип, идел — изел, идән —
изән, билгеле — билдәле, нигез — диңгез, кәгазь — ягаз һ.б.
Укутучы — Айтуганова.
30 июнь, 1954 йыл
Бынан башҡа иптәш Айтуганова 1952—53 уҡыу йылы аҙа-
гында V класс уҡыусыларының экзамен ваҡытында яҙған из¬
ложение дәфтәрҙәрен бирҙе. Ул дәфтәрҙәргә ҡарағанда, Ас¬
ҡын районындағы балалар яһаған хаталар күпселеге түбән¬
дәгеләргә ҡайтып ҡала:
уяна
урынына
уйана
жыелыш
жыйлыш
дәвам
дауам
тавыш
тауыш
давыл
дауыл
сөгать
сәғөть
моны
мыны
егылды
йығылды
Был хаталарға ҡарағанда татар әҙәби теленең орфографи¬
яһы йәнле һөйләү теле спецификаһына практик яуап бирә
ала-алмауын күрһәтә.
Яңауыл районында ла мәктәптәрҙә балаларҙың татар әҙәби
телен үҙләштереү мәсьәләһенә иғтибар итергә тура килде. Унда
85
«ч» өнөнөң яҙылышында, Асҡын районына ҡараганда, артыҡ
ҡыйынлыҡтар булмаһа ла, балаларҙың көндәлек һөйләү теле
татар әҙәби теленән айырылғанлыҡтан, айырым һүҙҙәрҙе һәм
грамматик формаларҙы яҙыуҙа балалар характерле хаталар
ебәрәләр. Ямаҙы урта мәктәбендә татар теле уҡытыусыһы
Ҡазиханова Нәҡиә иптәш балаларҙың татар әҙәби теле
һүҙҙәрен урындағы диалект телендәгесе ҡулланыуҙарын
күрһәтеп, түбәндәге һүҙ теҙмәләрен бирҙе:
кибән
урынына
кәбән
чынаяк
тустаган
тағы да
оторо
өти
әтәй
өни
инәй
идән
изән
ҡадаҡ
ҡазаҡ
түшәм
дүшәм
бозау
бызау
бармыйм
бармайым
ашыйм
ашайым
рүчкә
өрөчкә
өтисе
әтәсе
әнисе
инәсе
нәрсө
нәстә, нимә
ди
ти
дип
тип,тиеп
бара иде
барайы
мондый
мьщдай
ийә
эйә
ҡәдөре
хәҙәре
яулыҡ
заулыҡ
86
сауыт
өй
«
«
күбөтө
өй күттә
артында
бәрәңге
«■
алма
Был һүҙ теҙмәһенә күҙ һалғандан һуң, балаларҙың көндәлек
һөйләү теле татар теленсә түгел, бәлки ерле диалектсә икән¬
леге күренеп тора. Был хәл беҙҙең тикшереү нәтижәһендә
килгән һөҙөмтәне раҫлайҙар һәм ҡеүәтләйҙәр.
Был һүҙ теҙмәһен биргән уҡытыусы балаларҙың «ч» һәм
«п» өндәрен яҙыуҙа хаталаныуҙарын күрһәтмәй. Тимәк, был
районда, Асҡын районына ҡарағанда, балалар ул өндәрҙе ҡул¬
ланыуҙа артыҡ ҙур хаталар ебәрмәйҙәр.
1933 йылда ошо Яңауыл районына махсус ебәрелгән экс¬
педиция, һөйләү телен өйрәнеү менән бергә, мәктәптәрҙә
уҡытыу теленә, дәреслектәр мәсьәләһенә һәр ауылда иғтибар
иткән. Сөнки ул йылдарҙа Яңауыл мәктәптәрендә башҡорт
әҙәби телен дәрес итеп индереү тураһында ВКП/б/ Әлкә Ко-
митетенең махсус ҡарары булған һәм шул ҡарар тормошҡа
ашырылырға тейеш булған. Экспедицияға ошо ҡарарҙың
үтәлешен тикшереү бурысы ла йөкләтелгән булган. Түбәндә
ошо экспедицияның материалдарынан «Мәктәптәрҙә уҡытыу
теле һөм дәреслектәр» тигән өлөшөн килтерәбеҙ.
87
«МӘКТӘПТӘРҘӘ УҠЫТЫУ ТЕЛЕ ҺӘМ ДӘРЕСЛЕКТӘР»
«Райондағы бөтә бапгкорт һәм татар мәктәптәрендә быға
тиклем уҡытыуҙар һәр ваҡыт татар телендә була килгән һәм
татар телендәге дәреслектәр менән тәьмин ителгәндәр. Баш¬
ҡорт телендә уҡытыуға һәм шул телдәге дәреслектәр менән
тәьмин итеүгә һис бер ваҡыт сара күрелмәгән.
Башҡорт мәктәптәренең бөтәһендә лә башҡорт теле айы¬
рым дәрес итеп индерелмәгән. Яңауыл, Ямаҙы, Аҡсәйет,
ШКМ-дарында башҡорт теле айырым фән рәүешендә инде¬
релһә лә, ул да «исемдә бар, һанда юҡ» рәүешендә генә.
Беренсенән, районда башҡорт әҙәби телен белгән, баш¬
ҡортса яҡшы һөйләшә алған бер генә лә уҡытыусы күреп
булманы. Икенсенән, ШКМ-гә башҡорт теле индерелгән булһа
ла, ул да яҙға табан ғына индерелгән, унда ла уҡыткан кеше¬
ләрҙең үҙҙәре юнләп башҡортса белмәгәндәр. Укытыусылар
өсөн ҡулланма, уҡыусылар өсөн дәреслек, башҡорт телендә
әҙәбиәт булмаған. Яңауыл ШКМ-да башҡорт теле уҡытыусы¬
һы башҡорт теленән ҡулланма һәм дәреслек итеп, урыҫтар
өсөн башҡорт теле дәреслеге булган Айыуханов китабынан
файҙаланған.
Уҡытыусыларҙың әйтеүенә ҡарағанда, балалар башҡорт
телен яратып уҡыйҙар. Башҡорт теле дәресе барғанда, йәки
башҡорт телендә яҙылған әҫәр, газеталар уҡыганда балаларға
аңлашылмаған ҡайһы бер атамалар, айырым һүҙҙәр килеп
сыҡҡан кеүек, татар теле дәреслектәрендә, яҙыу, һөйләү дәре¬
стәрендә балалар татар әҙәби телендә булмаған атамалар,
һүҙҙәр ҡулланылғаны күренә, тиҙәр, мәҫәлән, Ямаҙы ШКМ-
дә тел уҡытыусыһы Ғифранов Хафиз, балалар телендә:
88
«нәстә»
урынына
«нәмә»,
«почмак»
«мөйөш»,
«сызыҡ»
«чыйык»,
«тез»
«тубыҡ»,
«пич»
«мич»,
«чыбылдыҡ»
«сымылдыҡ»,
«бүкән»
«көпчәк»,
«кечкенә»
«бәләкәй»,
«тустаған»
«кеүәтә (сүгәтә)»,
«ж,ыелыш»
«йыйылыш»
«ж,егет»
«егет»,
«ж,итөкчеләр
«етәкселәр» һ.б.
һүҙҙәр һәм атамалар ҡулланылғанын һөйләй. Шулай уҡ бала¬
ларҙың яҙыуҙарында, уларҙың орфография хаталарын төҙәтеү
юлында былай «ж,» өнө урынына «е» яҙыу һәм башҡорт те-
лендәгесә «ө», «о» өндәренең һүҙ аҙағына тиклем иренләшеү
ҡанунына буйһондороп яҙыуҙары менән байтаҡ көрәшергә
тура килгәнен һөйләй.
Мәсәғүт беренсе баҫҡыс мәктәбендә беренсе синыф бала¬
ларынан таҡтаға башҡортса яҙып уҡытып ҡаралды. Балалар
мәктәптә башҡорт теле уҡытылмауға ҡарамаҫтан, яҡшы уҡ
шыма уҡый алдылар. Таҡтала шул уҡ яҙыуҙы татарсаға
әйләндереп тә яҙа алдылар.
Дөйөм алғанда, район башҡарма комитете һәм райком,
Яңауыл районындағы ауылдарҙы рәсми рәүештә татар һәм
башҡорт ауылдарына бүлеп йөрөтһәләр ҙә, район мәғариф
бүлеге башҡорт мәктәптәрендә башҡорт телен айырым дәрес
итеп индереү тураһындағы 4 май пленумы1 ҡарарын ғәмәлгә
ашырыу тураһында тейешле саралар күрмәгән».
1 Бында һүҙ ВКП/6/-НЫН Башҡортостан Әлкә Комитете пленумының
1932 йылдың 4-се майында быға тиклем татар телендә уҡытылып килгән
башҡорт мәктәптәрендә 1932—33 уҡыу йылы башынан башҡорт телен айы¬
рым дәрес итеп индереү тураһындағы ҡарары тәңгәлендә бара. — Т. Б.
89
Был материал бынан 21 йыл элек яҙылған. Быйылғы экс¬
педицияла шул ук хәлдәр раҫланды — башҡорттарҙың бала¬
лары, йәше һәм ҡарты көндәлек тормошта үҙ диалектендә
һөйләшә, мәктәптәрҙәге уҡыу-уҡытыу теле яҙма тел генә бу¬
лып йәшәп килә.
90
БАШҠОРТСА ГАЗЕТА-ЖУРНАЛ ҺӘМ ӘҘӘБИӘТ
һәр бер районда булырга тура килгән ауылдарҙа, район
үҙәктәрендә беҙ уҡыу йорттарына, уларҙағы китапханаларға
күҙ һалдыҡ. Халҡгың ниндәй газеталар, журналдар алдырыу¬
ҙар ына, ниндәй әҙәбиәт уҡыуҙарына иғтибар иттек. «Совет
Бапгкортостан»н халыҡ алмай һәм уҡымай. Уны уҡыу йортта¬
ры, ауыл советтәре, ҡайһы бер колхоз идаралары, район уч-
реждениеләре һәм китапханалар алдыралар. «Әҙәби Башҡор¬
тостан» һәм «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналдарын да
күп кенә алдыралар. Инде башҡортса ғилми, фәнни-популяр
һәм художестволы әҙәбиәткә килгәндә эш башҡаса тора. Ун¬
дай әҫәрҙәрҙе халҡ һәм интеллигенция уҡымай булырға тей¬
еш. Сөнки беҙ күҙ һалған, һорашҡан китапханаларҙа башҡорт
телендәге ундай әҙәбиәт йә бер ҙә булмай сыҡты, йә, булһа
ла, бынан бер нисә йыл элек баҫылған, хатта латин алфави-
тендә булған әҙәбиәт кенә табылды. Был хәл шуны белдерә,
тимәк, был райондарҙағы башҡорттар һәм татарҙар, Сәйфи
Ҡудаш, Мостай Кәрим, Әкрәм Вәли, Рәшит Ниғмәти һ.б.
кеүек күренекле башҡорт яҙыусыларының башҡорт телендәге
әҫәрҙәрен уҡымайҙар.
91
ФОНЕТИКА
Был райондарҙағы диалекттең фонетика яғы берҙәй түгел,
бәлки сыбар икәнлеге күренде. Әлбиттә, был сыбарлыҡ бөтә
өңдәргә ҡарата түгел, ҡайһы бер өндәргә генә ҡайтып ҡала.
Шуның өҫтөнә ул сыбарлыҡ һуҙынҡыларҙан бигерәк тартын¬
ҡыларҙы ҡулланыуҙа асыҡ күренә. Тартынҡыларҙагы сыбар¬
лыҡ күпселектә ҙ, з, ҡ, к, с, ҫ, ж, б, п өндәренә ҡайтып ҡала.
Башҡа тартынҡыларҙы һәм күпселек һуҙынҡыларҙы ҡулла¬
ныуҙа ҙур сыбарлыҡ күренмәй. Югарылағы өндәрҙе ҡулланыу¬
ҙа райондар араһында ғына түгел, ҡайһы бер район эсендә лә
бер тиклем сыбарлыҡ күренә.
Был урында иҫкәрмә рәүешендә, шуны әйтергә кәрәк. Экс¬
педиция члендәре бындағы диалекттең үҙсәнлектәрен теркәү
өсөн фонограф йәки магнитофон кеүек бер ниндәй ҙә ҡорал
(аппарат) ҡулланманы, бөтә күҙәтеүҙәр халҡтың көңдәлек тор¬
мошта, эш өҫтөндә тәбиғи һөйләшеүҙәрен ҡолаҡтан ишетеү
менән генә алып барылды. Был рәүештә күҙәтеп, тыңлап
теркәүҙә ҡайһы бер етешһеҙлектәр, аныҡһыҙлыҡтар булырға
мөмкин. Был һәр бер лингвисткә билдәле булган хәл. һәм «мин
шулай ишеттем, минең ҡолағым шулай ишетә» тип, башҡалар¬
ҙы уға ышандырыу ҙа ҡыйын. Сөнки ҡолаҡ алдарға һәм алда¬
нырға мөмкин. Шуның өҫтөнә кеше, ғәҙәттә, башҡаларҙың
әйткәнен үҙ теленә, үҙ теленең әйтелешенә ауҙарып ишетеүсән
була. Әгәр магнитофон кеүек аппарат «тыңлап» яҙһа, дөрөҫ итеп,
аныҡ итеп яҙып алыр ине һәм шикләнеүгә урын ҡалдырмаҫ
ине. һәр хәлдә бындағы диалекттең өн составын билдәләүҙә
экспедиция члендәре араһында, күпселектә, фекер айырымлығы
булманы. Бары «с» менән «ҫ» араһында һаңғырау ҡулланылған
өн тураһында гына ике ҡараш булды. Сөнки ул өндө ҡайһы
берәүҙәр «с» тип, башҡалар «ҫ»-ҡа яҡын итеп ишетә ине.
92
А. Тартынҡылар
«б-п, д-т, г-к»
Асҡын районының Үрмияз, Иҫке Күскилде, Яңы Күскил¬
де һәм Күбиәз ауылдарында «п-т» һөйләшенә, йәки Ғафури
һәм уға күрше райондарҙа йәшәй торған табын ырыуы баш¬
ҡорттары һөйләшенә хас булған рәүештә башҡортса һүҙҙәрҙә
һүҙ башында «б» урынына «п», ә рус теленән алынған һүҙҙәрҙә
«п» урынына «б» ҡулланып һөйләүсе кешеләр күп осрай. Был
хәл оло быуындар һәм ҡатын-ҡыҙҙар телендә йышыраҡ осра¬
ғаны күренде. Шулай уҡ башҡа диалекгтәрҙә (һәм әҙәби телдә)
ялғауҙар башында һәм башҡа урындарҙа «д» һәм «ҙ» килә
торған урындарҙа бында «т» өнө килтереп һөйләүселәр йыш
осрай. Быларҙан башҡа тамыр һүҙҙәрҙә «ң» өнөнән һуң ба¬
шҡа һөйләштәрҙә «ғ» һәм «г» ҡулланылған урындарҙа, бында
«ҡ» һәм «к» ҡулланыу осрай. Был хәл килеш ялғауҙарында ла
йыш күҙәтелә. Бына бер нисә миҫал:
«Мин ҡарт булсам та, үҙ эшемтә пирешмәйем әле» (ҡарт
колхозсы әйтә).
65 йәшлек бер ҡарттан һалдатта булдыңмы, тип һорағас,
ул «булмаҙым, алмаҙылар, приемҡа 11 кеше барҙыҡ, шулар¬
ҙан мин бер үҙем ҡалтым» ти.
Шул уҡ ҡарт: «Беҙнең нәҫел оҙаҡ йәшәй. Минең әтәй
мәрхүм туҡсанҡа етә яҙып үлте. Мин тә шуны ҡыумам микән»
ти.
Бындай фонетик үҙсәнлек Асҡын районының Ҡигаҙы
ауылында һәм бүтән райондарҙа ишетелмәне. 1934 йылгы экс¬
педиция члендәре лә юғарыла һаналған һәм уларға күрше бул¬
ган ауылдар телендә был үҙсәнлек барлығын әйткәндәр ине.
Тимәк, бындағы башҡорттар менән табын ырыуы башҡорт¬
тары араһында ниндәйҙер тарихи һөм этнографик бәйләнеш
бар.
Асҡын районында «п-т» һөйләше вәкиле булған кешеләр,
ғөмүмән, һүҙ башында «б» һәм «п» өндәрен параллель ҡулла¬
налар. Уларҙың ҡайһын күберәк ҡулланалар һәм ниндәй за¬
консалыҡҡа буйһондоралар икәнен ҡыҫҡа ваҡыт эсендә аңлауы
беҙҙең өсөн ауыр булды. Бер үк кеше ауыҙынан бер үк һүҙҙәр
ҙә «б»-нең һәм «п»-ның ҡулланылыуын күҙәтергә, ҡайһы саҡта
93
«б» менән «п» араһында булган йомшаҡ «п»-ны күҙәтергә тура
килде. Ғөмүмән бында һүҙ башында күпселектә «б» ҡуллана¬
лар, «п» өнөн ҡулланыу күпселек түгел һәм уны йомшаҡ итеп
ҡулланалар. Был хәл башҡорт теленең спецификаһы булған
«б»-нең шулай тотороҡһоҙ ҡулланылыуы татар теленең (һәм
татар әҙәби теленең) йоғонтоһо арҡаһында булғанлығын аңлата
тип әйтергә мөмкин.
һүҙ аҙағында һәм һүҙ уртаһында телдең эске законына һәм
һүҙ яһалышының һорауына ярашлы рәүештә урыны менән
«п» һәм урыны менән «б» килә: ярып, алып, бипи (йорт ҡош¬
тары бәпкәләренә, себештәренә ҡарата); Бибикәй, Бибиямал,
Бибинур һ.б.
Асҡын районынан көнбайышҡа табан (беҙҙең маршрут
буйынса Яңауылға табан) киткән һайын һүҙ башында «п»
өнөнөң әйтелеше ҡатылана барғанлығы күренде. Ҡыҫҡаһы,
башҡорт теленең спецификаһы булған һүҙ башындағы «б»-
нең татар теле спецификаһы булган «п»-ға аҡрынлап күсә ба-
рыуында Асҡын районы төньяҡтағы сик булып ята.
Шулай уҡ Асҡын районында һәм бөтә башҡа райондарҙа
«п-т» һөйләше вәкилдәре булмаған кешеләр «д-т», «г-ҡ» һәм
«г-к» өндәрен фонема итеп, башҡа һөйләштәргә һәм әҙәби
телгә күпселектә ярашлы рәүештә үҙ урындарында ҡуллана¬
лар икәнлеге күренде. Был өндәрҙең сиратлашыуы ла башҡа
һөйләштәргә ярашлы икәне күренде. Мәҫәлән, 1) дарыу, дуга,
дэгэ, дегет; тауҙан, туры, туфраҡ, туҡран; 2) Гәрәй, гәрип кеше,
агай, эргә, ниргә, тургай, бергәләп; 3) кәбән, кәмә, ҡама; туҡмаҡ
-тукмагы, күкрәк — күкрәге һ.б. Байтаҡ һүҙҙәрҙә «д» — «т»
өндәрен параллель ҡулланыу осрай. Мәҫәлән, түшәм — дүшәм,
тары — дары (ашлыҡ), тейәк — дейәк, түңгәк — дүңгәк һ.б.
Шулай ук ҡайһы бер һүҙҙәрҙә «к» — «г» өндәрен парал¬
лель ҡулланыу күҙәтелде. Мәҫәлән, «бүтәкә» һәм «бүтәгә».
«ч», «с», «ҫ»
Асҡын районының көнсыгыш яғындағы Урмиәҙ (Юрмиәҙ),
Яңы Күскилде, Иҫке Күскилде, Үтәш һәм Кубиәҙ ауылдарын¬
да «ч» өнө ҡулланылмай. Уны рус теленән ингән һүҙҙәрҙә генә
ҡулланыу осрай. Уның урынына бөтә урында «с» өнөн ҡулла-
94
налар. Был хәл Асҡын районының көнсығышында һәм көнья¬
ғында ятҡан бөтә райондарға хас булған хәл икәнлеге һәр кемгә
билдәле. Мәҫәлән, сәй, асҡыс, юнеыс, ҡарсыҡ, бысаҡ һ.б.
Асҡын районының көнбайышында, атап әйткәндә, ул ра¬
йондың көнбайышында ятҡан Ҡиғазы ауылында бик йомшаҡ
рәүештә «ч» йәки «с» менән «ч» араһындағы өн барлығы күрен¬
де. Асҡын районынан көнбайышҡа (Яңауыл районына) габан
киткән һайын «ч» өнөнөң асығыраҡ әйтелеше күҙәтелде.
Ҡыҫҡаһы, башҡорт теленең спецификаһы булган «с» өнөнөң
татар теле спецификаһы булган «ч»-ға күсә барыуында, «б»-
нең «п»-ға күсә барыуындағы кеүек, Асҡын районы сик бу¬
лып ятҡаны күренде.
һәр хәлдә беҙҙең күҙәтеү буйынса, телдәре өйрәнелгән
райондарҙа «ч» өнөнөң ҡулланылыуы, рус телендәге һәм ту¬
ғандаш төрки телдәрҙәге «ч» өнөнөң ҡулланылыуына ҡара¬
ғанда, йомшаҡ булыуы күренде. Оло быуындар телендә «ч»
урынына «с» ҡулланыу ҙа осрай. Мәҫәлән, Яңауыл районын¬
да оло быуындар телендә «ваҡсыл, ҡарсыҡ» кеүек һүҙҙәрҙе
ишетергә тура килде.
«с» өнөн ҡулланыуҙа шундай бер ҡыҙыҡ хәл бар. Башҡорт
теленең төп һүҙлек фондында «сос» тигән һүҙ бар. Татар теле
һүҙлектәренә һәм татар телен яҡшы белгән иптәштәр әйте¬
үенә ҡарағанда, ул һүҙ татар теле төп һүҙлек фондында «чоч»
формаһында осрамай. Шуның өсөн ул һүҙ («сос») үҙенең баш¬
ҡорт теле спецификаһына хас булган фонетик формаһын
һаҡлап ҡатып ҡалған — ул бөтә райондарҙа һәм бөтә быуын¬
дар телендә «сос» формаһында ҡулланыла.
«ш»-ның «с» аша «ч»-ға күсеүе
Айырым һүҙҙәрҙә «ш» өнөнөң «с» аша «ч»-га күсеүе, көнбай¬
ышҡа киткән һайын татар теленең йоғонтоһо көсәйә барыуға
тагы ла бер дәлил булып тора. Мәҫәлән, Асҡын районында
«шыршы» һүҙен башҡа диалекттәргә һәм әҙәби телгә яраш¬
лы рәүештә «шыршы» формаһында ҡулланыла. Борай райо¬
нында ҙур күпселектә «сыршы» формаһы йөрөтөлә. Инде
Яңауыл районында иһә «сыршы» һәм «чыршы» формаһын
параллель ҡулланыуҙы күҙәтергә тура килә.
95
Экспедиция булып үткән урындарҙа «ҫ» өнө лә бар. Йәғни
урыны менән «с» өнө «ҫ» өнөнә әүерелә. Асҡын районында
уның әйтелеше асығыраҡ булһа, унан көнбайышҡа табан
киткән һайын, ул һаңғыраулана төшә. Шуның өҫтөнә был
өндөң ҡулланылыуы оло быуын вәкилдәре һәм ҡатын-ҡыҙҙар
телендә йышыраҡ, ә йәш быуындар телендә һирәгерәк ҡул¬
ланылғаны күренде. Был өндөң әйтелеше был райондарҙа
көнсығыш һәм көньяҡ диалекттәрендәге әйтелешкә оҡша¬
май. Ул бында йомшаҡ ишетелә йәки «с» менән «ҫ» араһын¬
дағы өн булып ишетелә. Уның шулай ишетелеүе бигерәк тә
ябыҡ ижектәр аҙағында асығыраҡ икәнлеге күренде. Мәҫәлән,
ылыҫ, алыҫ, баҫкыс һ.б.
1933 йылғы экспедиция материалдары ла Яңауыл райо¬
нында «ҫ» өнө барлығын әйтә. Унда былай тип әйтелә:
«Башҡорт әҙәби телендә «ҫ» ҡулланылған урындарҙың
бөтәһендә лә «с» йөрөтөлә. Ләкин ул өндөң һаңғырауланып,
«с» менән «ҫ» араһындағы өн булып йөрөтөлөүе лә бындағы
башҡорттар телендә йыш осрай. Бында ла улар һүҙ башында
һәм һуҙынҡы өндәр алдында «с»-ты асыҡ әйтеп, ябыҡ ижек
аҙағында уны «с» менән «ҫ» араһында йөрөткәнлектәре күренде.
Был хәл дә, «ч» өнөндәге хәл кеүек, телдең әле башҡорт теле
ҡалдығын үҙендә бер тиклем һаҡлаганлыгын күрһәтә (сарыҡ,
сыйыр, су, усал, усаҡ, басыу; баҫкыс, ҡыҫкыс, баҫ һ.б.)». («Яңауыл
районы башҡорттары теле», Тарих, тел һәм әҙәбиәт институ¬
тының архиве), ҡулъяҙма, 9 бит).
«з», «ҙ», «Д», «3» йәки «ж,»
Экспедиция булған райондарҙа «з», «ҙ» өндәре ҡулланы¬
ла, ләкин уларҙың ҡулланылыуы бүтән диалекттәргә һәм әҙәби
телгә ҡарағанда башҡасараҡ. Асҡын районында «ҙ» өнө йы¬
шыраҡ һәм бүтән диалекттәргә яҡыныраҡ ҡулланылһа,
көнбайышҡа киткән һайын «ҙ» аҙыраҡ, «з» йышыраҡ ҡулла¬
нылыуы күренә. Шуның менән бергә уны ҡулланыуҙа төҙөк
бер системаны, законсалыҡты күҙәтеүе лә ҡыйын. Һәр хәлдә
«й», «р», «у», «ү» тартынҡыларҙан һәм «а, ә, о, ө, ы, е» һуҙын¬
ҡыларҙан һуң «ҙ» өнө һәр районда асығыраҡ ишетелеүе күрен¬
де. Башҡа урындарҙа «ҙ» менән «з»-нең ҡулланылыуы йәки
96
«ҙ»-нең «д»-гә әүерелеүе төрлө ауылда һәм төрлө кеше те¬
лендә төрлөсәрәк икәнлеген күҙәтеп була. һәр хәлдә, бигерәк
тә Яңауыл районында, ябыҡ ижектәрҙә «з» күберәк, асыҡ
ижектәрҙә «ҙ» өнө күберәк ҡулланылыуы күренә. Миҫалдар:
1. «й, р, у, ү, а, ә, о, ө, ы, е» өндәренән һуң (ялгауҙар
башында) «ҙ» — тайҙы, курҙем, барҙыҡ, яуҙы, ҡарайым, эзләҙем,
йөрөгөм һ.б.
2. Асыҡ ижектәр башында — а) Асҡын районында күпсе¬
лектә «ҙ» — таналыҡ, оҙатыу, яҙалар һ.б.; б) Яңауыл районын¬
да күпселектә «з» — таҙалыҡ, язалар һ.б.
3. Ябыҡ ижектәрҙә — а) Асҡын районында «ҙ» — ҡыҙ, беҙ,
сеҙ, утыҙ һ.б.; б) Яңауыл районында — ҡыз, без, сез, у тыз һ.б.
4. һүҙ уртаһында ижек баштарында — а) Асҡын районын¬
да күпселектә «ҙ» ҡулланалар — баҙыҡ, яҙыҡ, ҡаҙаҡ һ.б.;
б) Яңауыл районында күпселектә «з» ҡулланалар — азыҡ, йозаҡ,
тозаҡ, сызыҡ һ.б.
5. Бүтән диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «ҙ», татар әҙәби
телендә «д» ҡулланылған һәр урында бөтә райондарҙа «ҙ» ҡул¬
ланыла, «д» өнөн айырым интеллигенция ауыҙында гына
ишетергә тура килә — аҙашыу, аҙым, әҙәм, боҙай, бөҙрә, гәҙәт,
иҙән, ҡаҙаҡ, ҡәҙерле, ҡоҙа, ҡоҙаеый, ҡоҙаса һ.б.
Ләкин бындай һүҙҙәрҙә «ҙ» йәки «д» ҡулланыу урынына
ҡайһы бер һүҙҙәрҙә «з» ҡулланыу осрай. Мәҫәлән, «изән»,
«бозай», «ҡоза» һ.б.
Борай, бигерәк тә Яңауыл районында, һүҙ баштарында «ҙ»
менән «з» йәки «з» менән «ж» араһында булган өн ҡулланып
һөйләшеүҙе күҙәтергә тура килде. Мәҫәлән, ҙ/зирек йәки з/
жирек (ерек агасы), ҙ/зирәк йәки з/жирәк (зирәк кеше) һ.б.
Яңауыл районында оло быуындар һәм ҡатын-ҡыҙҙар телендә
һүҙ башында йыш ҡына «ҙ» ишетергә тура килә. Мәҫәлән,
ҙиһен, ҙәһәр, ҙакун (закон) һ.б.
«е» /йэ/, «ж», «ж,»
Асҡын районында һүҙҙәр һәм ижектәр башында, башҡорт
спецификаһына ярашлы рәүештә, һәр урында «е» /йэ/ ҡулла¬
ныла, «ж» өнө бик һирәк ишетелә. Был райондан көнбайы¬
шҡа киткән һайын «ж» һәм татар теле спецификаһы булған
97
«ж,» ҡулланыу йышая төшә. Был өндөрҙе ҡулланыуҙа оло бы¬
уындар һәм ҡатын-ҡыҙҙар теле менән интеллигенция теле
араһында бер тиклем айырма бар. Оло быуындар һәм ҡатын-
ҡыҙҙар күпселектә «е» ҡулланһалар, интеллигенция телендә
«ж» һәм Яңауыл районында «ж» ҡулланыу осрай. Асҡын рай¬
онында татар теле спецификаһы булган «ж», әлбиттә, юҡ.
һәр урында башҡорт теле спецификаһы булган «ж» ҡулланы¬
ла: хужа, бажа, ужым, Хажиев һ.б.
Айырым кешеләр телендә, күпселектә һүҙ уртаһында «з»
менән «ж» араһында булган өн ишетелә. Мәҫәлән, тәж(з)е,
киж(з)е һ.б.
Татар телендә «кәжә» тип ҡулланылган һүҙҙе һәр бер район¬
да, тотороҡло рәүештә, «кәзә» формаһында ҡулланалар. Аскын
районында һүҙ башында «й» /йэ-е/ ҡулланылган ҡайһы бер
һүҙҙәрҙә Борай һәм Яңауыл райондарында «й» менән «ж» /ж/-
нең параллель ҡулланылыуын күҙәтергә тура килде. Мәҫәлән,
Асҡын районында һәр ерҙә «ен» тиҙәр, башҡа райондарҙа «ен»,
«жен» һәм «жин» формаһында ишетергә тура килде.
«в-у, ү»
Был тартынҡыны ҡулланыуҙа бүтән диалекттәрҙән һәм
әҙәби телдән тайпылыш барлығы күҙәтелә. Уны һүҙ башын¬
да ла, башҡа урындарҙа ла үҙ урындарында ҡулланалар — ва¬
ҡыт (вахыт), ваҡ, ватыҡ, Вафа, Вәли; самауыр, ауыр, тауыҡ,
бау һ.б.
«в»
Рус теленән алынған һүҙҙәрҙә был өндө үҙ урынында ҡул¬
ланалар. һүҙ аҙаҡтарында һәм һүҙ урталарында ябыҡ ижектәр
аҙағында уны «ф» итеп әйтәләр: вагон, вал, повестка, Васи¬
лий; вербофка, афтомобиль, Валееф һ.б.
«һ»
Был өн көнбайыш диалектендә үҙҙәренең сығыштары буй¬
ынса ғәрәп йәки фарсы теленән булган ҡайһы бер һүҙҙәрҙә
генә ҡулланыла. Бүтән урындарҙа ул ҡулланылмай. Бүтән ди-
98
алекттәрҙә һәм әҙәби телдә «һ» ҡулланылган бөтә урындарҙа
«с» ҡулланыла (сарыҡ, сыйыр, сыу; аҡсаҡ кеше, туҡсан, юҡса,
алсыу һ.б.). Ләкин был диалекгтә гәрәп-фарсы һүҙҙәрендә лә
«һ»-не әйтеүҙән ҡасыу тенденцияһы ныҡ һиҙелә. Ҡасыу өсөн
уны айырым һүҙҙәрҙә бөтөнләй төшөрөп ҡалдырып һөйләйҙәр.
Мәҫәлән:
һауа урынына ауа,
һәнәр -«- өнәр,
һиммәт иммәт,
һәр -«- әр,
һаман аман,
һис -«- ис,
һуш уш («уш китте») һ.б.
Яңауыл районында Ҡаһарман тип йөрөтөлөргә тейеш бул¬
ган ауыл исемен, «һ»-ны ташлап, «Ҡарман» тип кенә
йөрөтәләр.
Шулай ҙа улар айырым һүҙҙәрҙә, һүҙ урталарындағы ижек
баштарында «һ»-ны ҡулланмай булдыра алмайҙар, уны һис
бер ваҡыт төшөрмәй ҡулланалар. Мәҫәлән, улар һәр ваҡыт
«мәһер», «фәһем», «зиһен», «зәһәр», «Минһаж», «Баһау», «Та¬
һир» тип һөйләйҙәр.
Оло быуындар телендә «һаман», «һиммәт» тип, «һ»-ны
төшөрмәй ҡулланыу йыш осрай. Тимәк, «һ»-нан ҡасыу тен¬
денцияһы һуңгы заман күренеше — унан йәш быуын вәкил¬
дәре ҡаса.
«л»
Көнсыгыш һәм көньяҡ диалекттәрҙә, шулай ук ҡайһы бер
һөйләштәрҙә «бул. Ал, ҡал» кеүек «л»-ға бөткән бойороҡ
ҡылымдарҙан башҡа төр ҡылымдар яһалғанда, «л» өнөн
төшөрөп һөйләү бик йыш күҙәтелә. Мәҫәлән, юҡлыҡ ҡылым¬
дар яһалғанда:
99
булмай урынына бумай,
килмәй кимөй,
алмай -«- амай,
ҡалмай -«- ҡамай һ.б.
тип һөйләйҙәр. Экспедиция булып үткән райондарҙа бындай
хәл осраманы, һәр урында «л» өнөн төшөрөп ҡалдырмай
һөйләшәләр.
Киреһенсә, көнсыгыш һәм көньяҡ диалекттәрҙә һәм әҙәби
телдә «л» төшөрөлмәгән урындарҙа бында төшөрөп һөйләйҙәр.
Мәҫәлән, «югал» бойороҡ ҡылымында һәм уның үткән заман
формаһында «л» өнөн ҡулланалар: «күҙҙән югал!», «ҡәләмем
югалды» тиҙәр. Бүтән төр ҡылымдарҙа «л»-ды төшөрәләр:
«югатма», «югатып ҡалдырҙым», «юғатырга ярамай» һ.б. «Тул»
бойороҡ ҡылымының төрләнеше лә шулай. Мәгәр «утыр» та¬
мыры бер ваҡытта ла «л» өнөн алмай, ошо «утыр» тамыры
боҙолмай төрләнә. Мәҫәлән, утыр, утыргыс, утырыгьц, уты-
ралар һ.б.
«ҡ»-ның «х»-ға күсеүе
Бүтән диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «ҡ» ҡулланылган ҡайһы
бер һүҙҙәрҙә был диалекттә тотороҡло рәүештә «х» өнөн ҡул¬
ланыу осрай. Мәҫәлән:
ҡатын урынына хатын,
ваҡыт -«- вахыт һ.б.
Иҫкәрмә. Бында беҙ «күсеү» һүҙен шартлы рәүештә ҡулланабыҙ. Был
һүҙҙән әҙәби телдә һәм күпселек диалекттәрҙә ҡулланылган өңдәр уры¬
нына был диалекттә теге йәки был өндөң ҡулланылыуын аңдарға кәрәк.
«н»-дың төшөүе
Башҡа диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «анһат» һәм «ансат»,
«мунса» формаһында ҡулланылған һүҙҙәрҙең «н» өнөн төшө¬
рөп, «асат», «муса» формаһында һөйләүселәрҙе күҙәтергә тура
килде.
100
«н» менән «м» параллель ҡулланыу
Айырым һүҙҙәрҙә, һүҙ башында «н» менән «м»-ды парал¬
лель ҡулланыу осрай. Мәҫәлән, нисәү — мисәү һ.б.
«ң»-дың «н»-ға күсеүе
Әҙәби телдә һәм башҡа диалекттәрҙә «ң» ҡулланылған
ҡайһы бер һүҙҙәрҙә «н» ҡулланыуҙы күҙәтеп була. Мәҫәлән,
«өң» урынына был диалекттә һәр урында «өн» ҡулланыла.
«ң»-дың «г»-гә күсеүе
Әҙәби телдә һәм башҡа диалекттәрҙә айырым һүҙҙәрҙә
«ң» йөрөтөлгән урындарҙа бында «г» ҡулланыу осрай. Мәҫәлән,
«һыйыр мөңөрәй» урынына «сыйыр мөгөрәй» тип һөйләйҙәр
(Борай районында).
«б»-ның «м»-ға күсеүе
Башҡа диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «байтаҡ» формаһында
йөрөтөлгән рәүеш һүҙен тотороҡло рәүештә «майтаҡ» форма¬
һында «м» менән ҡулланалар. Был форма диалекткә специ¬
фик булған тотороҡло бер форма булып тора.
«р»-ҙың «л»-ға күсеүе
Әҙәби телдә һәм бүтән диалекттәрҙә «р» ҡулланылган ай¬
ырым һүҙҙәрҙә был диалекттә «л» өнөн ҡулланыуҙы күҙәтергә
тура килде. Мәҫәлән, «шурпа» йәки «һурпа» урынына «шул¬
па» ҡулланыу.
Бүтән диалекттәрҙә һүҙ башында «һ» ҡулланылған урында
бында «с» ҡулланыу үҙсәнлеген югарыла әйткәйнек. Шуға
ярашлы рәүештә бында «һурпа» һүҙен «сурпа» формаһында
ҡулланыу хәле лә осрай.
«л»-дың «н»-ға күсеүе
Айырым һүҙҙәрҙә «л» өнөнөң «н»-га күсеү факты теркәл¬
де. Мәҫәлән, күпселек диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «тәрилкә»
101
формаһында ҡулланылган һүҙҙе бында «тәринкә» формаһын¬
да ҡулланыусылар осрай.
«с»-тың «т»-гә күсеүе
Бүтән диалектәрҙә, әҙәби телдә һәм Асҡын районында
«сөсө» формаһында ҡулланылған һүҙ көнбайышҡа табан
киткән һайын татар теле формаһы булган «төчө»-гә күсә ба¬
рыуы күҙәтелде.
«м»-дың «п»-га күсеүе
Бүтән диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «мейес» формаһында
ҡулланылған һүҙ Асҡын районында «мис» тип ҡулланыла.
Ләкин Борай һәм Яңауыл райондарында күпселектә «мич»-
формаһы йөрөтөлөү менән бергә интеллигенция телендә «пич»
формаһын да ишетергә тура килә.
«ф»-тың «п»-ға күсеүе
Әҙәби телдә һәм башҡа диалекттәрҙә «туфан» формаһын¬
да ҡулланылған һүҙҙе бында «п» менән «тупан» формаһында
ҡулланыу күҙәтелде.
«ғ»-ның «ң»-ға күсеүе
Башҡорт һәм татар телдәрендә һүҙ уртаһында «г» менән
«нагыш» формаһында ҡулланылган һүҙҙе «наңыш» рәүешендә
«ң» менән ҡулланыусылар күҙәтелде.
«ҙ»-нең «т»-га күсеүе
Бер исемдәш кешене әҙәби телдә һәм диалекттәрҙә «аҙаш»
тип, татар телендә «адаш», ҡайһы бер төрки телдәрҙә «аташ»
йәки «атас» тип атайҙар. Был һүҙҙең тамыры, әлбиттә, исем
мәғәнәһен белдерә торған «ат» һүҙе. Был диалекттә уның ошо
тамырын боҙмай ҡулланыу күҙәтелә. Йәғни башҡа диа¬
лекттәрҙә «аҙаш» формаһында ҡулланылган һүҙҙе бында
102
«аташ» ҡулланалар. Бының шулай ҡулланыл ыуын балалар
уйынында күҙәтергә тура килде. Ҡайһы бер балалар йәки
йәштәр уйынын тиң һандағы ике командаға бүленеп уйнай¬
ҙар. Шундай уйында башҡа диалекттәрҙә «аҙашыу», «аҙаула-
шыу» һүҙен ҡулланалар. Ул уйын былай була: башта команда
башлыҡтары һайлана. Улар йәнәш баҫып торалар. Балалар
икешәрләп ситкә китәләр ҙә, ҡулдарына икеһе ике нәмә ала¬
лар — әйтәйек, береһе таш, икенсеһе үлән ала һ.б. Башлыҡ¬
тар янына икеһе бергә килеп баҫалар ҙа, береһе «ташмы»,
«үләнме» тип әйтә. Башлыҡтарҙың береһе ошо ике нәмәнең
береһен әйтергә тейеш, һәм ҡайһын әйтә, шуны тотҡан бала
уның командаһына сыға, ә икенсе бала икенсе башлыҡ ко¬
мандаһына китә. Бына ошо процесте башҡа диалекттәрҙә «аҙа¬
шыу» йәки «аҙаулашыу» тип атайҙар. Был диалекттә «ата-
шыу» тип һөйләйҙәр. Был форма боронғо форма булыу менән
бергә, дөрөҫ форма булырға тейеш. Сөнки уның тамыры,
юғарыла әйткәнсә, — «ат». Был боронғо һүҙҙе ғәрәп һүҙе
«исем» ҡыҫырыҡлаған. Шулай булһа ла халҡ «исем» һүҙенән
«исемдәш» һүҙен яһаһа ла, «исемдәшеү» формаһын яһамаған,
ә «аташыу» формаһын һаҡлаған. Был хәл телдең бик тотороҡ¬
ло булыуына бик асыҡ дәлил булһа кәрәк. Инде «аҙаш», «аҙа¬
шыу», «адаш», «адашыу» формаларына килгәндә, улар
өндәрҙең сиратлашыу законы буйынса үҙгәртелгән (дөрөҫ бул¬
маған) формалар булып торалар. Шуга ҡарағанда «ҙ»-нең «т»-
ға түгел, бәлки «т»-ның «ҙ»-гә күсеүе тип әйтергә кәрәк ине.
Беҙ «аҙаш», «аҙашыу» формаһының күпселек булғаны өсөн
генә шулай «ҙ»-нең «т»-га күсеүе тип атаныҡ.
Б. Һуҙынҡылар
Һуҙынҡыларҙы ҡулланыуҙа был диалект телендә башҡа ди¬
алекттар һәм әҙәби тел менән берләшә торған формалар бу¬
лыу менән бергә, байтаҡ ҡына айырыла торған формалар ҙа
бар. Бында шуны әйтергә кәрәк. Тартынҡы өндәрҙе ҡулланыу¬
ҙа Асҡын районы башҡорттары менән Борай һәм Яңауыл рай¬
ондары башҡорттары араһында байтаҡ айырма барлығы күре¬
неп тора ине. Ул айырмалар фонетиканың тартынҡылар
өлөшөндә бирелде. Телдәге ҡайһы бер һуҙынҡы өңцәрҙе ҡул¬
103
ланыуҙа экспедиция булган райондар араһында ҡайһы бер ай¬
ырымланыу булһа ла, контраст булырлыҡ ҙур айырма күренмәй.
Был хөл телдәге һуҙынҡы өндәрҙең, тартынҡы өңдәргә ҡара¬
ғанда, тотороҡлораҡ булыуына дәлил булырға тейеш тип әйтергә
тура килә. Башҡа диалекттәрҙә лә һуҙынҡы өндәрҙең, тартын¬
ҡыларға ҡарағанда, тотороҡло булыуы беҙгә билдәле ине.
Шуның менән бергә, байтаҡ ҡына тартынҡы өңдәрҙең ҡулла¬
нылыу сиктәрен күреп һөм билдәләп була. һуҙынҡыларҙың
иһә ҡулланылыу сиктәрен күҙәтеү һөм билдәләү еңел түгел.
һуҙынҡыларҙы ҡулланыуҙа экспедиция булган райондар
араһындағы айырма, һәр ике телдең бер-беренә йоғонто яһауы
арҡаһында барлыҡҡа килгән айырмалар тип, әйтергә кәрәк.
Сөнки бында ла көнбайышҡа киткән һайын татар теленең
йоғонтоһо көсәйгәне һиҙелә.
Диалект үҙсәнлектәре
Һуҙынҡыларҙы ҡулланыуҙа был райондарҙың (диалекттең)
үҙенә хас булган тотороҡло үҙсәнлектәре барлығы табылды.
Ҡайһы бер айырым һүҙҙәрҙә ҡайһы бер һуҙынҡыларҙы бөтә
райондарҙа бер төрлө йәки күпселектә бер төрлө ҡулланалар.
Уларҙың ҡулланыуын әҙәби тел һөм бүтән диалекттәр менән
сағыштырып биргәндә былай була:
Әҙәби телдәге
ниндәй өн йәки
дифтонг ниндәй
өнгә күсә йәки
күсмәй
Әҙәби телдә
Бүтән
диалекттәрҙә
Был
диалекттә
о>у
һорау
һорау, һурау
сурау
өй>ү
өйрә
өйрә, үрә, өрә
үрә
-«-
өйрәнеү
өйрәнеү, үрәнеү,
үрәнеү
өрәнеү
ү>ө
күркә
күркә, көркә
көркә
а>о
һандыҡ
һандыҡ
сондоҡ
Ы>0
ыңгай
ынгай
оңгай
0Й>0
бойҙай
бойҙай, боҙай
боҙай
Ү
бүҫер
бүһер, бүҫер,
бүсер
биҫер
и
һике
һике, ҫике
сике
104
Ә
тәртә
тәртә, тәртәнә
тәртә
һәҙәп
һәҙәп, һиҙәп
сәзәп
э
энә
энә
энә
Параллель ҡулланыла торған һуҙынҡылар
Экспедиция булып үткән райондарҙа ҡайһы бер айырым
һүҙҙәрҙә ҡайһы бер һуҙынҡыларҙы параллель ҡулланыу фак¬
ты күҙәтелде. Был өндәрҙең ҡайһы ҡайҙа күберәк йәки әҙерәк
ҡулланылыуын экспедиция члендәре хәҙергә билдәләй алма¬
нылар. Ул өндөр ошо һүҙҙәрҙә күҙәтелде:
Ниндәй
өндөр
Әҙәби телдә
Көнсығыш һәм
көньяҡ
диалекттәрҙә
Көнбайыш
диалекттә
а, ә
айран
айран, әйрән
айран, әйрән
дага
дага, дәғә
даға, дәғә
а, ы, о
бығау
бығау, боғау
бағау, бығау, боғау
уҡлау
уҡлау, ыҡтау,
аҡлау, ыҡлау,
оҡтау
оҡлау
а, ә; у, ү
һүрәт
һүрәт, сүрәт
сүрәт, сурат
Ы, 0
тошау
тошау, тышау
тошау, тышау
быҙау
быҙау, боҙау
быҙау, боҙау
Ө, ү
кәбәк
кәбәк
кәбәк,күбәк
күҙәтеү
күҙәтеү, көҙәтеү
күҙәтеү, көҙәтеү
и, э
ишетеү
ишетеү, эшетеү
ишетеү, эшетеү
иреү, эреү
иреү, эреү
иреү, эреү
У, 0
һуң
һуң
суң, соң
Һәр ике телдең бер-беренә йоғонтоһо
Беҙ югарыла Асҡын районында башҡорт теленең специ¬
фикаһы күберәк һаҡланған, көнбайышҡа табан киткән һайын
татар теленең йоғонтоһо көсәйә барыу факты күренә, тигәй¬
нек. Был фактты фонетиканың тартынҡылар өлөшөндә
күрһәткәйнек. Шундай уҡ хәл һуҙынҡыларҙы ҡулланыуҙа
күҙәтелде. Был урында иҫкәрмә рәүешендә шуны әйтергә
кәрәк. Борай һәм Яңауыл райондарында татар теле специфи¬
каһы булган фонетик формаларҙы, күпселектә, интеллиген¬
ция ҡатламы ҡуллана. Оло быуындар, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ба¬
105
лалар телендә күпселектә, башҡорт теле спецификаһы булған
формалар ҡулланыла.
Ниндәй
өндәр
Әҙәби
телдә
Көнсығыш
һәм көньяҡ
диалекттәрҙә
Асҡын р-да
Борай һәм
Яңауыл
райондарында
ә, и
сәскә
сәскә, сискә
сәскә, сискә
чәчкә, чичкә
сәкмән
сәкмән
сәкмән
чикмән
кәләп
кәләп
кәләп
кәләп, киләп
тәҙрә
тәҙрә, тәрәҙә
тәрәзә
тәрәзә,
тирәзә
киҫәү
ағасы
киҫәү,
тәртешкә
кәсәү
кисәү
кәмә
кәмә
кәмә
кәмә, кимә
кәбәк
кәбәк
кәбәк
кәбәк, кибәк
кәбән
кәбән
кәбән
кәбән, кибән
кәштә
кәштә
кәштә
кәштә, кипггә
кәртә
кәртә
кәртә
кәртә, киртә
шәкәр
шәкәр
шәкәр,
шикәр
шикәр
кәрәк
кәрәк
кәрәк
кәрәк, кирәк
кәм
кәм
кәм
кәм, ким
икмәк
әпәй, әпәкәй
әпәй
әпи, әпей,
ипей, әпәкәй
ә, е
серәкәй
серәкәй,
серкәй
серкәй
черкей
бәләкәй
бәләкәй
бәләкей
бәләкәй
ү, и
күгәүен
күгәүен
күгәүен
кигәүен
е, и
ен
ен, жен
ен
ен, жен, жин
Алһуҙынҡы (протез)
Һүҙ башыңда ике тартынҡы алдынан алһуҙынҡы (протез)
килеүе төрки телдәр, шул йөмләнән башҡорт һөм татар тел¬
дәре өсөн специфик булган хөл. Ләкин был телдәрҙә ике тар¬
тынҡы килмәгәндә лө алһуҙынҡы килеү йыш осрай (ырым,
ырыу, ығыш һ.б.). Әҙәби телдә һөм бүтән диалекттәрҙә алһу¬
ҙынҡы менән ҡулланылган «ыласын» һүҙен был диалекттә
алһуҙынҡыһыҙ (протезһыҙ) рәүештә Асҡын районында «ла¬
сын», Борай һөм Яңауыл райондарында «лачын» формаһында
ҡулланалар. Тимәк, был диалекттә протездөн ҡасыу тенден¬
106
цияһы бар. Шулай булыуға ҡарамаҫтан Асҡын районы телендә
өҙөби телдә һөм башҡа диалекттәрҙә «урҙа» формаһында ҡул¬
ланылган һүҙҙе «ыруҙа» формаһында протез менән ҡулланыу
факты күҙәтелде.
Дифтонгтарҙан ҡасыу тенденцияһы
Әҙәби телдә һөм башҡа диалекттәрҙә дифтонгтарҙың күп
ҡулланылыуы беҙгә билдәле. Был диалекттә дифтонгтарҙан
ҡасыу тенденцияһы көслө булыу факты күҙәтелде. Әлбиттә,
бөтә һүҙҙәрҙә лә уларҙан ҡасып өлгөрмәгәндәр. Ҡайһы бер
һүҙҙәрҙе дифтонг менән дә, дифтонгһыҙ ҙа параллель ҡулла¬
налар. Был хәлде әҙәби тел һөм башҡа диалекттөр менән са-
гыштырганда, шундай картина күҙ алдына баҫа:
Әҙәби телдә
Көнсығыш һәм
көньяҡ диалекттәрҙә
Көнбайыш диалекттә
төйҙә (балта төйҙәһе)
төйҙә
түҙә, түтәсе, дүҙәсе
өйрә
үрә, өйрә, өрә
үрә, өрә
төймә
төймә
түмә
һөйләү, һөйләшеү
һөйләү, һөйләшер
бойҙай, боҙай
сүләү, сүләшеү
бойҙай
боҙай
көйшәү, көйшәм
көйшәү, көйшәм
күшәү, күшәм
төйҙөгән
төҙөгән, төйлөгән
төйлегән, тилегән
Әҙәби телдә һәм башҡа диалекттәрҙә «зыярат» һөм «ваҡ-
төйәк» формаларында ҡулланылган һүҙҙәрҙе был диалекттә
«зират» һәм «ваҡ-теүәк» формаларында ҡулланалар. Был хәлде
лә дифтонгтан ҡасыу тенденцияһына индереп була.
«ҡурыу» һөм «ҡыуырыу», «сурыу» һәм «сыуырыу», «кире¬
леү» һөм «киерелеү» тип, параллель ҡулланалар. Был хәл улар
телендә ҡайһы бер һүҙҙәрҙең дифтонгһыҙ ҙа һөм дифтонг
менән дө йөрөтөлөүсн күрһәтәләр.
107
ГРАММАТИКА ТӨҘӨЛӨШӨ
1954 йылгы экспедиция булып үткән Асҡын, Балтач, Бо¬
рай һөм Яңауыл райондарыңда йәшәүсе башҡорттар теленең
грамматика төҙөлөшө (морфологияһы һөм синтаксисе) тото¬
роҡло һөм берҙәй булыуы югарыла әйтелгәйне. Күпселек грам¬
матика төҙөлөшө формаларын ҡулланыуҙа район менән рай¬
он араһында айырма, фонетикалагы кеүек, күҙгә бәрелеп, һиҙе¬
леп тормай. Әлбиттә, айырым һүҙҙәрҙең яһалышында, айы¬
рым грамматик формаларҙы ҡулланыуҙа район менән район
араһында ҡайһы бер айырмаларҙы күреп була. Ундай айырма¬
лар ҡайһы саҡта айырым кешеләр теленә генө ҡайтып ҡала.
Бындай айырмалар, әлбиттә, был диалекттең грамматика
төҙөлөшө ягынан берҙөйлегенә һөм тотороҡлогона бер ниндәй
ҙө зарар килтермәй.
Бынан 20 йыл элек — 1931, 1933 һәм 1934 йылдарҙа Миәкә,
Бишбүләк, Әлшөй, Туймазы, Ҡандра, Шаран, Яңауыл, Ас¬
ҡын, Ҡариҙел, Байҡыбаш, Нуриман һөм Оло Төлөк районда¬
рында йәшәүсе башҡорттар телен өйрөнгөн экспедициялар,
улар теленең грамматика төҙөлөшө айырым булыуын һөм ул
айырмалыҡ улар телен айырым (өсөнсө) диалект яһауын
әйткәндәр ине. Быйылгы экспедиция ул экспедицияларҙың
билдөлөүен дөрөҫ тип тапты һөм диалектология картаһында
көнбайыш диалекте тип күрһәтелгән территория эсендә
йәшәүсе башҡорттар теленең грамматик төҙөлөшө берҙәй
икәнлеге раҫланды.
108
А. Морфология
Куплен ялгауҙары
Был ялгауҙар бик тотороҡло рәүештә ике бөгөлөштө килә¬
ләр: «м, н, ң» өндәренән һуң «н» менән, ҡалган өндәрҙән һуң
«л» менән башланалар: ҡомнар, көннэр, таңнар; ҡазлар, айлар,
көлләр, ололар, бүреләр һ.б.
Берәр төр исем, сифат, ҡылым ялгауҙары
Берәр төр исем, сифат һөм ҡылым яһаусы ялгауҙарҙың
килеше, шул уҡ күплек ялғауҙары килеше ҡағиҙәһенә буйһо¬
ноп, ике бөгөлөштә киләләр: «м, н, ң» өндәренән һуң «н»
менән, ҡалған өндәрҙән һуң «л» менән башланалар. Мәҫәлән,
а) исем ялғауҙары: ҡомноҡ, «бер көннөк эш», ашлыҡ, ҡартлыҡ,
таулыҡ, ҡаралыҡ, туҡлыҡ һ.б.; б) сифат ялгауҙары: «ҡомно
балсыҡ», «юнне кеше», «аңны бала»; «таулы урын», «майлы аш»
һ.б.; в) ҡылым яһаусы ялғауҙар: «аеаслар ауылны йәмнәп тора¬
лар», «аҡса юннэҙем дә патефон алдым», «кеше әйткәнен аңнарга
кәрәк», «кич белә төннәй ҙә килә», «иртәгә ҙә көннәйсеҙме әле,
балам?»; «эшлә, атла, аула, биклә, ҡамала, майла» һ.б.
Килеш ялгауҙары
1. Эйәлек һөм төшөм килеш ялғауҙары һөр урында «н» менән
башланып, бер төрлө киләләр: айның, ҡазның, атның, бала¬
ның, кешенең һ.б.; айны, ҡазны, атны, баланы, кешене һ.б.
2. Сығанаҡ килеш ялгауҙары дүрт бөгөлөштө киләләр: а) к,
ҡ, п, т, с, ҫ, ч, ф, х өндәренән һуң «т» менән башланалар:
иләктән, юҡтан, туптан, аттан, аеастан, йәштән Һ.6.; б) ж,
з, л өндәренән һуң «д» менән башланалар: «беҙ драждан бик
ҡурҡабыҙ, ул бик уҫал саеа (драж — эре һагыҙаҡ), «балалар ата
ҡаҙдан ҡурҡалар», «ауылдан беҙ сыеып киткәндә ҡараңгы эйе
әле»', в) а, ҙ, й, о, ө, р, у, ү, ө өндәренән һуң «ҙ» менән башла¬
налар: ҡалаҙан, өйҙән, «ҡороҙан бар», «ҡырҙан, тауҙан», «бер
бәләҙән ҡотолдом» һ.б.; г) м, н, ң өндәренән һуң «н» менән
башланалар: урамнан, тоннән, «таңнан тороп киттем», «хәте-
ремнән сыҡҡан», «алдыңнан артың йәмне», «ашаганнан улмәҫең,
Абтулла әтәсе булмаҫсың» (Асҡын районы, Юрмияҙ ауылы).
109
Асҡын районында оло быуындар телендә ҡайһы бер һүҙҙәрҙә
башҡа диалектгәрҙәге һөм әҙәби телдәге форманы ишетергә
тура килә. Мәҫәлән, Ҡиғазы ауылында «нимә эшләсә ҙә ҡулы¬
нан килә» тип һөйләүселәр осраны.
3. Урын-ваҡыт килеш ялғауҙары өс бөгөлөштө киләләр: а) к,
ҡ, п, с, ҫ, т, ч, ш өндәренән һуң «т» менән башланалар: аяҡта,
йөктә, мәктәптә, аеаста, тышта, ышкафта Һ.6.; б) ж, з, л,
м, н, ң өндәренән һуң «д» менән башланалар: поезда, ауылда,
урамда, сабанда, «иртә таңда сыеып китте»; в) ҙ, й, р, а, ө, е,
и, о, ө, у, ү, ы өндәренән һуң «ҙ» менән башланалар: өщә,
ҡыр$а, ҡалала, кәмәгә, тауза һ.б.
Иҫкәрмә, «м, н, ң» өндәренән һуң ялғауҙарҙың «н» өнөнә
башланыу ҡағиҙәһенә буйһоноп, был килештең «д» менән
башлап килергә тейеш булган ҡайһы бер айырым һүҙҙәрҙә
«н» йөрөтөү тотороҡло рәүештә булғанлығы күренә. Бәлки
бындай формалар килеш ялғаулы булыуҙан бигерәк, рәүешкә
өйлөнө барыу процесен үткәргән һүҙ булыуҙары мөмкин.
Мәҫәлән, «Әүхөди кисә төннө ҡайтты» һ.б.
Үткән заман хәбәр ҡылым, оҡшатыу рәуеше,
хәбәрлек ялғауҙары һәм киҫәксәләр
Был өс төр ялғауҙар һөм киҫәксәләр югарыла килтерелгән
урын-ваҡыт килеш ялғауҙары ҡагиҙөһенө буйһонған рәүештә
өс бөгөлөштө киләләр. Уларҙың килеше түбәндәге таблицала
күренә:
Ялғауҙар
Ниндәй өндәрҙән һуң ялғауҙар ниндәй өндәргә
башланалар
к, ҡ, п, с, ҫ, т, ч, ш
өндәренән һуң «т»-
ға
ж, з, л, м, н, ң
өндәренән һуң
«д»-га
ҙ, й, р, а, ә, е,
и, о, ө, у, ү, ы
өндәренән һуң
«ҙ»-ға
1. Үткән
заман
хәбәр
ҡылым
ялғауҙары
«артҡа сикте»,
«утҡа яҡты»,
«урманға китте»,
«эшкә ашты»
«май язды»,
«ҡунаҡ килде»,
«тамсы тамды»,
«ашлыҡ уңды»
«ашап туйҙы»,
«барҙым, күр¬
ҙем», «аш аша-
ҙыҡ», «ҡатыҡ
ойоҙо»
110
2. Оҡша¬
«ҡоштай оса»,
«ҡыҙдай оял¬
«ҙурлығы ми¬
тыу рәүе¬
«ҙурлығы ошо
сан»,
нең әйҙәй бу¬
ше ялғау¬
табаҡтай булыр»,
«балдай татлы»,
лыр»,
ҙары
«аттай шәп саба»
«ҙурлыҡҡа
«айыуҙай
минең улымдай
үкерә»,
булыр»
«ҡарҙай аҡ»
3. Хәбәр¬
юҡтыр,
ҡаздыр,
барҙыр,
лек ялғау¬
эштер,
талдыр,
байҙыр,
ҙары (аф¬
йәштер,
имәндер,
кәмәҙер,
фиксы
ағастыр
драждыр
ҡараҙыр
сказуемое-
ти)
4. Йыйнау
«икмәк тә бар,
«мал да туҡ,
«сәй ҙә бар,
киҫәксә¬
ҡашыҡ та бар,
үҙем дә туҡ,
шәкәр ҙә бар,
ләре
ҡатыҡ та бар».
Ахун да туҡ».
алма ҙа бар.
Уртаҡлыҡ исем ялғауҙары
Был ялғауҙар, диалекткө хас рәүештә, дүрт бөгөлөштө
киләләр.
Ниндәй өндәрҙән һуң ялғауҙар ниндәй өндәргә башланалар
к, ҡ, п, с, ҫ, т,
ч, ш өндәренән
һуң «т»-ға
Ж, 3, л
өндәренән һуң
«д»-ға
м, н, ң
өндәренән һуң
«н»-ға
ҙ, й, р, а, ә, е,
и, о, ө, у, ү, ы
өндәренән һуң
«ҙ»-ға
яҡташ
иптәш
йәштәш
класташ
сиктәш
колхоздаш
юлдаш
ауылдаш
урамнаш
көннәш
заманнаш
ҡарыннаш
моңнаш
өйҙәш
серҙәш
бүлмәҙәш
межаҙаш
ҡорҙаш
Ҡайһы бер ҡылым ялгауҙары
Юғарыла бойороҡ ҡылым яһаусы ялғауҙың тотороҡло
рәүештә ике бөгөлөштө, үткән заман ҡылым ялғауҙарының
өс бөгөлөштө килеүе әйтелде. Түбәндә был диалекттең үҙенә
хас булған ҡайһы бер ҡылым ялғауҙарына туҡталабыҙ. Әлбит¬
тә,ул диалекттең спецификаһынан булган бөтә ялгау форма¬
111
ларын биреп бөтөрөү мөмкин түгел. Беҙ иң характерле бул¬
ғандарын һөм киңерәк таралған формаларын бирәбеҙ. Шуның
менән бергә ялғауҙарҙы ҡулланыуҙа булған диалекталь фоне¬
тик үҙсәнлектәргә тулы туҡталмайбыҙ. Сөнки уларҙың был
диалекттең фонетика үҙсәнлектәренә ярашлы рәүештә ҡул-
ланыуҙары үҙ-үҙенән билдәле.
Бында был диалекттең бөтө морфологик үҙсәнлектәрен
биреп бөтөрөү мөмкин түгел тигән һүҙҙе раҫлау өсөн шуны
әйтергә кәрәк. Берҙән, һөйләү теленең ул йәки был үҙсәнлек¬
тәрен бер ҡабат өйрәнеү менән генә тулы өйрәнеп бөтөүе
мөмкин түгел. Тулы өйрәнеү өсөн телде оҙаҡ күҙәтергә кәрәк.
Икенсенән, һөйләү теле бик һығылмалы тел ул. Күпселек ял¬
ғауҙарҙы ҡулланыуҙа билдәле тотороҡлолоҡ күҙәтелһә лә, ай¬
ырым ялғау формаларын ҡулланыуҙа тотороҡлолоҡ табыуы
ҡыйын. Ундай формаларҙы төрлө кеше төрлөсө ҡулланыу
менән бергә, бер үк кеше төрлө һүҙҙә, төрлө ваҡытта төрлөсө
ҡулланыуын күҙәтергә тура килә.
Уртаҡ ҡылым (инфинитив)
Башҡа диалекттәрҙә уртаҡ ҡылымдарҙың «ыуға-еүгә» һөм
«ыумага-еүмөгө» бөтөмдәрен алған формалар йыш ҡулланы¬
лалар. Мәҫәлән, «ашауға ярамай тоған нәмә», «улар бесән
сапмаға киттеләр» һ.б. Был диалекттә ундай формалар ҡулла¬
ныл ыуын бары Асҡын районында гына күҙәтергә тура килде,
бүтән райондарҙа һөр урында «ырға-ергө» бөтөмдәрен алған
уртаҡ ҡылым формалары йөрөтөлгөнлеге күренде. Мәҫәлән,
«был нәмә ашарға ярамай», «бесән сабырға киттеләр», «сыу
керергә барҙым» һ.б.
Хәҙерге заман хәбәр ҡылым
Хәҙерге заман хәбәр ҡылымдың күпселек ялгауҙары өҙөби
телгә һәм бүтән диалекттөргө ярашлы рәүештә килә. Ләкин
беренсе һөм икенсе зат күплек ялғауҙарының барлығы һөм
юҡлығы күпселектә, диалекттең үҙенә хас формаларҙа киләләр.
Быны таблицала сағылдырғанда былай була:
112
Һан
Заттар
Барлыҡ
Юҡлыҡ
Берлек
1-се зат
2-се зат
3-сө зат
барамын, эшләймен
бараң, эшлөйең
бара, эшләй
бармаймын, эшләмәймен
бармайьщ, эшләмәйең
бармай, эшләмәй
Күплек
1-се зат
2-се зат
3-сө зат
барабыҙ, эшләйбеҙ
барасыз, эшләйсез
баралар, эшләйләр
бармайбыҙ, эшләмәйбеҙ
бармайсыз, эшләмәйсез
бармайлар, эшләмәйләр
Борай районы Йомаҡай ауылында бер колхозсы ҡатын
правление (улар телендә «идара») ҡушыуы буйынса ҡапсыҡ¬
тар ямау тураһында һүҙ алып барғанда былай ти: «ямауын да
ямаймын, өйҙә лә эшләймен. Егерме ҡапчыҡ алып ҡайтҡан
ыйым, унны ямаҙым».
Айырым кешеләр телендә беренсе зат юҡлыҡ формаһы
«бел» тамырынан булган бер генә һүҙҙә «белмәм» формаһын¬
да йөрөтөлөүен күҙәтергә тура килде.
Киләсәк заман хәбәр ҡылым
Был ҡылымдың ялғауҙарын, күпселектә, түбәндә күрһәтел¬
гәнсә ҡулланалар:
Һан
Заттар
Барлыҡ
Юҡлыҡ
Берлек
1-се зат
2-се зат
3-сө зат
барырмын, күрермен
барырсың,күрерсең
барыр, күрер
бармамын, күрмәмен
бармассың, күрмәссең
бармас, күрмәс
Күплек
1-се зат
2-се зат
3-сө зат
Барырбыҙ, күрербеҙ
барырсыз, күрерсез
барырлар, күрерләр
бармабыз, күрмөбез
бармассыз, күрмәссез
бармаслар, күрмөсләр
Был ҡылымдың беренсе зат юҡлыҡ формаһы, һирәк рәүеш¬
тә «бармам», «күрмәм» формаһында киләләр.
113
Бойороҡ ҡылым ялгауҙары «ың-ец»
Бойороҡ ҡылымдың 2-се зат күплек формаһы күпселектә
диалекткә хас рәүештә ҡулланыла. Мәҫәлән, «әйҙәгеҙ ҡунаҡ¬
лар етешең», «майын алың», «кис белән беҙгә килең» һ.б.; «ете¬
шегеҙ, алыгыҙ, килегеҙ» формалары бик һирәк ҡулланыла.
Үткән заман сифат ҡылым
Был ҡылымдың бер форманан башҡа бөтә формалары
бүтән диалектгәргә һөм әҙәби телгә яҡын формаларҙа ҡулла¬
нылалар. Бары 2-се зат күплек формаһы был диалекткә хас
булған «алгансыз, баргансыз, әйткәнсез» формаларында ҡул¬
ланыла, «алгансыгыз, баргансыгыз» формаларында ҡулланыл¬
май.
Бүтән диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә үткән заман сифат
ҡылымдан һуң килә торған «ине» ярҙамсы ҡылымы был диа¬
лекттә, күпселектә, «ыйы-ейе» формаһында килә һөм нигеҙ
һүҙҙән айырым әйтелә: «бара торған ыйым», «килә торған
ыйы», «күргән эйем», «белгән эйем» һ.б. Ләкин Асҡын райо¬
нында, оло быуындар телендә, бүтән диалекттәрҙәгесә һәм
әҙәби телдәгесә, нигеҙ һүҙгә ҡушып ҡулланыу осрай: «Элек
баргылай торғайным, хәҙер бармаймын», «элек күрә торғай¬
ныҡ...» һәм башҡалар.
Хәл ҡылым
Хәл ҡылымдың бер төр юҡлыҡ формаһынан башҡа бөтә
формалары бүтән диалектгәргә һөм әҙәби телгә яҡын форма¬
ларҙа йөрөтөләләр, «май-мәй» ялғауы менән юҡлыҡ форма¬
һында килә торған хәл ҡылым бында «ҡарамайса, белмәйсә,
әйтмәйсә...» рәүештә йөрөтөлә, «ҡарамайынса, әйтмәйенсә»
рәүешендә түгел.
Теләк ҡылым
Бүтән диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «барғым килә», «эс¬
кем килә» формалары был диалекттә ҡулланылыуын экспе-
114
диция члендәренә күҙәртергә тура килмәне. Был ҡылымды
һәр районда «барасы килә», «эчәсе килә», «күрәсе килә» фор¬
маларында ҡулланыуҙы күҙәтергә тура килде.
Ҡылым формаларында ҡайһы бер диалект үҙсәнлектәре
Ярҙамлыҡ һүҙҙәр менән килә торган ҡушма ҡылымдар
һөйләү телендә, күпселектә, бер һүҙ итеп ҡушып әйтеләләр
һәм сингармонизмгә буйһонмайҙар. Шуның менән бергә
«алып» ярҙам ҡылымының «а» һәм «п» өндәре генә һаҡла¬
нып, ундагы «лы» йәки «ы» өндәре гәҙәттә төшөп ҡалалар.
Мәҫәлән, «апҡайттылар* апҡайттыҡ»; «алпарҙылар, алпарма-
ҙылар» («аның ҡыҙы үлде. Врачҡа ҙа алпармаҙылар инде, шул
көйгә ята ҙа ята үлде»; «баралмайым, баралмаймын, баралам,
бараласыңмы» һ.б.; «беләлмәйем, киләлмәйем, киләләсеңме,
киләләм» һ.б. («белә алмайым, килә алмайым, килә аласың¬
мы, килә алам» формалары урынына).
«Әләсә» («алай исә», «алай булса»)
Ҡушма ҡылымдарҙы сингармонизмгә буйһондороп, йә
ҡалын, йә йомшаҡ ҡулланыу формаһын башҡа һүҙҙәргә лә
күсерәләр. Мәҫәлән, бүтән диалекттәрҙә «улай иһә», «алай
иһә» йәки «алай булһа» формаларында йөрөтөлгән шарт ҡылым
формаларын бында «алайса», «әләйсә» рәүешендә ҡулланыу
менән бергә, «өләсә» рәүешендә бөтөнләй ҡыҫҡартып ҡулла¬
ныу осрай.
«Оҙамас», «оҙаҡламаҫ»
Яңауыл районында киләсәк заман хәбәр ҡылымының «оза-
мас» һөм «оҙаҡламаҫ» формаларын ишетергә тура килде. Иғти¬
бар менән күҙәтә башлағас, уларҙың икеһе ике мәғәнәлә
йөрөтөлгәнлеге аңлашылды. Бер нәмәнең оҙаҡҡа һуҙылмая-
сагын белдерергә теләгәндә «озамас» һүҙен ҡулланалар.
Мәҫәлән, «бу яңгыр озамас, туктар» тиҙәр. Ләкин киткән ке¬
шенең оҙаҡламай ҡайтыуын белдереп әйткәндә «оҙаҡламаҫ,
тиз ҡайтыр» тиҙәр. Бында бер тамырҙан булган ҡылымдың
115
ике айырым форма яһап, икеһен ике мәғәнәлә ҡулланыу,
һөйләү теленең быуаттар буйына эшләнеп шымарыуына, ба-
йығыуына асыҡ дәлил булһа кәрәк.
«Төшәү»
Ете йәшендә бала һөт тештәрен һала, улар урынына ғүмер¬
лек тештәр үҫә. Был хәл малдарҙа ла була. Башҡа диалекттәрҙә
был хәлде, ғәҙәттә, «теш һалыу», «теш алмаштырыу», «теш
ҡойоу» тип һөйләйҙәр. Теш һала торған йылды «тешәү йылы»
тап һөйләйҙәр. Борай районы Йомаҡай ауылында «уңған кеше
йәшләй төшәй ул» тип һөйләйҙәр. Йәғни уңған кеше була
торған бала һөт тештәрен ғәҙәттәгенән иртә һала ул тигән
һүҙ була.
Элекке заманда, ашлыҡты тик ҡул менән генә урғанда,
ураҡтың тештәре бик тиҙ ашалып китә торғайны. Йыл һайын
йәки йылына ике ҡабат ураҡҡа теш саптырырға тура килә
ине. Ул саҡта ураҡҡа теш сабыусы айырым «һөнәрселәр»
була торғайны. Улар йәй көнө баҙарҙан баҙарға йәки ауыл¬
дан ауылға ат менән йөрөйҙәр, ураҡ башына 5 тин алалар
ине. Бына шул саҡта «урагымды тешәтәм», «ураҡ тешәүсе»,
«ул ураҡ тешәй», «ул бик оҫта тешәй» тип һөйләшәләр ине.
Бындай форма ҡылымдар һөйләү телендә ҡулланһалар ҙа,
әҙәби телдә, бигерәк тә һүҙлектәрҙә, үҙҙәренә урын ала ал¬
манылар. Бына ошо «төшәү» формаһының (уның дөрөҫө
«тешәү» булырға тейеш ине) «ураҡ тешәү»ҙәге форма менән
ҙур уртаҡлығы бар.
«Тешнәү»
Йылҡының үҙенә хас тауыш сығарып баҡырыуын, бер-
бере менән оранлашыуын һәр урында, һөр диалекттә «кешнәү»,
«кешнәй» тип атайҙар. Йәгни айырым ҡатып ҡалған формала
ҡулланалар. Борай районындағы башҡорттар әҙәби телдә һәм
бүтән диалекттәрҙә «тешләй» формаһында ҡулланыла торган
ҡылым формаһын «тешәй, «тешнөшә», «тешнәү» рәүешендә
ҡулланалар. Был форма нисектер ҡатып ҡалған бик боронғо
бер форма булырға тейеш тип әйтергә тура килә.
116
Башҡа үҙсәнлектәр
Әҙәби телдә һәм бүтән диалекттәрҙә, күпселектә, «мы-
ме» һорау ялғауын башҡа төр ялғауҙарҙан һуң килтереп (иң
һуңғы ялғау итеп) ҡулланалар. Мәҫәлән, «бараһыңмы», «ҡай¬
таһығыҙмы» һ.б. Был диалекттә һорау ялғауын тамыр йәки
нигеҙ һүҙҙең аҙағына ҡуйып, бүгән ялғауҙарҙы бөтәһен дә
унан аҙаҡ килтереп ҡулланыу йыш осрай. Мәҫәлән, «гәзит
уҡыймысың?», «әнә, күрәмсең, ничек баралар?», «хәзер инде
өйгә ҡайтамысыгыз?» һ.б. Был формаларҙы ҡулланғанда «мы-
ме»ләге «ы-е» һуҙынҡыларын төшөрөп һөйләү ҙә йыш осрай.
Мәҫәлән, «күрәмсең», «барамсың», «ҡайтамсың» һ.б.
Ялғауҙарҙы төшөрөп һөйләү
һөйләү теле бик конкрет тел булыуын, ҡайнап торган эш,
хеҙмәт теле икәнен, шуның өсөн ул ҡыҫҡалыҡты, конкретлекте
яратыуын һәр бер лингвист белә. Шуның өсөн һөйләү теле әҙәби
телдә ҡабул ителгән, унда ҡулланыла һөм ҡулланылырға тейеш
булған ҡайһы бер грамматика ҡағиҙәләренә буйһонмай, уларҙы
рәхимһеҙ рәүештә емерә, вата. Уның ҡыҫҡалығы һөм грамматика
ҡағиҙәләрен емереүе, күп ваҡьггта, әҙәби телдә һәм ҡайһы бер
бүтән диалекттәрҙә төшөрөлмәй ҡулланыла торған ялғауҙарҙы
төшөрөп ҡулланыуға ҡайтып ҡала. Төшөргәндә, күпселектә, ике
һүҙҙән торған һәм һөйкәү ялғауы менән килә торган терминдәр-
ҙе бер һүҙ итеп ҡушып әйтәләр һәм һөйкәү ялғауын төшөрөп
ҡалдыралар. Мәҫәлән, әҙәби телдә һәм бүтән диалекттәрҙә «курай
еләге», «ҡорт баҡсаһы», «бәрәңге баҡсаһы», «ер еләге», «он эре¬
һе», «һоло оно», «ҡул тирмәне», «ҡолаҡ алҡаһы» кеүек терминдәр-
ҙе был диалекттә «ҡурайеләк», «ҡортбаҡса», «бәрәңгебаҡса», «ерй-
еләк», «оноре», «солон» («солоннан кесәл ясайбыз»), «ҡултирмән»,
«ҡолағалҡа» формаларында бер һүҙ итеп ҡулланалар. Бындай
формалар, әлбиттә, бик прогрессив һәм уңай формалар. Бындай
формаларҙың бер һүҙ булып ныҡ ҡалыплашҡан, һөйләү телендә
лә, әҙәби телдә лә шул рәүештә ҡулланыла торғандары бар.
Мәҫәлән, табағас («таба ағасы» урынына), «ашъяулыҡ» («аш
яулыгы» урынына), «ҡулъяулыҡ» («ҡул яулығы» урынына), «бил¬
бау» («бил бауы» урынына) һ.б.
117
Әҙәби телдә бығаса һөйкәү ялғауҙары менән ҡулланып
йөрөтөлгән ҡушма һүҙле терминдәрҙе бер һүҙ итеп ҡушып
яҙыу тураһында фекер ҡуҙғатыу урынһыҙ булмаҫ.
Ҡайһы бер кешеләр телендә килеш ялғауҙарын төшөрөп
ҡалдырып һөйләүҙе күҙәтергә тура килде. Мәҫәлән, Борай
районы Йомаҡай ауылында бер ҡарт йәш бисәһенең ташлап
китеүен һөйләгәндә: «Ҡарчығым үлгәч бер хатын алған эйем
дә, күп тормаҙы, китте, ҡәҙерем белмәҙе» ти. Бында «ҡәҙерем»
һүҙендә «не» төшөм килеш ялғауы төшөп ҡала. Фекерҙе аңла¬
тыу өсөн телдә һүҙҙәрҙе теҙгәндә грамматика ҡағиҙәләрен тулы
биреүгә иғтибар итеүҙән бигерәк, әйтелгән фекерҙең (аңдың)
башҡаларға аңлайышлы булыуы күҙ алдында тотола. Был
һөйләмдә «ҡәҙерем» һүҙендәге «ем» ялғауы беренсе зат ялғауы
булыу арҡаһында, унан «минең ҡәҙеремде» тигән мәғәнә үҙ-
үҙенән аңлашылып тора.
Б. Синтаксис
Һөйләү теленең синтаксисен өйрәнгән лингвистәр уның
бик һығылмалы икәнен, әҙәби телдә ҡабул ителгән синтак¬
сис ҡағиҙәләренең күп ваҡытта емерелеүен асыҡ беләләр.
Шулай ҙа һөйләү теленең синтаксисен ныҡлап оҙаҡ тикшергән
лингвистәр унда тотороҡло булган байтаҡ синтаксис ҡағиҙә¬
ләрен табалар.
һөйләү теленең характерле һөм тотороҡло синтаксис ҡағиҙә¬
ләрен тулы өйрәнеү өсөн оҙон ваҡыт кәрәк. Аҙ ваҡыт эсендә
уны тулыраҡ һәм күп яҡлыраҡ итеп өйрәнеү момкин түгел.
Шуның өҫтөнә һөйләү теленең синтаксис формаларының
төрҙәрен мөмкин тиклем тулы теркәү өсөн, көндәлек тормош
шарттарында тәбиғи һөйләшеүҙе натураль рәүепггә отоп (яҙып)
алырға көрөк. Ул рәүештә отоп алыу өсөн йә бик оҫта стеног¬
раф булырға йө магнитофон менән эш күрергә кәрәк. Бер
туҡтауһыҙ ҡыҙыу агып торған һөйләү теленең дөрөҫ һөйләм
төҙөлөштәрен һөм һөйләм киҫәктәре бәйләнештәрен ҡолаҡ¬
тан гына отоп алып бөтөрөү һәм теркәп алыу момкин түгел.
1954 йылгы экспедицияның ваҡыты тар булыу өҫтөнә
һөйләү телен теркәү өсөн стенография ла, магнитофон кеүек
аппарат та ҡулланылманы. Шуның өсөн уның члендәре һөйләү
118
телен өйрәнеүгө ылыҡтырылған кешеләрҙең телмәрен тотош
көйөнсө теркәй ҙә алманы. Дөрөҫөн әйткәндә, һөйләү теле¬
нең синтаксисен өйрәнеүҙе быйылғы экспедиция үҙенә төп
бурыс итеп алманы. Маҡсат итеп ҡуйған саҡта ла ул ҡыҫҡа
ваҡыт эсендә етерлек материал туплай алмаған булыр ине.
Әлбиттә, беҙ йәнле телдә бер туҡтауһыҙ агып торған син¬
таксис формаларының ҡайһы берҙәрен теркәй алдыҡ.
Мәҫәлән, беҙ эйәнең һөйләм аҙағында килеүен (инверсияны)
йыш күҙәттек («Бер жир, ике жир — безнең шул гына була-
ҙыр эйе чәчкәнебез». Октябрҙән элекке тормошҡа ҡарата).
Урын хәленең аҙаҡтан килеүен күҙәттек («Мин дә барырмын
дигән эйем әле баҡчага»). Хәбәрҙең төшөп ҡалыуын күҙәттек
(«Ҡолаҡ бик ҡаты ишетмәй ишетеүен дә, шәберәк сүләшсәң
генә»). Бында «ишетә» хәбәре төшөп ҡалған). Ләкин бындай
һөйләмдәр көнбайыш диалектенең синтаксис үҙсәнлектәрен
күрһәтеү өсөн етерлек түгел тибеҙ.
Әлбиттә, көнбайыш диалектен киң рәүештә өйрәнеү баш¬
ланды ғына әле. Үҫеп килгән йәш диалектологтарыбыҙ
киләсәктә уны тулы өйрәнерҙәр һөм быйылғы экспедиция
буш ҡалдырған урындарҙы тултырырҙар.
119
ҺҮҘЛЕК СОСТАВЫ
Көнбайыш диалектенең һүҙлек составын өйрөнеү өсөн,
һорау юлы менән теркәргә мөмкин булган 5000 самаһы тер-
миндәргә һораулыҡ төҙөлгәйне. Асҡын, Борай һәм Яңауыл
райондарында ошо һораулыҡ нигеҙендә һүҙҙәр һәм терминдәр
тупланды. Әлбиттә, һораулыҡтың һәр бер бүлеген һөр бер
районда тулы рәүештә тултырып булманы. Сөнки ҡайһы бер
бүлектәге темаға яуап бирерлек кеше табылманы. Беҙ һорау¬
лыҡ менән эш иткәндә гәжәп бер хәлгә осраныҡ. Асҡын рай¬
онында Яңы Күскилде ауылында колхозға төрлө нәмәләр (арба,
сана эшләү, уларҙы юнәтеү, ҡамыт-ыңғырсаҡ юнәтеү, аяҡ-
кейем юнәтеү, ҡул тырмалары яһау һ.б.) яһай торган ҡарт
кешенән бик күп терминдәр яҙып алдыҡ. Шунан Иҫке Күскил¬
де ауылындағы бер ҡартҡа барҙыҡ. Унда иҫке китаптар бар
тигәндәр ине һәм бар икән. һөйләшеп ултырҙыҡ, китаптар
алдыҡ, һүҙҙән һүҙ китте. Ишек алдына сыҡтыҡ. Ул да арба,
сана эшләй һәм юнәтә икән. Арба-сана өлөштәрен һораша
башланыҡ. Яңы Күскилде ауылындагы ҡарт арба-сана
өлөштәренең бөтәһенең дә исемдәрен белә ине, бер туҡтау¬
һыҙ әйтеп кенә тора ине. Ә был ҡарт уларҙың өлөштәренең
исемдәрен бөтөнләй белмәй булып сыҡты. «Әллә, мин уның
исемен белмәйем, эшләйем дә ҡуям» ти.
Был хәл беҙҙең экспедиция башында, беренсе көндәрендә
булды. Беҙ был ваҡиғанан һуң шундай һөҙөмтәгә килдек: һәр
бер һәнәрсе үҙе эшләгән нәмә өлөштәренең исемдәрен белеп
бөтмәй икән, бер әйбер өлөштәрен бөтә исемдәрен тулы туп¬
лау өсөн күп кешеләрҙән һорарға кәрәк икән, тинек. Башҡа
райондарҙа ла эш шулайыраҡ булып сыҡты. Ҡайһы бер кеше
беҙҙең һораулыҡҡа ҡәнәғәтләнерлек яуап бирә алһа ла, ҡайһы
120
бер кешеләр беҙҙе яртылаш ҡына ҡәнәғәтләндерҙеләр. Шуның
өсөн беҙ һораулыҡтың ҡайһы бер бүлектәренә (темаларына)
ҡайһы бер районда яуап ала алһаҡ та, ҡайһы берҙәренә яуап¬
ты ярты-йорто ғына алдыҡ йәки бер ҙә ала алманыҡ.
Бер әйберҙең конкрет оҫтаһы булган ҡайһы бер кеше шул
әйбер өлөштәренең исемдәрен белеп бөтмәй икән, уның оҫта¬
һы булмаған рядовой кеше уларҙың исемдәрен күптән белмәй.
Белһә лә, ул әйберҙең баш өлөштәрен генә белә, ҡалған ваҡ
өлөштәренең исемдәрен белмәй.
Әйбер өлөштәренең исемдәрен тулы белеүселәр һирәк бул¬
ган кеүек, ағас, үлән, йәнлек, ҡош, бөжәк исемдәрен белеү¬
селәр ҙә һирәк табылдылар. Сөнки ундай нәмәләр көндәлек
тормошта артыҡ дәрәжәлә кәрәкле нәмәләр түгелдәр, кәрәкле
булмағас, уларҙың исемдәрен дә белмәйҙәр.
Бында шуны әйтергә кәрәк. Ирҙәргә ҡараганда, ҡатын-
ҡыҙҙар үҙҙәренә эшләргә, эш итергә тура килгән әйберҙәр-
ҙең һәм уларҙың өлөштәренең исемдәрен тулыраҡ һәм асы¬
ғыраҡ беләләр. Беҙ уларҙан күберәк материалды алдыҡ. Был
хәл беҙҙең өсөн бик мөһим булған хәл. Быны һәр ваҡыт иҫтә
тоторға кәрәк. Тимәк, бер халҡтың культураһын, телен, эт¬
нографияһын һ.б. һаҡлап килеүҙә һәм быуындан-быуынға күсе¬
реүҙә ҡатын-ҡыҙҙар, әсәләр тарихтә бик ҙур роль уйнағандар
һәм хәҙерге көндә шундай ролде уйнайҙар.
Юғарыла әйтелгәндәрҙән халҡ телендә йәки бер диалект те¬
лендә бөтә әйберҙәрҙең һәм уларҙың бөтә өлөштәренең исем¬
дәре табылып бөтмәй икән тигән хөкөм һәм һөҙөмтә сығарырға
тейеш түгел. Халҡ йәки диалект телен дөйөм алгаңда һәр бер
әйберҙең һәм уның бөтә өлөштәренең исемдәре телдә тулыһы
менән бар, булмай һис мөмкин түгел. Ләкин улар телдә тарҡау
хәлдә барҙар, улар телдә тарҡау хәлдә йәшәйҙәр һәм быуын-
дан-быуынға күсә киләләр. Бына шул тарҡау хәлдә халҡ те¬
лендә йәшәгән исемдәрҙе (терминдәрҙе) йыйыу, туплау өсөн
күп райондарҙа, күп ауылдарҙа булып, күп кешеләрҙең телен
өйрәнергә кәрәк. Былай өйрәнеү өсөн бер ай түгел, бер йыл
түгел, күп йылдар эсендә һис иренмәй, ялыҡмай, һыҙғанып,
ныҡышып түҙемлек менән эшләргә кәрәк. Ҡыҫҡаһы, халҡ һәм
уның теле диңгеҙ. Диңгеҙҙе өйрәнеү өсөн оҙаҡ ваҡыт кәрәк бул¬
ган кеүек, телдең байлығын өйрәнеү өсөн дә оҙаҡ ваҡыт кәрәк.
121
Бына шулай булғаны өсөн беҙ быйылғы экспедицияла
көнбайыш диалекттең һүҙ байлығынан бер генә өлөш алып
ҡайта алдыҡ. Беҙҙең алып ҡайтҡан лексик материал ул диа¬
лектте киләсәктә тулы өйрәнеү өсөн башланғыс һәм нигеҙ
генә була алыр.
Беҙ һәр бер районда һораулыҡтың һәр бер бүлегенә (тема¬
һына) мөмкин булған яуаптарҙы алыу менән бергә, телде
көндәлек күҙәтеү процесендә һораулыҡтан тыш байтаҡ һүҙҙәр
һәм терминдәр йыя алдыҡ. Шундай юлдар менән тупланған
һүҙ байлығы көнбайыш диалекттең төп һүҙлек фондын
билдәләүгә һәм асыҡлауға ярҙам иттеләр.
һөр бер районда һораулыҡты айырым-айырым тултырҙыҡ.
Былай эшләү беҙгә һәр бер райондың үҙенә айырым ҡайһы
бер һүҙҙәр йәки һүҙ формалары барлығын табыуға ярҙам иткән
кеүек, бөтә райондар өсөн уртаҡ булган һүҙҙәрҙе һөм форма¬
ларҙы табыуға ла ярҙам итте.
һәр бер районда айырым тултырылған һораулыҡты бер
һораулыҡҡа күсереп яҙып сыҡтыҡ. Шул рәүештә яҙғас, һөр
бер урында ниндәй һүҙҙең йәки терминдең нисек һәм ниндәй
формала ҡулланылыуы күҙ алдына килеп баҫты. Шул рәүештә
берләштерелгән һораулыҡты беҙ тулы көйөнсө экспедиция
материалына теркәйбеҙ.
Ләкин беҙ был диалекттең төп һүҙлек фондын асығыраҡ
һөм тулыраҡ күҙ алдына баҫтырыу өсөн, ошо берләштерелгән
һораулыҡтан диалекттең үҙенә генә специфик булган, әҙәби
телдә һәм бүтән диалекттәрҙә хәҙергә осратылмаған йәки баш¬
ҡа формаларҙа ҡулланыла торган һүҙҙәрҙе һәм терминдәрҙе
айырым төҙөп бирәбеҙ. Бынан тыш һүҙ төркөмдәренә ҡара¬
тылған ҡайһы бер һүҙҙәрҙе лә айырым рәүештә бирәбеҙ.
Был диалекттең теп һуҙлек фондына хас ҡайһы бер һуҙҙэр
Был бүлектә әҙәби телдә һәм башҡа диалекттәрҙә осра¬
май йәки бик һирәк осрай торған, көнбайыш диалекттең төп
һүҙлек фондына специфик булган ҡайһы бер һүҙҙәрҙе һәм
терминдәрҙе бирәбеҙ. Был һүҙҙәр һәм терминдәр, әлбиттә,
122
был диалекттең үҙенең төп һүҙлек фонды булыуға асыҡ дәлил
булып торалар.
Бында килтерелгән һүҙҙәр башҡа диалекттәрҙә бөтөнләй
юҡ тип әйтә алмайбыҙ. Сөнки был диалекттең генә түгел ба¬
шҡа диалекттәрҙең дә һүҙлек составы әлегә тулы
өйрәнелмәгән. Әгәр тулы өйрәнелһә, бындағы һүҙҙәрҙең ҡайһы
берҙәре башҡа диалекттәрҙә табылыуы мөмкин. Шулай уҡ
бындағы һүҙҙәрҙең ҡайһы беҙәре татар теленә хас һүҙҙәр бу¬
лыуы мөмкин. Сөнки ике туғандаш тел шул тиклем тығыҙ
ҡушылышҡан, ҡайһы бер һүҙҙәрҙе ҡайһы телдең специфика¬
һына хас икәнен билдәләүе бик ҡыйын. Шулай уҡ бында кил¬
терелгән бөтә һүҙҙәр бөтә көнбайыш диалектенә хас тип әйтә
алмайбыҙ. Уларҙың ҡайһы берҙәре, бәлки байтағы шундағы
район йәки ауыл теленә генә хас булыуы мөмкин. Беҙ шуны
иғтибарға алып, байтаҡ һүҙҙәрҙең районын, хатта ауылын
күрһәттек. Сөнки Башҡортостан халҡы бик сыбар булған ке¬
үек, уның территорияһында һөйләү теле лә бик сыбар. Был
хәл лингвистәребеҙгә билдәле хәл.
Бында килтерелгән һүҙҙәр теҙмәһе араһында бер үк
әйберҙең ике, өс һәм дүрт исеме булып килгәндәре бар. Беҙ¬
ҙең фекеребеҙсе улар был диалект эсендә төрлө халҡтарҙың
ҡушылышыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән һүҙҙәр булырга
тейеш.
ағач алмасы. Бүтән диалекттәрҙә картуф, бәрәңге тигәнде
был диалекттә «алма» тип атайҙар. Шунан айырыу өсөн алма¬
ны, кәрәк урында, «ағас (ағач) алмасы» тиҙәр.
аймаҡ -ҡара аяҙ.
айыу — ҡара: ҡырлача.
алма. Был һүҙҙе «бәрәңге», «картуф» һүҙҙәре урынында күп
ҡулланалар.
апай, апайым. Был һүҙҙе балаларға һәм яҡын күргән йәш
кешеләргә яратып, иркәләтеп әйтәләр.
ар. Яңауыл районында удмурттарҙы «ар» тип атайҙар. Ма-
риҙәрҙе «әкәй» тиҙәр.
атау I — ҡара: ҡысланҡы.
атау II — әҙәби телдә һәм башҡа диалекттәрҙә болон, ту¬
ғай һөм төбәк тип йөрөтөлә торған урынды Яңауыл районын¬
да «атау» тип исемләүселәр табылды.
123
ауызсын — русса цынга тип, бүтән диалекттәрҙә зәңге, сәңге
тип атала торган сирҙе Асҡын районында «ауызсын» тип атай¬
ҙар.
ауырсы. Борай районында артыҡ шәрбәтле (приторный)
ашты ауырсы тип әйтеүселәр булды.
ашсана. Ҡыҙҙы кейәү йортона күсергән саҡта уның арты¬
нан барасаҡ байлыгын (игәтен) айырым арбага тейәйҙәр. Уга
ҡыҙҙың бер яҡынын ултырталар. Шул кешене «ашсана» тип
атайҙар. (Асҡын районы, Күбиәз ауылы).
аяҙ. Асҡын районында, Үрмиәз (Юрмиәз) ауылында «аҡлан»
тигәнде «аяҙ» тип атанылар. Улар Юрмиәз ауылының исемен
«Юрмей аяҙы» тигән һүҙҙән алынган тип һөйләнеләр. Улар
әйтеүенсә, Юрмей сыуаш йәки мари булган. Башҡорттар уны
был урындан ҡыуып ебәргәндәр. Ләкин ауыл исеме уның исеме
менән ҡалган. Асҡын районында «аяҙ» тигәнде Яңауыл райо¬
ны Кисәк Ҡайын ауылында «аймаҡ» тип атанылар. Ләкин
бында «аймаҡ» һүҙе киңерәк мәгәнәлә ҡулланыла, уны ҡайһы
саҡта болон, тугай урынына әйтәләр, һөр хәлдә был һүҙҙәр
тарихи һүҙҙәр булырга тейеш.
баз. Яңауыл районы Кисәк Ҡайын ауылында: «бер баздан
12 айыу тотҡаннар» тип һөйләнеләр. Бында «баз» һүҙен «бер
оянан» йәки «бер соҡорҙан», «бер урындан» урынында ҡулла¬
налар.
баҡа үләне. Русса «подорожник», әҙәби телдә «юл япрагы»
тигән үләнде Асҡын районында «баҡа үләне» тиҙәр,
баллыҡай. Борай районында клеверҙе шулай тиҙәр,
балыҡ! -гәжәпләнеүҙе белдереү өсөн ҡулланалар. «Балыҡ!
Әй әҙәм көлкөсө» (Яңауыл районы),
барабай — ҡара: урман сайысҡаны.
бармаҡтар. Борай районы Йомаҡай ауылында бармаҡтарҙы
бик ҡыҙыҡ исемдәр менән атаусылар табылды. Былай атау
шаярып һөйләүҙең бер төрө булырга тейеш: баш бармаҡ, ба¬
лан өйәк, урта төйөк, убырлы ҡарчыҡ, кече бөрчөк. Бындагы
«өйәк», «төйөк», «бөрчөк» һүҙҙәре игтибар итерлек һүҙҙәр.
Үкенескә ҡаршы, экспедицияның йәш члендәре уларҙың рас-
шифровкаһын ала белмәгәндәр.
баш көллө. Яңауыл районында «баш көллө шушы ҡалды
инде» тигән һөйлөм теркәлгән. Ғөмүмән был диалекттә
124
«көллө», «көлөсө» һүҙ йыш ҡулланалар. Бында «көллө» һүҙенә
«баш» һүҙен ҡушып, «бөтәһе», «барыһы» йәки «бары-югы»
урынына ҡулланалар тип аңларға кәрәк.
беҙлөү. Йәй көнө һыйыр мал уҡра себененән ҡасып шәп
саба, күләгәгә килеп инә. Башҡа диалекттәрҙә уны «һыйыр
сәскөклөй» тип атайҙар. Яңауыл районында уны «беҙлөү» һәм
«быҙлау» тиҙәр.
безбедцек. Яңауыл районы Йомаҡай ауылында әҙәби телдә
умыртҡа йәки умыртҡалыҡ тип атала торган һөйәкте «безбел-
дек» тип атанылар. Был һүҙҙең «баҙ билдек» (хәҙерге телсә:
«баҙ биллек») һүҙенән үҙгәреүе һәм «билдек» формаһы ҡатып
ҡалған һүҙ булыуы мөмкин.
беүөт. Яңауыл районында Беүә йылғаһы бар. Шуны йырга
ҡушып былай йырлайҙар:
«Беуәт тә беуәт күл булыр,
Беүә буйҡащары шул булыр».
Бында «беүөт» һүҙе «ваҡ-ваҡ, бүлек-бүлек» күлдәр тигәнде
аңлата тип уйларға кәрәк.
билай. Асҡын районында бүтән диалекттәрҙә «сәйнүк»,
«сәйгүн» тигәнде «билай» тип атайҙар. Үзбәк халҡы русса чаш¬
ка тигәнде «пиала» тиҙәр. «Билай» менән «пиала» араһында
яҡынлыҡ барлығы күренеп тора.
болан, юша болан. Әҙәби телдә русса «олень» болан тип,
«лось» мышы тип алынһа ла, һөйләү телендә киреһенсә
йөрөтөлөүе беҙгә билдәле. Был райондарҙа «мышы» исемен
әйтмәнеләр. Ләкин «олень»де болан, ә «лось»те юша-болан
йәки юша тип атанылар.
болашыу. «Велосипед бейек бит, йыгылырсың балам, бо-
лашма». Был һөйләмгә ҡарағанда «болашма» һүҙен «маташ¬
ма» һүҙе урынына ҡулланалар.
боргоч. Арбаға, санага буй утын тейәп арҡан менән
бәйләгәс, тағыла нығыраҡ бәйләнһен өсөн арҡаңды ағас менән
ҡайыралар. Шул ағасҡа башҡа диалекттәрҙә «ҡайырғыс» тиҙәр.
Яңауыл районыңда уны «боргоч» тип атайҙар,
бөкә — ҡара: төрмә.
буйҙан-буйга. Яңауыл районында тол бер ҡатын улы тура¬
һында һөйләгәндә былай ти: Малайым биш йыл ФЗУ-ҙа бул¬
ды, аннан әрмейәгә алынды, менә шулай буйҙан-буйга йәтим¬
125
мен инде. Әрмейәдө әле бер генә ҡыш ҡышлаҙы». Ул «буй-
ҙан-буйга» һүҙен «түңәк йәтим» урынына ҡуллана. Йөгни яным¬
да ирем дә юҡ, улым да юҡ тигәнде әйтә.
бүзер. Русса «пузырь» һүҙен үҙгәртеп, ҙур шешә
мәғәнәһендә ҡулланалар (Асҡын районы, Үрмиәз ауылы).
бүлбе, бүлге. Был диалекттә картуфты «алма, бәрәңге» тип
атау менән бергә «бүлбе» тип тә йөрөтөлөр. Борай районында
«бүлбе» урынына «бүлге» тип һөйләүселәр осраны,
бүлге — ҡара: бүлбе.
бүлөк, бүләклек, шөрҙөк. Асҡын районында «көллө (һәр
төрлө. — Т.Б.) ағас үҫкән ерне бүлөк тибеҙ, бүләклек тип тә
әйтәбеҙ» тиҙәр. Борай районында «ер уртасында була торган
агачлыҡны бүлөк һөм шөрҙөк тип әйтәбеҙ» тиҙәр.
бөжә — балыҡсылар бәләкәй йылганы ситән менән быуа¬
лар, шуны башҡа диалекттәрҙә «шаран» тиҙәр. Аскын райо¬
нында уны «шаран» тиһәләр, Яңауыл районында «бөжә» тиҙәр.
бәләк. Ғәҙәттә ауылдарҙа керҙе сайҡау өсөн йылгага алып
төшөлөр. Сайҡаған саҡта ташҡа йәки таҡтага һалып туҡмаҡ
менән туҡмайҙар. Туҡмаҡты бүтән диалекттәрҙә «кер тукмагы»
йәки «сәпәмә» тиҙәр. Яңауыл районында уны «бөлөк» тип
атанылар.
гөлбис, гөлбич, гөлмич. Мейес артын йәки мейес менән
стена араһын был диалекттә шулай атайҙар. Был һүҙ русса
«голбец» һүҙенән үҙгәртелгән. Башҡа диалекттәрҙә «кәбәркә»,
«мейес арты» тигән исем менән йөрөтөлә.
диңгеҙ. Башҡа диалекттәрҙә һөм әҙәби телдә «нигеҙ» тип
аталган ой өлөшөн был райондарҙа «диңгеҙ» тип атайҙар.
деүәндүндек, дөүәндүндәк. Асҡын районында үҙҙәренең ба¬
шҡорт та булмай, татар ҙа булмай ике уртала ҡалыуын
һөйләгәндә берәү: «Беҙ шулай ике арала деүәндүндек булып
ҡалғанбыҙ инде» ти. Йәштәр был һүҙҙең мөгөнәһен сисергә
иғтибар итмәгәндәр, теркәү менән генә ҡәнәғәтләнгәндәр.
драж — русса шершень, башҡа диалекттәрҙә тараш тип
йөрөтөлә торган ҙур һағыҙаҡты был диалекттә «драж» тиҙәр.
Был ике форма бер-береһенө яҡын.
еләү. Ҡайһы саҡта кеше берәй төрлө аштан биҙә, уны аша¬
уҙан туҡтай. Шул хәлде был райондарҙа «еләү» тиҙәр. Бүтән
диалекттәрҙә уны «бүгеү», «кәйегеү» тип атайҙар.
126
жиләтеү. Бүгән диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «йөҙәтеү»
тигән һүҙ урынына бында «жиләтеү» һүҙен ҡулланалар.
зая. Башҡа диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә был һүҙҙе «гүмер»
йәки «ваҡыт» һүҙе менән бергә ҡулланыу күпселек ала: «ғүмер
заяга үтә», «ваҡыт заяга китте». Бында уны башҡа диалекттәрҙә
«әрәм» тигән һүҙ урынына йыш ҡулланалар: «Ну, ерне зая
итәләр инде» (насар һөрөүселәр тураһында).
йотҡолоҡ. Башҡа диалекттәрҙә русса «родничок»ты лепкә
тип атайҙар. Яңауыл районында Ушья ауылында уны йотҡо¬
лоҡ тип атағанлыҡтарын әйттеләр.
йыпҡы. Ҡайһы бер урында ер өҫтө тулҡын һымаҡ уйынты-
лы, йәки киртләсле була. Шундай ерҙәге уйынтыларҙы бын¬
да «йыпҡы» тиҙәр, унан аша үткән юлды «йыпҡылы юл» тиҙәр.
йыпты. Русса впадина тип, әҙәби телдә уйпат тип, башҡа
диалекттәрҙә уйпат һөм уйһыу тип атала торған ерҙе Асҡын
һәм Борай районында «уйсыу ер» тиҙәр, Яңауыл районында
уны «йыпты» тип атаусылар табылды. Был һүҙ боронго һүҙ
булырға тейеш, һәм «йыпты» менән «йыпҡы» мәғәнә яғынан
бер-беренә оҡшайҙар.
йырмалаҡ. Русса овраг тип, әҙәби телдә «йырғанаҡ, «йы¬
раҡа» тип атала торган урынды был диалекттә «йырмалаҡ»
тиҙәр. Бының тамыры «йырғанаҡ» менән бер. Уларҙың та¬
мыры бер булыуы диалекттәр араһында бәйләнеш булыуын
аңлата.
йәренгә. Башҡа диалекттәрҙә «алдағы йылға», «киләһе
йылға», «икенсе йылға» тип һөйләү урынына был диалекттә
бик уңышлы рәүештә «йәрингә» тип һөйләшәләр. «Йәрингә
үҙен уҡырға бирәбеҙ, ниәмәкәй сүләгән, отоп ҡына утыра»
(ете йәшлек балаһы тураһында).
кендек. Русса «чашелистик», башҡа диалекттәрҙә «һуҡта»
тип аталған үҫемлек өлөшөн (ер еләгенә йәбешеп сыга торган
өлөшөн) бында (Борай районында) «кендек» тип атайҙар. «Ел-
әкне кендеге белә ашаҙым да бетерҙем».
керөшө ҡарлығам. Русса «береговая ласточка», башҡа диа-
лекттәрҙә «яр ҡарлуғасы» тип йөрөтөлә торган ҡошто Яңауыл
районында «керәшә ҡарлығач» тип атайҙар.
көмөшкө, көмөшкө. Русса «самогонка» тип йөрөтөлә торған
эсемлекте бында һәр урында шулай атайҙар.
127
көн исемдәре. Асҡын районында көндәрҙе ерле исем менән
йөрөткөнлектәре табылды. Улар шулай йөрөтәләр:
дүшәмбе — ҡан көн,
сишәмбе — туған көн,
шаршамбы — атлаған көн,
кесе аҙна — кесе атна көн,
йома — йома,
шәмбе — ҡоро көн,
йәкшәмбе — урыс атна көн.
«Атна» һүҙен йомшатып «әтнә» тиҙәр,
көтмөш. Был һүҙҙе бик матур рәүештә «аның бөтөн донъя
көтмөш нәмәләре бар инде» тип һөйләйҙәр. Йәғни «көтөргә
кәрәк булған», «көтөү өсөн тейешле булған» тип әйтеү уры¬
нына шундай ҡыҫҡа һөм мәғәнәле һүҙ ҡулланалар,
көч — ҡара: серҙе,
күгел — ҡара: төрмө,
күк йөн — ҡара: серҙе,
күкәй — ҡара: күркә.
күркә, күкәй. Русса шишка тип, әҙәби телдә тубырсыҡ тип
атала торған нәмәне (ылыҫлы ағастар емешен) был диалекттә
«күркә» һөм «күкәй» тип йөрөтөүҙәре табылды.
кәрәсин май. Был диалекттә кәрәсинде «кәрәсин май» тип
атаусылар бар. Был һүҙ, әлбиттә, боронғо һүҙ. Кәрәсиндән
элек май яндырғандар. Майҙан кәрәсингә күскәс, уны «кәрәсин
май» тип атағандар булырга тейеш.
кәсәкөй. Бүтән диалекттәрҙә һөм әҙәби телдә «кеҫәртке»
тип атала торган хашаратты Яңауыл районында «кәсәкөй» тип
атағандары табылды.
ҡамырлауыҡ. Мышарҙы Яңауыл районында шулай тип ата¬
ған кешеләр осраны.
ҡапланыу. «Тороу белөн ашауға ҡаплана» тип, был һүҙҙе
«ташланыу», «ябырылыу» урынына ҡулланалар.
ҡарабай. Русса ромашка тигән аҡ сәскәле үләнде Борай
районында шулай исемләнеләр.
ҡарбаҙ. Башҡа диалекттәрҙә «мөгәрәп» тигәнде бында шу¬
лай атайҙар.
ҡаршыуа, ҡаршуга. Русса раковина, башҡа диалекттәрҙә
ҡабырсаҡ тип атала торган нәмәне бында шулай атайҙар.
128
Иптәш Д.М. Сарманаеваның авторефератына ҡарағанда Урта
Урал татарҙары телендә лә шулай.
ҡатыу. Иләнгән епте, йөндө ҡайһы саҡта ике ҡат итәләр.
Башҡа диалекттәрҙә шуны «еп сиратыу», «йөн сиратыу» тиҙәр.
Был диалекттә «ҡатыу» тиҙәр: «сүлпән ҡат, сираҡ булмаҫын».
ҡолаҡ. Яңауыл районында йылғаның төрән, кеше батыр¬
лыҡ урынын шулай тиҙәр. Бүтән диалекттәрҙә уның «тоба»,
«сөңгөл-соңгол» тигән исемдәре бар.
ҡолаҡай. Башҡа диалекттәрҙә һаңғырау, саңгырау тигәнде
был диалекттә «саңгырау» тип тә, «ҡолаҡай» тип тә йөрөтөлөр.
ҡоморлоҡ, ҡоморлауыҡ. Яңауыл районы Яңы Артауыл
ауылында ҙур емеш баҡсаһы бар. Шул баҡсала булғанда баҡ¬
сасы Раянов Нурмөхәмәт ҡарт русса боярышник тигән агасты
шулай тип атаны.
ҡур. Яңауыл районында йәшен атыу тураһында һүҙ бар¬
ғанда, фәлән кешене йәшен атҡан, үлмәгән, терелгән тип
һөйләгәс, бер ҡарт: «йәшен атҡандан соң бары бер ҡуры ҡала
инде ул» тип әйтте. Тимәк, ул был һүҙҙе «әҫәре», «йоғонтоһо»
һүҙҙәре урынына ҡуллана.
ҡурҡылыҡ. Русса чучело һүҙен бүтән диалекттәрҙә «ҡара¬
сҡы» тип әйтәләр. Асҡын районында уны «ҡурҡылыҡ» тиҙәр.
Әҙәби телгә алыу өсөн бик уңайлы һүҙ.
ҡызйығыс — русса чибис, пигалица, башҡа диалекттәрҙә
бибек, кезгст, тәгәрлек, тиблек тип аталған болон ҡошон Ас¬
ҡын районыңда «ҡызйығыс» тип атанылар. Шулай итеп, ул
ҡоштоң бишенсе исеме табылды.
ҡыйыу. Борай районында «ниә йөнне ҡыясың» тип
һөйләшәләр. Был һүҙ менән башҡа диалекттәрҙә «үртәйһең»
йәки «ҡыйнайһың» гигөн һүҙҙең мәғәнәһен бирәләр.
ҡыйышыу. Берәй төрлө йомош ҡушҡанда йәки йомош һора¬
ғанда ҡаршы һүҙ әйтешеүгә Асҡын районыңда «ҡыйышыу»
тиҙәр.
ҡырҡыуланыу. Яңауыл районында квартираға төшкән ҡатын
беҙгә ит бешерҙе. Артыҡ ҡайнатыу арҡаһында ит һөйәгенән
айырылып, тетелеп китте. Шуны хозяйка «ҡырҡыуланыу» тип
әйгә. Башҡа диалекттәрҙә шундай итте «ылдырау» тиҙәр.
ҡырлача, айыу. Ҡыҫҡа булып үҫкән ярауай ашлыҡ
көлтәләрен өйгәндә 7 көлтәне текө ултырталар ҙа өс көлтәне
129
өҫкә һалалар. Шулай итеп өйгән көлтәләрҙе Борай районын¬
да шулай атайҙар. Мәсетле районында уны «күсә» тиҙәр, рус¬
са — «куча»нан.
ҡысланҡы (ҡыслаңҡы), атау. Ташландыҡ ерҙе рус телендә
пустошь тиҙәр. Шул һүҙҙе үҙгәртеп, башҡа диалекттәрҙә шун¬
дай ерҙәрҙе «бустыш» тиҙәр. Был диалекттә уны «ҡысланҡы»
һәм «атау» тип йөрөтәләр. Был һүҙҙәр был райондарҙа иген¬
селектең бик борондан дауам итеүенә дәлил була алмаймы?
Атау һүҙе русса «отава» һүҙенән алынған тип уйларға бында
урын юҡ. Сөнки ҡурпы (отава) менән буш ятҡан ер (ҡысла¬
нҡы) араһында берәй төрлө бәйләнеш булыуы күҙ алдына
килмәй, һөр хәлдә был ике һүҙ бик боронғо һүҙ булыуҙары
мөмкин.
ләпек. Асҡын районында ямғырҙан һуң була торган шыйыҡ
батҡаҡты «ләпек» тип атанылар.
майаш. Күкәй һытып әҙерләнгән ҡамырҙы ҡайнап торған
майҙа бешерәләр. Шуны башҡа диалекттәрҙә «бауырһаҡ»
тиҙәр. Был диалекттә «майаш» (май аш) тиҙәр,
меле — ҡара: серҙе.
миннөр. «Мин» алмашына күплек ялғауы ҡушып «мин үҙем»
йәки «беҙ» мәғәнәһендә йырҙа бик матур ҡулланалар. Мәҫәлән,
«Тамаҡ ҡырып асып керәм,
Атларымның янына;
Атлар хәлен миннәр беләм,
Минең хәлем кем белә».
(йыр. Асҡын районы, Үрмиәз ауылы),
моголай сыйыр, мүкләк сыйыр. Башҡа диалекттәрҙә «туҡал
һыйыр» тигәнде Асҡын районында «моголай сыйыр» тип,
Яңауыл районында «мүкләк сыйыр» тип атайҙар,
мүклөк сыйыр — ҡара: моголай.
өйкөртә. Русса «двор», башҡа диалекттәрҙә «ишек алды»
тип атала торган урынды «өйкәртә» (өйгәртә) тип атайҙар.
өйөү. Башҡа диалекттәрҙә берәй төрлө ҡаралты эшләүгә
«өйөү» һүҙен ҡулланмайҙар, бәлки «эшләнем» йәки «күтәрҙем»
һүҙен ҡулланалар. Был диалекттә «клубны мин өйҙом», «ида¬
ра йортон мин өйҙөм» тип һөйләйҙәр.
пешек. Башҡа диалекттәрҙә «сайыр» тип, русса «живица»
тип атала торган нәмәне бында «пешек» тип атайҙар.
130
похон. «Аҡчаға эшләгән кеше похон әпи алып ашай» тип
һөйләйҙәр. Шуга караганда «похон» һүҙен «иркенләп»,
«рәхәтләнеп» тигән һүҙ урынына ҡулланалар.
пөже. Әҙәби телдә һәм башҡа диалекттәрҙә «тарма» тигән
сүс үләнен бында «пөже» тип атаусылар табылды. Уны «сүс»
һәм «киндер» тип тә йөрөтәләр.
сандал. Салғы һалып тапай торған айырым тимерҙе русса
«наковальня», башҡа диалекттәрҙә «түше» йәки «түшке» тиҙәр.
Бында уны «сандал» тип атайҙар.
саулыҡ. Яңауыл районыңда ваҡ малдың орғасыһына (инә¬
һенә) әйтәләр.
серҙе, көч, меле, күк йөн. Былар бөтәһе лә балыҡ балалары¬
ның исемдәре. Русса малек, мальки тиҙәр, әҙәби телдә селбәрә
тип йөрөтөлә. Уның шулай дүрт исеме табылыуы был район¬
дарҙа күп телдәрҙең ҡушылышына дәлил түгелме? «Меле»
тигәне руссанан алынған булыуы мөмкин. Бүтән диалекттәрҙә
«күк йөн» тип бер төр ваҡ балыҡты атайҙар.
сигөрчен шыршы. Әҙәби телдә һәм бүтән диалекттәрҙә
«ҡарағас» тип атала торган ылыҫлы ағасты Яңауыл районын¬
да «сигөрчен шыршы» тип атайҙар.
сөгөлйөн. Русса «дождевой червь» тип, әҙәби телдә
«селәүсән» тип аталған бөжәкте бында шулай атайҙар.
сөйлөгөү. «Өстәлне шылдырсаң, сөйлөгә» тиҙәр. Тимәк,
«сөйлөгөү» һүҙен «ауҙарыла», «ҡаплана» урынына ҡулланалар.
сөртөү. һыйырҙы һауыу алдынан уның имсәктәрен ғәҙәттә
майлайҙар. Майлау өсөн күбек май ҡулланалар. Бына ошо
майҙы «сөртөү» тип атайҙар.
сүрә телем. Түңәрәк икмәкте тәү башлап киҫкән телемен
«кәбән башы», урталағы телемдәрҙе (бер ҡалынлыҡта тоташ
телгәнде) «сүрә телем», иң аҙаҡҡы телемде «кәбән төбө» тиҙәр.
Башҡа диалекттәрҙә «кәбән башын» һәм «кәбән төбөн» «ҡый¬
ырсыҡ» тип атайҙар.
сөлли. Бала бишеген бәүетеү өсөн уны бер урынға берке¬
телгән нәҙек ағасҡа гагалар. Шул ағасты бында «сөлли» тиҙәр,
башҡа диалекттәрҙә «сиртмә» йәки «һиртмәк» тиҙәр.
сөркөш тейен — ҡара: юрөлөй. Башҡа диалекттәрҙә «сәркәш»
һүҙен русса «драчун» тигән мәғәнәлә ҡулланалар. Бында ла
шул мәғәнәлә булырға тейеш.
131
таҙа белеү. Башҡа диалекттәрҙә «яҡшы беләм» тип һөйләү
урынына бында «таҙа беләм» тип һөйләйҙәр.
тау зелпесе. Башҡа диалекттәрҙә «һары тубылғы» һөм «се¬
лек» тип атала торган сәнскеле ваҡ ағасты (һебертке өсөн киң
ҡулланыла торган ҡыуаҡлыҡты) бында шулай атайҙар.
теүә. Борай районында кейемгә ярлы кешене «теүә яланг-
ач» тип һөйләүселәр осрай. Был һүҙҙе бүтән диалекттәрҙәге
«шәрә», «бөтөнләй» һүҙе урынында йөрөтәләр.
төбөк. һыу буйындағы бәләкәй тигеҙлекте «төбәк» тип атай¬
ҙар.
төплөмө. Табала бешерелгән ситһеҙ шәңкә, башҡа диа-
лектгәрҙә «таба шәңкәһе» тиҙәр. Ситле булһа «шәңкә» тиҙәр.
төрмә, бөкө, күгел. Был өс термин русса «вареники» тигән
һымаҡ ашамлыҡҡа исем. Йәғни билмән һымаҡ ҡамырға берәй
нәмә төрөп бешерелгән ашамлыҡ. Шундай ашамлыҡты Бо¬
рай районы Йомаҡай ауылында «төрмө» тиҙәр, уға йәнәш
Кизгән ауылында «бөкә» тиҙәр, ө Балтач районы Түчебай
ауылында «күгел» тиҙәр. Был терминдәр ҙә төрлө халҡтарҙың
ҡушылышы һөҙөмтәһе булырга тейеш.
төш. Башҡа диалекттәрҙә «урын», «тапҡыр», «тәңгәл» тигән
һүҙҙәр урынына бында бик йыш «төш» тип һөйләйҙәр.
тубый. Русса «тополь» тигән агасты бында «тубый» тиҙәр.
Был һүҙ «тополь»дән үҙгәртелгән булырға тейеш. Киреһенсә
лә булыуы мөмкин.
тузганаҡ. Русса «одуванчик» тип, әҙәби телдә «бәпембә»,
«салмабаш» тип аталған үләнде Яңауылда «тузганаҡ» тиҙәр.
Ҡайһы бер диалекттәрҙә ян-яҡҡа тәртипһеҙ таратып ташлау¬
ҙы «туҙҙырып ташлау» тип һөйләйҙәр. Бәпембә үләненең
емештәре өлгөрөп еткәс, улар йөнләнә һәм ел булғанда ян-
яҡҡа осоп таралалар. Бына уның шул хәлен күреп, был үләнгә,
бик дөрөҫ итеп, «тузғанаҡ» исеме биргәндәр,
туйсалыу. Асҡын районы Үрмиәз ауылында:
«Тустыганнарың туйсыган,
Агуҡалар белэн туйсалеан;
Бу тустаҡларны бөтөрөп эссәң,
Мин булырмын синең дусҡайың».
тип йырлайҙар. Бында «туйсалған» һүҙенең мәғәнәһен белә
алманыҡ.
132
туйсығыу. Асҡын районы Үрмиәз ауылында:
«Тустаганнарың туйсыган,
Агукалар белэн туйсалеан;
Был тустаҡларны бөтөрөп эссэң,
Мин булырмын синең дусҡайың»,
тип йырлайҙар. Бындағы «туйсыган» һүҙенең мәғәнәһен белә
алманыҡ.
тәгәрләү. «Тәгәрмөч тәгәрләй» тип һөйләйҙәр. Был ҡылым¬
дың тамыры (бойороҡ ҡылымы) «тәгәрә» тип алһаҡ, унан яһал¬
ған башҡа ҡылым формалары «тәгәрү», «тәгәрәй» һ.б. булы¬
рға тейеш ине. Бында уның «тәгәрләй» формаһы беҙҙең был
ҡагиҙәне боҙа.
төмәнтөй. Бер кеше үҙенең белгәнен әйтеп килештерә ал¬
мазы тураһында былай ти: «Күңелдән теркәсәм дә тәмәнтәй
әйтә белмәймен». Был һүҙ ғәрәпсә «гәмам» һүҙенән үҙгәрте¬
леп, «килештереп», «урынына еткереп» әйтә белмәйем тигә¬
нде аңлата булырға тейеш.
урман сайысҡаны, барабай. Русса «сойка», әҙәби телдә «ба¬
раба» тигән ҡошто Яңауыл районында «урман сайысҡаны»,
Борай районында «барабай» тиҙәр.
урышыу. Башҡа диалекттәрҙә «һулыу», «шиңеү» тигәнде
бында «урышыу» тип һөйләүселәр осраны. «Гөлнө күләгәткегә
ҡуймасаң урыша» тиҙәр.
уша. Ҡайһы бер өйҙәрҙә мейес артындағы мөйөшкә өс
мөйөш итеп таҡта ҡағалар, уға ҡомган ултырталар. Шул уры¬
нға «уша» тиҙәр.
чөкөрәйеү. Кеше бик ҡартайһа кесерәйә, бәләкәйләнә, сүгә.
Шул хәлде был диалекттә «чөкөрәйеү» тип әйтәләр.
чумар. Русса кадык, адамово яблоко, әҙәби телдә күмәгәй
тип атала торган тән өлөшөн Яңауыл районында «чумар» тип
атанылар.
чылғый, яфҡаҡ. Ҡоштарҙың эре йөнөн бүтән диалекттәрҙә
«ҡауырһын» тиҙәр. Асҡын районында уны «яфраҡ» тип, Бо¬
рай районында «чылғый» тип атанылар.
чөберчек. Русса «трясогузка», бүтән диалекттәрҙә «аҡ
сәпсек» исемле, оҙон ҡойроҡло турғайҙы шулай тиҙәр,
шаран — ҡара: бәжә.
шәйләү — ҡара: шәйләү.
133
шүре ағасы. Өй эргәһендә үҫтерелә, ашалмай торган ваҡ
ҡыҙыл емеше була торған тәпәш ағас. Уны башҡа урындарҙа
«вай-вай» тип атайҙар.
шырантай. Нәҙек оҙон кешене шулай тиҙәр. Диалекттәрҙә
«һойҙан», «һойҙайган», «һөлдәйгән» тигән исемдәре бар.
шөйлөү, шөйлөү. Башҡа диалекттәрҙә «ипләү, «рәтләү» тигән
һүҙҙәр урынына был һүҙҙе йыш ҡулланалар,
шәрҙөк — ҡара: бүләк.
эсерге. Русса «корь» тип, әҙәби телдә «әҫпе» тип атала
торган сирҙе Яңауыл районында «эсерге» тип атайҙар.
өҙөм арбасы. Был яҡта йәш баланы яланға, эш эшләгән
ергә алып сыгыу өсөн ике тәгәрмәсле бәләкәс арба яһайҙар.
Шундай уҡ арбаны бүтән эш өсөн дә файҙаланалар. Ошондай
бәләкәй ҡул арбаһын «әҙәм арбаһы» тиҙәр.
өкөй. Яңауыл районында мари ҡатын-ҡыҙҙарын, ни өсөндөр,
шулай атайҙар.
өкөй энәсе, һырма, юрған һырыу өсөн ҡулланыла торган
оҙон энәне шулай тиҙәр.
өтөмбөй арыш. Ергә ҡойолоп ҡалған арыш икенсе йылын
үҫә һәм арыш булып өлгөрә. Башҡа диалекттәрҙә уны «тол
арыш» йәки «тыу арыш» тип атайҙар. Был диалекттә уны
«әтәмбәй арыш» тиҙәр. Көньяҡ һәм көнсығыш диалекттәрҙә
көҙ тыуған һарыҡ бәрәсен «әтәмбәй» тиҙәр. Шуға ҡараганда
«әтәмбәй» һүҙе ғәҙәттәгесә (нормаль) булмаған күренеште бел¬
дерә. Ҡойолоуҙан үҫкән арыш менән көҙ тыуған бәрәс ара¬
һында, нормаль булмау яғынан, бәйләнеш бар. Был терминде
ҡулланыуҙа ла диалекттәр араһында бәйләнеш бар.
әүәләү. Аунаҡлар өсөн ат соҡор урынға ятһа, тора алмай.
Хатта оҙаҡ ятһа, шунда үлә. Шул хәлде башҡа диалекттәрҙә
«өйәләү» тиҙәр. Асҡын районы Үрмиәз ауылында «әүәләү»
тип һөйләйҙәр. Йырҙа ла шулай йырлайҙар:
«Мин атларга кергән щем,
Әүәләп улмәсен диеп;
Асҡа улмәсен диеп».
(Йыр).
Юрлөй, сөркөш тейен. Русса «бурундук», башҡа диалекттәрҙә
«әлгәнйәк» тигән йәнлекте был диалекттә шундай исемдәр
менән атайҙар.
134
Юша, юша-болан — ҡара: болан.
Яфкаҡ — ҡара: чылгый.
Ҡайһы бер гәрәп һәм фарсы һуҙҙәре
һораулыҡтан тыш теркәлгән ҡайһы бер гәрәп һәм фар¬
сы һүҙҙәрҙе бирәбеҙ. Бөтә диалектгәргә хас булган бындай
һүҙҙәр был диалекттең төп һүҙлек фондында ныҡ йәшәйҙәр
әле. Беҙ был һүҙҙәрҙе гәрәп һәм фарсы һүҙҙәрен яҡын
күргәндән килтермәйбеҙ. Бәлки әҙәби тел әлкәһендә эш¬
ләүсе ҡайһы бер «һул» кешеләрҙең гәрәп һөм фарсы
һүҙҙәренә ҡарата үтә ҡыҙыл булып китеүҙәре урынһыҙ ик-
әнен күрһәтер өсөн килтерәбеҙ. Икенсе төрлө әйткәндә,
беҙ халҡ теле, масса теле менән иҫәпләшмәйенсә, урынлы-
урынһыҙга гәрәп һәм фарсы теленән ингән һүҙҙәрҙе әҙәби
телдән ҡырып-һепереп ташлау ягында торабыҙ һәм әҙәби
телебеҙҙе яһалма рәүештә иркһеҙләп ярлыландырабыҙ. Беҙгә
рус әҙәби теленән гибрәт алырға кәрәк ине. Рус халҡы шун¬
дай киң күңелле һәм объектив халҡ ул, ул бүтән телдәрҙән
алынған урынлы һүҙҙәр менән әҙәби телдәрен байыҡтыры¬
уҙан бер ҙә тартынмайҙар.
бап. Борай районында беҙ ятҡан квартира хозяйкаһы бер
ваҡыт: «Сез кәрт сала беләсездер әле, сез бит гөрлө бапҡа
керәсез» тип һорай. Ул «бап» һүҙен төрлө ғилем тармағы йәки
отрасль мәғәнәһендә ҡуллана.
бәғзе. Был һүҙҙе «ҡайһы бер» урынында йыш ҡулланалар,
бәндә. «Бәндәне ризыҡ йөрөтә инде» тип, кешене ҡыҙға¬
нып әйтеү мәғәнәһен биреп ҡулланалар.
ғаҙиҙ. Ғажиз һүҙен боҙоп ҡулланалар. «Шуны таба алмай
ғаҙиҙ булдым инде».
ғиллә, «...алманы, бер ерҙә гиллә тапты», «аның күҙендә
ғиллә тапҡандар, әрмиөғә алмағандар» тиҙәр. Улар был һүҙҙе
сәбәп, зыян, ыҙғар мәғәнәһен биреп йыш ҡулланалар.
ғәйре. Был һүҙҙе «башҡа, «бүтән» һүҙҙәре урынында йыш
ҡулланалар. «Үтәштә ни Туҡтамыштан ғәйре оло кеше юҡ
инде; «Аңардан гәйре бер гөл була, исемен оноттом».
ғәмәл. «Ул эш ғәмәлгә ашырлыҡ түгел» тип «тормошҡа
ашырлыҡ түгел» урынына ҡулланалар.
135
дисбе. Тәсбих тигән һүҙҙе боҙоп шулай ҡулланалар (дини һүҙ),
дәхи. Был һүҙҙе «тагы», «йәнә» урынына йыш ҡулланалар:
«Самауырсыз ҡунаҡ йөзө ачылмас,
Ауыҙынан дәхи сүзе чәчелмәс» (Асҡын, Юрмиәз).
ҙаман. Был һүҙҙе күпселектә «ҙ» менән ҡулланалар,
ҙиһен. Был һүҙҙе үҙ мәғәнәһендә «ҙ» менән йыш ҡуллана¬
лар.
ҙөһөр. Был һүҙҙең төп мәғәнәһе «ағыу». Ләкин ул һөйләү
телендә ул мәғәнәлә түгел, бәлки «бик яҡшы», «бик шәп»
мәғәнәһендә ҡулланыла.
зарарлау. Йәшенле ямгыр үткәс берәү: «Нишләп бөгөн ра¬
дионы эшләтмәй, әллә берәй урында зарарлаҙы микән?» ти.
зәхмәт. Был һүҙҙе ғади ауырыуға әйтмәйҙәр. Бәлки күпсе¬
лектә ен-шайтан ҡағылыуҙан була имеш тигән ауырыуға
әйтәләр.
идара. Колхоз правлениеһен бында шулай «идара» тип кенә
атайҙар. «Идараға барып ҡайтам әле». Идарала бөгөн собра¬
нья була».
иммөт. һиммәт һүҙенең «һ» өнөн тошорөп ҡулланалар.
«Минең абый бар эйе, иммәт ҡалын кеше эйе. Майны, балны
ҡашыҡ белән ашайҙыр эйе».
кәңце. «Кәнде шунда», «кәнде үҙе» тип, «нәҡ» һүҙе уры¬
нына ҡулланалар.
ҡаза. Был һүҙҙе үҙ мәғәнәһендә йыш ҡулланалар. «Элек
ауылда ут ҡазасы зур була торган эйе, хәзер алай түгел».
ләғнәт. Был һүҙҙе күпселектә ҡарғау, тиргәү һүҙе итеп ҡул¬
ланалар. Беҙҙең хозяйка колхоз кладовщиген көтә-көтә ары-
гас: «Икмәккә тағын төшөп ҡарайым әле, кладовщик килмәй
ҙә килмәй ҡуй ләғнәтең».
мөнфөгөт. Был һүҙҙе ололар йыш ҡулланалар. Борай райо¬
нындағы Йомаҡай ауылы тауға терәлеп ултыра. Был тауҙы
маҡтап һөйләгәс, беҙҙең хозяйка: «үләне лә юҡ, агачы ла юҡ,
мөнфәгәтсез тау» ти. Ысынлап та тау яп-ялангас ине.
мәгәр. Был һүҙҙе үҙ мәғәнәһендә йыш ҡулланалар,
мәхлуҡ. Борай районы Йомаҡай ауылында квартира хужа¬
һы Яхъя Ғиләзев бал ҡорто тураһында һүҙ барғанда: «Бал ҡорто
шундай аҡыллы мәхлуҡ инде ул, барысын да килештереп,
урынына еткереп эшләй» ти.
136
мөһер. Был һүҙ ололар телендә үҙ мәғәнәһендә — ҡыҙҙы
кейәүгә биргән саҡта түләнә торган аҡсага, малға әйтелә тор¬
ған мәғәнәһендә — ҡулланыла. Йәгни мәһер үҙе хәҙер юҡ, ө
һүҙе йәшәй әле.
низга. Был һүҙҙе лә үҙ мәғәнәһендә ҡулланалар. «Сүләшә
торгач араларында низга киткән».
ниәт. Был һүҙҙе йыш ҡулланалар. «Урманға барырға ниәт
бар әле». «Уфаға барып ҡайтырға ниәтем бар.
ризыҡ. Был һүҙҙе аҙыҡ, ашамлыҡ мәғәнәһендә түгел, бәлки
тәҡдиргә, яҙмышҡа бәйләп әйтәләр һәм «бәндәне ризыҡ
йөрөтә инде», «ризыҡҡа яҙғас ашайһың инде» кеүек
һөйлөмдәрҙә ҡулланалар.
туфан. Оло быуындар телендә был һүҙ үҙ мәғәнәһендә ҡул¬
ланыла.
тәғәм. Был һүҙҙе үҙ мәғәнәһендә түгел, бәлки ашамлыҡ
төрө итеп ҡулланалар. «Бер төгөм аш килтерҙеләр».
фәһем. Был һүҙҙе үҙ мәғәнәһендә ололар ҡулланалар. Беҙ¬
ҙең йорт хужаһы ҡалага барыуҙың файҙаһы тураһында
һөйләгәндә, «ҡалаҙа фәһем аласың» ти.
хайран. «Рахман эйе, шайтан эйе,
Таң алдынан төш курзем;
Бу ни хикмәт, бу ни хайран!
Барсасын да хуш курәм!»
(йыр, Асҡын районы, Үрмиөз ауылы),
хезмөт. Был һүҙҙе күпселектә хәрби урында эшләүгә ҡара¬
та ҡулланалар.
хикмәт. «Бер хикмәте барҙыр инде» тип, ололар ҙа, йәштәр
ҙө ҡулланалар.
«Рахман эйе, шайтан эйе,
Таң алдынан төш курзем;
Бу ни хикмәт, бу ни хайран!
Барсасын да хуш курәм!»
(йыр, Асҡын районы, Үрмиөз ауылы),
хәҙер-әҙер. Был һүҙҙе башҡорт телендәгесе икеһен ике
мәгәнәлә ҡулланалар. «Хәҙер барам», «хәҙер килә»;, «ҡалаға
барырға әҙерләнәм».
хәтсез. Был һүҙҙең тамыры ғәрәпсә «хәд». Ул «сик» тигән
һүҙ. «Хәтсез» һүҙенең мәғәнәһе «сикһеҙ» тигәнде белдерергә
137
тейеш ине. Ләкин хәҙерге телдә ул «байтаҡ», «яҡшы уҡ»
мәгәнәһендә ҡатып ҡалган.
хәттин. Был һүҙҙе үҙ алдына ҡулланмайҙар, «ашҡан» һүҙе менән
бергә «ашып киткән», «кәрәгенән артып киткән» мәгәнәһендә
ҡулланалар. «Шулай булгас хәттин ашҡан инде» тиҙәр.
һаман. Был һүҙҙе үҙ мәгәнәһендә ике төрлө формала ҡул¬
ланалар. Ололар «һаман» формаһын күберәк әйтһәләр, йәш
быуын «аман» формаһын йышыраҡ әйтә. «һаман уҡ шулай»,
«аман шунда эшләйем әле».
шарт. «Шартына китереп эшләсәң, силос бик шәп була
ул. Мында аның шартын китереп еткермәйләр шул».
Башҡа диалекттар менән берҙәй һәм уларга яҡын булган
ҡайһы бер һүҙҙәр
Халҡтың һөйләү телен һәр урында бер туҡтауһыҙ
күҙәткәндә һораулыҡтан тыш бик күп һүҙҙәр теркәлде. Шу¬
лай теркәлеп тупланган һүҙҙәрҙең бөтәһен дә бында биреп
бөтөрөү мөмкин түгел һөм биреп бөтөрөүҙең көрәге лә юҡ.
Сөнки халҡтың көндәлек һөйләү теленең һүҙлек составында
бөтә диалекттәр өсөн уртаҡ булган, Башҡортостандың ҡайһы
гына мөйөшөнә барһаң да берҙәй формаларҙа ҡулланыла һәм
аңлашылып тора торган һүҙҙәрҙе һәм уларҙың һөйләм эсендә
төрләнеүҙәренең бөтә формаларын биреүҙең гилми әһәмиәте
юҡ. Уларҙың әһәмиәтлерәктәре материалдың фонетика һәм
морфология өлөшөндә бирелделәр.
Беҙ был бүлеккә көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш район¬
дарҙа йәшәүсе башҡорттарҙың һөйләү теле башҡорт теленең
өсөнсө диалекте булыуын һәм халҡтың берҙәм һәм дөйөм теле
ул диалекгтән өҫтөн булыуын һәм уны үҙенә буйһондороуын
иҫбатлай торған ҡайһы бер һүҙҙәрҙе һәм терминдәрҙе бирәбеҙ.
Был һүҙҙәр үҙҙәренең формалары һөм фонетик структуралары
яғынан башҡа диалекггәрҙәге һәм әҙәби телдәге һүҙҙәр менән
берләшәләр йәки бик яҡын торалар йәки формалары берҙәй-
ерәк булһа ла мәгәнәһе (йөкмәткеһе) менән айырылалар.
һораулыҡта алынған ҡайһы бер һүҙҙәр ҙә бында алынды.
Сөнки уларга унда бер ниндәй ҙә аңлатма бирелмәгән. Бында
уларга аңлатма биреүҙе беҙ кәрәк таптыҡ.
138
Бында килтерелгән ҡайһы бер һүҙҙәрҙең һөм терминдәр-
ҙең экспедиция булып үткән бөтә райондар өсөн уртаҡ һөм
берҙәй булыуын иҫбат итеүе ҡыйын һәм беҙ ундай дәгүәне
өҫтөбөҙгө ала алмайбыҙ ҙа. Сөнки бер ҡабат өйрәнеп сыгыу
менән генә ул йәки был һүҙҙең бөтә райондарҙа ҡулланылыу-
ын тулы күҙәтеп өлгөрөү мөмкин түгел. Тулы күҙәтеү һөм
теркәү өсөн йылдар кәрәк һәм күн кешеләрҙең ҡатнашы менән
күп ауылдар телен өйрәнергә көрөк. Шундай хәлде иғтибарға
алып, беҙ бер районда ғына теркәлгән, башҡа райондарҙа
теркәлмәгән ҡайһы бер һүҙҙәрҙә районды һәм ауылды
күрһәттек. Ике-өс районда берҙәй ҡулланылған һүҙҙәрҙә улар¬
ҙы күрһәтмәнек. Ундай һүҙҙәр күпселек райондар өсөн уртаҡ
булган һүҙҙәр булалар.
абый, ағай, абзый. Быларҙың беренсеһен күпселектә, икен¬
сеһен аҙсылыҡта ҡулланалар. «Абзый» һүҙен айырым кешеләр
ауыҙынан гына ишетергә тура килде,
аҡлан. Урман эсендәге асыҡлыҡ,
алйот.
алйыу. Был һүҙҙе башҡа диалекттәрҙә бик ныҡ ҡартайып,
иҫәп-хисапты белмәй башлауға әйтелә. Яңауыл районында
уны ныҡ арыу мәғәнәһендә ҡулланалар. «Бик алйығансың,
апайым, йоҡлап ал».
ал. Ҡул менән ашлыҡ урғанда йәки ашлыҡ утағанда билд¬
әле киңлектә алып эшләйҙәр, шуны «ал» тиҙәр. «Утауға барың,
алын алып утаң!»
арҡыры, арҡылы. Асҡын районында күпселектә «арҡыры»
формаһын ҡулланалар, ә Яңауыл районында күпселектә «ар¬
ҡылы» формаһы йөрөтөлә.
арсый. Күскән ҡыҙҙы кейәүе йортона алып барғанда уны
оҙатып барыусы ир кеше, ҡыҙҙың яҡыны. Ир кеше урынына
ҡатын кеше лә барырға мөмкин.
аръяҡ. «Арғы яҡ»тан ҡыҫҡартылып, бер һүҙ итеп ҡулланы¬
ла торған был исем бүтән райондарҙа шул формала йөрөтөлә.
асат. Башҡа диалекттәрҙә «анһат, анҫат» формаһындағы
һүҙҙе шулай ҡыҫҡартып ҡулланылыусылар осрай.
асыл. «Мин уның төбөн, асылын белмәйем» (Асҡын районы),
атаҡлы. «Сабитов Шакир бында атаҡлы кеше инде ул» (Ас¬
ҡын районы).
139
аташыу. Был һүҙгә югарыла аңлатма бирелде. Фонетика
бүлегендә «ҙ»-нең «т»-га күсеүе тигән урынды ҡарагыҙ.
атып ороу. Башҡа диалекттәрҙә «атып бәреү», «атып ороу»,
«бырагытыу» һөм «быраҡтырыу» тиҙәр,
ауыр аяҡлы. Йөклө ҡатынга әйтелә.
ауыш-тәүеш. Берәй төрлө әмәлен, сараһын күреү. Башҡа
райондарҙа «әүеш-тәүет» формаһы бар.
ачты, ачыҙы. Башҡа диалекттәрҙә «ҡорһаҡ асыҡты» тип
әйтеү урынына бында ошо формаларҙы йыш ишетергә тура
килә.
аяҙ. Башҡа диалекттәрҙә болотһоҙ көндөң «аяҙ» тип ата-
лыуын һөр кем белә. Асҡын районы Үрмиәз ауылында урман¬
дағы асыҡлыҡты (аҡланды) «аяҙ» тип әйтеүселәр булды. Асыҡ
күк йөҙө менән асыҡ ер өҫтө араһында мәғәнә яғынан, әлбиттә,
бәйләнеш бар.
барсасы. Был һүҙҙе элекке төрки әҙәби телдең ҡалдығы
тип ҡарарға кәрәк. Ул хәҙер йәнле телдә ҡулланылмай, бары
фольклорҙа ғына осрай.
«Рахман эйе, шайтан эйе,
Таң алдынан төш күрҙем;
Бу ни хикмәт, бу ни хайран!
Барсасын да хуш күрәм!»
(йыр, Асҡын районы, Үрмиәз ауылы),
басҡыч, киртлөч. Яңауыл районында «басҡыч» тип русса
«крыльцо»-ны атайҙар, «киртлөч» тип русса «лестница» тигән¬
де атайҙар. Ҡара: кәзинкө, солан.
басма. Аяҡ аҫты бик бысраҡ булганда йөрөү осон һуҙып
таш, таҡта, ҡабыҡ түшәйҙәр. Шуны Асҡын районында «бас¬
ма» тиҙәр, һыу аша һалынғаны ла шулай атала.
берәй. «Нишләп бөгөн радионы эшләтмәй, әллә берәй
урында зарарлаҙы микән! (Яңауыл районы).
болаңгырт. Башҡа диалекттәрҙә уны «бөләңгерт» тип йом¬
шаҡ формала әйтәләр. «Бөгөн көн болаңгырт» тиҙәр.
бочтоҡ. Башҡа диалекттәрҙә бик бәләкәй йәки бик әҙ
нәмәне «бер остоҡ ҡына» тип һөйләйҙәр. Яңауыл районында
«бочтоҡ» формаһында ҡулланыла.
бөгөн, һөр районда ошо форманы ҡулланалар, «бүген» фор¬
маһын айырым интеллигенция ғына ҡуллана.
140
бөркәнеү. Был һүҙҙе бөтә диалекттәрҙә башҡа берәй нәмәне
ябыуга, урау га, ҡаплауға ҡарата әйтелә. «Ирләр бүрк кейә,
ҡатындар шәл бөркәнә» (Яңауыл).
бурсыу. Кейем-фәлән еүеш урында күгәрергә мөмкин.
Шуны «бурһыу», «бурҫыу», Борай районында «бурсыу» тиҙәр.
бүксө. Көньяҡ-көнсығыш райондарҙа «бүкһә, бүкҫә» тиҙәр.
Бәләкәй, ваҡ, тәпәш һәм кәм мәғәнәләрендә ҡулланыла.
бүксөртеү. Башҡа диалекттәрҙә «кәметеү» урынына
«бүкҫәртеү», йәки «бүкһәртеү» кеүек ҡылым формаһы бар¬
лығы билдәле түгел ине. Борай районы Йомаҡай ауылында
ҡылым формаһын ҡулланалар.
бүтән. Бөтә диалектгәргә хас һүҙ. «Ҡунаҡлар ашаң әше,
бүтәнсә сый юҡ».
былтыр. Был һүҙҙе йыш ҡулланалар.
бында. Яңауыл районы Молотов әлкәһенә сиктәш. Ундагы
кешеләр: «Беҙ бында бит границаҙа торабыҙ» тиҙәр. Әлбиттә,
был форманы күберәк ололар ҡуллана.
бытырыҡ. Тәртипһеҙ мәғәнәһендә был һүҙҙе бөтә диа-
лекттәрҙә ҡулланалар. «Ул бик бытырыҡ тора», «өйө, өй эсе
бик бытырыҡ» тиҙәр. Уның «бытырыу», «бытырылған» кеүек
ҡылым формалары ла бар.
быяҡ. «Был яҡ»-тан ҡыҫҡартылып, бер һүҙ итеп ҡулланы¬
ла торған был форма исем бөтә райондарҙа шулай тотороҡло
рәүештә йөрөтөлә.
бәлтерәү, бөлдерәү. Аптырау, йөҙәү, растеряться итеү
мәғәнәһендә бөтә диалекттәрҙә ҡулланыла.
ваҡсыл. Башҡа диалекттәрҙә «ваҡһыу» формаһын Яңауыл
районында шул формала йөрөтәләр. «Мин үҙем дә ваҡсыл¬
мын шул».
гөлдөрәп тороу. Башҡа диалекттәрҙә «өлтөрәп тора» фор¬
маһын бында шулай ҡулланалар.
дейәк. Башҡа диалекттәрҙә «тейәк». Уртаһына бау тағыл¬
ған ҡыҫҡа ағас.
еңмеш. Үҙ һүҙле, үҙенекенсә итергә яратыусан бала, кеше.
ер сусары. Асҡын районында русса «колонок», әҙәби телдә
«һары шәшке» тигән йәнлекте шулай тиҙәр. «Куница»ны «су-
сар» тиҙәр.
ерсәү. Тыуған илде яратыу, һағыныу.
141
«Агиҙелкәйҙәрне кискәндә,
Ерсэйбеҙ беҙ ишкәк ишкәндә;
Ерсәй ҙә ерсәй беҙ йөрөйбөҙ,
Үткән еөмөр иҫкә төшкәндә».
жүнөү. Башҡа диалекттәрҙә «юнәлеү» формаһын Яңауыл
районында шул формала ҡулланыусылар осраны.
зат. Был һүҙҙе башҡа диалекттәрҙәге һымаҡ «нәмә»,
«әйбер» мәғәнәһендә йыш ҡулланалар. «Бал ҡорто бик уҫал
зат, ә ашауға тәмне».
зәңкеү. Башҡа диалекттәрҙә сәнсеп һыҙлау төрөнә «сәң¬
кеү» тиҙәр. Ә «ҡарағат ашағандан һуң теш ҡамаша» тиҙәр.
Асҡын районында «теш ҡамашыу»ҙы «зәңкеү» тиҙәр.
имгөк. Башҡа диалекттәрҙә йөклө ҡатынға ҡарата «йөгө
бар» тиҙәр Яңауыл районында «имгәге бар» тип һөйләшәләр.
имгәтеү. «Төлкө тешнәп бипине имгәткән» тиҙәр (Яңауыл
районы).
имшеү, имшетеү. Бер аҙ гына йылынған һыу. «Баш йыуырға
сыу имшетеп алам әле».
инеү. Асҡын районындағы оло быуын кешеләре телендә
был һүҙҙе ишетергә тура килә.
иренеү. «Ҡартайҙым, баҡчаҙан ары китәргә иренәм»,
ирмәк. Әй буйы башҡорттары телендә был һүҙ «ҡыҙыҡ»,
«мәрәкә» мәгәнәһендә йыш ҡулланыла. Әҙәби телгә был һүҙ
инә алманы. Асҡын районында был форманың ҡулланылыуы
Әй буйы теленә яҡынлыҡты белдерә.
исәңкерәү. Асҡын районында ҡулланылған был форма бүтән
диалекттәрҙәге «иҫәңгерәү» форма менән бер, мәғәнәһе лә бер.
ишәйеү. «Бөҙерөш (йылға) Сирмеш ауылынан башлана, анан
ишәйә-ишәйә Беүәгә килеп ҡоя» (Яңауыл районы, Кисәк
Ҡайын ауылы).
йоғоу. Башҡа диалекттәрҙә «йоғаныу» формаһында ҡулла¬
нылған һүҙҙе Яңауыл районында: «ул андай начар кешеләргә
йоғомай» тип һөйләйҙәр.
йөнгәс. Башҡа диалекттәрҙә «йөнтәҫ» (оҙон йөнлө) фор¬
маһын Яңауыл районында «йөнгәс» формаһында ҡулланыу¬
сылар табылды.
йылҡыддыҡ. Башҡа диалекттәрҙә «ялтыраҡ» формаһындағы
һүҙҙе Борай районында «йылҡылдыҡ» тип һөйләйҙәр. «Тышы
142
йылҡылдыҡлы тун була, аны даха тиләр бутай. Халҡ бик шуңа
бирелде хәҙер».
йылымыс. Башҡа диалекттәргә ярашлы рәүештә Асҡын рай¬
онында был һүҙҙе йыш әйтәләр. «Йылымыс һыу». Әй буйы
башҡорттары «йылымса» тиҙәр.
йәғәҙ, жәгәҙ. «Ҡағыҙ» тигәнде шундай формалар менән
әйтәләр.
йәтим. Бөтә райондарҙа ошо форманы ҡулланалар, «етем»
формаһы юҡ.
келә. Ишекте эстән бикләй торган ағас бикте, элгесте
көньяҡ-көнсығыш райондарҙа «келә» тиҙәр. Яңауыл районын¬
да ла уның шул исем менән йөрөтөлөүе диалекттәр араһында
берҙәйлек булыуын күрһәтә.
кеүәтә, күбөтә. Көньяҡ-көнсыгыш райондарҙа «сеүәтә»,
«сүгәтә» исеме менән йөрөтөлгән һауытты был диалекттә
шулай тиҙәр. Шуның өҫтөнә башҡа диалекттәрҙә «каса»
(үзбәксә «пиала») тигән һауытты шулай атайҙар.
кикерәй. Башҡа диалекттәрҙә «кикерек» тигәнде Борай
районында «кикерәй» тиҙәр.
киле. Халҡ ҡулында ике төрлө була. Бәләкәй киле, уны
өйҙә тоталар һәм әҙ нәмәләр төйәләр. Ҙур киле уны йыуан
бүрәнә төбөнән яһайҙар, унда тары, арпа, һоло кеүек ашлыҡ
төйөп ҡабығын һыҙырталар. Яңауыл районында боронғо фор¬
маға ҡороған киле осраны. Өй хужаһы уны ағас баҡсаһына
ҡорған. Оҙон нәҙек ағастың төп яҡ башын ергә беркеткән,
күмгән. Уны «чиртмә» тип атай. Сиртмәнең төп яҡ өлөшөндә
ергә ҡаҙап «терәү» ҡуйган. Сиртмәнең нәҙек яҡ башына, түбән
һалындырып, туҡмаҡ беркеткән, уны «килесап» тип атай.
Килесаптың уртараҡ өлөшөндә, сиртмәгә арҡыры рәүештә,
нәҙек агастан «тотҡа» ҡуйган. Килесаптың тураһына, ергә
«киле» ултыртҡан. Был рәүештә эшләнгән килелә эшләүе еңел
була. Сөнки ашлыҡ төйгән кеше килесапты түбән төшөрөү
өсөн генә көс түгә. Сиртмә ярҙамында килесап юғарыға табан
үҙе күтәрелә. Бында сиртмә пружина хеҙмәтен үтәй. Беҙ ошо
киленең һүрәтен бирәбеҙ.
килесап. Был яҡ райондарҙа ағас киле күп ҡулланыла. Баш¬
ҡа диалекттәрҙә «киле тукмагы» йәки «төйгөс» тип атай тор¬
ған нәмәне бында «килесап» тип атайҙар. Ҡара: киле.
143
киртлөч — ҡара: басҡыч.
көҙөтеү. «Күҙ» тамырынан яһалған бөтә һүҙҙәрҙә шул та¬
мыр һаҡланырға тейеш ине. Ләкин телдә ҡайһы саҡта был
ҡағиҙә боҙола. Шуның өсөн был диалекттә «күҙәтеү» урыны¬
на «көҙәтеү» формаһын ишетергә тура килә. Был һуңғы фор¬
ма Әй буйы башҡорттары телендә лә бар.
көртләү. Бәпкә (оя) баҫырга йыйынған тауыҡ айырым тау¬
ыш сығарып «көртләй». Был бүтән диалекттәргә лә хас.
көрөңкө, ҡаҙаҡ. Революцияға тиклем русса «фунт» тигән
үлсәү берәмеген «көрәңкә» һәм «ҡаҙаҡ» тип атайҙар ине.
Хәҙерҙә лә ул үлсәү берәмеге һәм уның исемдәре телдән
төшмәгән.
күбертмөле шәл. Русса набивная шаль тигәнде Асҡын рай¬
оны Ҡиғазы ауылында «күбертмәле шәл» тинеләр.
күлем. Мәсетле районында һабан һөрөү һәм ер тырматыу
эштәренә ҡарата ғына был һүҙҙе ҡулланалар. Борай районында
был һүҙҙе киң мәғәнәлә, — бер тына йоҡлап һ.б.алыуға
әйтәләр. Мәҫәлән, беҙҙең йорт хозяйкаһы: «Ҡорт айырмаған
көндө бер күлем итеп йоҡларға эйе. Йоҡлап булмай бит әнә»
ти. Икенсе бер ҡатын: «бер күлем сүләшеп ултырайыҡ» ти.
күлөгәткө, күләгәтке. «Күләгә» тип әйтеү урынына ҡайһы
бер райондарҙа ошо формалар осрай ине. Асҡын районында
ла был формалар табылды.
күткө. Көньяҡ-көнсығыш райондарҙа «артынан», «артын¬
да», «арт яҡ», «кирегә» тип әйтеү урынына «күтенән»,
«күтендә» тип һөйләшеү бик киң таралыуын күҙәтергә тура
килгәйне. Асҡын районы Үрмиәз, Күбиәз ауылдарында был
һүҙҙәрҙең киң ҡулланылыуы беҙҙе, лингвист булыу яғынан,
бик ғәжәпләндерә. Сөнки көньяҡ-көнсыгыш райондар
менән Асҡын районы араһында Әйҙе һәм Көҙәй ырыуҙары
ята. Уларҙа был форма һүҙҙәр киң таралған тип әйтеп бул¬
май. Тимәк, Асҡын районы башҡорттары теле менән Бай¬
маҡ, Хәйбулла башҡорттары теле араһында ниндәйҙер та¬
рихи бәйләнеш бар.
кәзинкә, солан. Өйҙөң алдында келәт урынына хеҙмәт итә
торган өлөштө «кәзинкә» тиҙәр. Өйгә инә торган ишек ал¬
дында башы ябыулы өлөштө «солан» тиҙәр. Ҡара: басҡыч,
киртләч.
144
кәртә йыланы. Башҡортса «кеҫәртке», татарса «кәлтә йы¬
ланы» тип атала торган хашаратгы Борай районында «кәртә
йыланы» тип әйтеүселәр осраны.
ҡағылчан. Ҡыш көнө ҡырын ерҙә сана ҡагыла. Шундай
урынды башҡа диалекттәрҙә «һырганаҡ» һәм «ҡагылсан» тиҙәр.
Асҡын районы Ҡигазы ауылында «ҡагылчан» тиҙәр,
ҡаҙаҡ — ҡара: көрәңкә.
ҡайыҙлау. Урманлы райондарҙа имән, тал ҡайрыһын (ҡабы-
гын) күпләп әҙерләйҙәр. Атастың ҡабыгын һыҙырыуҙы Яңауыл
районында «ҡайыҙлау» тиҙәр.
ҡалай. Башҡа диалекттәрҙә «нисек» һүҙе урынына «ҡалай»
тип әйтеү киң таралган. Беҙ был һүҙҙең Яңауыл районы баш¬
ҡорттары телендә булыуын быга тиклем күҙ алдына килтерә
алмай инек. Улар телендә булыуы төп һүҙлек фондында бер¬
лек булыуга дәлил булһа кәрәк. Был һүҙ, беҙҙеңсә, «ҡайһы¬
лай» һүҙенән ҡыҫҡарған һүҙ булырга тейеш.
ҡарыулашыу. Был һүҙҙе Асҡын районында, башҡа диа-
лекттәргә ярашлы рәүештә, «үс алышыу» мәғәнәһендә ҡул¬
ланалар.
ҡауҙан. Башҡа диалекттәрҙә йорт хайуандарының яҙ көнө
ҡойған йөнөн «ҡаулан» тип, йыландың һалган тиреһен «ҡау»
тип атайҙар. Асҡын районында йыланға ҡарата «ҡауҙан» һүҙен
ҡулланалар. «Йылан яҙ көнө ҡауҙанын сала» тиҙәр.
ҡомар. Был һүҙҙе башҡа диалектгәрҙәге «ҡомһоҙ» һүҙе уры¬
нына ҡулланалар. Элекке бер кулак тураһында һөйләгәндә:
«йыуан ҡорсаҡ бик рәхимсез усал булган, ҡомар булған» тиҙәр.
ҡомаяҡ. Башҡа диалекттәрҙә һыу ҡайтҡан саҡта һыу си¬
тендә йәки уртаһында барлыҡҡа килә торған ҡомлоҡҡа
«ҡомаяҡ» тиҙәр. Борай районында Танып йылғаһы ситендәге
ҡырсынға (пляжгә) «ҡомаяҡ» тиҙәр.
ҡорғаҡсыу. һыу һалып тотҡан агас һауытты (мискәне) ныҡ
киптереп, таҡталары араланып китә, һыу тотмай. Шуны «ҡор¬
ғаҡһыу», «ҡоргаҡсыу» тиҙәр.
ҡоштабаҡ. Фарфор йәки фаянс тәрилкәләрҙе шулай атай¬
ҙар. Башҡа диалекттәрҙә лә шулай тип әйтеү бар.
ҡурпы. Бөтә диалектгәргә уртаҡ һүҙ. Үләне сабып алынған
урыңда үҫеп сыҡҡан йәш үлән. Мал өсөн көҙ көнө бик файҙа¬
лы аҙыҡ.
145
ҡурыс төшөрөү — ҡара: мунчала төшөрөү,
ҡыҙышмаҫы. Был һүҙҙе башҡа диалекттәрҙә «ҡыҙығы»,
«ҡыҙыҡлыһы» тип осрай торган һүҙҙәр урынына Асҡында ҡул¬
ланалар. «Аның иң ҡыҙышмаҫы шул инде» тиҙәр.
ҡыҙ-ҡырҡын. Ҡыҙҙарга ҡарата дөйөм (собирательный) һүҙ.
ҡыйбат. Русса «дорого» тигән аңды биреү өсөн ошо һүҙҙе
ҡулланалар. «Ҡиммәт» һүҙе бик һирәк ҡулланыла.
ҡыймылдау. Был һүҙҙе «ҡыбырҙау», «хәрәкәт итеү»
һүҙҙәренең синониме итеп, йыш ҡулланалар.
ҡылтайтыу. Башҡа диалекттәрҙә «ҡылтайтыу» һәм «ҡал¬
тайтыу» һүҙҙәре икеһе ике мәгәнәлә ҡулланыла: тәүгеһе
үпкәләтеү мәгәнәһендә, икенсеһе маҫайтыу, ҡупайтыу
мәгәнәһендә. Яңауыл районында «ҡылтайтыу» һүҙен маҫай¬
тыу, ҡупайтыу мәгәнәһендә ҡулланалар.
ҡырлау. «Еләк ҡырлау ерҙә әҙерәк була» тиҙәр. Тимәк, тау
һырты кеүек бейек, асыҡ ерҙә тигәнде аңлата. Башҡа диа¬
лекттәрҙә «ҡырлас», «һырт» тип йөрөтәләр.
ҡырый. Был һүҙҙе, башҡа диалекттәргә ярашлы рәүештә,
ике мәгәнәлә йөрөтөлөр: 1) берәй нәмәнең сите, мәҫәлән,
өҫтәл ҡырыйы, батмус ҡырыйы Һ.6.; 2) берәй нәмәнең эргә¬
һе, мәҫәлән, «түр яҡта, өҫтәл ҡырыйында ултырып чәй
эчәләр».
лап. Ҡарт урманда бөтә буйы менән ергә йыгылып, сереп
ята торган ҡарт агастар була. Шундай агасты башҡа диа¬
лекттәрҙә «лапы» йәки «ятыҡ» тип атайҙар. Асҡын районын¬
да уны «лап» тип әйтеүселәр осраны.
майтаҡ. Әҙәби телдә «байтаҡ» формаһында йөрөтөлгән
һүҙҙең һәр урында тотороҡло рәүештә «майтаҡ» формаһын
ҡулланалар.
мал-тыуар. Йорт малдары өсөн дөйөм (йыйыусы) һүҙ.
мантыу. Көньяҡ-көнсыгыш райондарҙа «мандыу» тиҙәр, Әй
һәм Юрүҙән буйҙары «ҡотау», «уңыу» тиҙәр. Яңауыл райо¬
нында «мантыу» формаһында һөйләйҙәр. «Сөтлө сыйыр алам
тип алған эйе, мантымаҙы».
мая. Тауыҡты йомортҡа һалырға ултыртҡанда аҫтына бер
йомортҡа һалалар. Шуны «мая» тиҙәр. Был һүҙ бөтә диа¬
лекттәргә хас булырға тейеш.
мөгөш. Бөтә райондарҙа ҡулланалар.
146
мөнжөү. Башҡа диалекттәрҙә «мөнтәү», «мөнйөү» һүҙе уры¬
нына ҡулланалар. Берәй нәмәне әҙләп кимереү йәки иҙеү,
йөнтәҫләндереү. «Баласы пряник мөнжөп йөрөй».
муйыл, шоморт. Был һүҙҙәрҙең «муйыл» тигәне башҡорт
теле өсөн, «шоморт» тигәне татар теле өсөн специфик тип
әйтһәк, ике телдең ҡушылышы арҡаһында был һүҙҙәр парал¬
лель ҡулланылалар һөм икеһе ике аңды белдерәләр тип әйтергә
урын бар. Сөнки был диалект телендә «муйыл» һүҙен ағасы¬
на, «шоморт» һүҙен емешенә ҡарата ҡулланалар. Бындай һүҙҙәр
был диалекттә байтаҡ осрай.
мунчала төшөрөү, ҡурыс төшөрөү. Эре юкә ағасының ҡабы¬
ғын мунсала өсөн һыҙыралар. Шуны бүтән диалекттәрҙә
«ашҡыяҡ» тип атайҙар. Яңауыл районында «мунчала төшөрөү»
тиҙәр. Сабата өсөн йәш юкәнең ҡабығын һыҙырыуҙы «ҡурыс
төшөрөү» тиҙәр.
мурт. «Сүсе алама, сыуҙа артыҡ ятҡан, черегән, шуның
өчен ебе мурт» (Борай районы).
мөгөзей, мөгәзи. Революциянан күп йылдар элек ашлыҡ
һаҡлау өсөн хөкүмәт тарафынан башҡорт ауылдарына һалын¬
ған ҙур ағас келәт. Әй буйында «мөгәзәй» тиҙәр.
мәҙәк. Башҡа диалекттәргә ярашлы рәүештә «ҡыҙыҡ»
һүҙенең синониме булып ҡулланыла.
мәл. «Ваҡыт» мәгәнәһендә йыш ҡулланалар,
мәтәшеү. Башҡа диалекгтәрҙәге «маташыу» һүҙенең йом¬
шаҡ формаһы.
мәшкә. Өй хозяйкаһы: «шешәгә мәшкәсен дә тыгып ҡуйма¬
ған» тип, улын шелтәләй. Тимәк, ул был һүҙҙе «бөкө», «проб¬
ка» мәғәнәһендә ҡуллана. Әй буйы башҡорттары «мәшкәк»
тиҙәр.
наңыш. Әҙәби телдәге «нәгеш» йәки «нағыш» һүҙен Яңауыл
районында шундай формала ҡулланалар.
оторо. Башҡа диалекттәргә ярашлы рәүештә «бигерәк»,
«тағы ла нығыраҡ» мәғәнәһендә йыш ҡулланалар. «Син тыя-
сың, ә ул оторо ҡыҙып китә».
өҙлөгөү. Ауырыуҙан ныҡлап ҡотолмаҫ борон кеше йөрөп китһә,
өҙлөгә. «Терелеп етмәйсә йөрөҙө лә, ай ярым өҙлөгөп ятты».
өҙөк. «Былтыр ҡоролоҡ булды, песән-салам әҙ булды. Мал
бик өҙөк сыҡты быйыл» (Асҡын районы, Үрмиәз ауылы).
147
өркөү. «Атың өркә торган ат түгелме, балаҡайым? Йыгы-
лып-нитеп ҡала күрмә» (Яңауыл районы).
пеше. «Мин андайга бик пешемен». Әҙәби телдә һәм ба¬
шҡа диалекттәрҙә «беше» (Борай районы).
сантый. Башҡа диалекттәрҙә «һантый», «ҫантый». Яңауыл
районында «саный» формаһында әйтеүселәр булды.
сауыл. Башҡа диалекттәрҙә русса «береза» тигән агастың
бүрәнә йыуанлыгын «ҡайын», вагын «сауыл» һәм сауҡа» тиҙәр.
Асҡын районында эреһен дә, вагын да «сауыл» тиҙәр.
сәңгәсөй. Йорт тирәһендә күпләп йәшәй торган ҡыҙыл-ҡара
ала бөжәкте русса «солдатик», башҡа райондарҙа «еңгәсәй»,
«көн йылытҡыс», Борай районында «сәңгәсәй» тиҙәр.
сикәләшеү. Ҡара-ҡаршы тиргәшеүҙе, еңешеүҙе Яңауыл рай¬
оныңда «сикәләшеү», башҡа диалекттәрҙә «сиҡалашыу» тиҙәр.
сирпелеү. Яңауыл районында: «Яңгырның бу яҡ башы теге
яҡҡа сирпелде инде, беҙгә килмәй» тиҙәр. «Ташланды», «кит¬
те», «ауышты» мәғәнәһен аңлата. Башҡа диалекттә «һирпел¬
де».
солан — ҡара: кәзинкә.
соңыртын, соңортын. Башҡа диалекттәрҙә «һуңынан» фор¬
маһындағы рәүеште был диалекттә ошо формаларҙа йөрөтөү
осрай.
сослан. Русса «суслан» һүҙенән үҙгәртелгән. Әй буйында
«һоҫтан» тиҙәр. 5, 7 йәки 9 көлтәне текә ултырталар ҙа, 6-сы,
8-се,10-сы көлтәне ярғыслап ябалар. Шул «сослан» була.
солдә. Русса «скелет», әҙәби телдә «һөлдә» тип
йөрөтөлгәнде Яңауыл районында «сөлдә» тиҙәр. Шуға ҡара¬
ганда «һөлдә» тар диалектизм булмай, бәлки киң таралган
термин булып сыға.
сөсөү. «Сәйне шәкәрләп эссәм йөрәк сөсөй». Асҡын райо¬
нында шулай тиҙәр. «Сөсө» «асының» киреһе. Тимәк, асыны
теләгән ашҡаҙанда шәкәр сөсө тыуҙыра, күңелһеҙ реакция була.
суҡыш, борон. Башҡа диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә бөтә
ҡоштарҙың ауыҙ өлөшөн «суҡыш» тип ҡулланыла, морон (бо¬
рон) һүҙе йөрөтөлмәй. Яңауыл районында тауыҡҡа ҡарата «бо¬
рон», ҡаҙға, өйрәккә ҡарата «суҡыш» тиҙәр.
суң. Күпселектә ошо форманы ҡулланалар, «соң» форма¬
һын айырым интеллигенция телендә ишетергә тура килә.
148
сурашыу, сурау. Бөтә райондарҙа шул формала ҡулланалар,
сутлау. Яңы бүрәнәләрҙән һалынған өйҙө күтәргәс,
бүрәнәләрҙе эске яҡтан юналар. Шуны «сутлау» тиҙәр. Ҡайһы
саҡта уны «шутлау» формаһында ла әйтәләр.
сүл. Яңауыл районында: «яңы суйған ит тәмсез була, мин
яратмайым. Аның сүле чыгып бетмәй ҙә, әллә ничек тәмсез
була» тиҙәр. Әҙәби телдә «һүл».
сүлпән. Был һүҙ бөтә диалектгәргә уртаҡ булган һүҙ.
сүрә, сүрәтке. Кәбән һалыу янына бесән ташыр өсөн нәҙек
оҙон ағастарҙан яһалған нәмәне русса «волокуша», башка ди¬
алекттәрҙә «һүрәтке», «һөйрәтке» тиҙәр. Борай районында
«сүрә» һәм «сүрәтке».
сыбай. Әҙәби телдә «һыбай».
сый. Бөтә диалекттәргә хас һүҙ. Айырылһа, фонетик яҡтан
ғына айырыла: «һый», «ҫый», «сый».
сылғау, ыштыр. Бышҡа диалекттәрҙә «ыштыр» һүҙе юҡ.
Шуның өсөн уны татар теленә хас һүҙ тип әйтергә урын бар.
Был диалекттә был ике һүҙ ике айырым мәғәнәлә параллель
ҡулланыла: «сылғау» итек эсенән урала, ә «ыштыр» сабата
кейгәндә урала. Был һүҙҙәрҙең шулай айырым мәгәнәлә ҡул-
ланылыуы ике халҡ теленең ҡушылышына дәлил , була ала.
сыман, сымаҡ. Әҙәби телдә «һыман» һәм «һымаҡ»,
сыңар. Ике дананан торған, ҡуш булған нәмәнең береһе.
Әҙәби телдә «һыңар». Мәҫәлән, «сыңар бейәләй», «сыңар ҡул»,
«сыңар быйма».
сыптырыу. Аппетит менән күп итеп ашау. Башҡа диа¬
лекттәрҙә «һыптырыу» һәм «һеметеү» тиҙәр. «Абыйың бөгөн
сыптырамы, сыптыра». Был һүҙҙең тамыр мәғәнәһе «һепе¬
реү» (подметать, подмести). Был урыңда уны күсмә мәғәнәлә
ҡулланалар.
сырма. Русса «телогрейка»ны шулай тиҙәр. Ғөмүмән, мамыҡ
түшәп һырган кейемгә лә әйтәләр.
сытырман йәбешеү. Бының башҡа диалекттәрҙә «сатырман»
формаһы бар. Уны «йәбешеү» һүҙе менән бергә ҡулланалар.
Бар көс менән йәбешеүҙе аңлата.
сыуыртыу. Тары, һоло кеүек ҡабыҡлы ашлыҡты айырым
аппаратта ҡабығынан айыралар. Шуны Яңауылда «сыуыртыу»,
башҡа диалекттәрҙә «һыуыртыу», «һурҙырыу» тиҙәр.
149
табантын. Башка диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «табан»,
«таба» формаларындағы бәйләүесте «табантын « формаһында
ҡулланыусылар осрай. «Яҙға табантын март айында...»
тай-тулаҡ. Йәш йылҡы мал өсөн дөйөм (собирательный)
исем.
талҡыу. Быҙау имгәндә еленде томшого менән төртөп-
төртөп имә. Шуны Асҡын районында «еленен талҡып бөтөрө»
тиҙәр. Әй буйында «тылҡый» тиҙәр. Бер үк һүҙҙе ҡабат-ҡабат
әйтеүҙе лә күсмә мәгәнә менән шулай атайҙар.
тамаша. Был һүҙҙе бер нәмәнең бик ҙур йәки күп булыуын
белдереү өсөн ҡулланалар.
тартыу. Балала ата-инәнең һәр икеһенең сифаттары булһа
ла, береһенеке күберәк булырга мөмкин. Шул саҡта; «инә¬
һенә тартҡан» йә «атаһына тартҡан» тип һөйләйҙәр. Бик ныҡ
оҡшаһа «оҡшаган» тиҙәр.
тарыу. «Урманда эшләп бәләгә тарыган, шунда аягын им¬
гәткән». «Ҡартайгас ҡаты эшкә тарыҙым әле» (Асҡын райо¬
ны).
ташытыу. «Ташыу» һүҙенең ике топ мәгөнәһе бар. Береһе
бер нәмәне бер урындан икенсе урынга илтеүҙе, килтереүҙе
белдерә: утын ташыу, һыу ташыу һ.б. Икенсеһе шыйыҡ
нәмәнең, һыуҙың, йылганың гәҙәттәге кимәленән артыуына
әйтелә. Шуга ҡарап «ташыу» ҡылымының йөкмәтеү дәрәжәһен
ике мәгәнәгә ҡарата ике формала йөрөтәләр: «Мәктәп утын
ташыта» һәм «ямғыр һыуы йылғаны таштыра». Асҡын райо¬
ны Үрмиәз ауылында ике мәгәнәгә лә ташытыу формаһын
ҡулланыу күҙәтелде. Мәҫәлән,
«Арҡаҙан төшкән ҡар сыуы,
Аҡмас күлкәйләрне ташытыр;
Әлләрҙө исеңә төшмәгәс тә,
Үтеп киткәс әсең асытыр» (йыр).
терке. Шыршының икенсе исеме. Башҡа диалекттәрҙә бар.
текәлеп ҡарау. «'Кортларны (бал ҡорттарын) ҡараганда күзне
йөрөтөп торорға кирәк, текәлеп ҡарап торсаң күз тала, бер
нәмә күренмәй» (Борай районы Йомаҡай ауылы).
теяҡ, тыяҡ. «Теге яҡ»тан ҡыҫҡартып, бер һүҙ итеп һәр рай¬
онда йыш ҡулланалар. «Йәшел тәрәзәле ызбаның теягындагы
өй Аптулланыҡы була».
150
тин. «Бер тингә бер тин файҙа күрмәксе булган, барып
сыҡмаған» (Асҡын районы).
типкен. «Быуаның типкене бик йыраҡ киткән». Типкен
тип, йылғаны быуған ерҙән уның үренә табан киткән быуа
һыуын әйтәләр. Типкен бар ерҙә һыу аҡмай. Туҡтаған урын¬
дан югары йылганың аҡҡаны күренә.
тоҡон. Ике мәғәнәлә ҡулланалар: 1) арбаҙҙа мал ябыу өсөн
яһалған, башы ябыулы, йылы урын (Әй буйында ла шулай);
2) күсмә мәғәнәлә «ҡараңгы урын» (захолустье) мәғәнәһендә
йөрөтәләр. «Беҙҙең район тоҡон район шул — ҡала ҙа, тимер
юл да йыраҡ (Асҡын районы).
Был һүҙҙең төп мәғәнәһе быларҙан башҡа. Остары
бәйләнгән бауға, епкә «тоҡон бау», «тоҡон еп» тиҙәр. Тимәк,
тоҡон һүҙе «осо юҡ», «сығар-керер урыны юҡ» тигәнде бел¬
дерә.
тоҡтомалдан. Яңауыл районында был һүҙҙе киң ҡуллана¬
лар. Уның мәғәнәһе билдәле. «Кинәттән», «көтмәгәндә»,
«иҫкәрмәҫтән» мәғәнәләрендә йөрөй.
тороҡ. Асҡын районында йәнлектәр тураһында һүҙ барған¬
да, «сусар озон тороҡло була» тип аңғарталар. Йәғни кәүҙәһе
оҙон була тигән һүҙ. Был һүҙҙе баигка диалекттәрҙә йылҡыға
һәм башҡа малға ҡарата ла әйтәләр. Ҡоймаға һәм лапаҫҡа
ҡарата ла әйтәләр. Уларҙа ул русса «звено» мәғәнәһен аңлата,
тос. Был һүҙҙе үҙ мәғәнәһендә һәр районда ҡулланалар,
төйөү. Әҙәби телдә «тейәү» тип алынһа ла, бүтән диа¬
лекттәрҙә «төйәү» формаһы бар. Был диалекттә «төйөү» һәм
«тейәү» формалары бар.
төңөлөү. Өмөт өҙөү мәғәнәһендә бөтә диалекттәрҙә ҡулла¬
ныла. «Төсө барҙан төңөлмә» (Яңауыл районы).
төпчөк. Иң һуңғы баланы башҡа диалекттәрҙә «кинйә» һәм
«төпсөк» тиҙәр. Был диалекттә, күпселектә, һуңғы формаһы
ҡулланыла.
төпләнеү. Был һүҙҙе күсмә мәғәнәлә ҡулланып, «ныҡлап
урынлашыу», «нығыныу» мәғәнәһендә ҡулланалар. «Беҙҙә
ситтән килеп төпләнгәннәр бик күп» (Асҡын районы Үрмиөз
ауылы).
төс биреү. Башҡа диалекттәрҙә был һүҙҙе күпселектә йорт
хайуандарына ҡарата әйтәләр. Был диалекттә «оҡшау», «күң¬
151
елгә оҡшау» мәгәнәһендә лә ҡулланалар. «Нисек, беҙнең ауыл
төс бирәме?» (Асҡын районы).
төҫмөрләү. Малды төҫөнә ҡарап, кешене йөҙөнә ҡарап йәки
ата-инәһенә оҡшатып танып була. Шулай таныуҙы
«төҫмөрләү» тиҙәр. Бөтә диалекттәргә лә хас булған һүҙ.
туған-тыума. «Ағай-эне» урынына ҡулланалар. «Туган-тыу-
ма үлеп бөттө».
туғыу. Башҡа диалекттәрҙә «туҡыу» формаһы күберәк та¬
ралған. «Май туғыу», «ҡатыҡҡа ҡаймаҡ ҡушып туғыу».
тупса. Был диалекттә ишек тупҫаһын «бусаға» тип, тәҙрәгә
ҡарата «тупса» тип ҡулланыу бар. Әгәр «бусага» һүҙе татар
теленең төп һүҙлек фонды тип ҡараһаҡ, ике телдең ҡушылы-
шы арҡаһында улар шулай дифференциациялашҡан тип
әйтергә кәрәк.
түтәҙөн-түтә, түтәҙөн-түтәгө. Был һүҙ һәр диалекттә «туп-
тура», «туранан-тура» мәғәнәһендә ҡулланыла.
тынчыу. Башҡа диалекттәрҙә был һүҙҙе бик ныҡ һауа боҙо¬
лоуға йәки һауа етмәй боҙолоуға һ.б. ҡарата ҡулланыла. Был
диалекттә ул мәгәнәлә ҡулланыу менән бергә, һаҫыуға, яман
еҫ сығарыуға ҡарата ла ҡулланыла. «Суған ашап тынчыгыз
әйҙә».
тәлгәш. Муйыл, балан, мышар, ҡарағат кеүек емеш ағаста¬
рының емештәре бер һапта өйөлөп, суҡ булып торалар. Шун¬
дай емештәрҙе һәр диалекттә «тәлгәш» тиҙәр.
уғата. Был һүҙҙе һөр диалекттә «бигерәк тә», «бик»
мәғәнәһендә ҡулланыла. «Беҙҙең уҡытыучы абый уғата яҡшы
кеше инде» (Яңауыл районы). «Бөгөн көн угата матур».
уғыҙ, ыугыҙ. Башҡа диалекттәрҙә «ыуыҙ» формаһындағы
һүҙҙе был диалекттә шундай формаларҙа ҡулланалар. «Уғыҙ
сөтө», «утыҙ эремчеге».
улан. Ир балаларҙы күпселектә шулай атайҙар. Башҡа ди¬
алекттәрҙә был һүҙ һирәк ҡулланыла. Уны ҡайһы саҡта «бала-
саға» урынына ла ҡулланалар. Ул боронғо төрки теле ҡал¬
дығы. Уның боронғо формаһы «уғлан».
умырыу. Бөтә диалекттәргә хас һүҙ. Ҙур итеп өҙөп алыуҙы,
ҡуптарып сығарыуҙы белдерә. «Икмәкне умырып тешләп ал¬
ған». «Салбарының тубыҡ башын умырып алган, шуны ямай¬
ым» (Яңауыл районы).
152
урыс ҡуҡы. Русса «свербига», бапгка диалекттәрҙә «ҡаҡы»
тигән, йәш ваҡытында һабагы ашала торган үләнде Яңауылда
шулай тиҙәр.
уя. Борай районы Йомаҡай ауылында был һүҙҙе башка ди-
алекттәрҙәге «уяҙ, уй, уйпат, уйһыу» кеүек һүҙҙәр мәғәнәһендә
ҡулланалар. Тигеҙ урындарҙа һөҙәк ситле соҡорҙо белдерә.
Быларҙың «уйпат» менән «уйһыу» йәки «уйһыулыҡ» формала¬
ры ҙур майҙанды алып яткан шундай соҡорҙо белдерә, ө «уяҙ»,
«уй», «уя» формалары бәләкәй майҙанды алған соҡорҙарҙы бел¬
дерә булырға тейеш, һөр хәлдә уларҙың тамыры бер, ләкин
төрлө урында төрлөсә йөкмәтке биреп ҡулланыла.
үҙгөлөү. Бөтә диалекттәргә хас һүҙ. «Урын үҙгәләп йоҡлай
алманым» тиҙәр. Йәғни йоҡо урыны үҙгәргәнгә мин тыныс
йоҡлай алманым тигәнде белдерә.
үңгөреү, үңгөртеү. Башка диалекттәрҙә лә йыш ҡулланыла.
«Үҙгәреү, үҙгәртеү» мәғәнәләрендә йөрөтөлә. «Удмуртлар бер
ҙә элеккене үңгәртмәйләр, аман үзләре сугып кейәләр»
(Яңауыл районы, Ушья ауылы).
үрәнеү. Экспедиция булган бөтә райондарҙа тотороҡло
рәүештә ошо форманы ҡулланалар. Бүтән диалекттәрҙә
«үрәнеү», «өйрәнеү» формалары бар.
чирлөшлөнеү. Ғәҙәттә оҙаҡҡа һуҙыла торган сиргә һабыш¬
ҡан кешегә ҡарата әйтәләр. «Сирләшләнде, булдыра алмай
башлаҙы» (Яңауыл районы),
чиртмө — ҡара: киле.
чымылдыҡ. Башҡа диалекттәрҙә «сымылдыҡ» тип киндерҙән
йәки ситсанан дүрт мөйөш итеп тегелгән тоҡон шаршауға
әйтәләр ине. Уга тәү башлап кейәү менән ҡыҙҙы ябалар ине.
Ашлыҡ йөрөтөүҙә файҙаланыу өсөн ҙур итеп тегелгән киндер
нәмәне «турпыша» тиҙәр. Яңауыл районында «турпыша» ти¬
гәнде «чымылдыҡ» тиҙәр.
шаҡантын. Бүтән диалекттәрҙә һәм әҙәби телдә «тәңгәл»
тигән һүҙ урынына «шаҡантын» һүҙен ҡулланыусылар осрай.
«Йыр ҡайҙан чыга? Муйын шаҡантында инде йыр».
шут, шутлау. Русса «счет», «считать» һүҙҙәренән үҙгәрте¬
леп ҡулланылалар. Бөтә диалекттәргә хас һүҙ.
шыр. Был һүҙҙе «шау», «тик» һүҙҙәре менән бер рәттән
артыҡлыҡ сифатын белдереү өсөн ҡулланалар. «Шыр тиле ма¬
153
лай», «ашы шыр тоҙ булган» (тоҙо бик асы булган), «шыр
ялангас».
ыжламау. Был һүҙҙе «иҫе китмәү», «борсолмау», «ашыгып
китмәү» мәгәнәләрендө бөтә диалекттәрҙә ҡулланыла.
ыҡтымат. Бөтә диалекттәргә хас һүҙ. Уны «ыҡсым», «ук-
рат» (аккурат) һүҙҙәре менән бер рәттән ҡулланалар. «Ул ыҡты¬
мат кейенә», «ул ыҡтымат кеше».
ылыҫ, ылыс. Ҡарағай, шыршы кеүек ағастарҙың япрағы өсөн
бөтә диалекттәргә уртаҡ термин.
ыруҙа. Көньяҡ-көнсығыш райондарҙа өйҙөң урта тәңгә¬
ленән ишек яҡҡа һуҙып, түшәмдән ярты метр самаһы түбән
итеп таҡта йәки йоморо агас ҡуялар. Шул ағасҡа шаршау та¬
ғалар, кейем-һалым эләләр. Асҡын районы Үрмиәз ауылында
шуны «ыруҙа» тиҙәр.
ыспай. Башҡа диалекттәрҙә «ыҫпай» формаһында әйтелә.
Буйга-һынга килбәтле кешегә ҡарата әйтелә.
ычҡылыҡ тотоу. Русса «икание» тигәнде башка диалекттәрҙә
«осҡолоҡ тотоу» тиҙәр. Яңауыл районында шулай «ычҡылыҡ
тотоу» тиҙәр.
ышандыҡ. Был һүҙҙе Асҡын районында «ышаныс» мәгәнәһендә
ҡулланалар. Ситтә йөрөгөн бер кеше тураһында һүҙ барғанда бер
колхозсы: «Ышандыҡ бармы ни аңа, әллә ҡата, әллә юҡ» ти.
элгөртен. Башҡа диалекттәрҙә «элек» формаһындағы
рәүеште ошо формала ҡулланыусылар йыш күҙәтелә. «Бынан
күп йылдар элгөртен булган эш».
элгөшеү. Башҡа диалекттәрҙә «өлгәшеү» формаһындағы
һүҙҙе Борай районында шундай формала ҡулланыусылар ос¬
раны. Берәү Борай баҙарына һуңға ҡалып барыу тураһында
һөйләй: «чаҡ начила барып элгәшәсең базарга» ти.
элөклөй. Был һүҙҙе «ошаҡлау» мәгәнәһендә ҡулланалар.
«Берсен берсе әләкләй».
элөкмөсен-тагылмасын. Берәү бер урынга барырга теләй.
Икенсе бер кешенең уға эйәрмәксе булыуын берәү әйтә. Ул
эйәртергә теләмәй һәм: «эйәртмәйем, эләкмәсен-тагылмасын»
ти (Яңауыл районы).
эмей. Башҡа диалекттәрҙә «имсәк», «имей» формаһында
ҡулланыла торған һүҙҙе Яңауыл районы Кисәк-Ҡайын ауылын¬
да шул формала һөйләүселәр булды.
154
энес. Эске күлдәктең арҡаһына һәм күкрәгенә эс һалалар,
шуны башҡа диалекттәрҙә «инес» тап атайҙар. Асҡын райо¬
ны Ҡигазы ауылында «энес» йәки «энеч» тип атайҙар.
эркелешеп. Бөтә диалекттәрҙә киң таралган һүҙ. «Каз би-
пиләре былтыр эркелешеп үскән эйе, быйыл начар булды»
(Борай районы, Йомаҡай ауылы).
өйтмештөй. Был рәүеш һүҙенең ялгауы «лөй» булырга тей¬
еш ине. Асҡын районы Үрмиәз һәм Күбиәз ауылдарында «төй»
ялгауы менән йыш ҡына ҡулланалар. Быны көнсыгыш диа-
лектенең ҡатып ҡалган формаһы тип ҡарарга кәрәк.
өлеп. Ҡатын-ҡыҙҙар күлдәгенең итәгенә эске яҡтан тар
таҫма тегәләр. Ул итәк осон йыртылыуҙан һәм тиҙ туҙыуҙан
һаҡлай. Шуны бүтән диалекттәрҙә «әҙеп» тиҙәр, Яңауыл рай¬
онында «элеп» тиҙәр.
өллөрҙә. «Әле»нең «хәҙер» мәгәнәһендө икәнен һәр кем
белә. «Әле генә сыгып китте». Шул һүҙҙе күплектә урын ки¬
леш ялгауы менән килтереп, «хәҙер», «хәҙерге көндө»
мәгөнәһендә ҡулланалар. Мәҫәлән:
«Арҡалан төшкән ҡар сыуы,
Аҡмас кулкәйләрне ташытыр;
Әлләрҫә исеңә төшмәгәс тә,
Үтеп киткәс әсең асытыр»
(йыр, Асҡын районы, Үрмиәҙ ауылы),
юл ҡыйыу. Революцияга тиклем ҡатын-ҡыҙ оло ир кеше¬
ләрҙең, шулай уҡ ат менән уҙып барган кешеләрҙең бара тор¬
ган юлын ҡыйырга (арҡыры сыгырга) тейеш түгел ине. Әгәр
ҡатын-ҡыҙ һыу алып килә икән, ул, ике биҙрә һыуҙы иңба¬
шында күтәреп, оло ир кешенең уҙып китеүен көтөп торорга
тейеш ине. Әгәр берәй ҡатын-ҡыҙ юлды ҡыйып сыҡһа, ул
хәл бик ҙур гәйеп һанала һәм «юл уңмау»га сөбөп була ине.
Шул традицияның ҡаддыгы ауылда әле лө һаҡлана. Ауыл ура¬
мынан үтеп барганда беҙҙең күчер бер колхозсы ҡатынга:
«юлны ҡыйма, талаусыз!» тип ҡысҡыра. Уның «талаусыз» тигән
һүҙенең мәгәнәһен һораманыҡ. Ул һүҙ рус кешеһенең «та¬
лант» һүҙен «талан» тип һөйләүенән алынган булһа кәрәк (Бо¬
рай районы).
ябырылыу. Башҡа диалекттәрҙә киң ҡулланыла торган был
һүҙ Яңауыл районында ла йыш ишетелә.
155
яматай, ямантай. Бангка диалекттәрҙә «ямаҡай» формаһын¬
да әйтелә торған һүҙҙе Асҡын районында шулай йөрөтәләр.
ямғыр. Яңауыл районында «яңгыр» менән бер рәттән «ямғ¬
ыр» формаһын да ҡулланалар.
янчыҡ. Борон заманда кейемдәргә кеҫә тегеү гәҙәте булма¬
ған. Аҡса кеүек ваҡ әйбер һалыу өсөн тар һөм оҙон тоҡсай
теккәндәр ҙә, шуны билбауга ҡыҫтырып йәки ҡуйынға ты¬
ғып йөрөткәндәр. Шуны «янсыҡ» тип атағандар. Йәгни янда
йөрөтә торган бәләкәй тоҡ. Хәҙер ундай формалағы янсыҡ
текмәйҙәр, һәр бер бәләкәй тоҡто (мешочекте) Яңауыл райо¬
нында «янчыҡ» тиҙәр.
яңғыш, яцгылыш. Башҡа диалекттәрҙә һөм әҙәби телдә
«яңылыш» һүҙен Яңауыл районында шундай формала ҡулла¬
ныусылар осрай.
ялаҡ. Ғәҙәттәгенән тәпәш өйгә, хайуандарға һ.б. ҡарата баш¬
ҡа диалекттәрҙә «лапаҡ», «ләпәк» һәм «ләпәкәй» тиҙәр. Борай
районында башы ябылмаған тупаҡ өйҙө «япаҡ түбәле ызба» тиҙәр.
һорау алмаштары
һорау алмаштарын был диалект вәкилдәре бик күп төрлө
ҡулланғандары күренде. Беҙ теркәгән алмаштар шундайҙар:
ни, нәмә, нимә, нимәкәй, нәмәкәй, ниәҫтә, ниәстә, нәрсә;
ниә,; ниндәй; ҡайҙа, ҡая, ҡайҙан, ҡаян.
Ярҙамлыҡ ҡылымдар
Әҙәби телдә «ине» формаһында ҡабул ителгән ярҙамлыҡ
ҡылымының был диалекттә түбәндәгесә ҡулланылыуын
теркәргә тура килде:
Эйе. «Алар былтыр ҙа Уфага барғаннар эйе ҡый». (Яңауыл
районы, Кисәк Ҡайын ауылы).
Ыйы. «Элек ҡул белә чаба торганнар ыйы, хәҙер машина
китте» (Борай районы).
Иҙе. «Ҡыҙым бар иҙе, кейәүгә бирҙем» (Борай районы).
һораулыҡ буйынса тупланган һүҙҙәр һәм терминдәр
Юғарыла әйткәнсә, һораулыҡ егерме теманы эсенә алып
төҙөлгәйне. Ул темаларҙың бөтәһенә лә яуап алынманы. Улар-
156
га яуап бирерлек кешеләр табылманы, һораулыҡтың ҡайһы
бер темаһына тулы яуап ала алманыҡ, һораған кешеләр улар¬
ҙың бөтәһенә лә яуап бирә алманылар, һораулыҡтағы тема¬
ларға нисек яуаптар алынған булһа, беҙ шул рәүештә бирә¬
беҙ — яуап алынмаған урындар буш ҡалдылар.
I. Ашамлыҡ-эсемлек, өй эсе әйберҙәре, һауыт-һаба, кейем-һалым
Асҡын р-ны
Яңауыл р-ны
Борай р-ны
Эсемлектәр
айран, әйрән
өйрөн, айран
әйрән, айран
өйрөн
кыуас (квас)
кыуас
кыуас
кыуас
ҡымыҙ
ҡымыҙ
ҡымыҙ
ҡымыҙ
бал
(кислушка)
бал
ачыған бал,
ачытҡан бал
ачыған бал
ҡурйын
сөпрә
апара
ачытҡы
емләү
димнәү
тәмнәү, яңыртыу
яңыртыу,
жимләү,
ж/зимлөү
Ашамлыҡтар
һөт
сөт
сөт
сөт
ыуыҙ, ыуыҙ
һөтө
ыуыҙ сөтө
ыуыҙ сөтө
ыуғыҙ, уғыҙ
сөтө
май
май
май
май
аҡ май
аҡ май
аҡ май
аҡ май
һары май
сары май
сары май
сары май
туң май
туң май
туң май
туң май
яры май
эсәк-ара майы,
яры май
яры май
ҡарын майы,
жары май
орлоҡ майы
орлоҡ майы
орлоҡ майы
орлоҡ майы
симешкә
майы
симешкә майы
гөмбағыш майы
көнбағыш
майы,
гөмбағыш
майы
май төшөрөү
май яҙыу
май яҙыу, пешеү
май языу
май туртаһы
май туртасы
һыҙғырсыҡ,
һыҙҙыҡ
сызыҡ
сызыҡ, сызыҡ
сызыҡ,
сызғырчыҡ
ҡатыҡ
ҡатыҡ
ҡатыҡ
ҡатыҡ
157
ойотко
ойотко
ойотҡо,
ойотҡолоҡ
ойотко
эркет
эркет
ачы ҡатыҡ
ҡорот
ҡорот
ҡорт, ҡорт
күмәче, ҡорт
ҡабығы
эремсек
эремчек
эремчек
эремчек
һөҙмә
сөҙмә
сөзмә
ҡаймаҡ
ҡаймаҡ
сөт өстө
сөт өстө
ҡоро аш,
ҡыҫыр аш
буш аша
буш аш
буш аш
бишбармаҡ
ҡулланма
ҡулланма
һалма
салма
салма
салма
сумар
сумар
чумар
чумар
ыумас
ыумас
умач
умач
туҡмас
туҡмас
тоҡмач
туҡмач
билмән
билмен
пильмен, пилмин
пилмен, бөкә
боламыҡ
боламыҡ
боламыҡ
боламыҡ,
апыра
талҡан
талҡан
талҡан
талҡан
кеҫәл
кесәл
кесәл
кесәл
өйрә,үрә
үрә
үрә, өрә
үрә
бутҡа
бутҡа
бутҡа
бутҡа
тоҙлоҡ
тозлоҡ
тозлоҡ
өрә, тозлоҡ
һурпа
шурпа
шулпа
шурпа, сурпа,
шулпа
горчица
гарчица
гарчица
гарчица
борос
борос
бороч
бороч
һеркә (уксус)
серкә
серкә, уксус
серкә
күкәй
йоморҡа
йоморҡа, күкәй
йоморҡа
он
он
он
он
он эреһе
он эре
тартма
көрпә
он иләү
он иләү
он иләү
он иләү
кәбәк
кәбәк
көрпә
көрпә, кәбәк
ярма
ярма
ярма
ярма
икмәк
икмәк
ипей, әпәкәй,
әпей
әпи, әпей,
әпәкәй
икмәк башы
асытҡыс
кеүәс
ачы, кәбәк
башы, әпей
башы
баш яһау
баш иҙеү, баш
ҡуйыу
туҡып ҡуйыу
ачы эшләү,
баш ясау
158
икмәк әсетеү
икмәк әсетеү
икмәк иҙеү
әпей ачытыу
икмәк
әүәләү
икмәк әүәләү
икмәк әүәләү
икмәк әүәләү
икмәк
ҡабарыу
икмәк ҡабарыу
икмәк ҡабарыу
икмәк
ҡабарыу
сөсө икмәк
сөсө күмәс
чөчө күмәч, төчө
күмәч
төчө икмәк
йәймә
таба йәймәсе
(сөсөнән)
жәймө, лөпләмә,
лепешка
«ҡыҫтыбый
йәймәсе була
бәрәңге
ҡыссан»,
йәймә
КӘЛСӘ
көлөчә
көлчө
йыуаса
йоҡа таба
икмәге
(әсегәндән)
май күмөче, таба
икмәк
жыуача
ҡалас
ҡалас
ҡалач
ҡалач
күмәс
күмәс
күмәч әпей
күмәч
ҡараҡаш
ҡыҫтыбый,
пируг
ваҡ икмәк
белен
белен
төймәк, белен
шәңкә
шәңкә, шәңгө
шәңгә
шәңгә
таба
шәңкәһе
таба шәңкәсе
таба шәңкәсе
төплөкәй
бәлеш
бәлеш
бәлеш
бәлеш
бирүк
пирүк, төрмө
төрмә, бөкө
ҡоймаҡ
ҡоймаҡ
ҡоймаҡ
ҡоймаҡ
бауырһаҡ
бауырсаҡ (май
аш), баллы
бауырсаҡ
тош
тош, төш
чөк-чөк
чәк-чәк
прөнник
прөнник
прәнник
керәндил
керөндир
керәндил
ҡурмас
ҡургмаҡ
ҡыуырған боҙай
ҡыуырылған
боҙай
елөк
елөк
еләк, жилөк
еләк, жилөк
ҡаҡ, ҡағыт
ҡаҡ
ҡаҡ
ҡаҡ
елөк ҡағы
елөк ҡағы
еләк ҡағы
елөк ҡағы
ҡарағат ҡағы
ҡарағат ҡағы
ҡарағат ҡағы
ҡарағат ҡағы
бал
бал
бал
бал
кәрәҙле бал
кәрәҙле бал
көрөзле бал
көрөзле бал
159
һарҡытҡан
бал
аҡҡан бал
сыуырткан бал
сыуырткан бал
шәкәр
шикәр
шикәр
шикәр
писок
писук шикәр
писук, писук
шикәр
писук
кәнфит
кәмфит
кәнфит
кәнфит
лампаси
лампаси
лампасый
сәй
сәй
чәй
чәй
сәй түпрәһе,
шама
төпрә
чәй чүбе
чәй чүбе, чәй
чүве
сәй яһау
(сәй ҡойоу)
сәй ясау
сәй ясау
чәй ясау
Өй әйберҙәре
йыһаз
йыһаз
йорт йыһазы,
жиһаз
жыһаз
одеял
оҙыял, әҙеял
одеял, өдыял,
аҙыял
юрған
юрған
журған
журған
ҡорама
юрған
бетүле юрған
бөтөүлө,
бетеүюрған,
бөтөй, ҡорама
бетеүле
журған,
ҡорама юрған
юрған һырыу
юрған сырыу
юрған сырыу
юрған сырыу
тур юрғаны
тар сике юрғаны
тар палас
сике юрғаны
түшәк
түшәк
түшәк
түшәк
яҫтыҡ
ястыҡ
ястыҡ
ястыҡ
мендәр
мендәр
мендәр
мендәр
кәпрән
сүреү
сүреү, сүрү
сүреү, сөрү,
сөрөү
яҫтыҡ тышы
ястыҡ тышы
ястыҡ тышы
ястыҡ тышы
кейеҙ
кейеҙ
кииз, кейез
кейез
балаҫ
чүпрәк палас
палас
келәм
япма
простыня
простыня
простыня,
япма
матрац
матрач
матрас
турпыша
турпыша
чымылдыҡ
чымылдыҡ
скәтер
өстәл ябыуы
ашаулыҡ
ашалуҡ
апгьяульгк
ашъяулыҡ
ашъяулыҡ
клеенка
клеенка
киләнкә
киләнкә
1 салфетка
салфетка
салфиткә
160
сөлгө
сөлгө (мишәр
әйтә)
сөлгө
тастымал,
сөлгө
таҫтамал
тастымал
тастымал
тастымал
ҡул сеперәк
ҡул чепрөк
ҡул чүпрөк,
ҡул таҫтамал
сәй
таҫтамалы
чынаяҡ
таҫтамалы
чынаяҡ
сөрткөч,
шәшке
чүпрөге
шаршау
шаршау
шаршау
шаршау
матса
шаршауы
ҡашаға
ҡашаға
ҡашыға, матча
шаршауы
күтәрелгән
шаршау
күтәрелгән
шаршау
чуптарлы,
бишкөрлө
шаршау
пәрҙә
тирәзө шаршауы
фөрҙө
фөрҙө, пөрдә,
тәрәзә
шаршауы
тәҙерә
пәрҙәһе
пөрөҙә, тирәҙө
фәрҙәсе, пәрҙәсе
тәрҙө фәрҙәсе
тәҙерә
ҡашағаһы
төрзә челтөре
төзрә фәрҙәсе
тәҙерә башы
тирөҙә башы
төрҙә башы
тәрәзә башы
ҡорған
ҡорған
ҡорған
ҡорған
шәм, лампа
лампа
лампы
лампы
һуҡыр лампа
суҡыр лампа
суҡыр лампа,
пескеттин
суҡыр лампа,
пыскут лампа
лампа
абожуры
төринкөсе,
челтөр
лампа
селтәре
лампа селтәре
гөрилкө
челтәре, лампа
башы
лампа
торбаһы
торбасы
торбасы
торбасы
филтә
филтә
филтә
филтәсе
Мебель
сәғәт
сәғәт
сәғәт
сәғәт
көҙгө
көҙгө
көзгө
көзгө
һандыҡ
сондоҡ
сандыҡ
сондоҡ
ултырғыс
утырғыс,
урындыҡ
урындыҡ,
утырғыс
урындыҡ
өҫтәл
өҫтәл
өстәл
өстәл
161
өҫтөл аҫты
(тартмаһы)
өҫтөл асты
өстәл тартмаһы
өстәл асты
бүкән
бүкән
бүкән
эскәмйә
эскәмйә
эскөмейө,
эскәмбейө
эскәмйә
ҡашаға
(мейес
ҡашағаһы)
гәрнис
ызвут
пич ҡашағасы
һике
сике
сике
сике
һике башы
сике ҡаҙнасы
сике ҡаҙнасы
сике ҡаҙнасы
шкаф
шкаф
шкаф
шкаф
әрйә
әржө
әржә
йәшник
йәшнек
йәшнек
тартма
тартма
тартма
тартма
карауат
карауат
карауат
көрәүәт
тимер
карауат
тимер карауат
койка
койка
түр
түр
түрьяҡ
ишек төбө
ишек төбө
ишек төбө
ишек төбө
ҡаҙандыҡ
ҡашаяҡ
кухня, шаршау
эче, шаршау жаҡ
почмаҡ яҡ,
күхнә
УРҘа
ыруҙа
киштә
кәштә
һәндрө
һәндрә
сәндрө
сәндрө
мейес
ҡаҙнаһы
мейес ҡаҙнасы
пич ҡаҙнасы
Һауыт-Һаба исемдәре
алдыр
күүәтө (ағас)
күб/вөтә, сүғөтө
ағач ямаяҡ
(бәләкәй),
(оло булһа)
ағачтабаҡ
табаҡ
табаҡ (тимер)
табаҡ
табаҡ, тәрилкә
тәрилкә
тәрилкә
тәрилкә,
таштабаҡ
ямъяҡ
туҫтаҡ
ҡалай сауыт,
тимер тустаҡ
тәрилкә
ямаяҡ
таштуҫтаҡ
латка
кеүөтө
тәтәй тәринкө
һөт һауыты
жамаяҡ
ямаяҡ
миски
кәстрүл
мис
мис
көршәк
сүлмәк
чүлмөк
чүлмәк
суйын
суйын
чуйын
чуйын
сүлмәк
чүлмөк
балчыҡ
162
алчыҡ чүлмәк,
чуйын чүлмәк,
тирән таба
ҡаҙан
ҡаҙан
ҡазан
ҡазан
өсаяҡ
өсаяҡ
өчаяҡ
өчаяҡ
ҡалаҡ
ҡалаҡ
ҡалаҡ
ҡалаҡ
ҡашыҡ
ҡашыҡ
(поварешка)
бәләкәй сүмес
(аш бүлә торған
ҡашыҡ)
бәләкәй чүмеч
ижау
ҡашыҡ (аш
ҡашығы)
сүмес
сүмес
сүмес, чүмеч
чүмес, чүмеч
бал ҡалағы
сәй ҡалағы
чәй ҡалағы
чәй ҡалағы
сәскес
сәнәк
сәнске, чәнчкәк
чәнчкәк,
чәнчке
һөҙгөс
алмалғыс
ҡашығы, үрмә
ҡалаҡ
сөҙгөс
бәрәңге
ҡашығы,
бәрәңге
чүмече
бысаҡ
бысаҡ
пычаҡ
пычаҡ, псаҡ
бысаҡ йөҙө
беҙе
йөзө
йөзө
бысаҡ
төйҙәһе
түҙәсе
сырты, ҡыры
сырты
һабы
сабы
сабы
сабы
һурпыс
бәке
бәке
б/пәке, пәке
пәке
самауыр
самауыр
самауыр
самауыр
камфарка
камфара
камфара
камфара
юшҡын
юшҡын
ҡуржым, юшҡын
юшҡын,
ҡуржым
мороно,
һемәге
бороно
бороно
бороно
баҫтырғыс
ҡалпағы,
түбәтәйе
ҡапҡач
ҡапҡач
батмус
батмус
патмус
патмус
сынаяҡ
туҫтаҡ
тустаҡ, тустаған
тустаҡ,
тустаған
өҫтө
соҡор
йоморо, жоморо
йоморо
аҫты
йәйпес, йәйенке
тустаған,
тәлиңкәсе
жәйеңке,
жәйенкә
сәйнүк
(сәйгүн)
билай
чәйнүк
чәйнүк, чәйгүн
163
шәкәр
ваткыс
ҡыҫҡыс
ҡысҡыч шикәр
ватҡыч
стакан
стакан
стакан
стакан
графин
гәрәфин
гәрәфинкә,
шешә, графин
кружка
кружка
кружка
көрөшкә
шешә
шешә
шешә
шишә
күнәк
(икмәк
күнәге)
ҡыуашна
кеүәс, тәпән,
әпей чиләк
әпи чиләге
икмәк
ҡалағы
туҡыуғыс
туҡылауғыч,
туҡууыч
әпей ҡалағы
һоҫҡо
соҙгос, соҙғо
сосҡо
сосҡо
иләк
иләк
иләк
иләк
тирәсе
сәмбәрә
сәмбәрә
сәмбәрә
һелкәүес
селкәүес
тигәнә, жилпеүеч
(селкеүеч)
селкеүес,
жилпәүеч
тәртешкә
оло кәсәү
кисәү
кисә үтә, кисәү
таяғы
бумала
(мейес
һеберергә)
бумала
пумала
пумала
ҡыҫҡыс
(щипсы)
бәләкәй кәсәү
ҡысҡыч, ҡысҡыс
бәләкәй
кисә үтә,
ҡысҡыч
силәк
силәк
чиләк
чиләк
таба
таба
таба
таба
таба тотҡос
табағас
табағач
табағач
туҡмас
таҡтаһы
йәймә таҡтасы
ҡуна таҡта
ҡуна таҡтасы
уҡлау
ыҡлау
оҡлау, аҡлау
оҡлау, аҡлау
тәпке
(тапауғыс)
тәпке
ит турағыс
ялғаш
ялгаш
ялғаш
ялғаш
тырыз
(төйөҫ)
төйөс
туз чиләге, туз
чиләк
туз чиләк
биҙрә
биҙрә
биҙрә
биҙрә
көйәнтә
көйәнтә
көйәнтә
көйәнтә
сапсаҡ
сыу силәге,
чиләк
кисмәк, чапчаҡ
ағас силәк, су
силәге
мискә
мискә, миске
мичкә
ботлоҡ
быҙауҡа
164
киле
киле
киле
киле
төйгөс
килесап
килесап, кисап
кисап
тимер киле
тимер киле
тимер киле
тимер киле
ағас киле
ағас киле
ағас киле
ағас киле
лагун
лаҡан
ләгүшкә
көрөгә
мискә
мичкә, мискә
бүчкә
ҡомған
ҡомған
ҡомған
ҡомған
тас
тас
тас
тас
умывальник
умывальник
корыта
корыта
кәлитә, жалғаш,
улаҡ
ағас лаҡан,
банка
ҡул тирмәне
ҡул тирмән
ҡул тегермәне
ҡул тегермәне
тоҡ
ҡапсыҡ
(бәләкәй)
ҡапчыҡ
ҡапчыҡ
ҡапсыҡ
ҡапчыҡ
бәләкәй
киндер
ҡапчыҡ
турпыша
турпыша
чымылдыҡ
чымылдыҡ
янсыҡ
янчыҡ (кисет)
Кейем-Һалым, биҙәнеү әйберҙөре
кофта
куфта
куфта, сарфинка,
блуза
күлдәк
күлмәк
күлмәк
күлмәк
иҙеү
иҙеү, ҡаплам
изеү
изү
яҡа
яҡа
яҡа
яҡа
итәк
итәк
итәк
итәк
кәүҙә
буйы
гәүдә, гәүҙә
буй
кеҫә
кесә
кесә
кесә
әҙеп
элеп
элеп
элеп (бөгөү)
астар
элеп, астар
астар
астар
инес
энеч
иңес, иңәч
иңеч
кештәк
кәштәк
кештәк
кештәк
ҡаплама
ҡаплам
ҡаплам
ҡаплам
гимнастерка
гимнастерка
гимнастерка
майка
майка
майка
ыштан
ыштан
ыштан
ыштан
трусик
трусик
трусик
трусик
салбар
салбар
чалбар
чалбар
куфайка
куфайка,
күфәйкә
куфайка
165
Киле
(Яңауш р-ны. Вәрәшбаш а)
Циртмғ
-Килесап
балта
Туткг
166
Култк
(Яңауыл р-ны. Кармана.)
Иҙеу
169
фуфайка
куфайка
сырған
куфайка
камзул
камзул
камзул
камзул
елән
з/жилөн
жилән
елән, желән
бишмәт
бишмәт
бишмәт
бишмәт
көпө
көпө, сырма
сырма
сырма
пальто
пальто
бальто
тун
тун
тун
тун
толоп
толоп
толоп
толоп
сәкмән
сәкмән
чикмән
чикмән
алъяпҡыс
алъяпҡыс
алъяпҡыс,
алжапҡыч
алъяпҡыч
халат
халат
халат
халат
яулыҡ
яулыҡ
яулыҡ, жаулыҡ
яулыҡ
француз
яулыҡ
француз яулыҡ
франзуз яулыҡ
франзуз яулыҡ
ҡыйыҡ
касинка
косынка,
косынка, өч
яулыҡ
кәсинкә
почмаҡ
ҡуш яулыҡ
ҡуш яулыҡ
ҡуш яулыҡ
ҡуш яулыҡ
шәл
шәл
шәл
шәл
ҡалын шәл
ҡалын шәл
ҡалын шәл
ҡалын шәл
йоҡа шәл
йоҡа шәл
йоҡа шәл
йоҡа шәл,
бәләкәй шәл
кашемир
шәл
кәшәмир шәл
кәшәмир шәл
кәшәмир шәл
мамыҡ шәл
пуховой шәл
мамыҡ шәл,
пуховой шәл
пуховой шәл
селтәр шәл
селтәр шәл
челтәр шәл
челтәр шәл
шәл сасағы
шәл суғы
чачағы, чуғы
чуҡ
еңсә (кәлтә
бәйләгәндә
кейелә)
еңсә
жиңсә, жиңчә
еңчә
көләпәрә
(ҡолаҡлы
осло бүрк)
көләпәрә
көләпәрә
көләпәрә
түбәтәй
түбәтәй
түбәтәй
түбәтәй
бүрк
бүрк
бүрк
бүрк
ҡолаҡлы
бүрк
ҡолаҡлы бүрк
ҡолаҡчан бүрк
ҡолаҡлы бүрк
эшләпә
эшләпә
эшләпә
эшләпә
шарф
шарф
шарф
шарф
галстук
галстук
галстук
галстук
170
күҙлек,
күҙелдерек
күҙлек
күзлек
күзлек
Аяҡ кейеме
итек
итек
итек
итек
ҡуныс башы
ҡуныс башы
ҡуныч башы
ҡуныч башы
олтан
олтан
олтан, олтораҡ
табан
алҡым
тамаҡ, алҡым
тамағы
тамаҡ
йөҙлөгө
йөҙлөгө
жөзө
йөзө
күтәрмә
үксә
үкчә
үкчә
йолдоҡ
йолдоҡ
билтер (бил)
бил
ботинка
ботинка
ботинка
галош
галош
ерзинкә, резинкө
эрзинкә
туфли
туфли
туфли
ботый
бутый
бутый
ҡата
ҡата
ҡата
ҡата
сабата
сабата
чабата
чабата
ыштыр,
сылғау
ыштыр
(сабатала)
ыштыр
(сабатала),
сылғау (итек
кейгәндә)
чылғау
(чепрәк),
штыр (киндер)
ситек
ситек
читек
читек
башмаҡ
башмаҡ
башмаҡ
башмаҡ
быйма
пыйма
киез итек
кейез итек
(оҙоно), пима
(ҡыҫҡа
ҡуныслы)
калуша
быйма
калуша быйма
ҡата
йөн калуш
фитыр
быйма
фитыр быйма
шөшлө
шөшлө
шөшлө
шөшлө
энә
энә
энә
энә
еп
еп
жеп
еп
машина ебе
кәтүк ебе
кәтүк жебе
кәтүк жип,
кәтүк ебе
ойоҡ
ойоҡ
ойоҡ
ойоҡ
йөн ойоҡ
йөн ойоҡ
йөн ойоҡ
жөн ойоҡ
тула ойоҡ
тула ойоҡ
тула ойоҡ
тула ойоҡ
олтораҡ
олтораҡ
олтораҡ
олтан, олтораҡ
171
бейәләй
бейәләй
бейәләй
бейәләй
бирсәткә
бишбармаҡ
пирчәткә
пирчәткә
ҡалпаҡ
ҡалпаҡ
ҡалпаҡ
ҡалфаҡ
суҡ
суҡ
чуҡ
чуҡ
йөҙөк
ҡашлы балдаҡ
йөҙөк, ҡашлы
балдаҡ
йөзөк, ҡашлы
балдаҡ
балдаҡ
балдаҡ
балдаҡ
балдаҡ
беләҙек
беләҙек
беләҙек
беләҙек
һаҡалдырыҡ
сағалдырыҡ
сағалдырыҡ
елкәлек
сәсҡап
сәсҡап,
жилкәлек
таҫма
тасма
тасма
тасма
таҡыя
(хәҙер юҡ)
(хәҙер юҡ)
тараҡ
тараҡ
тараҡ, баш
тарағы
баш тарағы
һәҙәп
энзе
сәзәп
энже
сын һәҙәп
энзе
аҡ сәзәп
буфка
буфка
буфкә
пәүефкә
түшелдерек
түшелдерек
күкрәксә,
түштей,
түшелдерек,
күкрәкчә
күкрәкчә
тәңкә
тәңкә
тәңкә
тәңкә
һырға
ҡолаҡ алҡа
алҡа, сырға
алҡа, сырға
әмәйҙек
(хәситә)
муйынтөп
әмәйлек
хәситә
хушбуй
хушбуй
хушбуй
хушбуй,
һушбый
янсыҡ
кәшәләк, янсыҡ
2. Киңдер һуғыу эшенә ҡаратылган терминдәр
етен (үлән)
етен
етен
сүс
етен талҡыу
етен талҡыу
етен талҡыу
етен талҡыу
талҡы,
талҡығыс,
талҡыуыс
талҡы
талҡы
талҡы
тәрәптөүес,
тәрәптараҡ
ҡаҡҡыс
тәрәп,тәрәпағач
ҡаҡҡыс
орсоҡ
орсоҡ
орчоҡ
орчоҡ
орсоҡбаш
орсоҡбаш
орчоҡбаш
орчоҡбаш
сүс
сүс
сүс
сүс
172
ИҘӘН
иҙән
иҙән, изән
иҙәң
эстинө
эстинә
эстинө
эстинә
түбәтаҡта,
түшәм
түшәм
түшәм
түшәм
түшәм
тупрағы
түшәм гупрагы
түшәм туфрағы
түшәм
туфрағы
өрлөк
өрлөк
өрлөк
өрлөк (иҙән
аҫтында)
урҙа
матса (ыруҙа)
кәштә, киштә
матча
нигеҙ
диңгеҙ
нигез
дингез
баҙ
баҙ
баз
баз
ҡарабура
ҡара бура
дингез
балчығы
мөйөш,
сатлыҡ (эске
яҡтан)
мөгөш
мөгөш, почмаҡ
мөгөш,
почмаҡ
мөйөш,
мөгөш
(тышҡы
яҡтан)
мөгөш
мөгөш, почмаҡ
мөгөш,
почмаҡ
мүк
мүк
мүк
мүк
ҡыйынды,
баш ябыу
ҡыйыҡ таҡта
ҡыйыҡ, өй
түбәсе
түбә, өй
ҡыйығы, түбә
ябыуы
атлама,
аттама
бәпкә
бәпкә
ҡачы
арҡыры ағас,
ҡолаҡһа
бәпкә кәштәсе
киштә
ҡолаҡса
һыуҙыҡ,
һыулыҡ
сыулыҡ
сыулыҡ
сыулыҡ
кәрниз
гәрниз
гәрниз
гәрниз
кәрниз
бүрәнәһе
бәлке, навалка
гәрниз
бүрәнәсе
таҡтабаш
таҡтабаш
таҡта түбә
таҡта түбә
тимербаш
ҡалай түбә, таҡта
түбә
текә ябыу
текә ябыу
жил ҡыйыҡ, текә
ябыу
текә ябыу
бөрөп ябыу
шаҙраҡай түбә
бөрөп ябыу
сөҙәк ябыу
сөҙәк ябыу
лыпаҡ ябыу
сарҙаҡ,
осортма
сарлаҡ
чарлаҡ
чарлаҡ
175
түр
түрьяҡ
түр, түрбаш
түр
ҡаҙандыҡ
ҡашаяҡ (кухня)
саршау эче
бүлмәсе, почмаҡ
яҡ
почмаҡ яҡ
ишек төбө
ишек төбө
ишек төбө
ишек төбө
бүлмә
бүлмә
бүлмә
бүлмә
мейес арты
гөлбис
гөлбәч
мич арты
күтәрмә,
болдор
ишег ал
басҡыч
күтәрмә,
болдор
солан
солан
чолан
чолан
синнек,
кәбәркә
кәжинкә
кәлиткө
бәләкәй чолан
һике,
урындыҡ
сике
түр сәке
сике
ҡаҙна, һике
ҡаҙнаһы
сике яңағы
сәке ҡаҙнасы
сәке ҡаҙнасы
биштинлек,
бәләкәй
һике
бәләкәй сике
буй сике
урҙа, арҡыры
ағас (әйбер
һәм шаршау
элеү өсөн)
ыруҙа
кәштә
кәштә
ишек
ишек
ишек
ишек
яңаҡ, яҡ
ишек боросо
борос, ишек
просы
яңаҡ
тупҫа, буҫаға
тупса
тупса
тупса
ҡаш, атлыҡ
ишек гүбөсе
ишек башы
бүгән, күгән
күгән, элгес
күгән, ишек
тимере
күгән
ишек башы
ишек башы
ишек өстө
тотҡа, ишек
ишек бауы,
тотҡа
ишек бауы,
бауы
ишек тотҡос
тотҡасы
элгес, келә
элгес, келә
биге, келә
элгеч, келә
тупҫа тимер
ишек тимере
тупса тимер,
арт күгән
шалнир
ишек тимере,
шамбир
шалнир
шалнир
тәҙрә
тирәҙҙә, тирәҙә
тирәзә
тәрәзө
яңаҡ, яҡ
тәҙрә боросо
борос, прусы
борос, прусы
176
түр
түрьяҡ
түр, түрбаш
түр
ҡаҙандыҡ
ҡашаяҡ (кухня)
саршау эче
бүлмәсе, почмаҡ
яҡ
почмаҡ яҡ
ишек төбө
ишек төбө
ишек төбө
ишек төбө
бүлмә
бүлмә
бүлмә
бүлмә
мейес арты
гөлбис
гөлбәч
мич арты
күтәрмә,
болдор
ишег ал
басҡыч
күтәрмә,
болдор
солан
солан
чолан
чолан
синнек,
кәбәркә
кәжинкә
кәлиткә
бәләкәй чолан
һике,
урындыҡ
сике
түр сәке
сике
ҡаҙна, һике
ҡаҙнаһы
сике яңағы
сәке ҡаҙнасы
сәке ҡаҙнасы
биштинлек,
бәләкәй
һике
бәләкәй сике
буй сике
урҙа, арҡыры
ағас (әйбер
һәм шаршау
элеү өсөн)
ыруҙа
кәштә
кәштә
ишек
ишек
ишек
ишек
яңаҡ, яҡ
ишек боросо
борос, ишек
просы
яңаҡ
тупҫа, буҫаға
тупса
тупса
тупса
ҡаш, атлыҡ
ишек түбәсе
ишек башы
бүгән, күгән
күгән, элгес
күгән, ишек
тимере
күгән
ишек башы
ишек башы
ишек өстө
тотҡа, ишек
бауы
ишек бауы,
ишек тотҡос
тотҡа
ишек бауы,
тотҡасы
элгес, келә
элгес, келә
биге, келә
элгеч, келә
тупҫа тимер
ишек тимере
тупса тимер,
арт күгән
шалнир
ишек тимере,
шамбир
шалнир
шалнир
тәҙрә
тирәҙҙә, тирәҙә
тирәзә
тәрәзә
яңаҡ, яҡ
тәҙрә боросо
борос, прусы
борос, прусы
тәҙрә төбө
(тупҫа)
тупсасы
тупса
тәҙрә төбө,
тупса
177
ҡаш, атлыҡ
ҡаш, тәрәзә
түбөсе
тәҙрә башы
тирәҙә башы
тәрәзә өстө,
тәрәзә башы
рам
ырам
рамка
рамка
наличник,
тирәс
наличник,
наличник шалы
наличник, шал
тышҡы ҡаш
нанишлиге
тышҡы ҡаш
өлгө
өлгө
өлгө
өлгө
быяла
быяла
пыяла
пыяла
шыуҙырма
батйум
тартмалы тәрәзә
шыуҙырма,
тартма тәрәзә
асылмалы
тәҙрә
асылмалы тәҙрә
ачма тирәзә,
ачмалы тәрәзә
ачылмалы
тәрәзә
мейес
мис
пич, мич
мич
оло мейес,
икмәк
мейесе
ҙур мис
пич, әпи миче
оло мич
плита
плитәле мис
плитәле мич
плитәле мич
галанка
галанка
галанка
галанка
тимер мейес
тимер мейес
тимер мич
тимер мич
мейес
ҡашағаһы
ғөрнис
пич ҡашы
пич ҡашағасы
мейес
ҡаҙнаһы,
мейес урыны
мис ҡаҙнасы
пич урыны, мич
ҡаҙанасы
мич ҡаҙнасы
көлдөксә
мис алды
көлдөкчө
көлдөкчө
усаҡ
ҡаҙан асты
ҡазан асты, учаҡ
учаҡ
ҡаҙан
ҡаҙан
ҡазан
ҡазан
күмер
һүндергес
күмер сүлмәк
балсыҡ мис
балчыҡ мич
ҡаҙан аҫты
ҡаҙан аҫты
ҡазан асты
ҡазан асты
торба
торба
торба
торба
мөрйә
мөрйә
мөрйә
мөрйә
юшкө
юшкә
юшкә
юшкө
төтөн юлы
төтөн юлы
пич юллығы,
төтөн юлы
төтөн юлы
кирбес
кирбес
кирпеч
кирпеч,
кирбес
эсвод (свод)
пич көймәсе,
свуд, звод
эсвут, ҡойоло
мөрйә
178
тәртешкә,
киҫәү ағасы
кәсәү
кәсәү ағач,
кәсәү, кисәү
агачы
кисәү агачы
бумала,
мейес
һеперткеһе
пумала, бумала
пумала
көрөк,
икмәк
көрәге
өпәй көрәге
икмәк кәрәге
тотҡос, таба
тотҡосо
табағач
тотҡоч,
табагач
ухуат
ҡыҫҡыс,
күмер
ҡыҫҡысы
ухуат
ҡысҡыс
ухуат
ухуат
ҡысҡыч
ҡысҡыч
соҙгаҡ
соҙгаҡ
күмер сосҡосо
сосҡо
бишек,
сәңгелдәк
бишек
бишек, сәңгелдәк
бишек
кәриҙур
(коридор)
көлиҙур
көлиҙур
ишек алды,
ҡура (урам,
двор)
йорт кәртә
ихата, ишег алды
ишек алды
кәртә, ихага
(изгородь)
йорт урыны
киргә, ихата
кәртә, ихата
урам (улица)
урам
урам
урам
ҡойма
ҡойма
ҡойма
буй (бер буй
ҡойма)
тороҡ
тороҡ
таш ҡойма
таш ҡойма
таш ҡойма
таш ҡойма
таҡта ҡойма
таҡта ҡойма
таҡта ҡойма
таҡта ҡойма
бүрәнә
ҡойма
бүрәнә ҡойма
бүрәнә ҡойма
бүрәнә ҡойма
кәртә ҡойма
көртө ҡойма,
тешкөбер ҡойма
кәртә ҡойма,
тешкөбер
ҡойма
переулок
аралыҡ
рәшәткә
рәшәткә
рәшәткә, чилтәр
ришәткө,
рәшәткә
ситән
ятма ситән
сыбыҡ киртө
читөн
текмә
текмә
179
ҡапҡа
ҙур ҡапҡа
зур ҡапҡа
зур ҡапҡа
оло ҡапҡа
оло ҡапҡа
оло ҡапҡа
оло ҡапҡа
бәләкәй
ҡапҡа
бәләкәй ҡапҡа
бәләкәй ҡапҡа
бәләкәй ҡапҡа
индек, индек
ҡапҡа
иннек
иннек
аласыҡ,
йәйге өй,
мал өйө
алачыҡ
келәт
таш келәт, таш
бутуал
амбар
амбар
лапаҫ
лапас
лапас
лапас
мөгәрәп, ҡар
баҙы
ҡар баз
ҡарбаз
мунса
мунса
муча, мунса
мунча
аҡ мунса
исле мунса,
мөрйәле мунса
мөрйәле мунса
мөрйәле мунча
ҡара мунса
ҡара мунса
ҡара мунса
ҡара мунса
мунса ташы
мунса ташы
мунса ташы
мунса ташы
лөүкә
ләүкә
эләүкә
эләүкә
төндөк
төннөк
төннөк
төннөк
мунса кереү,
мунса төшөү
мунса кереү
мунча кереү
мунча кереү
миннек,
япраҡ
япраҡ
миллек
минлек
аҙбар, арбаҙ,
абҙар, ҡура,
алан, аран,
кәртө, һарай
аҙбар
азбар, абзар
абзар, азбар
әүен, гумма
ындыр урны
әүен
әүен
тирмән
тигермән,
тирмән
тегермән
тегермән
ҡыуыш,
балаган
балаган, ҡыуыш
ҡороу
бәләгән, ҡыуыш
бәләгән,
ҡыуыш
баҫма,
баҫмаҡ
басма
басма
басма
бесәнлек
печәнлек,
печәннек
печәннек
утынлыҡ
утынныҡ
утынныҡ
утынныҡ
180
4. Урман хужалыгына ҡаратылған терминдәр
Атастан эшләнгән әйберҙәр исеме
юкә, юкә
агасы
юкә, юкә ағасы
юкә, юкә агачы
юкә, юкә
агачы
ҡаты юкә,
ҡурыс
ҡаты юкә
ҡаты юкә
ҡаты юкә
йомшаҡ
юкә,
мунсала
мунсала
мунчала
мунчала
септә
септә
чыпта
чыпта
септә һуғыу
септә сугыу
чептө сугыу
чыпта суғыу
ҡап
ҡап
ҡап
ҡап
сабата
сабата
чабата
чабата
сабата үреү,
эшләү
сабата ҡатнау,
үреү
сабата үреү, ясау
чабата ясау
арҡан
арҡан
арҡан
арҡан
күнәк
күнәк
биҙрә, чиләк
кисмәк
сапсаҡ,
киҫмәк
сапсаҡ
кисмәк, чапчаҡ,
чапчаҡ
силәк
силәк
ағач чиләк
чиләк
тырыз
төйөс
туз чиләк
туз чиләк
Һал ағыҙыуга ҡаратылған терминдәр
һал
сал
сал
һаллау
саллау
саллау
аяҡ һал
аяҡ сал
бурама һал
бурама сал
бура, оло, матка
сал
бер ҡатлы
һал
бер ҡатлы сал
бер ҡатлы сал
ике ҡатлы
һал
ике ҡатлы сал
ике ҡатлы сал
өс ҡатлы һал
ҡара сал
ҡара сал
дүрткел һал
ҡушма сал
күп ҡатлы
һал
ҡара сал
каркас һал
катергө таҡҡан
сал
катергө таҡҡан
сал
ҡошма һал
ҡушма сал
ҡушма сал
ҡушма сал
181
өҫтәмә һал
өҫтәмә сал
сигара һал
сигара сал
сигара сал
төплө һал
төплө сал
төплө сал
һуйыр һал
һал борты
сал ҡырыйы
сал борты
һалсы
лусман
салчы
ҡыуғын
(моль)
мөлөмсө
матка
мәнүм, мәлүм
ҡыуғынсы
бурлак
лоцман
ҡыугынчы,
мәлүмче
багор
багор
багор
багур, бәгүр
бакен
бакен
бакен
ишкәк
ишкәк
ишкәк
ишкәк
көҫмән,
бабайка
бабайка
бабайка
панос
отопша,
баткан ағас
тапляк
баткан агач
батҡан агач
5. Арба өлөштәре исемдәре
арба
арба
кәлтә арбаһы
двоулка
оҙон арба,
айҙар (бүрәнә
ташыу өсөн)
айҙур
оҙон арба,
бүрәнә арбасы
оҙон арб/ва
тарантас арба,
касалка
карантас
карандас
карындас
фургон арба
фургын
бричкә арба
ящик арба,
күкрәк арба
ящик арба
йәшник арба
ящик арба
тәгәрмәс
(колесо)
куласа
тәгәрмәс
тәгәрмәч
көпсәк,
тәгәрмәс
бүкәне, кәбәк
(ступица)
бүкәне
бүкәне
бүкән
тояҡ, тәгәрмәс
теше, араса,
тырнаҡ
теш
аяҡ
теш,
тәгәрмәс
теше
тугын, дуғын
дугым
туғым,
туғын
тәгәрмәс
тимере
туғым тимере
шын тимере
182
тимере, шин,
тыуғын тимере
тулка (втолка)
тулка
тулка
тулка
алгы тәгәрмәс
ал куласа
ал тәгөрмөч
ал төгәрмөч
артҡы тәгәрмәс
арт куласа
арт тәгөрмөч
арт
тәгөрмөч
көпсәк
ҡыршауы
ҡыршау,
ҡоршау
ҡыршау, ҡоршау
ҡоршау
скан, скат (дүрт
тәгәрмәс)
скат
күсәр, үҙәк
(ось)
үҙәк
күчөр
күчәр
алгы күсәр,
алгы үҙәк
алғы үҙәк
алғы күчөр, ал
күчөр
алды күчөр
арты күсәр,
арты үҙәк
арт үҙәк
артҡы күчөр, арт
күчөр
арт күчөр
падбуска
(подоска)
патпуска
падмуска
падмуска
арба сөйө, арба
сөй, сәкүшкә
арба чөйө
чөй, сигә чөй
чигө чөй,
арба чөйө
тәртә (оглобли)
төртә
төртә
тәже (тяжи)
тәзе
тәже
тәже
кендек
кендек
кендек
бүкән, башан
(алгы күсәр
өҫтөнә ятҡан
өлөш)
күкрәк
күкрәк
күкрәк
кәкерсәк
(артҡы күсәр
өҫтөнә ятҡан
өлөш)
кәкреағас,
кәкерсө, күкрәк
кәкре ағас
арт кәкере,
кәкерешкә
күкрәк, япҡаҡ,
аҫҡы яндау,
арба кәштәһе
(друга)
асҡы үрәсә
(күкрәк)
үрөчә агачы,
күкрәк
асты агачы
ҡайсы сөй,
ҡыҫҡа сөй
(күкрәк агасы
баштарындағы
тишектәргә
ҡуйыла торған
дүрт сөй
арт сөй, ал сөй
чөй
ҡайчы,
ҡачы,
ҡачылыҡ,
баҡа чөйө
183
үрәсә, япҡаҡ,
өҫкө яндау
(нащепь,
нащепы, ящик
арбала ике
яҡтан өҫтә
яткан ике
йоморо ағас,
шуның алғы
башы бүкәнгә,
артҡы башы
кәкерсәккә
беркетелә)
өҫкө үрәсә
(талас), күҙәмә
агас
яшнек агачы,
үрәчө, өрөтә
үрәчә, яндау
арҡыры агас
(ящик арбала
япҡаҡтарҙың
алғы баштарын
бер-беренә
беркетә торған
арҡыры агас)
алҡарама, арт
ҡарама
алҡарама,
аргкарама
ҡарама
бөгәжө, арҡыры
туғым (ящик
(тоҡон) арбала
ике баштары
менән
япҡаҡтарға
беркетелә
торган бер нисә
нәҙек ағастар.
Улар дуға
рәүешендә
бөгөлөп, күкрәк
ағастары өҫтөнә
яталар. Улар
өҫтөнө, ғәҙәттә,
ҡабыҡ
беркетелә)
дуғым
кәкре агач,
бөгөлжө
бөгөлжө,
бөржө,
ящик
туғымы
дружкалар
(тарантас
арбала бүкән
менән артыҡ
күсәр араһында
друшка
силә, әрәтө
карындас
силөсе,
друга
ағачлары
184
һыҙылған
һығылмалы 6—8
йоморо ағастар,
русса дрожжи)
бүкән тимер
(бүкәнгә һөм
алгы күсәргә
беркетелгән,
бер-беренә
ҡапланып
торган,
уртаһынан
кендек үтә
торган ике
түңәрәк тимер)
түәрәк тимер
таба тимере
карындас
таба, ал
күчәр
табасы
баҫҡыс
(тарантас
арбала һөм
ҡайһы бер
ящик арбала
баҫып менә
торған баҫҡыс)
басҡыс тимер
басҡыч
басҡыч,
баҫтырма
Сана өлөштәре исемдәре
сана
сана
чана
чана
кашауай
сана
кошовка
кошовка
кашауай
ләжәнкә
сана
ләжәнкә
йәшөнкә
ләжәнкә
утын сана
утын сана
эш сана
утын чанасы
терәкле сана
терәкле сана
терәк, яндаулы
чана
терәкһеҙ
сана
терөксез сана
печөн, утын
чанасы
печән, утын
чанасы
тимерле сана
тимерле сана
тимерле чана
тимерле чана
тимерһеҙ
сана
тимерһеҙ сана
тимерсез чана
тимерсез чана
табан, сана
табаны
табан
табан
табан
сана тимере,
табан тимере
сана тимере,
табан тимере
чана тимере
тояҡ, сана
теше
аяҡ, теш
чана теше
185
теше
(табандар
менән
йәнәшмәләр
ҙе беркетә
торған бер
нисә ағастар)
йәнәшмә
(табандарға
ҡағылған
тояҡтар
өҫтөнә ятҡан
ике ялпаҡ
ағас)
үрәсә (үрәчә)
үрәчә
үрәчә
ҡарама
(тояҡтар
ярҙамында
ике табанды
бер-беренә
беркетә
торған бер
нисә ҡарама
ағас)
ҡарама
ҡарама
ҡарама
кереш
ҡарама, ян
ҡарама, баш
ҡарама
(табандарҙың
кәкре
баштарын
бер-беренә
беркетә
торған
ҡарама ағас)
кереш
сигә ҡарамасы,
баш ҡарама
үрәсә, япҡаҡ
(кашауай
һәм ләжәнкә
санала ике
яҡта өҫкә
яталар)
үрәсә ләжәнкә
үрәчә, үрәсә
ләжәнкә, чана
ҡанаты
терәк
(сананың
терәк, манат
ләжәнкә агачы
терәк
186
ике яғында,
артта, ул
аумаһын һөм
кәүҙәһе
менән
бәрелмәһен
өсөн булган,
ситкә сығып
тормалы
кәкре
ағастар)
терәк ағасы
(ике тәртәне
беркетеү
өсөн сана
артында
йөнөшмөгө
яткан
арҡыры ағас)
арҡыры ағас
(сана терәге)
арт агачы
кәкерсәк
(ләжәнкә
сананың,
ҡайһы саҡта
утын
сананың
артына
ҡуйыла
торган кәкре
ағас)
кәкерсө
арҡылы ағач
көкере,
көкерешкө
төртә,
төртәнә
төртә
төртә
төртә
төртә төбө
төртә башы
тәртә бауы
тәртә бауы
тәртә бауы
үрмә еп
(кашауай
һәм ләжәнкә
санала
ағастарҙы
тоташтырып
үреп бәйләй
торған
дилбегә
үрмә еп
ләжәнкә бауы,
чана мәреүе
челтәр ебе,
кашофка
дилбегәсе
187
йыуанлығын
дағы киндер
бау)
рагужа
(кашауай
сана -
ҡағыла
торган,
юкәнән
һуғылған
нәмә)
септә
чыпта, чептә
чыпта, чептә
6. Сбруйға ҡаратылған терминдәр
Эйәр өлөштәре
эйәр (седло)
эйәр
эйәр
эйәр, йәр
ҡаптал, эйәр
таҡтаһы,
эйәр ағасы
эйәр табаны
эйәр тәпие
алғы ҡаш
йәр мөгөҙө
артҡы ҡаш
күмелдерек,
түшелдерек
түшлек бауы
ҡойошҡан
ҡойошҡан бау
ҡанъяға
котомка бауы
өҙәңге
өҙәңке
өзәнке
өзәңке, көзәк
әҙәнке бауы
әҙәнке еп
өзәнке бауы,
көзәл бауы
айыл,
тартҡы,
бауырғалыҡ
(подпруга)
өҙәңке ҡайышы
айыл
айыл
алгы айыл
алғы айыл
артҡы айыл
арт айыл
тибенге
сергетыш
серге
эйәр кейеҙе
үңлек,
үңнек, үндек
тирлек
мендәр, эйәр
мендәре
мендәр
мендәр
188
мендәр
тартҡыһы
күм (эйәр
аҫтына
һалына
торган күн
тышлы
бәләкәй
кейеҙ -
ҡапталдан
саҡ ҡына
артып тора)
ҡатлансыҡ
(эйәрҙең
өҫтөнө
һалына
торган күн
тышлы
кейеҙ)
таражник,
таралғы,
айыл
(пряжка)
йырым
(ҡапталдың
ике яғында
өҙөлгән
бауҙары
тағыла
торған
йырыҡтар)
ҡуржын,
артмаҡ
(переметная
сумка)
туҡым
(тантаналы
ваҡыттарҙа
эйәр
өҫтөнөн атҡа
ябыла
торган,
189
матурлап,
биҙәп,
суҡлап
эшләнә
торган
айырым
ябыу. Русса
чепрак,
чапрак.
Югән өлөштәре
югән (узда)
югән
югән
югән, йәгән,
жәгән
айыҙсыҡ
ауыҙлыҡ
(удила)
ауыҙлыҡ
ауыҙлыҡ
ауыҙлыҡ
ауыҙлыҡ
төйәге
буйлыҡ,
югәнбаш (с.
уголовье)
буйлыҡ
буйлыҡ
дүңгәләк
ҡулса
ҡулса
маңдайса
маңгай, боронса
маңлайча,
жәгән
маңғайы
морондоҡ,
моронһа
боронса
боронса
моронса
сикәлек
сигә бау
чикәлек
суҡ
чуҡ
чуҡ
теҙген
теҙген
тезген
тезген
теҙген осо
теҙген осо
тезген очо
һағалдырыҡ
сагалтырыҡ
сағалдырыҡ
саҡалдырыҡ
нуҡта
нуҡта
нуҡта
муҡта
Ҡамыт өлөштәре
ҡамыт
(хомут)
ҡамыт
ҡамыт
ҡамыт
ҡайыш
ҡамыт
покрышкалы
ҡамыт
покрышкалы
ҡамыт
юкә ҡамыт
юкә ҡамыт
юкә ҡамыт
эш ҡамыты
ҡамыт яғы,
ҡамыт ағасы
ҡамыт агасы
ҡамыт агачы
ҡамыт агачы
190
ҡамыт
кейеҙе
ҡамыт кейеҙе
ҡамыт кейезе
ҡамыт кейезе
ҡамыт күне
букрышка
пукрышка
пукрышка
елкәлек
йелкәлек
мөйәт
бөйәт
беүәт
бөйәт
тамаҡбау,
тамаҡҫа,
сөйлөк бауы
түшлек бауы,
чөйөлдөрөк,
түшлек
чөйлөк бауы
ҡолаҡбау
ҡамыт бауы
ҡамыт бауы,
хамыт бауы
ҡамыт бауы
үбәк (атгың
түше
боҙолһа,
ҡамыт
кейеҙе ошо
урынға
теймәһен
өсөн, ҡамыт
кейеҙенә
бәйләнгән
кейеҙ,
сепрәк)
мендәр
мендәр, чүпрәк
Ышлыя өлөштәре
ышлыя
(шлея)
ышлыя
ышлыя
ышлыя
ботлоҡ,
эргәләү,
эргәлек,
буйлыҡ
буйлыҡ
буйлыҡ
арҡалыҡ,
һыртлыҡ
сыртлыҡ
сыртлыҡ
арҡалыҡ
билдек,
биллек,
билләмә
билдәмә
билләмә,
билдәмә, билләү
билдәмә,
биллек
артҡы
билдек,
осалыҡ
артҡы билдәмә
сауыр
суҡ
суҡ
чуҡ
чуҡ
ышлыя
сылбыры,
дилбегә
ышлыя
сылбыры
191
Ыңғырсаҡ өлөштәре
ыңғырсаҡ
(седелка)
ыңғырсаҡ
ыңгырчаҡ
ыңғырчаҡ
ыңғырсаҡ
кейеҙе
ыңғырсаҡ
мендәре
ыңғырчаҡ кейезе
ыңғырчаҡ
кейезе
ыңғырсаҡ
ҡапталы
ыңғырсаҡ
тәпейе
ыңгырчаҡ тәпәйе
бауырғалыҡ,
бауырһалыҡ,
бауырлыҡ,
айыл
(подпруга)
ыңғырсаҡ бауы
ыңғырчаҡ
айылы
таражник,
таралгы,
айыл
(пряжка)
айыл баш,
ҡайышбау
айыл
айыл башы
Эзбруйға ҡаратылған дөйөм терминдәр
арҡалыҡ,
һыртлыҡ
(чересседель¬
ник)
арҡалыҡ
арҡалыҡ
арҡалыҡ
арҡан
арҡан
арҡан
арҡан
киндер
арҡан, сүс
арҡан
сүс арҡан
сүс арҡан
сүс арҡан
бау
(арҡандың
нәҙеге)
бау
еп, бау
башбау,
баш-еп
баш-еп
башбау, баш ебе
баш бау
боғал,
боғалаҡ,
боғала
боғалаҡ
бығау
бағау
бығау
богау
валүк
(валюк)
мисәү валүге
валук
мичәү таяғы
баһырау
бастырыҡ
бастырыҡ
перәшкә
валүге
мисәү валүе
бәлүк агачы
төп валүк
ата валүе
төп балүк
192
дүңгәләк
дүңгәләк
дүңгәләк
дүңгәләк
дуга
дуға
дуға
дуға
сыңға, дуга
сыңғаһы
ҡулса
ҡулса, ҡулча
ҡулса,
дүңгәләк
дилбегә,
тилбегә
дилбегә
дилбегә
дилбегә
даға
(подкова)
дәғә
даға
даға
артҡы теш,
артҡы имсәк
ал имсәк
арт имчәк
ал имчәк
алғы теш,
алғы имсәк
арт имсәк
ал имчәк
арт имчәк
ҡамсы
(плетка)
ҡамсы
ҡамчы
ҡамчы,
ҡамычы
ҡороҡ
(уҡрюк)
ҡороҡ
боғалаҡ
мисәү бауы,
перәшкә
бауы, валюк
бауы,
пострумка
мисәүбауы
(ничәү)
мичәү бауы,
паструмка
мичәү
рагужа
чептә
чыпта, рагужа
септә
чептә
чептә, чыпта
чыпта
сыбыртҡы
чыбыртҡы
чыбырҡы
чыбырҡы
тошау,
тышау
тышау
тошау, тышау
тошау
шалтыраҡ
арҡанбаш
арҡан башы
7. Ҡорал-ҡорамалға ҡаратылған терминдәр
сәғәт
сәғәт
сәғәт
сәғәт
минут
минут
минут
минут
секунд
секунд
секунд
секунд
минутлыҡ
(тел)
минутлыҡ
минутлыҡ
минутлыҡ
секундлыҡ
(тел)
секундлыҡ
секундлыҡ
секундлыҡ
сәғәтлек
(тел)
сәғәтлек
сип (цепь)
поржинә
чылб/выр
сып, чылбыр
193
сылбыр
(кеҫә
сәғәтеңдә)
сип
чылбыр
чылбыр
тел
тел
тел
тел
механизм
механизм
сәғәт бите,
циферблат
сып таҡтасы
сәғәт гере
гер
сәғәт гере
гер
сәғәт
асҡысы
сәгәт асҡысы
сәғәт асҡысы,
ачҡычы
сәғәт ачҡычы
елпеүес,
елпәзә (веер)
тейәк
(вешалка-
плечики)
һепертке,
һебертке
себертке
себертке, миллек
сепертке
йәмкә,
ҡыҫҡыс (ҡуҙ
өсөн)
ҡысҡыч, ҡысҡыс
ҡысҡыч
шәкәр
ваткыс
шәкәр ваткыс
шикәр ватҡыч
эҫкәк
эҫкәк
эскәк
эскәк
ҡарғаморон
(круглогуб¬
цы)
ҡаргаборон
ҡарғабороно
ҡарға борон
ялпаҡ
ҡарғаморон
(плоскогуб¬
цы)
тәртешкә,
күһәү, киҫәү
кәсәү
кисәү таяҡ
кисәү таяҡ
бумала,
мейес
һеберкеһе
пумала
пумала
пумала
тегеү
машинаһы
тегеү машинаһы
тегеү машинаһы
тегеү
машинаһы
уймаҡ
уймаҡ
уймаҡ
уймаҡ
ҡайсы
ҡайсы
ҡанчы
ҡачы
беҙ (шило)
беҙ
без
без
күҙлек,
күҙелдерек
күҙ көҙгөһө
күзлек, күҙлек
күзлек
194
- тирәсе,
рамы
тирәс
тирәче
- ҡанаты
ҡаптырмасы
бысаҡ
бысаҡ
пычаҡ
пычаҡ
бәке
бәке
пәке
пәке
хәнйәр
хәнйәр
хәнйәр
ҡылыс
ҡылыс
ҡылыч
ҡылыч
беҙ, беҙе
беҙ
беҙ, йөҙө
йөз
төйҙә, һырт
сырт
сырты
сырты, сырт
бит, бите
бите
бите, йөҙө
бите
һап
сап
сап
сап
ҡын
ҡын
ҡын
ҡын, ҡынысы
балта
балта
балта
балта
айбалта
(боронғо
һуғыш
ҡоралы)
арҡыры
балта (кәмә,
ялғаш соҡоу
өсөн)
арҡылы балта
арҡылы балта
тараҡ балта
тараҡ балта
тараҡ балта
эш балтасы
осло балта
осло балта
очло балта
калун балта
калун балта
калун
калун
һап
сап
сап
сап
оңғо
оңғо
оңғо
оңғо
- төйҙә
түҙә
түҙә, түбәсе, түтә
дүзәсе, түтәсе
- һаңаҡ
бите
яңаҡ
саңаҡ
- беҙ, беҙе
беҙ
безе, йөҙө
йөзө, бите,
йөҙө
- һаҡал
саҡал
саҡал
саҡал
һәпләк
(балта өсөн
күн ҡын)
балта ҡап
шалтау
(балтаны
билғауға
бәйләү өсөн
ҡайыш)
шәлтәү
шәлтәү
бысҡы
бысҡы
пычҡы
пычҡы
- арҡыры
бысҡы
арҡыры бысҡы
арҡылы пычҡы
195
- таҡта ярыу
бысҡыһы
буй бысҡы
буй бычҡы
буй пычҡы
ҡул бысҡы¬
һы, ножовка
ножовка
ҡул бысҡысы,
бәләкәй пычҡы
бәләкәй
пычҡы
- йәй бысҡы,
ҡул бысҡы
- тимер
бысҡыһы
тимер бысҡысы
тимер бысҡычы
Йәйә бысҡы өлөштәре
- яҡ, яңаҡ
ағасы, йәйәсе
- таҡта, таяу
арҡыры ағас
арҡылы ағач
- тейәк
боргоч
- кереш, бау
бау
пычҡы бауы
- ҡолаҡ
ҡолаҡ
пычҡы башы
- теш
теше
теше
теше
- развод
развод
развоты
развот
- ҡайырғы,
разводка
развод тимере
развуд тимере,
ҡайырғыч
теш
ҡайырғычы
сүкеш,
молоток
сүкес, молоток
чүкет, чүкеш
сүкеш
балға (ҙур
сүкеш,
кувалда)
мөшкәр
зур чүкеш
- һап
сап
сап
сап
- оңғо
оңғо
бырау
(төрҙәре)
борау
борау
беләк борау,
коловорот
коловорот
беләк борау
- центровка
центровка
центровка
•
- ҡаҙаҡ
бырауы
ҡаҙаҡ бырауы
- ҡанатлы
бырау
ҡанатлы бырау
йышҡы
йышҡы
йышҡы
йышҡы
ҡасау
(долото)
өтөргө
өтөргө
өтөргө
игәү
(төрҙәре)
игәү
игәү
игәү
ҡыпсыуыр,
ҡыпһыуыр
ҡысҡыс
196
ҡаҙау, ҡаҙаҡ,
тимер сөй
ҡаҙаҡ
тимер чәй
ҡазаҡ
шөрөп
шөрөп
шороп
йөзвө,
цирҡул
йәзвә
ҡырҡҡы,
зубила
зубила
зубила
тимер кискеч
мөйөшлөк,
мөйөш
төҙләүес
(уголник)
алмас (быяла
киҫеү өсөн)
алмас
алмас
алмас
Үткерләү ҡоралдары
беләү
беләү
беләү
беләү
ҡайраҡ
ҡайраҡ
ҡайраҡ
ҡайраҡ
сар
сар
чар
чар
яныуыс,
яныу (салты
өсөн)
яныуғыс
яныуыч
яныуыч
Музыка ҡоралдары
гармун
гармун
гармун
гармун
эскрипкө
эскрипкә
эскрипкә
мандалин
мандалин
балалайка
ҡумыҙ
ҡууыз
ҡубыз
ҡубыз
ҡурай
ҡурай
ҡурай
ҡурай
һыбыҙғы
сыбыҙғы
сыбызғы
сыбызғы
һорнай
баян
баян
баян
баян
аккордеон
аккордеон
аккордеон
пианино
пианино
пианино
тальянка
тальянка
тальянка
рояль
рояль
рояль
гитара
гитара
гитара
барабан
барабан
барабан
Бикләү ҡоралдары
бик (дөйөм
һүҙ)
бик
йоҙаҡ
йоҙаҡ
йоҙаҡ
йозаҡ
197
келә
элгес
элгеч
элгес
элгес
элгеч
элгеч
типкеү
(шыуҙырмал
ы бик)
шыуҙырма элгес
элгеч
титек (үҙе
бикләнә
торган бик)
титес, тәте
(баҫҡанда
үҙе асыла
торған бик)
сепаратор
сипарат
сипарат
тимерлек
(кузница)
тимерлек
тимерлек
- түшке
(наковальня)
туш тимер
сандал
сандал
-өрҙөргөс,
мех
күрек
курик
күрек
- көлдөксә
(горн)
груна
горна
- йәбештереү
(паять)
паит итеү
- паяльник,
йәбештергес
паитник
паялник
паялка
- һуғарыу
(калить)
калит итеү
ҡатырыу
суғарыу
- бешереү,
бешереп
йәбештереү
(тимерҙе)
бешереү
- тимерсе,
кузнец
тимерсе
тимерче
тимерче
- тишке,
тишкес
(тимер өсөн)
тимер тишкес
тимер тишкеч
тишкеч
- тишкес
машина
(сверла)
өйөргөс тишкес
тишкес
оҫта, мастер
мастир
мастир
оста
оҫталыҡ өйө,
мастерской
мастирской
мастирской
198
ҡалай
(жесть)
ҡалай
ҡалай
ҡалай
йэйэ
йәйә
йәйә
жәйә
уҡ
уҡ
уҡ
уҡ
кирге,
киргес (йән¬
лек тиреһен
киреү өсөн
саталы агас)
киргес
киргес, кирге
кирге
кәрәк
кәрәк
кәрәк
кәрәк
- агас кәрәк
ағас кәрәк
агас кәрәк
ағас кәрәк
- тимер
кәрәк
тимер кәрәк
тимер кәрәк
тимер кәрәк
кәйлә
(кайло)
кәйлә
кәтмән, кәйлә
ҡалып
ҡалып
ҡалып
ҡалып
- быйма
ҡалыбы
быйма ҡалыбы
киез итек
кейеҙ итек
ҡалыбы
- итек
ҡалыбы
итек ҡалыбы
итек ҡалыбы
итек ҡалыбы
- кирбес
ҡалыбы
кирбес станогы
кирпеч ҡалыбы
кирпеч
ҡалыбы
- киҙәк
ҡалыбы
тирес ҡалыбы
тизәк ҡалыбы
ҡыңғырау
ҡоңғорау
ҡоңғорау
шөңгәр
(йоморо
ҡыңғырау)
шөңгәр
ғолдорҙоҡ
бутала
(ботало, атҡа
тағыла)
бутала
дуңгыҙаҡ
(һыйырға,
дөйәгә
тағыла)
линейка
лилинке
лум (лом)
лум
лум
лум
мөһөр, ми¬
сәт (печать)
писәт
печат
мөһөр
муҡса
муҡча
саҡма
(кресало)
саҡма тимере
чаҡма
199
саҡматаш
(кремень)
саҡматаш
чаҡма таш
чаҡматаш
салғы
салғы
чалгы
чалгы
- тапауыс
(сүкеш)
сүкес
чүкеш
сүкеш
- түше
(наковальня)
салғы тапауыс
сандал
сандал
ситлек (ҡош
өсөн)
ситлек
читлек
читлек
суҡмар
суҡмар
чуҡмар
чуҡмар,
кистәк
- бүре
суҡмары
бүре суҡмары
бүре чуҡмары
сылбыр
(цепочка)
сылбыр
чылбыр
чылбыр
сынйыр
(цепь)
сынйыр
чылбыр
чылбыр
сым, тимер
бысаҡ,
сыбыҡ тимер
(проволока)
сыбыҡ тимер
тимер чыбыҡ,
чыбыҡ тимер
тәгәс
(ашлыҡ
һалыу өсөн
ҡабыҡ һауыт
суман
чуман
тәпке,
кәтмән
(мотыга)
тәпке, күмгес,
ҡаҙғыс, мотыга
сапҡы, кәтмән
күмгеч,
кәтмән
үлсәү (весы),
виса
үлчәү
бизмән
бизмән
бизмән
бизмән
һаламауыр,
һәгәү
(рычаг)
сиртмә
сиртмә
күтәртмә
һергә, мо-
ронһа, мо¬
рондоҡ, шеш
(быҙау,
ҡолон, бәрәс
иммәһен
өсөн
томшоғона
борончаҡ
борончаҡ
200
кейҙерелә
торған нәмә)
һөңгө
сөңгө
сөңгө
сөңгө
һәнәк
сәнәк
сәнәк
сәнәк
- һәнәк
асаһы,
сатаһы
сат
сәнәк чаты, саты
йән
шыбағас
шыбағас
чабағач, шабағач
шыбағач
- кәбәк
күбәге
күбәге, күбәк
кәбәк
- туҡмаҡ
башы
тәпәч
тәпәч
8. Зоологияға ҡаратылган терминдәр
Имсәклеләр (млекопитающие)
айыу
айыу
айыу
айыу
- аҡ айыу
аҡ айыу
аҡ айыу
аҡ айыу
- көрән айыу
көрән айыу
көрән айыу
көрән айыу
алйырҙан,
әрлән,
ирҙән, хомяк
әрлән
әрлән
әрлән
арҙан, кобель
ата эт
ата эт, ата бүре
ата эт
арыҫлан
арыслан
арыслан
арыслан
аҫ, горнастай
ас
ас
ас
бесәй
бесе й
песей
печәй, песей
болан, олень
юша
болан
юша, мышый,
болан
бурһыҡ
бурсыҡ
бурсыҡ
бурсыҡ
бүре
бүре
бүре
бүре
- сүл бүреһе
сүл бүресе
сүл бүресе
сүл бүресе
дөйә
дөйә
дөйә
дөйә
дуңғыҙ, сусҡа
сусҡа
чучҡа, чусҡа
дуңғыҙ, чучҡа
- ҡабан
сусҡа, ҡыр
сусҡаһы
ҡабан
ҡабан чучҡасы
ҡыр чучҡасы
ертишкес,
землеройка
(һуҡыр
сысҡан төрө)
суҡыр тычҡан
суҡыр тычҡан
илек,
ҡоралай,
ҡыр кәзәһе
ҡыр кәзәсе
ҡыр кәзәсе
ҡыр кәзәсе
201
ишәк
ишәк
ишәк
ишәк
йомран
(суслик)
йомран
йофар
(выхухоль,
гогуля)
йәнлек
жәннек
йәннек,
жәннек
йөтсә (ласка)
ләтсә
йәтчә
йәтчә
кеш, соболь
эшләш
кеш
көҙән, хорек
сасы көҙән,
йөзән
көзән
көшөл,
крыса
водяная
көшөл тысҡаны
сыу ҡомағы,
көшөл
көшөл
крыса, оло
сысҡан
оло тысҡан
амбар ҡомағы
крыса, оҙон
ҡойроҡ, ҡомаҡ
кәзә
кәзә
кәзә
кәзә
кәнтәй, ҡан-
сай (инә эт,
бүре, төлкө)
кәнтәй
инә эт, кәнтәй
кәнтәй
ҡама (выдра)
ҡама
ҡама
ҡама
ҡамсат,
ҡалан, выдра
морская
ҡамсат
ҡамсат
ҡамчат
ҡондоҙ,
бобер
ҡондоз
ҡондоз, ҡондоҙ
ҡондоз
ҡуян, аҡ
ҡуян
ҡуян
аҡ ҡуян, басу
ҡуяны
ҡуян, аҡ ҡуян
- урғуян,
сыбар ҡуян
чобар ҡуян, үр
үр ҡуян, чувар
заяц-русак
ҡуяны
ҡуян
ләпәк, ләпәк
сысҡан, ҡорт
суҡыр тычҡан
суҡыр тычҡан
суҡыр тычҡан
маймул,
мәймүн
маймул
маймыл, маймул
маймыл
мышы, лось,
сохатый
болан
болан, юша
болан, юша
орғасы, инә
(малға
ҡарата)
саулыҡ
инә
өйөр, көтөү
көтөү, өйөр
көтөү, өйөр
өң (сысҡан
өңө)
өн
өн
өн
сысҡан
тысҡан
тычҡан
тычҡан
202
тарбаған,
дала һыуы¬
ры, тарбаған
тейен
тейен
тейен
тейен
терпе, керпе,
еж
керпе
керпе
керпе
төлкө
төлкө
төлкө
төлкө
- аҡ төлкө
аҡ төлкө
аҡ төлкө
аҡ төлкө
- ҡара төлкө
ҡара төлкө
ҡара төлкө
ҡара төлкө,
ҡоба төлкө
- ҡыҙыл
төлкө
ҡыҙыл төлкө
сары төлкө,
ҡыҙыл төлкө
сары төлкө
ҡушҡар,
һарыҡ
тәкәһе
сарыҡ тәкәсе
сарыҡ тәкәсе
һуҡыр
сысҡан,
слепыш
очло борон,
суҡыр тычҡан
суҡыр тычҡан
һуҫар, ҡоно,
куница
сосар
сосар, ҫоҫар
сосар
һыртлан,
гиена
сыртлан
һыуыр, бай¬
баҡ, сурок
сыуыр
шәшке
(норка)
шәшке
шәшке
шәшке
- ҡара шәш¬
ке (земле¬
ройка,
кутора
водяная)
ҡара шәшке
ҡара шәшке
- һары шәш¬
ке (колонок,
хорь)
ҡыланок
сары шәшке
әлгәнйәк,
бурундук
юрөлөй
серкәш тейен
юлбарыҫ,
тигр
юлбарыс
юлбарыс
ялман,
тушканчик
ярғанат
ярғанат
ярыҡанат,
ярҡанаты
ярыҡанат,
ярҡанаты
203
Ҡоштар
ағуна,
куропатка
урман божоро,
көртлөк
аҡҡош
аҡҡош
аҡҡош
аҡҡош
аҡсарҙаҡ
аҡсарлаҡ
аҡчарлаҡ
аҡчарлаҡ
аҡсәпсек
(трясогузка)
аҡ сәпсек
чәберчек
аҡ сәрчек,
чәберчек
аҡыя,
ҡантүш
(снегирь)
ҡыҙыл чыпчыҡ
алағарға
алағарға
ала ҡарға
ала ҡарға
- ҡарағарға
ҡарағарға
ҡара ҡарға
ҡара ҡарға
алатуба
(горлица)
алатоба
алатуба
бараба,
сойка
урман сысҡаны
барабай
барҡылдаҡ
(дрозд)
барҡылдыҡ
барҡылдыҡ
барҡылдыҡ
- сыбар
барҡылдаҡ
сыбар барҡылдаҡ
бейеүсе,
бейеүсе
көйгәнәк
тысҡан күҙәүсе
тычҡан
ҡарчығасы,
бигәнә
биҙгәләк,
ҡарһаҡ туға¬
ҙаҡ, стрепет
бил ала,
бил ала
көйгәләк
борғандаҡ
турғай,
вертишейка
бөркөт
(орел)
бөркөт
бөркөт
бөркөт
беснәк,
ҡарабаш
турғай
май бесләк
песләк
песнәк
бүҙәнә,
бытбылдыҡ
бүҙәнә
бүҙәнә
бүҙәнә
дудаҡ-дудаҡ-
туғаҙаҡ
204
еңешеү,
уйын,
токование
гөрләү, уйын
уйын
зырҡыуыт,
дупель
(көйөлдө
төрө)
йомортҡа,
йоморҡа,
күкәй
йоморҡа
йоморҡа
йоморҡа,
күкәй
йорт
турғайы, буҙ
турғай
йорт турғайы
йорт чыпчығы,
буз турғайы
көйгәнәк,
лунь
көйгәнә
көйөлдө
(кулик)
көйөлдөк
оҙон борон
көсөгән,
дала
бөркөтө,
орел степной
күгәрсен
күгәрсен
күгәрчен
күгәрчен
күл боғаһы,
мөншөгөр,
выпь, бык
водяной
сыу тауығы,
сыу үтезе
күркә
көркә
күркә
күркә
кәкүк
кәкүк
кәкүк
кәкүк
ҡаҙ, өй ҡаҙы,
ҡыр ҡаҙы
ҡаҙ
ҡаҙ
ҡыр ҡаҙы
ҡарабаш
турғай,
беснәк,
синица
песнәк, песләк
песнәк
ҡарағанат,
ваҡ
һайыҫҡан,
сорокопут
ҡарлуғас
ҡара ҡарлуғас
ҡара ҡарлуғач
ҡарлуғач,
ҡарлығач
ҡарсыға
(ястреб)
ҡарсыға
ҡарчыға
ҡарчыға
205
ҡауҙы (аист)
еңешеү,
уйын,
токование
гөрләү, уйын
уйын
зырҡыуыт,
дупель
(көйөлдө
төрө)
йомортҡа,
йоморҡа,
күкәй
йоморҡа
йоморҡа
йоморҡа,
күкәй
- сумғалаҡ,
сумғалаҡ өй¬
рәк (нырок)
алачыбар
- сыпҡай
(поганка)
- хохоҡ
(свиязь,
свистун)
- һыу тауы¬
ғы, ҡуҡый
(курочка
водяная)
сыу тауығы
өкө (сова)
өкө
песейбаш, ябалаҡ
өкө
байғош
(неясыть)
байғош
байғош
һупайҙы
(сыч)
супайҙы
ябалаҡ,
ябалаҡ өкө
(филин)
ябалаҡ
ябалаҡ
сөйөбей
(веснянка)
сел (рябчик)
божор
божор
селөн
(цапля)
челән
суҡыш
(клюв)
суҡыш
томшоҡ, борон
борон
сүсөнде
(сарыч
мохноногий,
зимняк)
206
сыйырсыҡ
сыйырсыҡ
чыйырчыҡ
чыйырчыҡ
сысҡансы,
сысҡан
типкес (лунь
полевой)
тысҡан күҙәүгес
тычҡан
ҡарчығасы
тычҡан типкеч
сәүкә (галка)
сәүкә
чәүкә
чәүкә
таҙғара (орел-
могильник)
тартай
(коростель,
дергач)
тартай
тартар, тартай
тартай
тойғон, кре¬
чет белый,
к. полярный
торна
торна
тырна, торна
тырна
торомтай,
пустельга
ТӨЙҘӨГӘН,
төйлөгән,
тилегэн
(коршун)
төйлегән
төйлегән
тилегән,
төйлөгән
төләү (ҡош
төләй)
туғаҙаҡ
(дрофа)
тумыртҡа,
турҡан
(дятел)
тумыртҡа
туҡран
туҡран
турғай
(воробей)
турғай
турғай
турғай
тутыйғош
(попугай)
тутыйғош
попугай, тутый
ҡош
тутиғош
тәгәрлек,
кезгет, би-
бек, тиблек
(чибис,
пигалица)
ҡыҙыйғыс
тәкәрлек
тәкәрлек
тәтелдәүек,
дала һары,
сарыч
степной,
курганник
207
төтелдөүес
(зуек)
урман
күгәрсене,
клинтух
урман күгәрчене
үләкһә
бөркөтө,
ҡарағош,
стервятник
һабан
турғайы
(жаворонок)
сабан турғайы
сабан турғайы
сабан турғайы
һаҙ
көйөлдөһө,
веретенники
һайыҫҡан
сайысҡан
сайысҡан
сайысҡан
һандуғас,
былбыл
сандугас
сандуғач, болбыл
сандуғач
һаралйын,
бекас
һар, сарыч,
канюк
һарығош,
үтәбикә
сарғыш
сарығош
сарығош
һөҙһөт,
бупуп, удод
һуйыр,
глухарь
суйыр
суйыр
суйыр
һыу турғайы,
оляпка,
воробей
водяной
сыу турғайы
шоңҡар,
әтәлге,
кречет
ыласын,
сокол
ласын
лачын, ылачын
лачын
әберсен,
витютень
вяхирь
юл турғайы,
лапландский
юл турғайы
208
подорожник,
юмағара, тау
һары, сарыч
горный
ябалаҡ,
ябалаҡ өкө
ябалаҡ
ябалаҡ
ябалаҡ
яғылбай
(дербник)
яр ҡарлуғасы
(ласточка
береговая)
ала ҡарлуғас
керәшә ҡарлығач
яр ҡарлуғачы
Балыҡтар
ағасъяңаҡ,
ағасаҡ
(жерех)
ағас яңаҡ
айғолаҡ
(жабры)
ажау,
ҡушбаш
(голавль)
ажау
ҡушбаш
аҡбалыҡ
(белорыбица)
аҡбалыҡ
алабуға
(окунь)
алабуға
алабуға
алабуға
бағыр
(форель)
бағыр
балыҡ ағы,
балыҡ һөтө
балыҡ сөтө
балыҡ сөтө
борош,
борош
балыҡ, түбән
ауыҙ
(подуст)
борож
бурыш
бөгөрсә,
йоморо
балыҡ (елец)
бәрҙе
(хариус)
бәрҙе
бәрҙе
бәшкөлөй,
бәшкөлек
(уклея)
209
еҙ мыйыҡ
(голец)
йеҙ мыйыҡ
йөҙгөстөр
(плавники)
ҡанат
ҡанат
йәйен (сом)
йәйен
жәйен
күкен, күк
балыҡ (си¬
нец, сона)
ҡарабалыҡ
(линь)
ҡарабалыҡ
ҡараганат
(подлещик)
ҡорман,
ҡорман
балыҡ (лещ)
ҡорбан
ҡорман
ҡорбан
ҡыҫала, рак
ҡыҫла
ҡысла
ҡысла
опто (язь)
опто
опто
опто
эркеү (балыҡ
көтөүе)
табыны
балыҡ табыны
эркеү
сабаҡ (плот¬
ва, сорога)
ҡыҙыл күҙ
чабаҡ, сабаҡ
чабаҡ
сазан, сазан-
балыҡ (карп,
сазан)
сазан
сазан
селбәрә,
малек,
мальки
серҙе
көч
меле, көч
шүкә,
сурагай,
суртан
шүкә (ваҡ),
суртан (ҙур)
шүкә, чуртан
шүкә, чурагай,
чуртан
сүмесбаштар,
головастик
(тәлмәрйен
балалары)
сүмешбаш
чүмешбаш,
табан, табан
балыҡ
(карась)
табан
табан
ташбаш,
ҡомтөрткө,
ҡомай
(пескарь,
коблик)
йоморо сабаҡ,
йоморөкәй
210
тәңкә,
тәңкәләр
(чешуи)
тәңкә
тәңкә
тәңкә
уҡбалыҡ, сө¬
гә (стерлядь)
уҡбаш,
уҡморон
(севрюга)
һыла (судак)
шамбы
(налим)
шыртбалыҡ
(ерш)
сыла балыҡ,
ҡаты сырт
юртыш
ыуылдырыҡ,
икра
ауылтыҡ,
ыуылдыҡ
ыуылдыҡ
ыуылдыҡ
эт балыҡ,
вьюн
эт балыҡ
эт балыҡ
эт балығы
(ашамайлар)
Һөйрәлеүселәр
гөбөргәйел,
ташбаҡа
ташбаҡа
ташбаҡа,
гөбөрлө баҡа
йылан
йылан
йылан
йылан
- баҡыр
йылан
(медянка)
баҡыр йылан
баҡыр йылан
баҡыр йылан
- ҡара йылан
(гадюка)
ҡара йылан
ҡара йылан
ҡара йылан
- туҙбаш
йылан (уж)
туҙбаш йылан
туҙбаш йылан
туҙбаш йылан
кеҫәртке
кеҫәртке
кәлтә йылан,
кәсәтке йылан
кәртә, кәлтә
йылан
тәлмәрйен,
баҡа
баҡа
баҡа
баҡа
баҡылдаҡ
тәлмәрйен,
квакша
әрмәнде,
жава
Бөжәктәр
айрыгойроҡ,
уховертка
арыҡойроҡ
211
айыугорт,
медведка
айыуҡорт
аллаһыйыр,
ҡамҡа
баҙлауыҡ,
төн нуры
(светляк)
яҡты чебен
бал ҡорто,
умарта ҡорто
бал ҡорто
- инә ҡорт,
ана ҡорт
ана ҡорт
- эшсе ҡорт
эшсе ҡорт
- һороғорт,
ата ҡорт
әри ҡорт
күс, ҡорт
күсе, рой
күч
- ҡаяу,
саҡҡыс
сөңгө
бөжәк
(насекомое)
бөжәк
бөжәк
бөрсә
бөрсә
бөрчә
бөрчә
еңгәсәй, ҡы¬
ҙыл ҡандала,
солдатик
ҡыҙыл ҡандала
ҡызыл тараҡан
ҡыр
ҡандаласы
иңкеш,
шмель
дөңгәж
дүңгәш
доңҡош,
доңғош
көйө (моль)
көйә
көйә
көйө
күбәләк
күбәләк
күбәләк
күбәләк
- болон
күбәләге
(мотылек
луговой)
сор күбәләк
- өкөбаш
күбәләк
(совка
сосновая)
өкөбаш күбәләк
күгәүен
(слепень)
күгәүен
кигәүен
кигәүен
- бөгөлсән,
бөгәләк,
овод
лошадник
бөгөлсән
бөгөлчән
бөгәлчән,
бөгөлчән
212
- рөшө,
рөшө себен,
овод овечий
ҡара чебен
рөшө
- укра, укра
себене, овод
бычачий,
овод кожный
уҡра
уҡра
уҡра, уҡыра
ҡандала
ҡандала
ҡандала
ҡандала
- иген
ҡандалалары
(черепашки)
иген ҡандаласы,
басыу ҡандаласы
ҡыр
ҡандаласы
ҡарышлауыҡ
ҡарышлама ҡорт
баҫыу ҡорто
ҡарышлауыҡ
ҡуңыҙ,
ҡуңгыҙ
ҡонгоҙ
дуңғыз, ҡаты
ҡорт
- май
ҡуңыҙы
май дуңғыҙы
ҡурсаҡ,
куколка
ҡусҡар,
улитка
ҡымырыҫҡа,
ҡырмыҫҡа
ҡырмыҫҡа
ҡырмыҫҡа
ҡырмыҫҡа
ҡымырҫҡа
иләүе
ҡырмыҫҡа иләүе
ҡырмыҫҡа
өйөмө,
ҡырмыҫҡа оясы
ҡырмыҫҡа
оясы
ҡырҡаяҡ
(мокрица)
ҡырғаяҡ
ҡырғаяҡ
ҡырғаяҡ
саранча
себен
себен
чебен
чебен
- ит себене
(муха
мясная)
ҡара чебен
- ҡашҡа
себен
(жигалка)
яман чебен
- өй себене
лөпөкөй,
лөпөкөй се¬
бен, мошка,
мошкара
һуҡыр себен,
мошки
суҡыр себен
213
селәүсен
(червь)
челәүсән
- таҫма
селәүсен
- ямғыр
селәүсене,
катарьян
(червь
дождевой)
сөгөлйән
челәүчән
челәүчән
серәкәй
серкәй
черкей
черкей
- биҙгәк
серәкәйе
сиңерткә,
кузнечик
сикерткә
чегерткә,
чигерткә
чекерткә
- өй
сиңерткәһе
(сверчок)
өй сикерткәсе
өй чекерткәсе
талпан
(клещ)
талпан
урман бете
талпан
тараҡан
тараҡан
тараҡан
тараҡан
- ҡара
тараҡан
ҡара тараҡан
ҡаты тараҡан
ҡаты тараҡан
тыраж, һары
һағыҙаҡ
(шершень)
драж
драж, дораж
драж
үрмәксе,
үрмәксен
үрмәксә
үрмәкүч
үрмәкеч
- оҙон аяҡ
үрмәксе
озон аяҡ үрмәкүч
үрмәксе ауы
үрмәксә ауы
үрмәкчә ауы
үрмәкеч ауы
һағыҙаҡ
(оса)
сағыҙаҡ
шөпшә, сағыҙаҡ
сағыҙаҡ
һеркә (гнида)
серкә
серкә
серкә
һөлөк
(пиявка)
сөлөк
сөлөк
сөлөк
һыу мыры,
бер көнлөк¬
тәр (поденка,
однодневка)
сыу мыры
энәғараҡ,
энә бүре
(стрекоза)
селлә күбәләге
энә ҡараҡ, энә
ҡарағы
энә ҡарағы,
энә йотҡоч
214
Анатомия, физиология
ағза, орган
агза
агза, агҙа
айыллыҡ
(подпруга)
күкрәк
арҡа, һырт,
спина
арҡа, сырт
арҡа, сырт
ашҡаҙан
ашҡаҙан
ашҡаҙан
оло ҡарын,
төп ҡарын
(рубец)
төп ҡарын
бәләкәй
ҡарын
(сетла)
бәләкәй ҡарын
таҙгарын,
күҙгәнсәк
(сычуг)
түбәтәй ҡарта
ҡатлансыҡ
(книжка)
ҡырҡ ҡарта
аш юлы,
ҡыҙыл үңәс
аш юлы, йәш
үңәс
аш юлы, жен
ашыҡ
ашыҡ,
альчик
ашыҡ
ашыҡ
аяҡ
аяҡ
аяҡ
аяҡ
- аяҡ
кәтмәне,
кәтмән
аяҡ кәтмәне
- ашҡаҡ,
сираҡ,
голень
сираҡ
чәкән, чирак
чәндер
- балтыр,
балтыр ите
балдыр
балтыр
- бот (бедро)
бот
бот
бот
- бот һөйәге
бот сөйәге
бот сөйәге
бәшәләй,
бәшәләй
һөйәге,
енсек алды,
енсек һөйәге
(плюсна,
кость
плюсневая)
215
йөкөл, йөкәл
һөйәге,
бәсөй
(бабка)
ҡазанҡа, шайтан
ашыҡ
сенсек
ҡушары
(кость
грифельная)
ченчек
- сираҡ
ҡушары,
сенсек
ҡушары
(кость мало¬
берцовая)
чәндер чаты
сираҡ һөйә¬
ге, енсек
һөйәге
(кость боль¬
шеберцовая)
сираҡ сөйөге
сәсә һөйәк¬
тәре (кости
сесамовые)
(йылҡыла)
бәкәл сөйәге
сәсә, сәсә
йөнө, сәсә
сугы (щетка)
табан
(ступня)
таҡым,
ляжка
(мышцы
бедра)
бот ите
тояҡ
тояҡ
тояҡ
тояҡ
тояҡ һөйәге
тубыҡ, теҙ
(колено)
тубыҡ
тубыҡ ҡап¬
ҡасы (надко¬
ленник)
тубыҡ ҡалҡачы
тубыҡ
һөйәге (чаша
коленная)
тубыҡ сөйәге
216
туларһыҡ,
ҡушарбаш
(предплюсна)
туларһыҡ
быуыны,
бүреһугар
быуын
(сустав кава-
тельный)
төпөй (бесәй
тәпәйе)
(лапка)
тәпей
енсек
һөйәктәре
(хайуандарҙа
(кости
пясти)
үксә (пятка)
үкчө
үксә һөйәге,
бүреһугар
(хайуандарҙа)
үкчө сөйөге
шайтанашыҡ
(лодыжка,
щиколотка)
шаталаҡ, шайтан
сөйәге
бүреһугар
тарамыш
(ахилловка
сухожилие
бәкәл быуы¬
ны, тышау
быуыны
(путовый
сустав)
бәкәл шайтан
ашыҡ быуыны
- тырнаҡ
(ноготь)
тырнаҡ
тырнаҡ
тырнаҡ
- шәбе
(ноготь)
шәбе
шәбе
байырса
(мышелок)
бала яҫтыгы,
һуңгылыҡ
(кешеләрҙә)
бала ҡарыны,
соңгылыҡ, бала
ястыгы
217
- сыу
(хайуандар-
ҙа)
чүп һөм
соңғылыҡ, чүбе,
сыу
балаятҡы,
ҡарын
(матка)
бала бүкәне, бала
ятҡылығы
бармаҡ
бармаҡ
бармаҡ
бармаҡ
- баш
бармаҡ
баш бармаҡ
- һуп бармаҡ
икенче бармаҡ,
имән бармаҡ
- урта
бармаҡ
урта бармаҡ
- сығанаҡ,
сыңғарсай
чәнчөкөй ҡыры,
чәнчө бармаҡ
- бәпес
бармаҡ
чәнчекәй,
чәнтей,
чәнчөкөй,
шағадат бармаҡ
бармаҡ
һөйәге
(фаланги)
баш
түбө
баш түбөһе,
түпә (темя)
гүбә өҫтө
арт сүмес,
соңҡа
һөйәге,
сөкәк
(затылочная
кость)
арт сүмес
боғаҡ (зоб)
елкә
елкә, желкә
йотҡолоҡ,
боғаҙ, тамаҡ
(гортань)
тамаҡ, боғаз, жен
ҡолаҡ
ҡолаҡ
ҡолаҡ
кимерсәге
ҡолаҡ кимерсәге
ҡолаҡ
йомшағы,
йөберсәк
ҡолаҡ йомшағы,
ҡолаҡ яфрағы,
ҡолаҡ бәбәнөге
218
киңшерек,
танау
ҡыуышлығы
танау, мо¬
рон, борон
танау, борон
күмәгәй
(кадык ада¬
мово яблоко)
чумар
ҡурылдай,
боғарҙаҡ
(дыхательное
горло)
боғаз
лепкә
(родничок)
лепкәлек
маңлай,
маңғай,
маңдай
маңғай
мейе, мейә,
мейәкә
мей
муйын, үңәс
(шея)
муйын
пеләш,
пеләш баш
пелеш, яҡты баш
сикә, һамай,
висок
чигә, сигә
сәйҙә, бугор
атланта
танау тишеге
таңлай,
мягкое небо
аңҡау, ҡама-
шау, ҡама-
ҡаш, ырғаҡ
(твердое
небо)
аңҡау, ҡамыш
теш
алғы теш,
ҡырҡҡыс
теш
алғы теш
- аҙау теш
эт теше
һөт теше,
ыуыҙ теше
сөт теше
219
аҡыл теше
аҡыл теше
ҡаҙыҡ теш
ҡаҙы теш
һуғар тештәр
(бивни)
теш ите
теш ите
теш тажы
(венчик)
теш тажы
үң, теш үңе
(эмаль)
теш лагы, уты
бәләкәй тел
киче тел
Урт
Урт
эйәк
эйәк
бит
бит
төкөрөк
төкөрөк
яңаҡ, яңаҡ
һөйәге
яңаҡ
аҫҡы яңаҡ
асҡы яңаҡ
өҫкө яңаҡ
өскө яңаҡ
киҙәгәй,
ганаши
(йылҡыла)
аҫҡы яңаҡ
һөйәгенең
араһы)
кикел, кикел
сөс, челка
(йылҡыла
ҡолаҡ араһы
сөс)
маңғай чәч, алды
чәч
кикерек,
тараҡ
(гребень
(ҡоштарҙа)
кикерек
шайыҡ,
һеләгәй
(слюна)
селөгөй, шайыҡ
томшоҡ,
морда (хай¬
уандарҙа)
томшоҡ, борон
урай
бөтөркө, түбә
бөтөркәс,
бөтөргө чөч
220
күҙ
күҙ ҡараһы,
күҙ эйәһе
күҙ ҡарасы, күҙ
бөбөнәге
керпек
керфек
ҡабаҡ
ҡабаҡ
ҡаш
ҡаш
күҙ йәше
күз йәше
күҙ алмаһы
күз алмасы
күҙ соҡоро
күз чоҡоро
күҙ төбө
күз төбө
күз осо
күз ҡойроғо
ауыҙ
ауыз
ирен
ирен
ял, грива
ял, жал
бауыр
бауыр
- үт, үт һыуы
(желчъ)
үт сыуы
үт ҡыуығы
(пузырь
желчный)
үт ҡыуығы
беләк
беләк
- беләк һө¬
йәге, ҡушар,
ҡушар һөйәк
беләк сөйәге
беләҙек,
беләҙек
һөйәктәре,
шаушаҡ
һөйәктәре
беләҙек
ус һөйәктәре
(кешеләрҙә)
иңбаш, ҡул¬
баш (плечо)
ҡулбаш, яурын
ҡулбаш
һөйәге
(кешеләрҙә)
топош һөйә¬
ге (хайуан¬
дарҙа), (кость
плечевая)
топош сөйәге
сығанаҡ,
терһәк
терсәк
221
сығанаҡ бы¬
уын, терһәк
быуыны
терсөк быуыны
сығанаҡ
һөйәге, тер¬
һәге (кость
локтевая)
бестереү,
һылыулатыу
бечтереү,
печтереү
биҙ
биз, биҙ
бөйөр
(почка)
бөйөр
быуын
(состав)
быуын
елен (вымя)
желен
- имсәк
имчәк, имей
йоҡоға талыу
(спячка)
йоҡоға талыу
йөрәк
йөрәк
йыйырса
(брыжейка)
кендек
(пупок)
кендек
кимерсәк
кимерчәк
көйшәм
(жвачка)
күшәү, күшәм
күҙәнәк
(клетка)
күкрәк, түш
күкрәк, түш
күкрәк
шаршауы
күкрәк шаршауы
күкрәк
ситлеге
күкрәк читлеге
күкрәк
һөйәге
күкрәк сөйәге
күкәй,
йомортҡа,
йоморҡа
күкәй, йоморҡа
кәүҙә, гәүҙә,
туловище
гәүҙә
ҡабырға
ҡабырга
222
- бығын
ҡабырғалар
(ребра
свободные)
мару, ялған
ҡабырғалар,
ребра
ложные
ҡабырсаҡ,
раковина
ҡабырчаҡ
ҡаршыуға,
ҡаршуға
ҡан
ҡан
- ҡара ҡан
ҡара ҡан
- ҡыҙыл ҡан
ҡыҙыл ҡан
ҡарығыу,
ҡарығыу
осоро
(случка)
ойошҡан ваҡыт,
өйөккән ваҡыт
ҡаҫа, край¬
няя плоть
(прицуций)
ҡасыҡ
ҡоймос,
ҡоймос
һөйәге
(копчик)
ҡоймоч
ҡойроҡ
ҡойроҡ
- ҡойроҡ
һөйәге
ҡойроҡ сөйөге
- ҡойроҡ
төбө
ҡойроҡ төбө
ҡорһаҡ, эс
ҡорсаҡ
ҡорһаҡ яры¬
һы, брюшина
ҡарын ите
ҡыуыҡ
(пузырь)
ҡыуыҡ
ҡыштыҡ,
кәүәк
(тирелә)
ҡыуаҡ
лайла
(сливь)
лайла
мейе, мейө,
мейәкө
мей
- баш мейеһе
баш мейе
223
- арҡа мейе¬
һе,йәлән
- һөйөк
мейеһе,
һөйәк майы
мунда, халка
(малдарҙа)
мөгөҙ, мөйөҙ
мөгөз
нервылар
оса, круп
(малда)
янбаш
өбөрө, өлпә,
ворсинка
сандыр (пах)
ҡасыҡ алды
сыу
(аллантоис)
сыу
талаҡ
(селезенка)
талаҡ
тамыр
тамыр
барлау тамы¬
ры (сонная
артерия)
ҡыҙыл ҡан
тамыры,
артерия
ҡыҙыл ҡан
тамыры
ҡара ҡан
тамыры,
вена
ҡараҡан тамыры
тарамыш
һеңер
сеңер
тир
тир
тире
тире
тойоу, тойго
(осязание)
тойоу, тойго
тоҡом,
порода
нәсел
тоҡса, инөк
(мошонка)
ҡайчыҡ
толҡат
(зародыш
(кешеләргә
ҡарата)
224
тороҡтороу
(случка)
чаптырыу
түмһәкәй
(бугорок
лобковый,
лобок)
түмһәләк
(бугор,
бугорок)
тын альту,
һулыш алыу
тын алыу
үпкә,
үпкәләр
үпкә
хөнәсә (гер¬
мафродит)
ҡызтәкө
һигеҙгүҙ,
һигеҙгүҙ
һөйәк
(крестец)
сигезкүз
һөйәк
сөйәк
сат һөйәге,
түмһәкәй
һөйәге
(лобок, кость
лобковая)
сат сөйәге
таз һөйәге
таз сөйәге
ултырыш
һөйәге
ултырыш сөйәге
янбаш
һөйәктәре
(кости под¬
вздошные)
янбаш сөйәге
умрау, умрау
һөйәге
(ключица)
умрау сөйәге,
умрау
умыртҡа,
умыртҡа
һөйәге
(позвонок)
умыртҡа сөйәге
умыртҡалыҡ,
умыртҡа
бағанаһы
умыртҡалыҡ
225
(позвоноч¬
ник)
умыртҡалыҡ
ауыҙ
умыртҡа,
салыу һөйәге
муйын
умыртҡалары
муйын
умыртҡалары
күкрәк
умыртҡалары
күкрәк
умыртҡалары
бил умырт¬
ҡалары
ҡалаҡ һөйәге
(лопатка)
ҡалаҡ сөйәге
һөлдә,
скелет
склет, сөлдә
һөйәл
(мозоль)
сөйән, сөйөл
һут (сок)
ыуыҙ,
ыуыҙ һөтө
(молозиво)
угыз сөтө
эсәк, эсәге
(кишка)
эчәк
эсәклек,
эсәктәр
(кишечник)
эчәкләр
йыуан эсәк,
туҡ эсәк
йыуан эчәк
бөйән (две¬
надцати¬
перстная
кишка)
нәҙек эсәк,
ас эсәк
ҡара эчәк
селөүсән
эсәк (черве¬
образный
отросток)
тоҡон эсәк,
һуҡыр эсәк
(кишка
слепая)
тоҡон эчәк
226
туғын эсәк
(кишка
ободочная)
тура эсәк
(кишка
прямая)
күтән, безбелдек
янбаш,
янбаш
сығынтыһы
(маклоки,
подвздохи)
янбаш
яурын
(заплечье)
яурын, ҡулбаш
9. Йорт хайуандары төҫө исемдәре
алма сыбар
алма сыбар
алма чыбар,
бүртә
алма чыбар,
бүртә
ала ат
(пегашка)
ала ат
ала ат
ала ат
туры ала
туры ала
туры ала
туры ала
күк ала
күк ала
күк ала
күк ала
ҡара ала
ҡара ала
ҡара ала
ҡара ала
ерән ала
ерән ала
ерән ала
һары ала
һары ала
сары ала
ҡола ала
ҡола ала
ҡола ала
ҡола ала
күк ат
(серая)
күк ат
күк ат
күк ат
- аҡ күк
аҡ күк
аҡ күк
аҡ күк
- ҡара күк
ҡара күк
тимер күк
тимер күк
- ҡыҙыл күк
ҡыҙыл күк
ҡыҙыл күк
ҡола
(саврасая)
ҡола
ҡола
ҡола
аҡ ҡола
аҡсыл ҡола
ҡыҙыл ҡола
ҡыҙыл ҡола
сары ҡола
ҡара ҡола
ҡара ҡола
ҡара ҡола
саптар
(игреневая)
саптар
чаптар
чаптар
- аҡ саптар
аҡ саптар
аҡ чаптар
- ерән
саптар
ерән саптар
жирән чаптар
- күк ял
саптар
күк ял саптар
күк ял чаптар
227
Төҫ исемдәре
аҡ
аҡ
аҡһыл,
аҡһыу
аҡсыл
һары
сары
- аҡһыл
һары
аҡсыл сары
салт (асыҡ
һары)
- ҡара һары
ҡара сары
- ҡыҙыл
һары
ҡыҙыл сары
- көрән һары
(избура-
желтый)
көрән сары
көрән сары
ҡара
ҡара
ҡара
- сөм ҡара
сөм ҡара
чөм ҡара
ҡараһыу
ҡарасыу
аҡсыл ҡара
йәшел
йәшел
йәшел
йәшкелт
йәшкелт
йәшкелт
- ҡара йәшел
ҡара йәшел
йәм-йәшел
- асыҡ
йәшел
асыҡ йәшел
- аҡһыл
йәшел
аҡсыл йәшел
аҡсыл йәшел
һоро
соро
соро
- ҡара һоро
ҡара соро
ҡара соро
көрөн
көрән
көрән
- ҡара көрән
ҡара көрөн
ҡара көрән
ҡыҙыл
ҡыҙыл
ҡызыл
- ҡара
ҡыҙыл
ҡара ҡыҙыл
чиө ҡызыл
- салт ҡыҙыл
салт ҡыҙыл
аҡсыл ҡызыл,
ал ҡызыл
- бурҙат
ҡыҙыл
бурҙат ҡыҙыл
бурлат ҡызыл
- көрән
ҡыҙыл
көрән ҡыҙыл
көрән ҡызыл
ҡыҙғылт
ҡыҙғылт
ҡыҙғылт
ал
ал
ал
алһыу
алсыу
алсу
230
буҙ
буҙ
буз
һандал
сандал
ал төс, сандал
ҡоңғорт,
ҡуңыр
ҡоңғорт
ҡара кеше
һорғолт
сорғолт
сорғолт
күк
күк
күк
күкһел
күксел
күксел
күгелйем
күгелйем
күгелйем
ҡара күк
ҡара күк
ҡара күк
көрән күк
көрөн күк
көрән күк
зәңгәр
зәңгәр
зәңгәр
зәңгәрһыу
зәңгөрсыу
зәңгөрсыу
асыҡ зәңгәр
асыҡ зәңгәр
ачыҡ зәңгәр
аҡһыл
зәңгәр
аҡсыл зәңгәр
аҡсыл зәңгәр
йәшкелт
зәңгәр
йәшкелт зәңгәр
10. Медицина һәм ветеринария
Кеше ауырыуҙары
ашҡаҙан
ауырыуы
ашҡаҙан
апгказан
аш үтмәү
ауырыуы,
ҡыл там аҡ
аш үтмәү
жен ҡурыу
- катар
катар
- эс китеү
эс китеү
эч китеү
- эс ҡатыу,
ҡаталаҡ
эс ҡатыу
эче ҡатыу
- ҡоҫоу,
ҡоҫтороу
ҡосоу, ҡоҫтороу
ҡосоу
- уҡшыу,
уҡшытыу
уҡшыу,
уҡшытыу
уҡсыу
- аш
ҡайтарыу
- ҡанлы эс
китеү (ди¬
зентерия)
ҡанлы эс китеү
эч китеү
ауырыу, сир,
сырхау,
рәнйеү
ауырыу, сир,
сырхау
чир, ҡаты чирне
сырхау тибеҙ
231
- саптар
ҡашҡа
саптар ҡашҡа
чаптар ҡашҡа
һары ат
(буланая)
сары ат
сары ат
сары ат
- балауыҙ
һары
балауыҙ сары
балауыҙ сары
балауыҙ сары
- ҡара һары
ҡара һары
ҡара сары
ҡара сары
аҡ һары
(соловая)
аҡ сары
аҡ сары
аҡ сары
бурыл
(чалая)
бурыл ат
бурыл ат
бурыл ат
- аҡ бурыл
аҡ бурыл
аҡ бурыл
аҡ бурыл
- ҡара бурыл
ҡара бурыл
ҡара бурыл
ҡара бурыл
- ҡыҙыл
бурыл
ҡыҙыл бурыл
ҡызыл бурыл
ҡызыл бурыл
бүртә
йә ерән булмай,
йә ҡола булмай,
бүртә
бүртә
бүртә
һоро
(мышистая)
соро
соро
соро
ерән ат
ерән ат
жирән ат
жирән ат
- ерән
ҡашҡа
ерән ҡашҡа
жирән ҡашҡа
жирән ҡашҡа
- ҡан ерән
(рыжая)
ҡан ерән
ҡарасыу жирән
ҡан жирән
ҡола ерән
ҡола ерән
ҡола жирән
ҡола жирән
кир ат
(мухортая)
кир ат
- ҡара кир
ҡара кир
туры ат
туры ат
туры ат
туры ат
- кир туры
кир туры
кир туры
кир туры
- ҡара туры
(черногнедая)
ҡара туры
ҡара туры
ҡара туры
- ҡоба туры
ҡоба туры
ҡоба туры
ҡоба туры,
аҡсыл туры
ҡыҙыл туры
ҡыҙыл туры
ҡызыл туры
ҡызыл туры
көрән ат
(бурка)
көрән ат
көрән ат
көрән ат
ҡара ат
ҡара ат
ҡара ат
ҡара ат
ҡашҡа
ҡашҡа
ҡашҡа
ҡашҡа
- һыҙат
ҡашҡа
яра ҡашҡа
ҡанчы ҡашҡа
228
- ялтыр
ҡашҡа
ялтыр ҡашҡа
яры ҡашҡа
йондоҙ
ҡашҡа
йолдоҙ ҡашҡа
йолдоз ҡашҡа
йолдоз ҡашҡа
Һыйыр
ала һыйыр
ала сыйыр
ала сыйыр
аҡ һыйыр
аҡ сыйыр
аҡ сыйыр
һары ала
һыйыр
сары ала сыйыр
сары ала сыйыр
ҡара һыйыр
ҡара сыйыр
ҡара сыйыр
һыртаҡ
һыйыр
сыртаҡ сыйыр
сыртаҡ сыйыр
билдәш
һыйыр
билдәш сыйыр
ала сыйыр
көрән,
көрпә
һыйыр
көрән сыйыр
көрән сыйыр
күк һыйыр
күк сыйыр
күк сыйыр
ҡоба һыйыр
ҡоба сыйыр
ҡоба сыйыр
ҡуңыр
һыйыр
ҡуңыр сыйыр
ҡуңыр сыйыр
ҡыҙыл
һыйыр
ҡыҙыл сыйыр
ҡызыл сыйыр
ҡара ҡыҙыл
һыйыр
ҡара ҡыҙыл
сыйыр
ҡызыл, ҡуба
ҡызыл сыйыр
сыбар
һыйыр
сыбар сыйыр
чобар сыйыр
бурыл
һыйыр
бурай сыйыр
бурай сыйыр
селтәр баш
һыйыр
оло баш сыйыр
башаҡ сыйыр
туҡал һыйыр
моғали сыйыр
мүкләк сыйыр
Кәзә
ала кәзә
ала кәзә
ала кәзә
ҡара кәзә
ҡара кәзә
ҡара кәзә
аҡ кәзә
аҡ кәзә
аҡ кәзә
күк кәзә
күк кәзә
күк кәзә
һоро кәзә
соро кәзә
соро кәзә
һары кәзә
сары кәзә
сары кәзә
билдәш кәзә
билдәш кәзә
ала кәзә
229
Төҫ исемдәре
аҡ
аҡ
аҡһыл,
аҡһыу
аҡсыл
һары
сары
- аҡһыл
һары
аҡсыл сары
салт (асыҡ
һары)
- ҡара һары
ҡара сары
- ҡыҙыл
һары
ҡыҙыл сары
- көрән һары
(избура-
желтый)
көрән сары
көрән сары
ҡара
ҡара
ҡара
- сөм ҡара
сөм ҡара
чөм ҡара
ҡараһыу
ҡарасыу
аҡсыл ҡара
йәшел
йәшел
йәшел
йәшкелт
йәшкелт
йәшкелт
- ҡара йәшел
ҡара йәшел
йәм-йәшел
- асыҡ
йәшел
асыҡ йәшел
- аҡһыл
йәшел
аҡсыл йәшел
аҡсыл йәшел
һоро
соро
соро
- ҡара һоро
ҡара соро
ҡара соро
көрөн
көрөн
көрән
- ҡара көрән
ҡара көрөн
ҡара көрән
ҡыҙыл
ҡыҙыл
ҡызыл
- ҡара
ҡыҙыл
ҡара ҡыҙыл
чиө ҡызыл
- салт ҡыҙыл
салт ҡыҙыл
аҡсыл ҡызыл,
ал ҡызыл
- бурҙат
ҡыҙыл
бурҙат ҡыҙыл
бурлат ҡызыл
- көрән
ҡыҙыл
көрән ҡыҙыл
көрән ҡызыл
ҡыҙғылт
ҡыҙғылт
ҡыҙғылт
ал
ал
ал
алһыу
алсыу
алсу
230
буҙ
буҙ
буз
Һандал
сандал
ал төс, сандал
ҡоңғорт,
ҡуңыр
ҡоңғорт
ҡара кеше
һорғолт
сорғолт
сорғолт
күк
күк
күк
күкһел
күксел
күксел
күгелйем
күгелйем
күгелйем
ҡара күк
ҡара күк
ҡара күк
көрән күк
көрән күк
көрән күк
зәңгәр
зәңгәр
зәңгәр
зәңгәрһыу
зәңгәрсыу
зәңгәрсыу
асыҡ зәңгәр
асыҡ зәңгәр
ачыҡ зәңгәр
аҡһыл
зәңгәр
аҡсыл зәңгәр
аҡсыл зәңгәр
йәшкелт
зәңгәр
йәшкелт зәңгәр
10. Медицина һәм ветеринария
Кеше ауырыуҙары
ашҡаҙан
ауырыуы
ашҡаҙан
апгказан
аш үтмәү
ауырыуы,
ҡылтамаҡ
аш үтмәү
жен ҡурыу
- катар
катар
- эс китеү
эс китеү
эч китеү
- эс ҡатыу,
ҡаталаҡ
эс ҡатыу
эче ҡатыу
- ҡоҫоу,
ҡоҫтороу
ҡосоу, ҡоҫтороу
ҡосоу
- уҡшыу,
уҡшытыу
уҡшыу,
уҡшытыу
уҡсыу
- аш
ҡайтарыу
- ҡанлы эс
китеү (ди¬
зентерия)
ҡанлы эс китеү
эч китеү
ауырыу, сир,
сырхау,
РӘҢЙеү
ауырыу, сир,
сырхау
чир, ҡаты чирне
сырхау тибеҙ
231
аборт
ауыр ташлау
ҡорсаҡ төшөрөү
ауыҙ бешеү
ауыҙ бешеү
ауыз пешеү
баш
ауырыуы
баш ауырыуы
бетсә
бетсә
бетчә, себешке
бетчә
биҙгәк, тап¬
ма, тотанаҡ
биҙгәк
биҙгәк
бизгәк, сыуыҡ
тотоу
бирән,
бирән булыу
(водянка)
бирән
бирән
бүҫер, биҫер
(грыжа)
бүсер
бүсер
быума
(припадок)
быуылма
быуылма
ваба, холера
ваба
грипп
грипп
грипп
дифтерит,
тамаҡ
ауырыуы
тамаҡ ауырыуы
тамаҡ ауырыуы
илерек
(лунатик)
илереклек
(лунатизм)
саташыу
иҫе китеү,
һуш китеү
уш китеү, ушы
китеү
ушы китеү
ит үреү
ит үреү
зырхыуат
(рожа)
сырхабат
зур шеш
зәңгәр,
сәңге, зәңге
(цинга)
зәңге, ауыҙсын
ауызсын
йогош, йоға¬
ныс (зараза)
йоғонош ауырыу
йоғоночло
ауырыу
йоғошһоҙ
ауырыу
йоғоночло түгел,
йоғоношсыз
йәрәк сире
йәрәк сире
йөрәк чире
йөрәк тибеү,
йәрәк һуғыу
йөрәк тибеү
йөрәк суғыу,
тибеү
порок сердца
йылан ҡараҡ
йылан ҡараҡ
232
кимәлйеү
(растяжение)
тамыр сузылыу
күҙ ауырыуы
күз ауырыуы,
күз сырхауы
- трахома
трахома
трахома
- күҙгә аҡ
һалыу
аҡ төшөү
аҡ төшөү
- ҡылау
- һуҡыр,
күҙһеҙ
суҡыр
суҡыр
- тыумыштан
һуҡыр
тыумыштан
суҡыр
- ҡылый күҙ
ҡылый, кусый
күз
шағыр күҙ
шағыр күз
һыңар күҙ
сыңар күз
күпөртке
(шәбе аҫты
ауырыуы)
ҡолаҡ
ауырыуы
ҡолаҡ сырхауы
- һаңғырау
саңғырау,
ҡолаҡай
саңғырау,
ҡолаҡай
ҡорсаңғы,
ҡысынма
ҡысыу
ҡорчаңғы
ҡутыр (язва)
ҡутыр
ҡысыу, сыткы,
ҡутыр
ҡыҙылса
(скарлатина)
тамаҡ шеше
ҡыҙамыҡ,
ҡыҙамыҡ
сәнсеү алыу
чәнчеү алыу
ҡыҙамыҡ
(краснуха)
ҡыҙылсан
әҫпе (корь)
ҡыҙамыҡ
эсерге
ҡылауыр,
биҙ туберку¬
лезе
ҡылауыр
(золотуха)
ҙалатуха
ҡысыу
(короста)
ҡутыр
ҡычыу
нишана
дәү ғәрип
(бөтөннәй)
233
операция,
ҡырҡыу
операция
өйөнөк
(приступ)
эйәнәк
эйәнәк
ревматизм,
һыҙланыу,
тупалан
ҡоро сызлау
раматиз, ҡоро
сызлау
силсә
(сифилис)
сифлес, шәңгер
сөсәк,
сөмәләй
сөсөк, сисәк
чәчәк
- һыу сәсәге
сыу сисөге
су чәчәге
- ҡара сәсәк
ҡара сисәк
ҡара чәчәк
- сәсәк
анаһы
сисәк анасы
чәчәк анасы
- сәсәк
һалыу,
һалдырыу
сисәк салыу,
сөнестереү
чәчәк салыу
тағун, чума
таҙ, ҡутыр
таҙ (парша)
таҙ
таҙ, ҡутыр
тайыу,
сағыу,
ҡаймығыу
тайыу
тайыу
талпан
тапмаһы,
биҙгәге
(лихорадка)
тимерәү
(экзема)
тимерәү
тимерәү
- ҡоро
тимерәү
ҡоро тимерәү
ҡоро тимерәү
- еүеш
тимерәү
еүеш тимерәү
еүеш тимерәү
тир ауырыуы,
ҡара һырҡау,
тиф
тиф
биҙгәкле тир
чире
- ҡайтмалы
тиф
биҙгәкле тир
чире
һипкелле
тиф
тимгелле тиф
- ҡорһаҡ
тифе
ҡорсаҡ тифе
234
толғаҡ,
тулғаҡ тотоу
тулғаҡ тотоу
тымау
тымау
томау төшөү,
тымау
уңалыу
(йәрәхәт)
төҙәлеү, төҙәлеү
үңәҙ (тел
ағарыу)
телгә аҡ төшөү
гөмбә булыу
үпкә
ауырыуы,
үпкә сире,
сихутка
үпкә ауырыуы
үпкә чире, үпкә
сырхауы
- үпкә
шешеүе
(воспаление
легких)
үпкә шешеүе
фалиж,
паралич
фалиж зәхмәте
паралич суғыу,
ян тартышы
һантый,
һантыр,
һалауыр (су¬
масшедший)
енлөнеү, сантый
диуана, самый,
ушсыз
һары
ауырыуы
(желтуха)
сары зәхмәте
ҡара сарыға
дарыу бар, сары
сары булса дарыу
юҡ
һөйәл
сөйөл
сөйән
һыла, рахит
рахит
рахит
һыҙлау
сыҙлау
сызлау
- ҡоро
һыҙлау
ҡоро сызлау
һыныу,
Һөйәк һыныу
сыныу
сыныу
шешек,
чыуан
шешек
шешек
- сиҡан
-тоҡон
шешек
бетөү яра
- шешек
үҙәге
шешек үҙәге
шешек үзөге
ыҙғар (еңел
сир)
235
эндәт, эндәт
ауырыу
рәт сырхау
рәт сырхау
эрен
эрен
эрен
эренләү,
эрен йыйыу
эренләү
эренләү
юткереү
ютәлләү
ютәл сырхау,
юткереү
ютәл
ютәл сырхауы
ютәл сырхауы
- күк ютәл,
быума ютәл
быума ютәл
усал ютәл
- ҡоро ютәл
ҡоро ютәл
ҡоро ютәл
- еүеш ютәл,
ҡаҡырыҡлы
юткерек
ҡаҡырыҡлы
ютәл
ҡаҡырыҡлы ютәл
яра, йәрәхәт
яра, йәрәхәт
йәрәхәт
Мал ауырыуҙары
айҙансыҡ
(һарыҡ
ауырыуы)
әйләнгеч,
әйләнчек,
әйләнеү
аҡбаш (йыл¬
ҡыла тояҡ
ауырыуы)
аҡбаш
аҡһау
(малдарҙа)
аҡсау, аҡсаҡ
бесеү,
бестереү,
һылыулатыу
(кастрация)
бечеү, печтереү,
бечтереү, печеү
бешмә
(ящур)
арпа булыу,
пешмә
бруцеллез
бруцеллез
иҙелмә
(һыйырҙа
тояҡ сире,
панариций)
иҙелмә, мокрец
ҡамыт тейеү,
ҡамыт һуғыу
(нагнет
холка)
ҡамыт ышҡыу
ҡотороу
(бешенство)
ҡотороу, шатун
булып үлеү
236
ҡуш кендек
(суставолом)
ҡыйма
(случная
болезнь)
ҡылыу
(белый
понос)
ҡырҡылсан
(стригущий
лишай)
ҡоро лишай
маңҡа (сап)
маңҡа
мөстән
(һыйыр
сире,
колики)
күбенеү
өйәләү,
өйәҙәү
(соҡорға
ятып, тора
алмау)
эчәләү, өйәләү
паратиф
паратиф
сысҡансыҡ,
сысҡансылау
(йылҡы си¬
ре, колики)
талаҡлау,
тычҡаннау
сөс ҡырғыс
(власоед)
теш
ҡыйылыу
(аттарҙа)
үрт теш, уры
теш (йылҡы
сире,
волчик)
урын теш
үләт
үләт
күтәртеү (па¬
деж скота)
күтәрәм булыу
һаҡау (мыт)
саҡау
шатын,
шатун тилбә
сире
шатун, шатын
237
ыуа, ыуа
булыу
ривматиз
ырғаҡ ше¬
шеү, ташыу
(нарост)
нарост
ыйыҡ
(йылҡыла)
ыйыҡ
эсе ташыу
күбенеү
11. Һунарсылыҡ терминдәре
Һунар, охота
айыу
һөңгөһө
(рогатина)
аңдыу,
һағалау
(кейекте)
аңдыу
андыу
ау (ловушка-
западня)
ау
аусы
(охотник)
аучы
аучы
аусылыҡ
аучылыҡ
аучылыҡ
гильза
гильза
гильзе
дары (порох)
дары
дары
дары
дороп (дроб)
дороп
дороп
дороп
калибр
(мылтыҡ
калибре)
калибер
калибер
калибер
капсул
(капсюль)
капсул, фистун
капсул
капсел
кирге, кир-
гес(йәнлек
тиреһе өсөн)
кирге
кирге
кирге
ҡапҡан
ҡапҡан
ҡапҡан
ҡапҡан
- беләк
(пружина
өлөшө)
йөйө
пружина
терөк
- яҡ (ярты
түңәрәк,
ҡыҫа торған
өлөш)
көкерешкә
бөгәжә
дуға
238
- тел
эләктермә
тел
- тәгәс
(ем һалына
торган өлөш)
таба
тәрилкә
ҡыйҡыулау
(йәнлек ҡы¬
уыу, ҡурҡы¬
тыу өсөн)
ҡуян ҡыуыу
ҡын,
(ножны)
ҡын
ҡыны
ҡыны
Мылтыҡ (ружье)
- дороп
мылтығы
(дробовое
ружье)
дороп мылтығы
дороп
мылтығы
йәҙрә
мылтығы
(нарезное
ружье)
йәҙрә
мылтығы
- Һыҙма
мылтыҡ,
шыплы
мылтыҡ
сызма
мылтыҡ,
шыплы
мылтыҡ
- һындырма-
лы мылтыҡ
(центровка)
сына торған
мылтыҡ
переломка
кәбәк
(ствол)
күбәк
көпшә
көпшә
- бер
кәбәкле
мылтыҡ
бер кәбәкле
мылтыҡ
бер кәбәкле
мылтыҡ
- ике кәбәк¬
ле мылтыҡ
ике кәбәкле
мылтыҡ
ҡуш кәбәк
(көпшә)
- өс кәбәкле
мылтыҡ
өс кәбәкле
мылтыҡ
- дүрт кәбәк¬
ле мылтыҡ
дүрт кәбәкле
мылтыҡ
- баулыҡ
(ҡайыш, бау
таға торған
тишек)
эләктермә
божра
күмшә
239
- күҙәгес,
күҙөүес,
мәрәйлек
(мушка)
ҡарауыл, мушка
мушке
мушке
- коробка,
колодка
(гильза ҡуя
торган урын)
патронник
патронник
- ҡарауыл
(прицельная
планка)
присел
притсел
- миха
(спусковой
курок)
ыскындырма
*
спусковой
- сирткес,
тәте (курок)
баюк
чирткеч
- яҡ,
приклад
мылтыҡ ағасы
мылтыҡ ағачы
әшәлек
(ҡуян ояһы
баҙы
ҡуян өңө
патрон
патрон
патрон
патрон
саҡса
(патронташ)
подсумка
патронташ
патронташ
- дары
һауыты
дары сауыты,
банкысы
йәҙрә, дороп
һауыты
-йәҙрә
төшөргөс
- фистун
һауыты
фистун сауыты
- сепрәк
һауыты
черпәк сауыты
- соҡоуыс
чоҡоуыч
- үлсәү (дары
һәм йәҙрә
өсөн)
үлчәү, уймаҡ
саңгы (ау
саңғыһы)
саңғы
посҡаҡлы саңғы
(«ҡынйыраҡ»)
чаңғы
сар
(кейектәр
тапаған юл)
ҡуян суҡмағы
суҡмаҡ
суҡмаҡ
240
сәсә (айыу
өңөнә тыға
торған йыш
ботаҡлы
ағас)
тоҙаҡ (петля,
западня-
петля)
тоҙаҡ
тозаҡ
тозаҡ
тәпе (ваҡ
кейектәр
өсөн)
тәбе
тәбе
тәбе
фистун
фистун
фистун
фистун
һиртмә
(һуйыр аулау
тоҙағы)
һөңгө
сөңгө
сөңгө
шып,
шумпыл
(шомпол)
шумбыл
шумпыл
шумпыл
этмә
(ҡоштарҙы
тереләй
тотоу өсөн
селтәр ау)
япма
12. Балыҡсылыҡ терминдәре
ау, бер ҡат
ау (сеть)
ау
ау
ау
- өс ҡат ау
(мережа,
сеть-бол-
товка)
- сүмес ау
(сачок)
өс ҡат ау
сүмес ау
чүмеч
балыҡсы
балыҡсы
балыҡчы
балыҡчы
балыҡсылыҡ
балыҡсылыҡ
балыҡчылыҡ
балыҡчылыҡ
битәл
(вентерь)
еп мурҙа
бөрөз, һөй¬
мән (боҙ
уйыу кора¬
лы, пешня)
бөрөз
бөрөз
241
гөмбөр, гөм-
бөрт (йылым
һөҙгәндә
йылға арҡы¬
ры кәмәләр¬
ҙә тороп,
айырым
ҡорал менән
балыҡ
ҡурҡытыу)
домборт (русса
бот)
ғомбо
ерә (суртан
тотоу өсөн
ҙур ҡармаҡ)
чуртан ҡармағы
чуртан
ҡармағы
йылым
(бредень)
йылым
йылым
йылым
- ағас йылым
(ваҡ сыбыҡ¬
тарҙы бәй¬
ләп яһалған
оҙон йылым)
- бәләкәй
йылым, һөҙ¬
гөс (неводка,
бредень)
- оло
йылым,
тартыу ауы
(недовка)
ауыртмаҡ
(груз)
батырғыс
таҡмаҡ, ау
ташы
келәгә (йыл¬
ғаның бик
аҡрын аҡҡан
урыны)
үлген
тымыҡ урын
ау үҙәге
ау үзәге
кәмә
кәмә
кәмә, кимә
кәмә, кимә
кәжнә
(тотҡан
балыҡтарҙы
һыуҙа тотоу
кәрзинкәһе)
кәрзинкә
чирмә
(юкәнән
үрелә)
242
ҡалҡы, ҡал¬
ғы, ҡалҡы¬
уыс, сиртке
(ҡармаҡ
ебендә)
ҡалҡы
ҡалҡма
ҡалҡыуғыч
ҡармаҡ
һалыу
ҡармаҡ салыу
ҡармаҡ салыу
ҡармаҡ салыу
ҡорға (крига,
крыга)
чат
ҡур (яҙғы
ташҡында
йылға ситен¬
дә кире аҡ¬
малы урынға
һалына тор¬
ған ҡорал)
мурҙа (вер¬
ша, морда)
мурҙа
мурҙа
мурда
- яр мурҙаһы
(верша,
ванта)
йәлдәү (мур¬
ҙаның эсенә
индереп эш¬
ләнгән тар
ауыҙлы
өлөш)
мурҙаның теле
мурҙа ауыҙы,
мурҙа теле
ҡанат (мурҙа
ҡанаты)
ҡапҡа
(ингән
балыҡтарҙы
аулау өсөн
тишек
ауыҙ
саҡ (сак,
черпалка)
саҡ (ҡороҡҡа
сапланған)
чаҡ, әймә,
бәләкәй әймә
этмә
сыраға
төшөү
(төнөн сыра
яндырып эре
балыҡтар
тотоу)
чираҡҡа төшөү
сираҡҡа төшөү
243
һалдау
(острога)
салтау
салдау
чәнчке, салдау
һеүән
(йылганың
ағын урыны)
ағын
шарлама
һеүән мур¬
ҙаһы (һеүән¬
гә һалына)
шаҡ
шаран
(йылға
арҡыры
үрелгән
ситән -
запор)
шаран, быуа
бөжө
балыҡ быуасы
шаңғытыу
(боҙға һуғып
балыҡтарҙы
тауышҡа
иҫәңгерәтеү
- оглушить)
балыҡ яңыратыу
эркеү (балыҡ
өйөрө -
косяк)
табын
балыҡ өртиле
балыҡ көтөүе
ятыу
(балыҡтар
йыйыла, ята
торған төрөн
Урын)
тоба
13. Ботаникага ҡаратылған терминдәр
Атастар, ҡыуаҡтар
ағас һуты
(пасока)
ағач сыуы,
ҡайын суы
ағач сыуы
айыу баланы
(жимолость
обыкновен¬
ная)
аҡ зелпе
аҡ тирәк
(тополь
серебристый)
топол, тупыл
топол, тупыл
топыл
244
алмағас,
алма ағасы
агач алма,
алмағас, алмагач
алмагач
Америка
ағасы
артыш
(можжевель¬
ник)
артыш
артыш
балан
балан
балан
ботаҡ
(ветка)
ботаҡ
ботаҡ
бөрө (почка)
бөрө
бөрө
гөлйемеш
(шиповник)
гөлжимеш
гөлйемеш
елдәүек
(ведьмины
метлы,
вихровые
гнезда)
ерек (ольха)
жирек
зирек
зелпе
(бересклет)
зелпе
ҡара зелпе
имән
имән
имән
сәтләүеге
(желудь)
имән күкәйе,
имән читләүеге
имән
читләүеге
имәнлек,
туйра
имәннек
йыла (ильм)
элмә
элмә
кигермәк,
пробка,
пробковая
кора
көртмәле,
күк еләк,
(голубика,
дурника)
ҡар жиләк,
ҡыҙыл жиләк
күгән,
урман өрөгө
(терн)
кәзә талы
(ива козья,
вербена)
аҡ тал, ҡоба тал
аҡ тал, ҡоба
тал
245
ҡайын
ҡайын
ҡайын
ҡайын
ҡайынлыҡ,
сауҡалыҡ,
сауыллыҡ
ваҡ ҡайынныҡ
ҡара
бөрҙөгән
(ежевика)
ҡара бөрлөгән
ҡара
көртмәле
(черника)
ҡара елөк
ҡарағат
ҡарағат
ҡарағат
- ҡара
ҡарағат
ҡара ҡарағат
ҡара ҡарағат
- ҡыҙыл
ҡарағат
ҡыҙыл ҡарағат
ҡыҙыл ҡарағат
ҡара тал
(чернотал)
ҡара тал
ҡара тирәк
(осокорь,
черный
тополь)
өйәңке
ҡарағай,
нарат
нарат
ҡарағай
ҡарағайлыҡ
наратлыҡ
ҡарағайлыҡ
Ҡарағас
(листвен¬
ница)
сигөрчен шыршы
ҡарағач
ҡарама (вяз)
ҡарама
ҡарама
ҡурай еләге,
әберсө
(малина)
ҡурай еләк
ҡурай еләге
ҡыртыш,
үҙағас
ҡыртышы
(заболонь,
оболонь)
ҡыртыш
ҡыуа, ҡыу
ағас (сухо¬
стой)
ҡороған ағач
ҡороған ағач
ҡыуаҡ (куст)
ҡыуаҡ
ҡыуаҡ
ҡыуаҡлыҡ
(кустарник)
ҡыуаҡлыҡ
ҡыуаҡлыҡ
246
миләш,
мышар
(рябина)
миләш
миләш
миләш
муйыл,
шоморт
шоморт, муйыл
шоморт, муйыл
шоморт
(муйыл ағасы,
шоморт
емеше)
мәрүәр
ағасы, өсҡат
(бузина)
зелпе, шүре
ағачы
олон (ствол)
агач төбө
үзәк
орлоҡ (семя)
орлоҡ
орлоҡ
оро, ағас
ороһо, бирес
(наплыв)
ағач сөйәле
оро
өйкөм урман
(роща)
саған (клен)
саған
чаған
чаған
сайыр
(живица)
сагыз, сағыҙ,
пешек
сағыз, сайыр
сайыр күҙе
(подсочка)
сатыр
(крона)
чатыр
сыбыҡ,
һабаҡса
(черенок)
сәсмәлек
(сеянец)
сәтләүек
(орех)
читләүек
читләүек
тал (верба)
тал
тал
- ҡыҙыл тал
(краснотал)
ҡыҙыл тал
ҡызыл тал
- мурҙа талы
(ива корзи¬
ночная, лоза)
сары тал
- мурт тал
(ива ломкая)
аҡ тал
ҡаба тал
- ҡара тал
ҡара тал
ҡара тал
тирәк
(белотал)
тирәк
тирәк, аҡ тал-
тирәк
247
тубырсыҡ
(шишка)
күкәй, күркә
шыршы
күкәйе, күркә
туйра,
туйралыҡ,
имәнлек
имөннек
имөннек
туйыҙ, туҙ
(береста)
туз
туз
тәбенге,
ҡурышҡал
(камедь)
шоморт сағыҙы
тәлгәш
(гроздь)
төлкөш
тәлгәш
уҫаҡ, ауҙаҡ,
усаҡ (осина)
усаҡ
усаҡ
үҙағас
(древесина)
үҙәк
(сердцевина)
үзөк
үзөк
үрген, үрген¬
де (поросоль)
үргентек, үренде
үренде,
үренделәр
(побег)
сөүрө
үренде
үрсеткес
(рассадник)
үрчеткеч
үрсетмә
(рассада)
үрчетмә
үрсетмәлек
(саженец)
үрчетмәлек
үҫенде
(росток,
проросток)
үсенде
һары сейә
(черешня)
сары чейә
һөйәк, һөйәк
емеш, төш
тош, сөйөк
һырғанаҡ
(облепиха)
сырғанаҡ
шыршы
(ель)
сыршы, шыршы,
шырлыҡ
сыршы
- аҡ шыршы
(пихта)
аҡ сыршы
аҡ сыршы,
ҡара сыршы
248
ылыҫ (хвоя)
ылыс, ылыҫ
энәһе
ылыслы урман
эрбет сәтлә¬
үеге (кедр)
эт муйылы
(крушина,
костер)
эт емеше, эт
жимеше
эт шоморто
эт тегәнөге
(череда,
золотушная
трава)
эт тегөнәге
эт шоморто
(крушина
ломкая)
эт жимеше
эт жимеше
әрөмө
әрәмәлек
әрәмәлек
юкә
юкә
юкә
юкә урманы,
юкәлек
(липняк)
юкә урманы
юкә урманы
айыу
ҡамыры
(боярышник)
ҡәнәфер
ағасы
(сирень)
сәрүәр ағасы
(акация)
Үләңдәр
абаға (орляк)
ҡаҙаяҡ, абаға
ҡазаяҡ, абага
ағыу көпшә
(цикута, вех
ядовитый)
ағыу көпшә
шомаҡай көпшә,
ағыу көпшә
айрауыҡ,
вейник
наземный
айыутабан
(аконит
высокий)
айыутабан
айыу һуғаны,
урман йы¬
уаһы (черем-
249
ша, медве¬
жий лук)
аҡтамыр
(пырей)
аҡ тамыр
сарут
аҡһырғаҡ
(чемерица)
аҡсыргаҡ
аҡсыргаҡ,
аҡсыраҡ
- ҡара аҡ¬
һырғаҡ
алабута
алабута
алабута
алабута
алма үлән
(ромашка
зеленая)
андыҙ
(девясил
высокий)
андыҙ тамыры
андыз
андыз
арыҫлан
ауыҙы (льви¬
ный зев)
арыш сәскә¬
һе, арыш
зәңгәре (ва¬
силек синий,
василек
полевой)
зәңгәр сискә
күк чичкө
айыу йыуа¬
һы, осҡон
(лук линей¬
ный
бабасыр уты
(горечавка)
багра
(куколь)
бағра
баҡра
бал, баллы
һут (нектар)
балтырған
(борщевик)
балтырған
балтырған
көпшә,
балдырған,
көпшә
- шыма бал¬
тырған (бор¬
щевик обык¬
новенный)
йомаҡай көпшә
шыма көпшә
250
бесәй
ҡойроғо
(житняк)
бесәй ҡойроғо
бесәй үләне
(валерьянка)
билсән
(осот)
билсән
билчән
билчән
- ҡаты бил¬
сән (осот
колючий)
ҡаты билсән
- йыуаш
билсән
(бодяк,
волчец)
йыуаш билсән
- һары бил¬
сән, һөтлө
билсән (осот
желтый)
сары билсән
сөт үләне
- ҡара бил¬
сән, иген
билсәне
(осот розо¬
вый)
ҡара билсән
болон йыуа¬
һы, сөсө
йыуа (лук
угластый)
бөтнөк
(мята)
мяте
бетнек
бүтәгә (мят¬
лик кисто-
видный)
бүтәкә
быуын,
төйөн (узел)
бууны
бәбәк
(зародыш)
бәбәк
бәпембә,
салмабаш
(одуванчик)
тузганаҡ
екән, екән
ҡамыш
(рогоз)
екән
жикән
жикән
251
елөк (ягода)
елөк
елөк
жиләк
емеш (плод)
емеш
емеш
жимеш
емешлек
(пестник,
плодник)
загфоран
(шафран)
кесерткән
кесерткән
кечерткөн
кечерткөн
- ваҡ
кесерткән
ваҡ кесерткән
ҡара кечерткөн,
ваҡ кечерткән
ҡара
кечерткөн, ваҡ
кечерткөн
көкөрт үләне
(плаун, ли-
копадий)
көмөш күрән
(мятлик
лесной)
клевер
клевер
клевер
күбәләк сәс¬
кә (цветок
мотыльковый)
күгәрсен
күҙе
(незабудка)
күҙлут
(пикульник,
жабрей
күзлут
күзлут
күҙәнәк
(клетка)
күҙәнәк
күрән
(осока)
күстерә
(костер)
кәзә һаҡалы
(козлобород-
ка)
кәзә саҡалы
сарыбаш
кәкүк ситеге
(венерин
башмачок,
башмачок)
кәрешкә
(горошек)
кәрешкә
кәрешкә
кәрешкә
252
ҡаҙ үләне
(гусиная
трава)
йорт үләне, ҡаҙ
үләне
ҡаҙаяҡ
(папоротник)
ҡаҙаяҡ
ҡазаяҡ
ҡазаяҡ
ҡайын еләге,
тургай еләге
(земляника)
ҡайын еләге
ҡайын еләге,
ҡайын жиләге
ҡайын еләге
ҡаҡы
(свербига)
ҡаҡы
ҡуҡы
ҡаҡы
ҡамғаҡ,
төгәрләүек,
пәрей
арбаһы
(перекати-
поле)
ҡамыш
(тростник)
ҡамыш
ҡамыш
ҡамыш
ҡандала
үләне
(донник)
ҡарабаш
(кровохлебка)
ҡарағура
(бурьян)
ҡаразирә
(дурман)
ҡарға күҙе
(вороний
глаз
ҡомалаҡ
(хмель)
ҡомалаҡ
ҡомалаҡ
ҡомалаҡ
ҡуҙаҡ (боб)
ҡуҙаҡ
ҡузаҡ
ҡуҙаҡлы
үҫемлектәр
(растения
бобовые)
ҡуҙаҡлы үҫемлек
ҡуҙғалаҡ
(щавель)
ҡуҙғалаҡ
ҡуҙғалаҡ
ҡуҙғалаҡ
ҡурай
ҡурай
ҡурай
ҡурай
ҡурпы
(отава)
ҡурпы
ҡурпы
ҡурпы
253
ҠЫҘЫЛ
бөрҙөгөн
(костяника)
бөрлөгән
ҡызыл борлөгән
ҡызыл
бөрлөгән
ҡыҙыл
көртмәле
(брусника)
нарат еләге, мүк
еләге
ҡый үлән,
сүп үлән
сүп үлән
чүп үлән
ҡылйебәк
(повилика,
кускута)
кесерткән
кизесе
кесерткән
дилбегәсе
ҡымыҙлыҡ
(гречиха
альпийская)
ҡымыҙлыҡ
ҡымыҙлыҡ
ҡымыҙлыҡ
ҡына, ҡына
үлән (недо¬
трога, прыгун)
ҡына
ҡыңгырау
сәскә (коло¬
кольчик)
ҡыңғырау сәскә
ҡыңғырау чөчкә
ҡыр мәге
(мак само¬
сейка)
ҡырлы ҡурай
(порезник)
ҡырлыҡурай
ҡыҫыр сәскә
(пустоцвет)
ҡоро сәскә
ҡыяҡ үлән¬
дәр (ҡыяҡ¬
лылар, злаки)
ҡыяҡ үләндәр
ҡыяҡ үлән
ҡәнәфер
(гвоздика)
ҡәнәфер
лөлә, лилия
мең япраҡ
(тысячелист¬
ник)
мең япраҡ
миләүшә
(фиалка)
миләүшә
миләүшә
монар көп¬
шәһе, ағыу
уты (болиго¬
лов, блекота)
254
мүк (мох)
мүк
мүк
мүк
мүк еләге
(клюква)
мүк еләге
мүк еләге
мүк еләге
мыйыҡтар
(усики)
мәтрүш,
мәтрүшкә
мәтрүшкә
мәтрүшкә
мәтрүшкә
орлоҡ (семя)
орлоҡ
орлоҡ
өлкөм,
шәлкем
(пучок)
сатыр сәскә
(зонтик)
сүс
(волокно)
сүс
сүс
сүс
сүсле үҫем¬
лектәр (рас¬
тения волок¬
нистые)
чырмалчыҡ
баҡра үләне
сәскә, сискө
(цветок)
сискө
сискө
чичкә
сәскә бөрөһө
(бутон)
чичкә бөрөсө
чичкә бөрөсө
сәскә һабы
(цветоножка)
чөчкө сабы
сәхләп,
әшәлсә
(любка
двулистная)
әшәнсе
тамыр
тамыр
тамыр
тиле бойҙай
(плевел)
тилмейән
орлоғо
тилебәрән,
тилеорлоҡ
тиле бөрөн
тимофеевка
тимофеевка
томбойоҡ
(кувшинка)
томбойоҡ
томбойоҡ
тынғауыҡ,
ҡара сәтлә¬
үеге (чер¬
нильный
орешек)
255
тырнаҡ гөл
(ноготки)
тырнаҡ үлән
(мальва)
уймаҡ сәс-
кә(наперс-
тянка)
уймаҡ сәскә
умырзая
(горицвет)
мең тамыр
жил чәчкәсе
күк баш, сары
баш
уралма һабаҡ
(стебель
вьющийся)
үгәй инә
сәскәһе
үгей ана япрағы
үрмә
үҫемлектәр
(растения
вьющиеся)
үрмәләүсе
үҫемлектәр
(растения
лазящие)
хәтфә гөл
(петуший
гребешок)
хәтфә гөл
һабаҡ стебель)
сабаҡ
сабаҡ
сабаҡ
һаңғырау
кесерткән
(крапива
глухая)
ҡара кесерткән
суҡыр кечерткән
кечерткән
һап, черешок
(япраҡ һабы)
сап
һары мәтрүш
сары мәтрүш
сары мәтрүшкә
һары ромаш¬
ка (пуповка
красильная)
һарына
сарына
йөннөкәй
күкәйе, сарына
сарына
һеркәлек
(пыльник)
һиҙәп үлән,
бесәй тырна¬
ғы (алтей)
256
Һоло үлән
(овсяница)
һолобаш
(овес
луговой)
солобаш
һөйәл үләне
(чистотел)
сөйәл үләне
һөтлөкәй,
һөтлө үлән
(молочай)
сөт үләне
сөтлө үлән
сөтлө үлән
һуҡта, ҡаса
япраҡтары
(чашелисти¬
ки)
һулыу,
шиңеү
(увядание)
шиңеү
һут (сок)
сыйыҡса
һутлылыҡ
(сочность)
һыйырғойроҡ
(коровяк)
һырлан
(липучка)
ҡырмауыҡ
сырлан
сырлан,
ҡырмауыҡ
һырлауыҡ
(плющ)
шайтан
таяғы
(чертополох,
татарник)
шайтан ағасы
шайтан таяғы
шайтан таяғы
шалтырауыҡ
(погремок)
шипкән
(рыжник)
шипкән
шомбоя
(заразиха)
шыма көпшә
(дягиль)
шыма көпшә
шома көпшә
шома көпшә
шыршы үлән
(хвощ)
сыршы печәне
сыршы печәне
ысыҡ үләне
(росянка)
257
энйе үлән
(ландыш)
ландыш
энә сәнске
(шип)
сәнске
эт еләге, эт
сейәһе
(белладонна,
красавка)
эт ҡарағаты,
бүре еләге
(паслен)
эт ҡолаҡ
(окопник)
эт эсәге,
сырмалсыҡ
(вьюнок
полевой)
эт эсәге
эт эчәге
әнис
әнис
анис
анис
әрекмән,
тегәнәк
(репейник)
дегәнәк
әрекмән япрағы,
дегәнәк, тегәнәк
әрем
әрем
әрем
әрем
- тау әреме
аҡ әрем
аҡ әрем
- ҡара әрем
ҡара әрем
ҡара әрем
әсе борсаҡ
(лупин)
әсе йыуа
(лук дикий)
жыуа
юл япрағы
(подорожник)
баҡа үләне
яҙ гөлө
(первоцвет,
примула)
яҙ күрке
(подснежник)
яҙ нуры
(пролеска)
яҙ сәскәһе
(медуница)
япраҡ, фраҡ
япраҡ, яфраҡ
яфраҡ
яфраҡ
япраҡ селтә¬
ре (нерватура
258
листа,
жилки,
нервы листа)
Культура үҫемлектәре
аралыҡлы
культуралар
(пропашные
культуры)
арпа
арпа
арпа
арпа
- ике ҡырлы
арпа
ике ҡырлы арпа
ике ҡырлы арпа
- дүрт ҡырлы
арпа
дүрт ҡырлы
арпа
дүрт ҡырлы арпа
арыш
арыш
арыш
арыш
- арыш
атаһы
(спорынья)
арыш атасы
арыш анасы
арыш инәсе
башаҡ
башаҡ
башаҡ
башаҡ
бойҙай
боҙай
бодай, боҙай
борай
(полба)
борай
борай
борай
борсаҡ
борсаҡ
борчаҡ
борчаҡ
бүлбе,
йомгаҡса
(клубень)
бүлбе
бөртөк
бөртөк
бөртөк
бөртөк
гәрәнкө
(брюква)
сыйыр шалҡаны
көригә
етен
етен
етен
етен
- көҙрә етен
- оҙон етен
картуф, бә¬
рәңге, алма
бәрәңге, алма
бәрәңге, алма
бәрәңге
керән (хрен)
керән
керән
керән
кишер
кишер
кишер
кишер
- тупаҡ
кишер
(коротель)
көнбағыш
гөнбагыш
гөмбағыш
гөмбағыш,
гөнбагыш
күҙ, күҙсө
“У?
күзе
күз
259
(глазок),
(картуфта)
күк һагыҙ
күк сагыз
күк сагыз
күк сагыз
күсән
(кочан)
кәбеҫтә башы
кәбеҫтә башы
күсән
күсән үҙәге
(кочерыжка)
кәбеҫтә
кәбеҫтә
көпестө, кәбеҫтә
кәбеҫтә
- күсәнле
кәбеҫтә
ҡабаҡ
(тыква)
ҡабаҡ
ҡабаҡ
ҡабаҡ
ҡамыл
(стерня)
ҡамыл
ҡамыл
ҡамыл
ҡара бойҙай
(гречиха)
ҡара бойҙай
ҡара боҙай
ҡара бодай
ҡара борсаҡ
(бобы)
ҡара борсаҡ
ҡара борчаҡ
ҡара борчаҡ,
мимеч борчагы
ҡара һоло
(овсюг,
полетай)
ҡара соло
ҡара соло
ҡара соло
ҡарбуз, арбуз
арбуз
арбуз
ҡарбуз
ҡауын
(дыня)
ҡауын
ҡауын
ҡауын
ҡылсыҡ
(ость)
ҡылсыҡ
ҡылчыҡ
ҡылчыҡ
ҡыяр
ҡыяр
ҡыяр
ҡыяр
мәк
мәк
мәк
мәк
өлкөмләнеү,
төп йәйеү
(кущение)
төп йәйеү
төп жөйеү
сөгөлдөр
сөгөндөр
сөгөндөр,
чөгөндөр
чөгөндөр
мал
сөгөлдөрө
(свекла
кормовая)
мал сөгөндөрө
аҡ сөгөндөр
сыйыр
чөгөндөрө
- шәкәр
сөгөлдөрө
аҡ сөгөндөр
шикәр сөгөндөрө
тарма,
киндер
(конопля)
бөҙи
киндер
сүс
260
- баҫа
(посконь)
баса
баса
баса
тары (просо)
тары
дары, тары
дары
тамыр аҙыҡ¬
тар (корне¬
плоды)
тамыр азыҡ
торма
(редька)
торма
ачы торма,
тырма
торон
(головня)
торон
кисәү
кисәүбаш
тәмәке
тәмәке
тәмәке
тәмәке
ужым
ужым
ужым
ужым
ужым
ашлыҡтар
ужым ашлыҡтар
ужым
ашлыҡтар
һарымһаҡ,
сарымсаҡ
(чеснок)
сарымсаҡ
сарымсаҡ,
сарымчаҡ
сарымчаҡ,
сарымсаҡ
һеркә
серкә
серкә
серкә
һеркәләнеү
серкәләнеү
серкәләнеү
серкәләнеү
һоло
соло
соло
соло
һуған
суған
суған
суған
һуғанбаш
(луковица)
суганбаш
суғанбаш
шалҡан
шалҡан
шалҡан
шалҡан
- мал
шалҡаны
(турнепс)
мал шалҡаны
мал шалҡаны
мал шалҡаны
ыржа, тут
сире (ржав¬
чина расте¬
ний)
расата, ҡыҙыл
төшөү
гөмбә
әрәшә
яровой
ашлыҡ
сабан ашлыҡ
сабан ашлыҡ
сабан ашлыҡ
яровойлаигг
ырыу
ярауайлаштырыу
яҫмыҡ
(чечевица)
ясмаҡ
ясмыҡ
Бәшмәктәр
мәшкә
мәшкә, мешкә,
гөмбә
ағыу бәшмәк
(бледная
поганка)
себен гөмбәсе
261
аҡ бәшмәк
(белянка)
аҡ мәшкә
аҡ гөмбә
груздә
(груздь)
грөшлә
грүзлә
кәзә бәшмә¬
ге (козлик)
ҡайын
бәшмәге
(березовик)
ҡайын мөшкәсе
ҡыу бәшмәк,
агас бәшмәге
(трутовик,
трутник)
үңәҙ
(плесень)
күк
һары
бәшмәк
(лисичка)
һарыҡ
бәшмәге
(сыроежка)
һылыуҡай,
баллы
бәшмәк
(опенок)
эшләпәле
бәшмәктәр
(грибы
шляпные)
әсе бәшмәк
(горькуха)
ямгыр
бәшмәге
(дождевик)
Һыу үҫемлектәре
тәлмәрйен
ебәге
(улотрикс)
ҡысна ефөге
су ефәге
тәлмәрйен
тәңкәһе
(ряска)
баҡа үләне
262
тәлмәрйен
үләне (лягу¬
шечник)
ылымыҡ,
ылымыҡтар
(водоросли)
14. Ауыл хужалығы
Игенселеккә ҡаратылған терминдәр
ашлыҡ
ашлыҡ
ашлыҡ
ашлыҡ
- башаҡлы
ашлыҡ
башаҡлы ашлыҡ
башаҡлы ашлыҡ
башаҡлы
ашлыҡ
бөртөк, бөр¬
төк ашлыҡ
(зерно)
бөртөк
бөртөк
бөртөклә
культуралар,
бөртөклө
ашлыҡтар
бөртөклө
культуралар
бөртөклө
культуралар
яҙғы ашлыҡ,
яровой,
һабан
ашлығы
яҙғы ашлыҡ
сабан ашлығы
яҙғы ашлыҡ
арыш
арыш
арыш
арыш
арыш атаһы
арыш анасы
арыш инәсе
бойҙай
боҙай
боҙай
боҙай
ҡылсыҡлы
бойҙай
ҡылсыҡлы
боҙай
ҡылсыҡлы боҙай
ҡылсыҡлы
боҙай
ҡылсыҡһыҙ
бойҙай
ҡылсыҡсыҙ
боҙай
ҡылчыҡсыз
боҙай
ҡылчыҡсыз
боҙай
- аҡбашаҡ
аҡ боҙай
ҡара бойҙай
ҡара боҙай
ҡара бозай
ҡара бозай
борай
(полба)
борай
борай
борай
тол арыш
(падалица)
әтембей арыш
әтәмбаш арыш
ужым
ужым
ужым
ужым
- ужым
бойҙай
ужым боҙай
ужым бозай
ужым боҙай
ҡуҙаҡлы
үҫемлектәр
ҡуҙаҡлы үҫемлек
ҡуҙаҡлы
үсемлекләр
263
түтәл культу¬
ралары
түтәл
культуралары
түтәл
культуралары
түтәл
культуралары
яравайлашты
рыу
яравайлаштырыу
яравайлаштыр
ыу
һөрөү
сөрөү
сөрөү
сөрөү
- яҙғы һөрөү
яҙғы сөрөү
яҙғы сөрөү
- сейҙәм
һөрөү
сейҙәм сөрөү
сирәм сөрөү
сирәм сөрөү
- парға
һөрөү
парға сөрөү
парға сөрөү
- туңға һөрөү
зәп, көҙгө сөрөү
зәп, көҙгө сөрөү
зәп, зәб, көзгө
сөрөү
һабан (плуг)
сабан
сабан
сабан
- төрән
төрән
төрөн
- кәҫтаҡта
кәҫтаҡта
чабала
шабала
- уҡтау
оҡлау
торна муйын
- ҡарҙау
ҡарлау
ҡарлау
- һабан күсә¬
ре, арбаһы
сабан күчәре
- тотҡа
мөгөҙ
башан
- бот, һабан
бото
ҡупҡаҡ
шырт,
предплужник
бәләкәй сабан
шырт
сощник
кискеч
лущильник
һуҡа (соха)
суҡа
суҡа
тырма
тырма
тырма
тырма
- ат тырмаһы
ат тырмасы
ат тырмасы
ат тырмасы
- ҡул
тырмаһы
ҡул тырмасы
ҡул тырмасы
ҡул тырмасы
- зигзаг
тырма
тимер тырма
тимер тырма
тимер тырма
- дискалы
тырма
көс кискес
кәс кискеч
трактор
трактор
трактор
трактор
- таҫмалы
трактор
сипле трактор
сипле трактор
- тәгәрмәсле
трактор
имсәкле трактор
имчәкле трактор
яғыулыҡ
(горючее)
гәрүчи
гәрүчи
264
пар
пар
пар
пар
йәшел пар
йәшел пар
йәшел пар
ҡара пар
ҡара пар
ҡара пар
иртә пар
иртә пар
иртә пар
таҙа пар
таҙа пар
таҙа пар
сәсеү
сәсеү
чөчеү
чөчеү, сәчеү
сәскес
сыялка
силка
чөчкеч
дискалы
сәскес
дискалы чөчкеч
дискалы
чөчкеч
ябай сәскес
универсаль
сәскес
универсаль
чәчкеч
ағыулау
(протравли¬
вание)
ағыулау
ағыулау
сәсеү
әйләнеше
(севооборот)
чәчеү әйләнеше
чөчеү
әйләнеше
тырматыу,
тырмалау
тырматыу
тырмалау
ашлыҡ
олгөроү,
ашлыҡ
бешеү
ашлыҡ етеү
ашлыҡ етеү
ашлыҡ житеү
баш ебәреү,
баш ҡоҫоу,
башаҡланыу
баш күрсөтеү
баш ҡосоу
баш чығарыу
һеркә
серкә
серкә
серкә
- һеркәләнеү
серкәләнеү
серкәләнеү
- һеркә
осороу
серкә осороу
серкә очороу
серкә очороу
емгә
ултырыу
емгә ултырыу
тупсаға утырыу
тупсаға
утырыу
һөткә
ултырыу
сөткө утырыу
эч алыу
эч алыу
утау
утау
утау
утау
йығылыу
(полегание)
йығыу, йығылыу
чәбәләнеү
сөрлөгөү
иген йыйыу,
урып йыйыу
иген йыйнау
йыйыу, йыйнау
иген жыйнау
ураҡ
ураҡ
ураҡ
ураҡ
ураҡ ваҡыты
ураҡ ваҡыты
ураҡ ваҡыты
ураҡ вахыты
265
урғыс
(жнейка)
жнейка
эжникә
ургыч, ураҡ
машинасы
ташлап
урғыс
(самоброска)
самоброска
самоброска
самоброска
лобогрейка
лобогрейка
лобогрейка
лобогрейка
көлтө
кәлтә
көлтө
кәлтә
көлтө бөйлөү
көлтө бәйләү
көлтө бәйләү
көлтө бәйләү,
көлтәләү
һоҫтан,
сослан
чүмөлә
сослан
күсә
эслинкө
айыу
эҫкертләү
эскертлөү
эҫкертләү
эҫкертләү
кәбәнгә
һалыу
кәбәнгә салыу
кәбәнгә салыу
көбәнлөү
ырҙын
әүен
ындыр
ындыр
- ырҙын
төбө, табагы
ынтыр
ындыр табағы
ындыр табаҡ
һуҡҡыс,
молотилка
суғыу машинасы
молотилка
- ҡатмарлы
һуҡҡыс
- ябай
һуҡҡыс
ат машинасы
елгәреү
елгәреү
елгәреү
елгәреү
елгәргес,
винка
(веялка)
веенгө
винка
айырғыс,
сортировка
сортировка
сортировка
кәбәк
кәбәк
кәбәк
кәбәк, кибәк
- һоло
кәбөге, мок
соло кәбәге
уңыш,
урожай
уңыш
урожай
уңыш
бесән
бесән
печән
печән
бесән сабыу
бесән сабыу
печөн чабыу
печөн чабыу
сабын
песәннек
болон
сабынлыҡ
сабынныҡ
болонлоҡ,
чабынныҡ
чабынныҡ
салғы
салғы
чалгы
чалғы
- салғы һабы
салғы сабы
чалғы сабы
чалгы сабы
266
- ҡарағош
- төйҙә
- яныуыс,
ҡомлауыс
яныуыҙ
яныуғыч, яныуыс
яныуыч,
юндырғыч
- тотҡа
тотҡа
тотҡа
- йөҙ
йөз
йөз, йөҙ
- сапҡыс,
косилка
косилка
косилка
косилка
бакуй
пакус
пакус
пакус
ҡыра
күбә
күбә
сәнсем
күбә
күбә, сүмәлә
күбә, күтәрем
чүмәлә
чүмәлә
күбә
тарттырыу
чүмәлә
тарттырыу
чүмәлә
тарттырыу
волокуша,
һөйрәтке
сүрәтке
сыбыҡҡа тейәү
сүрә
кәбән
кәбән
кәбән, кибән
кәбән
- кәбән
ҡойоу,
һалыу
кәбән ҡойоу,
салыу
кәбән ҡойоу,
салыу
кәбән салыу
Дөйөм һүҙҙәр
арыҡ
канау
канау
ашлама
ашлама
ашлама
ашлама
- йәшел
ашлама
йәшел ашлама
йәшел ашлама
- минерал
ашлама
минерал ашлама
минерал
ашлама
боҙ һуғыу
боз суғыу
боз суғыу
болон,
төбәк,
болонлоҡ
болон
болон
бүртеү
(разбухание)
бүртеү, күбенеү
күбенеү, бүртеү
бүртеү
пустыш
ҡыслаңҡы
ҡысланҡы,
атау, ташлан¬
дыҡ, чирәм
диләнкә
(делянка)
диләнкә
диләнкә
диләнкә
игенселек
игенселек
игенчелек
игенчелек
көтөүлек,
тапау, тапам
пускатина
басыу эче
267
күмеү
(окучивание)
күмеү
күмеү
күмеү
ҡаҡсыр
(гумно)
әүен
ындыр
ындыр
ҡамыл
ҡамыл
ҡамыл
ҡамыл
ҡар тотоу
ҡар тотоу
ҡар тотоу
ҡар тотоу
ҡара-гура
(бурьян)
чүп
чүп
ҡоролоҡ
(засуха)
ҡоролоҡ
ҡоролоҡ
ҡоролоҡ
ҡоротҡостар
ҡороткослар
ҡоротҡочлар
ҡоротҡочлар
- келәт ҡо¬
ротҡостары
- баҫыу ҡо¬
ротҡостары
- йәшелсә
ҡоротҡос¬
тары
- ашлыҡ ҡо¬
ротҡостары
ҡыртыш
ҡыртыш
залеж
гөрҙөк
мижа, ыҙан
мижа
ызан
ызан, ыҙан
сагыл
(богара)
чагыл
сагыл
үҫемлектәре
сейҙәм
сирәм
сирәм
сирәм
серемтә
(перегной)
сүп үлән,
ҡый үлән
чүп үлән
чүп үлән
татырлауыҡ,
татырлы ер
(солончаҡ)
тиреҫ, тиҙәк
тирес
тирес
тирес
торон
тором
күсәү баш
кисәү баш
- һаҫы торон
- еүеш торон
- һоло
тороно
соло тороно
соло тороно
соло тороно
- бойҙай
тороно
боҙай тороно
боҙай тороно
боҙай тороно
268
- тары тороно
дары тороно
дары тороно
дары тороно
- саңлы
торон
- арпа
тороно
арпа тороно
арпа тороно
арпа тороно
- ҡыуыҡлы
торон
- һабаҡ
тороно
тупраҡ
туфраҡ
туфраҡ,
балчыҡ
- һоро
тупраҡ
соро тупраҡ
соро туфраҡ
соро туфраҡ
- һимеҙ
тупраҡ
- тупраҡтың
ябығыуы
жирнең
искереүе
- еңел
тупраҡ
- ҡомло
тупраҡ
ҡомно тупраҡ
ҡомно тупраҡ
ҡомно тупраҡ
- көлһөү
тупраҡ
- һаҙ
тупрағы
- мәтеле
(балсыҡлы)
тупраҡ
- ҡара
тупраҡ
балсыҡлы
тупраҡ
балчыҡлы
туфраҡ, мәтеле
туфраҡ
ҡара туфраҡ
тәпке
(мотыга)
тәпке
тәпке, кәтмән
тәпке
үрсеткес
(рассадник)
ферма
ферма
ферма
ферма
- һөтсөлөк
фермаһы
- ҡошсолоҡ
фермаһы
ҡошсолоҡ
фермасы
ҡошсолоҡ
фермасы
ҡошсолоҡ
фермасы
- сусҡалыҡ
фермаһы
сусҡа фермасы
дуңғыз фермасы
дуңғыз
фермасы
269
- һарыҡ
фермаһы
сарыҡ фермасы
сарыҡ фермасы
сарыҡ
фермасы
һуғарыу
сугарыу
сугарыу
сугарыу
шөйтөм
шөйтөм
ҡыслаңҡы
ямғыр,
яуын, яңгыр
яңгыр
яңгыр
яңгыр
Умартасыльгк термиңдәре
умарта
умарта
бағана умарта
умарта, бүкән
умарта
умартасылыҡ,
ҡортсолоҡ
ҡортсолоҡ
умартачылыҡ,
ҡортчолоҡ
умартачылыҡ,
ҡортчолоҡ
солоҡ, солоҡ
умарта
солоҡ
чолоҡ умарта
бағау
(арҡыры
балта)
бағау
бәжө, арҡылы
балта
арҡылы балта
берез (ҡасау
төрө)
бөрөз
бөрөз
бөрөз
кирәм
(солоҡҡа
менеү
ҡоралы)
кирәм
кирәм
табылдырыҡ
(солоҡҡа
менгәс
баҫып тороу
урыны)
ҡапҡаҡ (тү¬
мәр умарта
ҡапҡасы)
ҡапҡаҡ
ҡапҡаҡ, ҡапҡач,
ҡупҡаҡ
ҡапҡаҡ
тағара
(тимер
умарта
эсендә
арҡыры-
торҡоро
агастар)
тагыраҡ агас
шеш, чыра
әрәтә, арата
рәшәткә
кейә
кейә
ҡолаҡ, литук
кейә ауызы,
кейә
дадан,
дадан умарта
дадан
рамка, ҙаҙан
умарта
дадан умарта
270
- диафрагма
(даданда
бүлмә
таҡтаһы)
рам (дадан¬
да)
рам
рам, ырам
- магазин
рамы
магазин рамы
магазин рамы
магазин рамы
- оло рам
оло рам
корпус рамы
ҙур рам
балҡыуғыс
(медогонка)
бал сьтуыртҡыс
бал сыурытҡыч
сыуырткыч
бал ҡорто,
умарта ҡорто
бал ҡорто
бал ҡорто,
умарта ҡорто
бал ҡорто,
умарта ҡорто
- эшсе ҡорт
эшсе ҡорт
эшсе ҡорт
эшче ҡорт
инә,
инәғорт,
анағорт,
ҡорт анаһы
ана ҡорт
инә ҡорт
инә ҡорт
һеркә, күкәй
серкә, күкәй
серкә
серкә,
йомортҡа
бала
(личинка)
бала
бала
бала
балағорт
балаҡорт
балаҡорт
балаҡорт
эреғорт,
һороғорт,
атағорт
эр ҡорто
эри, эреғорт,
атағорт
эрегорт,
атаҡорт
күс (рой)
күс
күч
күч, күс
күс
айырыу
күс айырыу
күч айырыу
күч айырыу
- күс һарыу
күс сарыу
күч сарыу
күч сарыу
- күс тотоу
күс тотоу
күч тотоу
күч йыйыу,
ҡорт йыйыу
- күс һоҫоу
күс соҙоу
жыйыу, сосоу,
йыйыу
күч сосоу
ситлек
ситлек
инә сауыты,
читлек
читлек
инә һауыты
(маточник)
инә сауыты
маточник
инә сауыты
ҡашыҡ
(күс һоҫоу
өсөн)
сүмес
чүмеч, сүмес,
ҡорт сүмесе
ҡашыҡ, ҡорт
ҡашығы
ҡаяу, саҡҡы
сөнгө
271
моҙға, мөйө¬
шө (күсте
ваҡытлы
ябыу
һауыты)
күс тубалы
ҡорт тубалы
ҡорт тубалы,
ҡорт иләге
күҙелдерек
(умарта
ҡараганда
башҡа
кейелә)
күзлек
күзлек, битлек
күзлек
ҡорт баҙы
(омшаник)
омшаник
әмшөник,
омшаник
амшаник, ҡорт
базы
бал
бал
бал
бал
балауыҙ
балауыҙ
балауыҙ
балауыҙ,
балауыҙ
кәрөҫ, көрөз
көрөз
көрәс
кәрәз
- кәрәҫле
бал, кәрәҙле
бал
көрөзле бал
кәрөс бал,
кәрәҙле бал
көрөзле бал
күҙәү (кәрәҙ
күҙҙәре)
күҙәнәк
күҙәнәк, күҙәнәк
күҙәнәк
манса, фитө,
һитә (перга)
сикә
ситә, сикә, ҡорт
әпәйе
сикә, сары
ташы
сайыр,
йәшел манса
(бал ҡорто
тишектәрҙе
һылай)
тома балауыҙ
тома балауыҙ
ҡорт ҡуныу,
күс ҡуныу
(буш умар¬
таға)
күс ҡуныу
ҡуныу
ҡорт ҡуныу
бушҡанат
(бал ҡорто
сире)
ҡушҡанат,
зиматоз
серек
ауырыуы
(гнилец)
серек ауырыуы
черек ауырыуы
черек
ауырыуы,
черек чире
сөрөк
чөрөк
сөрөк
өргөс
(дымар)
динар
динар, өрдөргөс,
курилкө
өргөч, төтөн
жибәргеч,
күрек
272
15. Географияға һәм астрономияға ҡаратылған терминдәр
Рельеф
болон,
төбәк, туғай
төбәк
болон, атау,
болонноҡ
болон, туғай
грунт
грунт
- грунт һыуы
дала (степь)
дамба
ер шыуыу,
ер шылыу
(оползень)
ер убылыу
инкеү,
инкеүлек
(склон)
инкеү
йырғанаҡ,
йыраҡа
(овраг)
ҡоро йылға
йырмалаҡ
йырмалаҡ
ҡалҡыулыҡ
(возвышен¬
ность)
ҡалҡыулыҡ
ҡалҡыу,
ҡалҡыулыҡ
ҡалҡыулыҡ
ҡаштаҡ,
ҡашлаҡ
(взгорок,
взгорье)
оло яр, ҡаш
ҡаш
ҡул, ҡалауыҡ
(лощина)
ҡулауыҡ
ҡыртыш,
сейҙәм
(зележь)
ҡыртыш, тын
сирәм
ҡысыр ер,
ҡысланҡы,
ҡысланка
ҡысыр жир
татырлауыҡ,
тоҙло тупраҡ
(солончак)
тигеҙлек
(равнина)
тигеҙлек
тигез ер
тигез жир
тигеҙһеҙ
(рассеченная
местность)
соҡор-саҡыр
тигезсез
сүл
(пустыня)
уба (курган)
уба
273
уйпат
(впадина)
түбән ер
уйһыу ер
(низина)
уйсыу ер
йыпты
уйсыу жир,
уйсыулыҡ
уйһыулыҡ
(низменность)
уйсыулыҡ
уйсыулыҡ
уйсыулыҡ
УР (вал)
УР
УР
уяҙ, уйпат
(котловина)
иңгеш
уйылған ер
уя, уй
үҙән, уй
(долина)
урман
урман
- ҡара урман
ҡара урман
- япраҡлы
урман
япраҡлы урман
яфраҡлы урман
яфраҡлы
урман
- ылыҫлы
урман
ылыҫлы урман
ылыслы урман
ылыслы урман
- аралаш
урман
- урманлы-
дала
урман һыҙа¬
ты (лесная
полоса)
урман сызаты
урман сызаты
ялан
(безлесое
место)
ялан
ялан
ялан
- ҡола ялан
ҡоба ялан
(оло ялан)
тау
тау
тау
тау
тау бите
тау бите
тау бите
тау бите
тау итәге
тау итәге
тау итәге
тау итәге
тау мороно
тау бороно
тау бороно
тау бороно
тау түше
тау түбәһе
тау түбәсе
тау әстә, тау
башы, тау түбәсе
тау башы
- тау биләне
тау биле
- тау һырты,
арҡа
сырт, арҡа
тау сырты, тау
арҡасы
тау сырты
- сусаҡ тау,
осло тау
осло тау,
сүсәкәй
текә тау, түгәрәк
тау, осло тау
кәбән тау,
очло тау
- текә тау
текә тау
текә тау
текә тау
274
- һөҙәк тау
сөҙәк тау
сөзәк тау
сөзәк тау
- тау
тармағы
(строг)
тау айырмасы
- тау үҙәге
(горная
лощина)
тау үҙәге
тау арасы
тау арасы
артылыш
(перевал)
ваҡ тау
теҙмәһе
(кряж)
ҡая (скала)
ҡая
мәмерйә,
тау тишеге,
мәғәрә
(пешера)
тау тишеге
тау тишеге
тау тишеге
тарлауыҡ
(ущелье)
тау
тоҡомдары
түбә (холм)
түбә
чөңгәл
түбәсәй,
бәләкәй түбә
(бугор,
бугорок)
бәләкәй тау,
чөңгәл
ҡалҡыу
түпә
(вершина)
тау башы
тау башы
тырпа һырт,
ҡырас
(гребень)
ярлау, текә
яр (обрыв)
текә яр
текә яр
текә яр
юл
юл
юл
юл
- йоморо юл,
һуҡмаҡ
суҡмаҡ
суҡмаҡ
- оло юл
оло юл
оло юл
оло юл
- ташлы юл
ташлы юл
ташлы юл
ташлы юл
- тимер юл,
суйын юл
суйын юл
чуйын юл, тимер
юл
чуйын юл,
тимер юл
- ауыл-ара
юл
ауылара юл
ат юлы, ауыл
юлы
ауыл юлы
275
- түтә юл,
тура юл
туры юл
туры юл
туры юл
- урау юл,
бороу юл
урау юл
әйлөнеч юл, урау
юл (өйләнгеч юл)
уратҡыч юл
- юл саты
юл саты
юл чаты
юл чаты, юл
айырмасы
Минерал, металл һ.б.
таш
таш
таш
таш
аҡ таш
(кварц)
аҡбур
аҡыҡ, аһыҡ,
ахыҡ
ахуҡ
аҡаҡ, ахаҡ
алмас
алмас
алмас
алмас
аҫыл таш
асыл таш
асыл таш
асыл таш
балсыҡ,
мәте
ҡызыл балчыҡ,
мәте
багкаҡ
(грязь)
багкаҡ
батҡаҡ
ләпек
- шифалы
батҡаҡ
беләү ташы
беләү ташы
беләү ташы
беләү ташы
бурташ
бурташ
бурташ
бурташ
газ
газ
газ
газ
гранат
график
гәрәбә
(янтарь)
гәрәбә
гәрәбә
гәүһәр
йәүһәр
жәүһәр
яҡут
яҡут
яҡут
зөбәржәт
(изумруд)
зөбәржәт
зөбәржәт
күмер
күмер
күмер
- ташкүмер
жир күмере
ер күмере
- һоро
күмер, көрөн
күмер
- аҡ күмер
ҡайраҡ ташы
ҡайраҡ ташы
ҡайраҡ ташы
ҡайраҡ ташы
ҡомташ
(песчаник)
ҡомташ
ҡомташ
276
ҡырсынташ
(галька)
ҡамаяҡ
ҡомташ
малахит (таш)
мәрмәр,
мәрмәр таш
(мрамор)
нефть
нефть
нефть
нефть
руда
руда
руда
руда
саҡматаш
саҡматаш
чаҡматаш
чаҡматаш
сар ташы
сар ташы
чар ташы
чар ташы
таш мамыҡ
(каменный
лен)
ташкүмер
ташкүмер
ташкүмер
таштоҙ
таш тоҙ
ҡаты тоҙ
таш тоз
тимерташ,
тимер ташы,
тимер
рудаһы
(железняк)
руда
торф
торф
тороп,торф
фәйрүзә
(бирюза)
фируза
һуйырташ
(булыжник)
суйыр таш
суйыр таш,
йоморо таш
суйыр таш
һәүерташ
(сланец)
сәүерташ
шымсыраҡ
(самоцвет)
эзбизташ
эзбизташ
эзбизташ
юша (буяу
балсығы)
Металл
алтын
алтын
алтын
алтын
- аҡ алтын
аҡ алтын
аҡ алтын
аҡ алтын
- һары алтын
һары алтын
сары алтын
сары алтын
- ҡара алтын
ҡара алтын
ҡара алтын
ҡара алтын
баҡыр
баҡыр
ҡызылбаҡыр
баҡыр
еҙ
еҙ
ез
ез
көмөш
көмөш
көмөш
көмөш
ҡорос
ҡорос
ҡороч
ҡороч
277
ҡурғаш
ҡурғаш
ҡурғаш
ҡурғаш
- аҡ ҡурғаш
аҡ ҡурғаш
аҡ ҡурғаш
аҡ ҡурғаш
- ҡара
ҡурғаш
ҡара ҡурғаш
ҡара ҡурғаш
ҡара ҡурғаш
суйын, сөгөн
суйын
чуйын
чуйын
терегөмөш
терегөмөш
терекөмөш,
теркөмөш
терекөмөш
тимер
тимер
тимер
тимер
Йылға, күл, диңгеҙ
ағым
(течение)
ағым
ағым
ағым
- үрге ағым
үрге ағым
үрге ағым
үрге ағым
- урта ағым
урта ағым
урта ағым
урта ағым
- түбәнге
ағым
түбәнге ағым
түбәнге ағым
түбәнге ағым
ағын (ағын
йылға)
ағын
ағын
ағынсу
бөгөл,
боролма
(изгиб,
извилина)
боролма
туғай
(туғайланыу)
әйләнмә
боролма
бөгөм яр,
бөгөм (лука)
боролма яр
быуа,
плотина
быуа
быуа
быуа
быуа (пруд)
быуа
быуа
быуа
диңгеҙ,
дәрья
дәрья
дәрья
дәрья
йылға
йылға
йылға
йылға
йылыу,
ҡаран
(полынья)
йылыу
туңмай торған
урын
келәгә
(заводь)
туғай эче, туғай
үле (танып)
кисеү (брод)
кисеү
кичеү, кисеү
күҙәү,
күҙәүек
шишмә
чишмә, чишмә
башы, йылға
башы
чишмә,
күҙәнәк
күл
күл
күл
күл
- аҡмаҫ күл,
тоноҡ күл
уртау күл
278
- йылға ҡояр
күл
су ҡоя торған күл
- быума күл
- үтә аҡмалы
күл
- ҡоймалы-
аҡмалы күл
- ағымлы күл
(үҙенән
йылға сыға
торған күл)
шишмәле күл
күлмәк /
окно; үләнле
һаҙҙа
күләүек
(лужа)
ҡойо
ҡойо
ҡойо
ҡоҙоҡ,
ҡойо
ҡойо
ҡойо
ҡойо
ҡомаяҡ,
ҡомайыл
(ҡоса)
ҡумшырыҡ
(йылғала боҙ
менән ҡап¬
ланмайынса,
ҡар менән
генә ҡаплан¬
ған ер)
көрөндө,
туңмаған ер
ҡултыҡ
(залив)
ҡултыҡ
айырма, ҡултыҡ
үле су, ҡуя
ҡушылдыҡ
йылға
(приток)
ҡушылған йылға
ҡушылдыҡ йылға
ҡылы,
иҫке йылға
(старица)
үле йылға, иске
йылға
иске йылға
ҡылымыҡ
(проток)
аҡмай торған
һыу
үле һыу
үле су
ҡырсын
сөзәк ер
279
- ҡомло
ҡырсын
- ташлы
ҡырсын
лай (тина)
лөм (ил)
ләм
ләм
муйын
(перешеек)
мәке
(прорубь)
мәке
пәке, бәке
бәке
сөңгөл, тоба
(омут)
тоба
упҡын, сөмәләй,
чоңғол, тоба
тоба
сығанаҡ,
йылға башы
(исток,
источник)
йылға башы
жылға башы
сыйҙым,
шыя (сало,
шуга)
сыйра
сыя
тамаҡ, йылға
тамағы
(устье)
йылға тамағы
жылға тамағы
түңгәк,
дүңгәк
дүңгәк
дүңгәк, түңгәк
утрау, арал
(остров)
утрау
утрау
утрау
үҙәк, йылға
үҙәге (русло)
йылға үҙәге
йылға уртасы
жылға үзөге,
үзәк
һаҙ, һаҙлыҡ
саҙ
сазлыҡ
саз, сазлыҡ
һайғаҡ, һай
урын (отмель)
сайғаҡ
сай урын
сай, сай урын
һайтмаҡ
(бар)
һеүән
(быстрина,
стремнина)
ағын
шәп ағым
ағын жир
һыу ҡайтыу
(отлив,
убыль)
сыу ҡайтыу
су ҡайтыу
су ҡайтыу
һыу
өйөрмәһе
(водоворот)
сыу өйөрмәсе
су әйләнмәсе
тоба
280
һыу өңгән
урын
(вымоинка)
су ашаған урын
ҡаҙанлыҡ, су
ашаған ер
һыу ташыу
(паводок)
һыу ташыу
су ташыу
су ташыу
һыуһаҡлағыс
(водохранил
ище)
һыу
ятҡылығы
(водоем)
һыуҙау
(сходня, һыу
ала, мал
эсерә торған
урын)
сыу ала торған
урын
су алыу
мал эчерә
торған , су ала
торған урын
шарлауыҡ
(водопад)
шарламыҡ
шарламыҡ
шарлама
шаршы
(перекат)
шишмә
(ключ)
шишмә
шишмә
шишмә
шур,
минераллы
һыуҙар
шәре
(наледь)
туш ҡалҡыу
шәре, туш ч ыҡ¬
ҡан, туш, тыуыш
туш чыға,
ҡалҡа, шәре
Һауа ултырмалары, һауа йөрөшө
болот
болот
болот
болот
- өйкөм
болот
киҫәкле болот
- ҡатлаулы
болот
ҡатлаулы болот
ҡалын болот
ҡалын болот
- йәшен
болото
йәшен болото
йәшен болото
йәшен болото
- ямғыр
болото
яңғыр болото
яңғыр болото
яңғыр болото
- ҡыйғас
болот
ҡыйғас болот
ҡыйғас болот
ҡыйғас болот
- аҡ болот
аҡ болот
аҡ болот
аҡ болот
- ҡара болот
ҡара болот
ҡара болот
ҡара болот
281
- шәкәрө
болот
боҙлауыҡ
(гололедица)
боҙлауыҡ
боҙлауыҡ
борсаҡ (град)
боҙ
боз, боз яуыу
боз
буран
буран
буран
буран
- йәйәүле
буран
йәйәүле буран
жөйәүле буран,
себерө буран
жөйәүле буран
һырма буран
сырма буран
сырма, еүеш
буран
сырғаҡ буран,
өрпет буран
еләҙ
еләҙ
еләз
еләз
ғәрәсәт
(ураган)
дауыл (буря)
дауыл
дауыл
дауыл
ҡар
ҡар
ҡар
ҡар
- тәүге ҡар
яңы ҡар
ҡырпаҡ ҡар (көҙ
көнө яуа)
беренче ҡар,
көзгө ҡырпаҡ
- япалаҡ ҡар
ябалаҡ ҡар
ябалаҡ ҡар
- күбәләк
ҡар (йоҡа)
күбәләк ҡар
күбәләк ҡар
ҡойон,
өйөрмө
(вихрь)
өйөрмө
өйөрмө
өйөрмә
ҡырау
ҡырау
ҡырау
ҡырау
ҡыуан,
ҡыуан ел
(суховей)
ҡоро ел
ҡоро, бөркөү ел
ҡоро ел
лөшә, рәшә,
бәҫ, юшө,
ҡылау (ҡыш
көнө ҡарҙың
ағастарға һ.б.
йөбешеүе)
аса (аса күп
йылны икмәк
күп була), бәс -
ваҡ ҡына еүеш
ҡар
аса төшкөн,
асалы йыл бал,
иген күп була
монар (мгла,
помоха)
рәшә
сағым
(мираж)
сасҡау
(мороз)
ҡаты сыуыҡ
ҡоро сыуыҡ
томан
томан
томан
томан
томра
(зной)
томра
томра
бөркөү
282
туңғаҡ
(заморозки)
туңғалаҡ,
ҡаткалаҡ, көҙгө
туң
боҙлауыҡ
һырын, көрт
көрт
көрөндө
көрөнтө
шыбаҡлы,
ҡойон ямғыр
(ливень)
ҡойон яуыу
шәп яңғыр
ыржа, рәшә
(помоха),
ысыҡ (роса)
эрәшә
ямғыр
яңғыр
яңғыр
яңғыр
- быҫҡаҡ
ямғыр
босҡаҡ яңғыр
посҡаҡ яңғыр,
босҡаҡ яңғыр
босҡаҡ яңғыр
- ыҙыбаҡ,
шырым
ямғыр
- эре ямғыр
эре яңғыр
эре яңғыр
эре яңғыр
- ваҡ ямғыр
ваҡ яңғыр
ваҡ яңғыр
ваҡ яңғыр
- йәйсән,
ләйсән
ямғыр
мисейән яңғыры,
беренсе яңғыр
беренче яңғыр
- ямғыр күҙе
яңғыр күзе
яңғыр
бөртөкләре, күзе
яңғыр бөртөгө
- ямғыр
тамсыһы
яңғыр тамсысы
бөртөгө,
тамчысы
яңғыр
тамчысы
Күк йөҙө, климат, һауа
күк йөҙө,
күк көмбәҙе
(небосвод)
күк, һауа
күк
ҡояш, көн
ҡояш, көн
ҡояш
- ҡояш ҡал¬
ҡыу, тыуыу,
сығыу, көн
тыуыу
ҡояш чығыу
ҡояш чығыу
ҡояш байыу,
батыу
ҡояш байыу
ҡояш байыу
ҡояш батыу
ҡояш
тотолоу
ҡояш тотолоу
ҡояш тотолоу
ҡояш тотолоу
көн, һауа
(погода)
көн, һауа
көн
көн
- йонсоу көн
йончоу көн
283
- аяҙ көн
аяҙ көн
аяз көн
аяз көн
- салт аяҙ
КӨН
чалт аяз көн
чалт аяз
- сыуаҡ ҡоро
чуаҡ
чуаҡ
- ҡыуан көн
климат
ай
ай
ай
ай
- ай тотолоу
ай тотолоу
ай тотолоу
ай тотолоу
- ай кәртә¬
ләнеү
ай киртәләнеү
ай киртәләнеү
- ай ҡолаҡ¬
ланыу
ай ҡолаҡланыу
йондоҙ
йолдоҙ
йолдоз
йолдоз
- иләк
йондоҙ
иләк йолдоҙ
иләк йолдоз
иләк йолдоз
өлкәр
өлкәр
йондоҙ
атылыу
(звездопад)
йондоҙ атылыу
йолдоз атылыу
йолдоз атылыу
Зөһрә, таң
сулпан, эңер
йондоҙо
(Венера)
сулпан
чулпан, таң
йолдозо, таң
чулпаны
чулпан йолдоз
етегән
еҙегән
едегән, еҙегән
жидегән
- өлкән
етегән
оло еҙегән
- бәләкәй
етегән
бәләкәй еҙегән
тимер ҡаҙыҡ
ҡотоп йолдозы
ҡазыҡ йолдоз
ҡойроҡло
йондоҙ
(комета)
ҡойроҡло йолдоз
ҡаҙ юлы
ҡаҙ юлы
ҡырҡаз юлы,
ҡош юлы
ҡырҡаз юлы,
ҡош юлы
йәшен
(молния)
йәшен
йәшен
йәшен
- йәшен
йәшнәү
йәшен йәшнәү
йәшен йәшнәү
- йәшен
балҡыу
йәшен балҡыу
- йәшен
атыу
йәшен атыу
йәшен сугыу
йәшен сугыу
284
- күк күкрәү
күк күкрәү
күк күкрәү
күк күкрәү
йәйғор,
йәй ҡороһо,
салауат
күпере
салауат күпере
салауат күпере
салауат күпере
һаҙағай
(северное
сияние)
нәжәғәй
ялағай
(зарница)
ялағай
нажағай
назағай уйыны
һыуыҡ
сыуыҡ, салҡын
сыуыҡ, салҡын
сыуыҡ,
салҡын
- сатлама
һыуыҡ
сатлама сыуыҡ
ҡоп-ҡоро сыуыҡ,
ысҡырт сыуыҡ
чатлама сыуыҡ
- ҡоро
һыуыҡ
ҡоро сыуыҡ
ачы сыуыҡ, ҡоро
сыуыҡ
ҡаты сыуыҡ,
ачы сыуыҡ
Донъя, йыл, тәүлек, ил, ватан
йыһан,
жиһан
(вселенная)
йыһан
йыһан
ғаләм (мир)
бөтен ғаләм
ғаләм
донъя
донъя
донъя
донъя
ер йөҙө
ер йөҙө
жир йөзө
ер йөзө
көньяҡ,
төшлөк
ҡобала яҡ
ҡибла яғы,
төшлөк
төшлөк
төньяҡ,
тиреҫ
төньяҡ, тирес
төньяҡ
тирес, тиҫкәре
ҡибала
көнсығыш,
ҡояш
сығышы
көнсығыш
ҡояш чығыш
ҡояш чығышы
көнбайыш,
ҡояш
байышы
көнбатыш
ҡояшбайыш
ҡояш батыш,
көн батыш
йыл
йыл
йыл
йыл
йыл
миҙгелдәре,
йыл
фасылдары
кәбисә йылы
кәбисә йылы
таң
таң
таң
таң
- таң атыу
таң атыу
таң атыу
таң атыу
285
- таң
һыҙылыу
таң сыҙылыу,
таң ҡыйылыу
таң сызылыу, таң
беленеү
таң сызылыу
- таң ҡалҡыу
таң ҡалҡыу
таң ҡалҡыу
таң ҡалҡыу
- ҡара таң
ҡара таң
ҡараңғы таң
ҡараңғы таң
- һары таң
таң сарысы
сары таң
таң тише¬
генән
таң тишегенән
таң тишегенән
таң тишегенән
- иртәнсәк
иртәнсәк
иртәнчөк, иртән
иртән,
иртөнчәк
- иртәгә,
иртән
(завтра)
иртәгә
иртәгә
иртәгә
- иртә (рано)
иртә
иртә
иртә
бөгөн
бөгөн
бөгөн
бөгөн
иртәле-кисле
иртәле-кисле
иртөле-кичле
иртәле-кичл е
төш ваҡыты
төш ваҡыты
төш ваҡыты
төшлөк
(күлем)
төш ауғас
төш ауғас
төш ауғач
төш ауғач,
төштән соң
мәҙе
эңер
ҡараңғы
ҡараңғы төшө
башлау
ҡараңғы төшөү
эңер төшөү
ҡараңғы төшөү
(күҙ бәйләнеү)
күҙ бәйләнгән
чаҡ
шәфәҡ
батыу
шәфәҡ батыу
шәфәҡ батыу
шәфәҡ батыу
төн
төн
төн
төн
- төн уртаһы
төн уртасы
төн уртасы
төн уртасы
быуат, ғасыр
(век)
ғасыр
ил
- тыуған ил,
туған ил
туған ил
туған ил
- сит ил
чит ил
чит ил
төүлек
тәүлек
тәүлек
тәүлек
- йыл
тәүлеге
йыл тәүлеге
йыл тәүлеге
йыл тәүлеге
16. Уйынға, спортҡа бәйле һүҙҙәр
Өй эсендәге уйындар
ашыҡ уйнау ашыҡ уйнау | |
286
быйма
ауҙарыу
быйма ауҙарыу
бейеү
бейеү
бейеү
- бейешеү
бейешеү
бейешеү
тансы
(танца)
тансы
тансы
тансы
боҙоҡ
телефон
ватыҡ телефон
ғәйеп ачышы
ғәйеп ачы ш
булавка
йәшереү
булавка йәшереү
балдаҡ йәшереү
ең киҫеп, ең
ялғау
ең киҫеп, ең
ялғау
ишле, парлы
әйләнеп уйнау
ҡайыш суғышы
йондоҙ һанау
йолдоз санау
йолдоз санау
кем һуҡты
кем суҡты
арҡа суғы ш
кем суҡты
күрше
уйыны
күрше уйыны
мөхәббәт ҡараш
кәмәлә
йөрөү
кәмәҙә йөрөү
кәмәзә йөрөү
ҡайыш
ҡайыш суғыу
ҡайыш суғыу
ҡайыш суғыу
мейес
күсереү
мис күсереү
номер уйнау
номер уйнау
номер уйнау
третий
лишний
третий лишний
третий лишний
третий
лишний
фантик
фантик
фантик
фантик
һәпәләк,
һуҡыр тәкә,
күҙ бәйләш
суҡыр тәкә
суҡыр тәкә,
суҡыр тәңкә
суҡыр тәкә
шылдыршыу
шылдыршыу
йөҙөк
салышыу,
күгәрчен
ашатыу (үбеш)
Тышҡы уйындар
аҙашыу,
аҙаш алыу
аташыу
аташыу
заман килеү
(заманчы)
билге
бура һуғыу
бура суғыу
(городки)
йәкәл һуғыу
йәшенмәк
ҡасышыу
ҡачы ш
287
КОНЬКИ
шыуыу
коньки шыуыу
коньки шыуыу
коньки шыуыу
саңғы шыуыу
саңғы шыуыу
саңғы шыуыу
саңғы шыуыу
көргөлдәк
көтөк
ҡанышлы,
ҡанышлы гөрләй
гөрләүек (уп-
лау - уп дип
башына суғыу)
- сиртмә
көргөлдәк
ҡулай
ҡачыш, чана
шыуыу
көрәш,
көрәшеү
көрәш, көрәшеү
көрәш, көрәшеү
көрөш,
көрәшеү
сәкән
шар суғыу
таҡта баҫыу
таҡта басыу
таҡта басыу
туп (мяч)
туп
туп һуғыу
туп уйнау
соҡор туп
айыу
чоҡор туп
чоҡор туп
туптаяҡ
стена туп
стенаға бәреп
уйнау
стенаға бәреп
уйнау
стенаға бәреп
уйнау
һуҡма туп
(лапта)
суҡма туп
чабыш тубы
чабыш тубы
футбол
футбол
футбол
футбол
волейбол
волейбол
волейбол
волейбол
шапшаҡыр
шығырҙауыҡ
шөп-шәкер
шар
шар һуғыу
шар суғыу
шар суғыу
шар таяғы,
шартаяҡ
шартаяҡ
шартаяҡ
шәк һуғыу,
безелдек -
крокодил
әпәй
лапта
чиртке уйыны
әбәк
әбәк
әбәк
бәбәк, әбәк
югереш
югереш
югереш, йөгөрөш
тәкө уйыны,
йөгөрөш
югерешеү
югерешеү
йөгөрөшөү,
югерешеү
йөгөрөшөү
17. Туганлыҡ-ҡәрҙәшлеккә ҡаратылған терминдәр
атай (отец),
ҡыяматлыҡ,
морондоҡ
атай, үкел
атай
әтәй,әтәйем
әтәй, әткәй
әтәй
288
үгәй атай
(отчим)
үгәй атай, абзый
авзый, бабай,
абый, үгәй әткәй
үгәй әткәй
бер аталаш
бер аталаш, бер
туған
олатай,
ҡартатай
ҡартатай,
ҡартый,
ҡарткартый
зур әтәй,
ҡартатай
зур әтәй,
ҡартәтәй
апа (дядя)
бабай, аҡ бабай
(оло булғас)
абзый, абый, зур
әтәй
бабай
бабай
(старик)
бабай
бавай
ҡарт
агай
абзый
авзый, абый,
ағай
абзый, абый
ҡусты, эне
энекәш
эне, энекәш,
энем
энекәш, эне
әсөй -
ҡыямат,
морондоҡ,
үкел әсәй
инәй, инәйем
инәй, әнәй,
өңкәй
инәй, әңкәй
үгәй әсәй
(мачеха)
үгәй инәй
оләсәй,
ҡартәсәй,
ҡарт инәй
зур инәй,
ҡартәй,
ҡартинәкәй
зуринәй,
ҡартинәй
бер әсәләш
бер туған
бер имчәк
һөт әсәй,
имсәк әсәй
инәй
(тетка)
әбей, абыз әбей
түтәй, зурнәй
зур инәй, әбей
әбей
(старуха)
әбей
ҡортҡа
ҡортҡа
апай
түтәй
апа, түтәй
түтәй
һеңел,
һеңеле
сеңелкәш
сеңеле, сеңелем
сеңелем
ҡарындаш,
хәрендәш
ҡәрҙәш,
хәрендәш
сеңелем
бала
(ребенок)
бала
бала
бала
балам (дитя
мое)
балам
бәвекәйем, балам
бәбәйем,
балаҡайым,
көлөкәй (ат
ҡолононан)
289
балапан
(детка)
апай (үҙенән кесе
ир, ҡыҙ бала)
бөпкөйем
бәпәй,
бәпес
бала
бәвейем,
бәвекөйем,
бәбәй, бөпечем
бәбәй, бөвәй
тоңҡос
баш бала
төпчөк (кинйә)
төнөй I
(бәләкәй ир
бала)
апай, апайым
балам, улым
төнөй II
(иренең
энеһе)
йөнөғө
жанағай
янағай
тыума бала
уйнаштан
тыуған
жилдөн,
уйнаштан тыуған
бала
уйнаш бала
кинйә
кинйә, төпсөк
төпчөк (баш
бала)
ҡыҙ
(девушка)
ҡыҙ
ҡыз
ҡыз
ҡыҙыҡай
(девочка)
ҡызым
ҡыҙыҡай
үкел ҡыҙ
улым (мой
сын, дитя
мое)
улым
улым
ул (сын)
УЛ
ул, улым
үкел ул
малай
(мальчик)
малай
малай,
оланнарым
бала-саға
(бала-сүрә)
бала-чага
бала-чаға
һылыу (ба¬
рышня или
девушка)
үгәй бала
үгәй бала
үгәй бала
үгәй ул
(пасынок)
үгәй ул
үгәй ул
үгәй ҡыҙ
(падчерица)
үгәй ҡыҙ
үгәй ҡыз
бисә, ҡатын
(жена,
женщина)
йәмәғәт, бисә
йәмәғәт, хатын,
иптәшем
бичә, хатын,
йәмәғәт
290
тол ҡатын
(вдова)
тол хатын
тол хатын
тол хатын, тол
ҡатын
биҙәү (бала
тапмай тор¬
ган ҡатын)
ҡысыр хатын
ҡысыр
еңгә ҡатын
еңгә ҡатын
еңгә хатын
еңгә хатын
ир (муж)
ирем
ирем
ирем
кейәү
кейәү
кейәү
кейәү
кейәү егет
кейәү егет
ҡызны алып
киткәндә
кейәүнең энесе
кейәү егет
(әйләнергә
килгән егет)
кейәү үңере
кейәү егет
кейәү егет
кейәү егет
үкел кейәү
тол ир
(вдовец)
тол ир
абышҡа
(«ир була
башҡа чир
була»)
буйҙаҡ
(холостяк)
егет
ҡатынсыз
ҡайны
ҡайным, әткәй
әтә, ҡайната
бавай, бей ата
әткәй, әтәй
ҡайнаға
ҡайнаға
бей ағай, ҡайнаға
ҡайнаға
ҡәйнеш
(шурин)
йөнәғә
янағай
янағай
ҡоҙа (сват)
ҡоҙа
ҡоза
ҡоза
еҙнә
еҙнә
еҙнәкәй, езнә
еҙнә
бажа
бажа
бажа
бажа
ҡәйнә
(ҡәйнем,
бейем)
әнкәй
инкәй, инәй
бийана (килен
әйтә) әбей (кейәү
әйтә)
бей ана, инәй,
әңкәй, ҡәйнә
ҡайынбикә
(бикә)
кайнигәс
ҡайнигәч
түтәй
ҡоҙағый
ҡоҙағый
ҡоҙағый әвей
еңгәчәй
ҡайынеңгә
ҡайынһеңле
(бикәс)
ҡайынсеңле
ҡайынсеңеле
ҡайынсеңеле
ҡыҙҙар
ҡоҙаса
ҡоҙаса
ҡодача
ҡодача
балдыҙ
(һәр районда
291
кейәү
бисәһенең
энеһенә һөм
һеңлеһенә)
еңгә
еңгә
еңгә
жиңгәй, еңгә
кәләш
(невеста)
кәләш
килен
килен
килен
килен
апһын
килендәш,
киленеңгөй
килендәшем,
еңгөчәй, килен
көндәш
көндәш
көндәш
көндөш
яусы (сват,
сваха)
яусы
яучы
яучы
аргыш
арчый, арғыш
ҡәрендәш
(родствен¬
ник)
туған-тумалар
туғаннар
хөрендәш
нағасы (күс¬
кән ҡатын¬
дың балала¬
ры тыуған
ауыльша
нағасы була)
йөүер
(далъян, род¬
ственники)
ҡәрҙәш-ырыу
нимәрә
(ейәнсәрҙәр¬
ҙең балалары
бер-береһенө
нимәрә була)
тыуа ят
ете ят
еҙе ят (бер ҙә
тармутҡа
кермәгән)
жиде ят
жиде ят
тыуар
(праправнук)
улым
улым
тыуасар
(прапра¬
внучка)
ҡыҙым, балам
ҡыҙым
бүлә
(правнук)
улым
292
бүләсәр
(правнучка)
ҡызым
ейән (внук)
баланың баласы
ейәнсәр
(внучка)
апайым, балам
әхирәт
(подруги)
әхирәт
әхирәт
һыйлым
абый (зур),
энем (кечесе)
ҡорҙаш
(сверстник)
ҡорҙаш
йәштәш, ҡорҙаш
ҡорҙаш,
замандаш
кендек инәй
(кендек
әбей)
кендек әбей
кендекәй, кендек
әбей
кендекәй,
кендек инәй,
кендек әбей
түркен
аймаҡ
ара
нәсел
бер нәселләр
бей
дуҫ (друг)
дус
дус
дус
дуҫ-иш
(друзья)
дус-иш
дус-иш
дус-иш
18. Уҡыу-уҡытыуға бәйләнгән һүҙҙәр
уҡыу
уҡыу
уҡыу
уҡыу
уҡытыу
уҡытыу
уҡытыу
уҡытыу
уҡыусы
уҡыусы
уҡыучы
уҡыучы
уҡытыусы
уҡытыусы
уҡытыучы
уҡытыучы
мәктәп
(школа)
мәктәп
мәктәп
мәктәп
класс
класс
класс
класс
ҡыҙыл
мөйөш
ҡыҙыл мөйөш
ҡызыл почмаҡ
ҡызыл почмаҡ
һүрәт, сүрәт,
рәсем
рәсем
рәсем
рәсем
дәрес
дәрес
дәрес
дәрес
тәнәфес
(перерыв)
тәнәфес
тәнәфес
тәнәфес,
тәнәфис
звонок
звонок
звонок
звонок
аҡбур,
мел
мел
мел
мил
китап
китап
китап
китап
293
дәреслек
(учебник)
дәреслек
дәреслек
дәреслек
дәфтәр
дәфтәр
дәфтәр
дәфтәр
ҡәләм
(карандаш)
ҡәләм
ҡәләм
ҡәләм
ручка
ручка
ручка
ручка
перо
перо
перо
перо
юйғыс, юй¬
ма, резинка
юйғыс, жуйма,
юйма
юйғыс, ластик
ластик,
юйғыш/ч
киптергес
(промакаш-
ка)
киптергес
киптергеч, эчкеч
эчкеч,
киптергеч
19. Ауырлыҡ, оҙонлоҡ, майҙан үлсәүҙәре
Оҙонлоҡ үлсәүҙәре
метр
метр
метр
метр
миллиметр
миллиметр
миллиметр
миллиметр
сантиметр
сантиметр
сантиметр
сантиметр
дециметр
дециметр
дециметр
дециметр
километр
километр
километр
километр
иле
бер бармаҡ
иле, бер бармаҡ
бер иле, илле
ая
ике вершок
ҡул ясыуы
ҡул ясыуы
ҡарыш
ҡарыш
ҡарыш
ҡарыш
һөйәм
вершок
вершок (ике
илле)
вершок
сирек
сирек
чирек
чирек
аршын
аршын
аршын
аршын
сажин
сажин
шажин
шажин
аҙым
аҙым
азым
азым
саҡырым
саҡырым
чаҡырым,
чаҡрым
чаҡырым
Ауырлыҡ үлсәүҙәре
грамм
грамм
грамм
грамм
миллиграмм
миллиграмм
миллиграмм
миллиграмм
сантиграмм
сантиграмм
сантиграмм
сантиграмм
килограмм
килограмм
килограмм
килограмм
центнер
центнер
центнер
центнер
тонна
тонна
тонна
тонна
бот
бот
пот
пот
294
бизмән
бизмән
бизмән
бизмән
ҡаҙаҡ,
кәрәңкә
ҡаҙаҡ
ҡазаҡ, гөрәңкә,
кәрәңкә
ҡаҙаҡ, гөрәңкә
мыҫҡал
мыҫҡал
мысҡал
мысҡал
асмуха,
асмушка
асмуха
әчмуха
ачмуха
Майҙан үлсәүҙәре
гектар, га
гектар, га
гектар, га
гектар, га
квадрат метр
квадрат метр
квадрат метр
квадрат метр
квадрат
километр
квадрат
километр
квадрат километр
квадрат
километр
сотый
сутый
сутый
сутый
ттәрәйеҙ
пәрәйез
пирияз,
пирәйез
дисәтинә
дисәтинә
дисәтинә
дисәтинә
квадрат
сажин
квадрат сажин
квадрат сажин
квадрат сажин
квадрат
саҡрым
квадрат саҡрым
квадрат саҡрым
квадрат
саҡрым
20. Мифик заттар исеме
аждаһа
аждаһа
аждаһа
аждаһа
албаҫты
албаҫты
албаҫты
албаҫты
бапаҡ (бука)
бапаҡ
бабачы, бапа
бапа (баланы
шулай
ҡурҡыталар)
бисура
бисура
бичура
бичура
дейеү, дейеү
пәрейе
дейеү пәрейе
дейеү пәрейе
дейеү пәрейе
дөлдөл
дөлдөл
дөлдөл
дөлдөл
ен
ен
жин, жен
жин
ен-шайтан
ен-шайтан
жен-шайтан
шайтан
шайтан
шайтан
шайтан
мәскәй
(ведьма)
бичура әвей
убырлы
ҡарсыҡ
өй эйәһе
өй эйәсе
өй эйәсе
өй эйәсе
мал эйәһе
мал эйәсе
мал эйәсе
мал эйәсе
мунса
эйәһе
мунча эйәсе
мунча эйәсе
һыу эйәһе
сыу эйәсе
сыу эйәсе
сыу эйәсе
өрәк
пгүрәле
шүрәле
шүрәле
295
сәмреғош
сәмреғош
сәмри ҡош,
сәмрәү ҡош
сәмри ҡош,
сәмрәү ҡош
толпар
толпар
убыр
убыр
мәсекәй өбей,
убырлы ҡарчыҡ
мәсекәй өбей,
убырлы ҡарчыҡ
убыр уты
убыр уты
убыр уты
убыр уты
фирештә,
фәрештә
фирештә
фирештә
фирештә
шүрәле
шүрәле
шүрәле
шүрәле
юха
юха
Хөрәфәт (суеверие) һүҙҙәре
арбау
армау
бағыу
бағыу
бағыу
бағыусы,
бағымсы
бағыусы
(күрәҙәсе)
бағымчы
бағымчы
белемсе
белемсе
белемче
белемче
ен һуғыу,
ен ороу
ен суғыу
ен суғыу
ен суғыу
им, им-том
им, им-том
им, им-том
им
имләү
имләү
имләү
имләү
имсе, им-
томсо
имсе
имче
имче
күрәҙәсе
күрәҙәсе
күрөзәче
күрөзәче
ҡарғау
ҡарғау
ҡарғау
ҡарғау
ҡарғыш
ҡарғыш
ҡарғыш
ҡарғыш
ҡарғыш
төшөү
ҡарғыш төшөү
ҡарғыш төшөү
ҡарғыш төшөү
ноҡотсо, но¬
ҡот һалыусы
ноғот салыу
ноғот салыу
таш салыучы
өшкөрөү
өшкөрөү
өшкөрөү
өшкөрөү
өшкөртөү
өшкөртөү
өшкөртөү
өшкөртөү
сихыр
сихыр
сихыр
сихыр
сихырлау
сихырлау
сихырлау
сихырлау
сихырсы
сихырсы
сихырчы
сихырчы
шифалы
шифалы
шифалы
шифалы
ырым
ырым
ырым
ырым
ырымлау
ырымлау
ырымлау
ырымлау
ырымсы
ырымсы
ырымчы
ырымчы
юрау (төш
юрау)
юрау
юрау
юрау
юраусы
юраусы
юраучы
юраучы
296
ҺЫҒЫМТАЛАР
1. 1954 йылда Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш рай¬
ондарына сыгарылган диалектологик экспедиция материал¬
дары көнбайыш диалектте өйрәнеү өсөн 1931, 1933 һәм
1934 йылдарҙа сығарылған экспедицияларҙың һығымталары
дөрөҫ булыуын раҫланылар.
2. Көнбайыш диалект ике туған халҡтың, башҡорт һәм
татар халҡтарының, күп быуаттар һуҙымында бергә-бергә
йәшәүҙәре һәм уларҙың бер-беренә йоғонто яһауҙары шарт¬
тарында һәм уларҙың телдәренең ҡушылышы нәтижәһендә
барлыҡҡа килгән. Ләкин, билдәле тарихи сәбәптәр арҡаһын¬
да, ике телдең береһе еңеүсе булып сыҡмаған. Көнбайыш ди¬
алект, нигеҙҙә, башҡорт теленең спецификаһын һаҡлаған.
Уның һүҙлек фонды менән морфологияһы берҙәм һөм дөйөм
башҡорт теле ул диалекттән өҫтөн тороуын һөм уны үҙенә
буйһондороуын раҫлап торалар.
3. Көнбайыш диалектенең характерле билгеләре булып:
1) төп һүҙлек фонды, 2) морфология торалар. Уның синтакси¬
се башҡа диалекттәрҙән ныҡ дәрәжәлә айырылмай. Уның фо¬
нетика үҙсәнлеге бик сыбар. Уның һөр бер үҙсәнлеге айырым
һөйләште тәшкил итә ала.
4. «ч» һәм һүҙ башында «п» өнөн ҡулланыуҙа тикшерелгән
райондарҙагы халҡ теле ике зонаға бүленә. Береһе — Асҡын
районы. Бында «ч» өнөн ҡулланмайҙар, ә һүҙ башында «п»
өнөн һирәк һәм йомшаҡ итеп ҡулланалар. Асҡын районының
көнбайыш сигендә икенсе зона башлана. Был райондың
"Кигазы ауылында «ч» менән «с» араһында булган үҙенә айы¬
рым өн ҡулланыла, һүҙ башында «п» ҡулланыу йышая төшә.
Асҡын районынан көнбайышҡа табан киткән һайын «ч» һәм
һүҙ башында «п» өндәренең ҡулланылыуы асыҡлана бара.
297
Башҡорт теленә специфик булған «ҙ» һәм «ҫ» өндәрен һәр
районда ҡулланалар. Ләкин уларҙы ҡулланыуҙа сыбарлыҡ
күренә: оло быуын вәкилдәре уларҙы йышыраҡ һәм асығы¬
раҡ, ө йәш быуын вәкилдәре һирәгерәк һәм тоноғораҡ ҡулла¬
налар. «һ» өнөн ҡайһы бер ғәрәп һөм фарсы һүҙҙәрендә генә
ҡулланалар. Бүтән төрлө тартынҡыларҙы ҡулланыуҙа был ди¬
алект’ баигка диалекттәрҙән артыҡ дәрәжәлә айырылмай.
һуҙынҡы өндәрҙең күпселеген ҡулланыуҙа райондар ара¬
һында ҙур айырма юҡ. һуҙынҡы өндәрҙең күпселеге әҙәби
телдәгесе һөм бүтән диалекттөрҙөгесә ҡулланыла. Ләкин ай¬
ырым һуҙынҡыларҙы, бигерәк тә «у» һәм «ү» һуҙынҡыларын
ҡулланыуҙа характерле тотороҡлоҡ һәм берҙәмлек күҙәтелә.
Мәҫәлән, бөтә тикшерелгән райондарҙа «һурау», «үрөнеү» һәм
«үрә» формаларында ҡулланалар. Бүтән диалекттәрҙә уларҙы
төрлөсә ҡулланыу осрай: «һурау — һорау», «өйрәнеү — үрәнеү»,
«өйрә — өрә, үрә».
5. Асҡын районындағы Үрмиәз, Иҫке Күскилде, Яңы
Күскилде һәм Күбиәз ауылдарында «п-т» һөйләшенең (Сим,
Инйәр һәм Еҙем йылғалары буйында йәшәүсе Табын ырыуы
һөйләшенең) вәкилдәре бар. Улар бапгкорт теле һүҙҙәре ба¬
шыңда ғәҙәттәге «б» урынына «п» ҡулланалар (балта урыны¬
на палта, балыҡ урынына палыҡ һ.б.), ө рус теле һүҙҙәре ба¬
шында, киреһенсә, «п» урынына «б» ҡулланалар (парта уры¬
нына барта, патрон урынына батрон һ.б.), шулай ук ғәҙәттәге
«д» һөм «ҙ» урынына «т» ҡулланалар (барҙым, алдым урыны¬
на партым, алтым һ.б.), «г» һәм «ғ» урынына «к» һөм «ҡ»
ҡулланалар (иртәнге, ҡараңғы урынына иртәнке, ҡараңкы һ.б.).
6. Тикшерелгән райондар теленең морфологияһы нигеҙҙә
берҙәм һәм тотороҡло. Айырма булһа ла ул, диалект айырма¬
һы булыуҙан бигерәк, урындағы айырма булып һанала ала.
Күпселек морфологик формалар ошо диалекткә специфик
булып торалар һәм уны бүтән диалекттәрҙән айыралар.
7. Тикшерелгән райондар теленең һүҙлек фондында үҙенә
специфик булған, башҡа диалекттәрҙә осрамай торған һүҙҙәр
һөм терминдәр бар. Шул уҡ ваҡытта уның һүҙлек составында
бөтә диалекттәргә уртаҡ булған йәки үҙҙәренең формаһы йә
мәғәнәһе ягынан уларға яҡын булған һүҙҙәр һөм терминдәр
бар. Шуның өҫтөнә был диалекттә башҡорт теленең баигка
298
телдәр менән ҡушылышына (бәрелешенә) шаһит була торған
һүҙҙәр һәм терминдәр бар. Уларҙың ҡайһы берҙәре төрлө халҡ
вәкилдәре телендә үҙҙәренең тура мәғәнәләреңдә һаҡланған¬
дар (мәҫлән, русса «вареники» тигән ашамлыҡты Борай райо¬
нындағы Йомаҡай ауылы башҡорттары «төрмә» тиҙәр, шул
районда Йомаҡайҙан 5 километр ерҙә ятҡан Кизгән татарҙары
(элекке типтәрҙәр) «бөкә» тиҙәр, ә Балтач районындағы Түче-
бай ауылында (бында башҡорттар һәм татарҙар ҡатнаш
йәшәйҙәр) «күгел» тиҙәр, ҡайһы бер һүҙҙәрҙең мәғәнәләре
дифференциациялашҡандар, йәғни икенсе телдәрҙән алынған
һүҙҙәрҙе был диалекттә телде байытыу өсөн синоним итеп ҡул¬
ланалар (мәҫәлән, башҡортса «муйыл» термине менән ағасын,
татарса «шоморт» термине менән емешен атайҙар; башҡортса
«сылғау» һүҙе менән итек кейгәндә урай торғанын, татарса «ыш¬
тыр» һүҙе менән сабата кейгәндә урай торғанын атайҙар Һ.6.).
8. Башҡорт халҡының бөтә ҡатламдары бөтә тикшерелгән
райондарҙа, тотороҡло рәүештә, үҙ диалекттәрендә
һөйләшәләр. Татар әҙәби теле улар өсөн бары яҙма тел генә
булып ҡулланыла.
9. Бик күп быуаттар һуҙымыңда башҡорттар менән тигеҙ
бәйләнештә йәшәгән татарҙарҙың (элекке типтәрҙәрҙең)
һөйләү теле, үҙ сиратында, башҡорт теле йоғонтоһона би¬
релгән һөм фонетика, морфология яҡтарынан башҡорт теле¬
нең урындағы диалекте менән тамам берләшкән, бары уның
һүҙлек фондында гына ҡайһы бер үҙсәнлектәр һаҡланған.
ВЫВОДЫ
1. Материалы диалектологической экспедиции 1954 г. в
северо-западные районы Башкирии подтвердили научные
выводы прежних лингвистических экспедиций по изучению
западного диалекта, проведенных в 1931, 1933 и 1934 годах.
2. Западный диалект башкирского языка образовался в ус¬
ловиях совместного жительства в течение многих столетий и
взаимного влияния двух родственных, башкирского и татарс¬
кого, народов и в результате скрещивания их языков. Но, по
известным историческим причинам, ни один из языков не
299
вышел в победители. Западный диалект в основном сохранил
специфику башкирского языка. Его словарный фонд и мор¬
фология свидетельствуют о том, что над ним превалирует и
его подчиняет себе единый и общий башкирский язык.
3. Характерными признаками западного диалекта являют¬
ся: 1) основной словарный фонд и 2) морфология. В синтак¬
сисе он не имеет резких отличий от других диалектов. Основ¬
ные фонетические особенности этого диалекта представляют
довольно пеструю картину и каждая особенность может слу¬
жить показателем отдельных говоров.
4. По употреблению согласных «ч» и «п» в начале слова
язык населения исследованных районов делится на две зоны.
Первая зона — Аскинский район, где отсутствует звук «ч», а
звук «п» в начале слова употребляется реже и мягче. С запад¬
ной границы Аскинского района начинается вторая зона. В
дер. Кигазы этого района наблюдается употребление своеоб¬
разного «ч», произносимого между «ч» и «с». Употребление
«п» в начале слова учащается. Чем дальше на запад от Аскин¬
ского района, тем звуки «ч» и «п» в начале слов по своему
качеству становятся более четкими.
Специфические звуки башкирского языка «ҙ» и «ҫ» быту¬
ют во всех исследованных районах. Но в употреблении их
наблюдается некоторая пестрота: в языке старшего поколе¬
ния они употребляются чаще и яснее, в языке молодого по¬
коления — реже и менее ясно. Звук «Һ» употребляется лишь в
некоторых словах, заимствованных из арабского или персидс¬
кого языков. В употреблении остальных согласных разговор¬
ный язык населения этих районов не имеет особо резких от¬
личий от других диалектов.
В употреблении большинства гласных между районами нет
особых отличий. Большинство гласных употребляется также
как в литературном языке и в других диалектах. Но в употреб¬
лении отдельных гласных, особенно «у» и «ү», повсеместно
наблюдается характерная устойчивость и единообразие. На¬
пример, во всех исследованных районах употребляют «һурау»,
«үрәнеү» и «үрә». В других диалектах они употребляются по-
разному: «һурау — һорау», «өйрөнеү — үрәнеү» и «өйрә — өрә —
үрә».
300
5. В деревнях Урмиязы, Старо-Кочкильдино, Ново-Коч-
кильдино и Кубиязы Аскинского района имеются представи¬
тели говора «п-т» (говора башкир Табынского рода, живущих
по рекам Сим, Инзер и Зилим), которые в начале слова вмес¬
то обычного «б» в башкирских словах употрбеляют «п» (палта
(топор), палыҡ (рыба) и т.д.), а в русских словах, наоборот,
вместо «п» — «б» (барта (парта), батрон (патрон) и т.д.), также
вместо обычных «д» и «ҙ» употребляют «т» (партым (сходил),
алтым (взял) и т.д.), вместо «г» и «г» — «к» и «ҡ» (иртөңке аш
(завтрак), ҡараңҡы (темно) и т.д.).
6. Морфология разговорной речи населения исследован¬
ных районов в основном единая и устойчивая. Различие на¬
блюдается лишь в употреблении некоторых форм, имеющих
местное значение нежели диалектальное. Преобладающие
морфологические формы специфичны для данного диалекта
и они различают его от других диалектов.
7. В основном словарном фонде языка исследованных рай¬
онов имеются специфические слова и термины, не встречаю¬
щиеся в других диалектах. В то же время в словарном составе
его имеются слова и термины, которые являются общими
для всех диалектов и они близки к другим диалектам как по
форме, так и по значению. Кроме того, в словарном составе
этого диалекта имеются такие слова и термины, которые сви¬
детельствуют о столкновении башкирского языка с другими
языками. Одни из них сохранились в своем прямом значении
на языке представителей разных народов (напр., по-русски
«вареники» в языке башкир дер. Юмакаево Бураевского райо¬
на называются «төрмө», в языке татар (быв. тептяр) дер. Киз¬
ган того же района, находящейся в 5 км от дер. Юмакаево,
называются «бөкә», а в языке смешанного населения дер. То-
чубаево (Тучубаево, Тойчубаево) Балтачевского района назы¬
ваются «күгел»), другие дифференцировались в значении, иначе
говоря, термины, вошедшие из других языков, в этом диалек¬
те использованы для обогащения языка в виде синонимов
(напр., башкирским словом «муйыл» они называют дерево
черемухи, а татарским словом «шоморт» — ее ягоды; башкир¬
ским словом «сылғау» называют портянки для сапог, а татар¬
ским словом «ыштыр» — портянки для лаптей и т.д.).
301
8. Все слои башкирского населения во всех исследованных
районах, в повседневном общении, неизменно говорят на своем
диалекте. Татарский литературный язык для них является толь¬
ко языком письменности.
9. Язык татар (быв. тептяр), проживших в тесных отноше¬
ниях с башкирами в течение многих столетий, в свою оче¬
редь, попал под влияние башкирского языка и в фонетичес¬
ком и морфологическом отношениях совершенно слился с
местным диалектом башкирского языка, сохранив лишь не¬
которые свои особенности в словарном фонде.
302
ҠУШЫМТАЛАР
Һораулыҡҡа ҡушымта
Һәр төрлө өйберҙөргө һәм уларҙың өлөштәренә ҡаратыл¬
ған терминдәрҙе өйрөнеү, яҙып алыу эшен еңеләйтеү һәм тиҙ¬
ләтеү өсөн, беҙ «һораулыҡ»ҡа ҡушымта итеп, байтаҡ әйбер-
ҙөрҙең (эйәрҙең, югәндең, ҡамыт-ышлыяның, киндер һуғыу
станогының, төрлө ҡоралдарҙың һ.б.) схематик һүрәттәрен
яһатып, экспедицияға алып сығыуҙы башта планлаштырҙыҡ.
Төрлө сәбәптәр арҡаһында беҙ күп әйберҙәрҙең һүрәттәрен
эшләтә һәм экспедицияға алып сыға алманыҡ. Бары кеше¬
нең, йылҡының, һыйырҙың һәм ҡоштоң һөлдәләрен генә
эшләтә алдыҡ. Был һүрәттәр, әлбиттә, эшебеҙҙе еңеләйттеләр
һөм терминдәрҙе тулыраҡ туплауға ярҙам иттеләр.
Байтаҡ әйбер өлөштәренең исемдәрен хәҙерге йәш быуын
вәкилдәре белеп бөтмәйҙәр. Шуның өсөн ҡайһы бер әйбер¬
ҙәрҙең өлөштәренә ҡарата тулы аңлатма биргәйнек. Был
аңлатмалар ҙа йәш экспедиция члендәренең эшен еңеләйт¬
теләр.
Киләсәк экспедицияларға сығыусылар өсөн файҙаһы бу¬
лыу мөмкинлеген күҙ алдында тотоп, беҙ үҙебеҙҙең «һорау-
лыҡ»ҡа ҡушымта итеп биргән түбәндәге материалдарҙы был
материалға ҡушымта рәүешендә биреүҙе кәрәк таптыҡ.
Ҡушымтаға ошо материалдар инәләр:
1. Кеше һөлдәһе һүрәте һәм уның өлөштәренең башҡорт¬
са һәм русса исемдәре.
2. Йылҡының тышҡы күренеше һүрәте һәм уның өлөштәре¬
нең башҡортса һәм русса исемдәре.
303
3. Йылҡының һөлдөһе һүрәте һәм уның өлөштәренең ба¬
шҡортса һәм русса исемдәре.
4. һыйыр һөлдәһе һәм уның өлөштәренең башҡортса һәм
русса исемдәре.
5. Ҡош һөлдәһе һүрәте һәм уның өлөштәренең башҡортса
һәм русса исемдәре.
6. Эйәр өлөштәренең башҡортса һөм русса исемдәре.
7. Югән өлөштәре исемдәре һөм уларга аңлатма.
8. Киндер һуғыу станогының башҡортса һәм русса исем¬
дәре һәм уларга аңлатма.
304
Кеше һөлдәһе һүрәте
305
Кеше һөлдәһе исемдәре
№
п.п.
Башкирские названия
Русские названия
1.
мандай һөйәге
лобная кость
2.
ҡанат һөйәге
крыловидная кость
3.
бит һөйәге
скуловая
4.
өҫкә яңаҡ
верхняя челюсть
5.
аҫҡы яңаҡ
нижняя челюсть
6.
түпкә һөйәге
теменная кость
7.
сикә (һамай) һөйәге
височная кость
8.
арт сүмес (соңҡа) һөйәге
затылочная кость
9.
муйын (үңәс) умыртҡа¬
һы — 7
шейные позвонки — 7
10.
умрау һөйәге, умрау
ключица
11.
күкрәк (түш) һөйәге
грудная кость, грудина
12.
ҡулбаш һөйәге
плечевая кость
13.
ҡалаҡ (көрөк) һөйәге
лопатка
14.
күкрәк (арҡа) умыртҡа¬
лары — 12
грудные (спинные )позвонки — 12
15.
ысын ҡабырғалар - 7
настоящие ребра - 7
16.
ялған ҡабырғалар, мару — 3
ложные ребра — 3 (8, 9, 10)
17.
бил умыртҡалары — 5
поясничные позвонки — 5
18.
бығым умыртҡалары
свободные ребра
19.
тас һөйәге
тазовая кость
20.
ҡоймос һөйәге, ҡоймос
(ҡойроҡ умыртҡалары)
копчик (хвостовые позвонки)
21.
терһәк һөйәге, сығанаҡ
ҡушары
локтевая кость
22.
беләк һөйәге, беләк
ҡушары
лучевая кость
23.
беләҙек һөйәктәре
кости запястья
24.
ус һөйәктәре
кости пясти
25.
бармаҡ һөйәктәре
(йәкәлдәре)
фаланги пальцев
26.
бот һөйәге
бедренная кость
27.
тубыҡ һөйәге, тубыҡ
ҡапҡасы
надколенная чашечка
28.
сираҡ ҡушары
малая берцовая кость
29.
сираҡ һөйәге
большая берцовая кость
кәтмән һөйәктәре:
кости стопы:
30.
үксә һөйәге
пяточная кость
306
31.
таран һөйәк
таранная кость
32.
бәшәләй алды һөйәге
предплюсная кость
33.
бәшәләй һөйәге
плюсневая кость
34.
бармаҡ һөйәктәре
фаланги пальцев
***
1.
һигеҙгүҙ
крестец
2.
янбаш һөйәге
подвздошная кость
3.
ҡоймос, ҡоймос һөйәге
копчик
4.
сат һөйәге, түмһәкәй һөйәге
лобковая кость, лобок
5.
ултырыш һөйәге
седалищная кость
6.
янбаш соҡоро
вертлужная впадина
307
Йылҡының тышҡы өлөштәре исемдәре
10
\12
-7
13ч
14 26 27
24 25' “
16\
19
21
22
23
32
33\
20
37
38
191
211 40
Щ 39
23
№
п.п.
Башкирские названия
Русские названия
1.
ҡолаҡтар
уши
2.
мавдай һөм кикел сәс
лоб и челка
3.
ауыҙ һәм ирендәр
рот и губы
4.
күҙҙәр
глаза
5.
морон, томшоҡ
нос
6.
морон тишектәре
ноздри
7.
эйәк һәм эйәк соҡоро
подбородок и подбородочная
яма
8.
яңаҡ һөм киҙәгәй
челюсть и ганаши
9.
ҡолаҡ эргәһе бизе
околоушная железа
10.
елкә
затылок
308
11.
муйын
шея
12.
муйын кәкреһе, муйын
дуғаһы
шейный гребень
13.
боғаҙ
горло
14.
мунда, мунда
холка
15.
ҡулбаш
плечо
15.а.
тупсы, тупсы баш
16.
түш
ГРУДЬ
17.
ҡушар
предплечье
18.
шаушаҡ быуыны, алғы
тубыҡ
запястье, переднее колено
19.
енсек, сенсек (алғы аяҡта)
пясть
20.
енсек тарамышы
большие сгибающие
сухожилия
21.
бәләкәс (тышау) быуыны
путовый сустав
22.
тояҡ төбө
венчик
23.
тояҡ
копыто
24.
арҡа, һырт
спина
25.
бил
поясница
26.
оса
круп
27.
ҡойроҡ төбө
корень хвоста, репица
28.
ҡабырға
ребра
29.
күкрәк, айыллыҡ
подпруга (подмышка)
30.
янбаш, янбаш сығынтыһьт
маютоки, подвздохи
31.
сандыр (һебә)
пах
32.
ҡаҫа
крайняя плоть, припущий
33.
тоҡса, инәк; күкәй
мошонка; яичники
34.
бот, бот мускулы, таҡым
бедро, окорок
35.
тубыҡ
колено (заднее)
36.
енсек (артҡы аяҡта)
голень
37.
туларһыҡ (бүреһуғар)
быуыны
скакательный сустав
38.
енсек алды
плюсна
39.
меңәр, тояҡ мендәре,
йөрәк
мякиш
40.
сәсә, сәсә йөнө, сәсә
мөйөҙө
шетка
41.
ҡушар мөйөҙө
каштан, роговой нарост
309
Йылҡы һөлдәһе һүрәте
№
п.п.
Башкирские названия
Русские названия
1.
яңаҡара һөйәк
межчелюстная (резцовая)
кость
2.
морон (томшоҡ) һөйәге
носовая кость
3.
мандай һөйәге
лобная кость
4.
өҫкә яңаҡ
верхняя челюсть
5.
аҫҡы яңаҡ
нижняя челюсть
6.
муйын умыртҡалары — 7
шейные позвонки — 7
7.
күкрәк умыртҡалары — 19
грудные позвонки — 19
8.
бил умыртҡалары — 6
поясничные позвонки — 6
9.
һигеҙгүҙ (йәбешкән биш
умыртҡа)
крестец (сросшие пять
позвонков)
10.
ҡойроҡ умыртҡалары — 17—20
хвостовые позвонки — 17—20
310
11.
тупсыу
конец хвостовых позвонков
12.
ҡалаҡ (көрөк) һөйәге
лопатка
13.
ҡулбаш (төпөш) һөйәге
плечевая кость
14.
түш һөйәге
грудная кость
15.
беләк һөйәктәре, ҡушар
һөйәктәр
кости предплечья
(локтевая, лучевая)
16.
шаушаҡ, шаушаҡ һөйәктәре
кости запястья
17.
енсек һөйәктәре
кости пясти
18.
бармаҡ йөкөлдөре:
фаланги пальцев:
а) оҙон бәкәл тышау һөйәге
путовая кость
б) ҡыҫҡа бәкәл (бармаҡ)
һөйәге
венечная кость
19.
тояҡ һөйәге
кость копытная
20.
ысын ҡабыргалар (мару) - 8
ребра истинные, настоя¬
щие - 8
21.
ялган ҡабыргалар - 10
ребра ложные — 10
22.
янбаш һөйәге
кость подвздошная
23.
ултырыш һөйәге
кость седалищная
24.
бот һөйөге
кость бедренная
25.
тубыҡ ҡапҡасы
коленная (надколенная
чашка)
26.
сираҡ һөйөге, енсек һөйөге
большая берцовая кость
27.
сираҡ ҡушары
малая берцовая кость
28.
үксә һөйәге (бүреһугар)
пяточная кость
29.
енсек (сенсек) ҡушары
кость грифельная
30.
енсек һөйәге
кость плюсневая
31.
сәсә һөйөге
кости сесамовидные
311
Һыйыр һөлдәһе һүрәте
“1?-
13 ,
\С= > 31
16%^-
17—
Һыйыр һөлдәһе өлөштәре исемдәре
№
п.п.
Башкирские названия
Русские названия
1.
аҫҡы яңаҡ
нижняя челюсть
2.
өҫкө яңаҡ
верхняя челюсть
3.
морон (томшоҡ) һөйөге
носовая кость
4.
маңлай һөйәге
лобная кость
5.
муйын умыртҡалары — 7
шейные позвонки — 7
6.
күкрәк (арҡа) умыртҡала¬
ры — 12
грудные (спинные) позвон¬
ки - 12
7.
бил умыртҡалары — 7
поясничные позвонки — 7
8.
һигеҙгүҙ
крестец
9.
ҡойроҡ умыртҡалары
хвостовые позвонки
10.
ҡалаҡ (көрөк) һөйәге
лопатка
11.
түш һөйөге
грудная кость
12.
ҡулбаш (төпөш) һөйөге
плечевая кость
13.
беләк һөйәктәре, ҡушар
һөйәктәр
кости предплечья (локтевая,
лучевая)
14.
шаушаҡ, шаушаҡ һөйәктәре
кости запястья
312
15.
енсек һөйәктәре
кости пясти
16.
бармаҡ һөйәктәре
фаланги пальцев
17.
тояҡ һөйәге (йәкәле)
копытная кость (фаланга)
18.
ҡабырғалар
ребра
19.
янбаш һөйәге (тас һөйәге)
подвздошная (тазовая) кость
20.
ултырыш һөйәге
кость седалищная
21.
бот һөйәге
кость бедренная
22.
тубыҡ ҡапҡасы
коленная (надколенная)
чашка
23.
тупсыу
конец хвостовых позвонков
24.
сираҡ һөйәге, енсек һөйәге
большая берцовая кость
25.
үксә һөйәге (бүреһуғар)
пяточная кость
26.
шаушаҡ, шаушаҡ һөйәктәре
(һәм туларһыҡ (бүреһуғар)
быуын)
кости запястья (и
скакательный сустав)
27.
енсек һөйәктәре
кости пясти
а) енсек алды һөйәге
а) кость полюсневая
б) енсек ҡушары
б) кость грифельная
28.
сәсә һөйәге
кости сесамовидные
29.
сәсә йөнө
щетка
30.
енсек (ус) һөйәктәре
кости пясти (кости кисти)
31.
кәтмән һөйәктәре
кости стопы
313
Кош һөлдәһе һүрәте
314
Ҡош (күгәрсен) һөлдәһе өлөштәре исемдәре
№
п.п.
Башкирские названия
Русские названия
1.
баш ҡумтаһы
черепная коробка
2.
аҫҡы яңаҡ (суҡыш)
нижняя челюсть (клюв)
3.
муйын умыртҡалары
шейные позвонки
4.
күкрәк (түш) умыртҡалары
грудные позвонки
5.
ҡабырғалар
ребра
6.
түш (күкрәк) һөйәге
грудная кость, грудина
7.
түш ҡырласы
киль
8.
ҡойроҡ умыртҡалары
хвостовые позвонки
9.
ҡоймос, ҡоймос һөйәге
копчик, копчиковая кость
10.
бағана һөйәк
воронья кость
11.
ҡалаҡ (кәрәк) һөйәге
лопатка
12.
сәтәш (йәбешкән ике умрау)
вилочка (сросшиеся
ключицы)
13.
ҡулбаш һөйәге, тәпәш һөйәк
плечевая кость
14.
беләк ҡушары (сығанаҡ һәм
беләк һөйәктәре)
кости преплечья (локтевая,
лучевая кости)
15.
ҡул суғы һөйәктәре
кости кисти
16.
тас һөйәге
таз
17.
бот һөйәге
бедренная кость
18.
сираҡ һөйәктәре
кости голени
19.
кәтмән һөйәктәре
кости стопы
20.
ултырыш һөйәге
седалищная кость
21.
сат һөйәге
лобковая кость
22.
енсек һөйәге
плюсна
23.
артҡы бармаҡ
задний палец
24.
алгы бармаҡтар
передние пальцы
315
Эйәр өлөштәре исемдәре
Айыл — ҡара: тартҡы.
Артмаҡ — ҡара: ҡуржын.
Күмелдерек. Эйәрҙең алгы яғынан алдырып, аттың түше
аша алғы айылға беркетелә торған айырым бау, ул эйәрҙе
артҡа шыуыуҙан һаҡлай, русса исеме — нагрудник.
Ҡанъяға. Ҡапталдың артҡы яғына икешәр тарбаҡлы итеп
тағылған нәҙек йоморо ҡайыш йәки бау. һыбай йөрөгөндә,
походта улар менән кәрәкле нәмәләрҙе (атҡа һоло, үҙенә кей¬
ем һ.б.) бәйләйҙәр, русса исеме — торока.
Ҡаптал. Эйәрҙә аттың арҡаһына ике яҡлап ята торган бер
ни тиклем кәкре булган ике таҡта. Улар алгы һәм артҡы ҡаш¬
тарға беркетеләләр. Русса исеме— ленчик.
Ҡаш. Эйәрҙең алгы һәм аргкы яғында ҡапталдар берке¬
телә торган кәкре ағастар йәки тимерҙәр. Улар кешене алга
һөм артҡа шыуыуҙан һаҡлайҙар; «алгы ҡаш» һөм «артҡы ҡаш»
тип аталалар. Русса исемдәре — передняя лука, задняя лука
или спинка.
Ҡойошҡан. Эйәрҙең артҡы яғынан алдырып, аттың ҡойроҡ
аҫтына тарттырыла торған бау, ул эйәрҙе алға шыуыуҙан
һаҡлай; русса исеме — подхвостник.
Ҡуржын. Артмаҡ. Эйәрҙең артҡы ҡашына элеү (артыу) өсөн
яраҡлаштырылып, күпселектә күндән тегелгән, эсенә байтаҡ
өйбер һыя торган ике сумканан торган нәмә. Элекке заманда,
күпселектә һыбай йөрөгөн саҡта, ул һөр кемдә булган, хәҙер¬
ге ваҡытта юҡ тип әйтергә ярай. Русса исеме — переметная
сумка.
Меңцәр, эйәр мендәре. Эйәр өҫтөнө һалына, ғәҙәттә күн
менән тышлана торған мендәр. Бындай мендәрҙе тартҡы
менән бәйләйҙәр. Был мендәр эйәр ҡапталына беркетелеп,
алынмаҫлыҡ итеп яһалған булыуы ла мөмкин.
Өҙәңге. Эйәрҙә кеше баҫып атҡа менә, аяҡтарына кейә
һөм йөрөгөндә уларға баҫа торган ике тоҡон тимер (ағастан
булырга мөмкин) өйбер. Русса исеме — стремя, стремена.
Өҙәңге бауы. Өҙәңгеләр тагыла торған яҫы ҡайыш йәки
ҡылдан, тарманан һ.б. үрелгән яҫы бау. Русса исеме: стремен¬
ной ремень.
316
Серге. Тирлектең өҫтөнөн, сергенең аҫтынан һалына торган
кейеҙ. Уны гөҙөтгө ҡалын күн менән ҡаплайҙар һөм ута берке¬
теп тегәләр, күнде «сергетыш» тип атайҙар (ҡара: сергетыш).
Сергетыш. Сергене ҡаплай торган күн, был күндең өҫтөнөн
эйәр һалына.
Тартҡы. Атгың бауыр (күкрәк) аҫтынан алып эйәрҙе тарттыра
торған яҫы ҡайыш йәки яҫы итеп берәй нәмәнән үрелгән бау. Ул
берәү йәки икәү булырға мөмкин. Русса исеме — подпруга.
Тибенге. Өҙәңге бауҙары аттың ҡабырғаларын ышҡыма¬
һын өсөн өҙәңге бауҙары аҫтына тағыла торган яҫы күн. Русса
исеме — тебенек.
Тирлек. Аттың арҡаһына тейҙереп иң аҫҡа һалына торган ай¬
ырым кейеҙ. Был кейеҙ тиҙ тиргә ҡата, уны айырым алып кипте¬
рергә һөм йыш йыуырға тура килә (бигерәк тә поход ваҡытында).
Шуның өсөн уны айырым кейеҙҙән ҡуялар. Русса — потник.
Туҡым. Тантаналы ваҡиғаларҙа — ҡыҙ күсергәндә, ҙур бай¬
рамда һ.б. — менгән аттың өҫтөнө ябыла торған, бик матур¬
лап, зиннәтләп, суҡлап эшләнгән, аттың алдына, артына һөм
ҡабырғаларына һалынып тора торган айырым япма; русса исе¬
ме — чепрак, чапрак.
Үңлек. Тирлек өҫтөнөн айырым һалына торган кейеҙ. Был
кейеҙ ҙә тиргә ҡатырға һөм керләнергә мөмкин, уны кипте¬
рергә һөм йыуырга тура килә. Шуның өсөн уны айырым кей¬
еҙҙән ҡуялар.
Бауырғалыҡ — ҡара: тартҡы.
Йырым. Ҡаптал ағастарында өҙәңге бауҙары өсөн булган
оҙонса йырым.
Ҡатлансыҡ. Эйәрҙең өҫтөнө һалына торган күн тышлы кейеҙ.
Ҡум. Эйәр аҫтынан һалына торган күн тышлы кейеҙ. Эйәр
ағасынан саҡ ҡына ҙур була.
Таражник, таралғы, айыл башы. Русса — пряжка.
Суҡ (матурлыҡ өсөн).
Югән өлөштәре исемдәре
югән — узда.
айыссыҡ. Югөндө ҡолаҡлы дүңгәләк. Дүңгәләк аттың
ауыҙына инеп китмәһен өсөн уны шулай ҡолаҡлы итеп
317
эшләйҙәр. Ҡолаҡлы дүңгәләк урынына резина йәки пласт-
масса түңәрәк тө ҡуялар.
ауыҙлыҡ. Аттың ауыҙына кейҙерелә торған тимер өлөш;
русса — удила.
ауыҙлыҡ тейәге. Ауыҙлыҡтың бер башында дүңгәләккә элә
һөм ысйлндыра торған саталы тимер.
буйлыҡ. Югәндең төп өлөшө. Ул аттың ҡолаҡтары артына
кейҙерелә, ике осо ауыҙлыҡҡа барып тоташа.
дүңгәләк. Ауыҙлыҡтың ике яҡ башындағы дүңгәләктәр,
маңдайса. Аттың сикә, маңдай тураһында ята торған өлөшө,
морондоҡ, моронһа. Русса — намордник. Аттың морон тәң¬
гәленә тура килгән өлөшө. Ул ике башы менән буйлыҡтың
түбәндәге ике башына тоташтырыла.
сикәлек. Югәндә аттың мороно тәңгәлендә асамайлап ҡуй¬
ылған ҡайыш.
суҡ. Югәндә аттың эйәк аҫтында була торған суҡ. Ул буй¬
лыҡтың югары өлөшөнә (аттың ҡолаҡ артында) беркетелә.
теҙген. Русса — повод. Югәндә ул ғәҙәттә ауыҙлыҡтың дүң¬
гәләктәренә ике яҡлап тағыла, 120—130 см. самаһы урында
икеһе бергә беркетелә, аръяғы теҙген осо була.
теҙген осо. Югәнде кейҙергәс аттың эйәк аҫтынан алып
бәйләй торған ҡайыш йәки бау.
нуҡта. Русса — недоуздок. Ул буйлыҡтан, моронһанан, буй¬
лыҡ осондағы өс тимер дүңгәләктән һөм бер арҡан теҙгендән
тора, теҙген урталағы дүңгәләккә тағыла.
Киндер һугыу станогы өлөштәре исемдәре
ағартыу — етендән һуҡҡан аҡ киндерҙе һелтегә маналар ҙа,
мал йөрөмәй торган урынға көндөҙ ҡояшҡа йәйәләр. Күгел¬
йем йәки һарғылт төҫтө булған киндер ап-аҡ булып ағара.
Ағартыу 15—20 көнгө һуҙыла, көн аяҙ булганда киндерҙе бер
нисә ҡабат һелтегә маналар һөм киндерҙең әле бер яғын, әле
икенсе яғын ҡояшҡа ҡараталар. Киндерҙе былай йәй көнө
ағартырға тура килмәгәндә, ҡыш ағартырға булганда, ҡалын
булып ҡар төшкәс, уны көрткә күмәләр. Ул шунда яҙға тик¬
лем, өҫтөндәге ҡар иреп, асылғанға тиклем ята. Бындай кин¬
дер ҙә бик аҡ һөм йомшаҡ була.
318
арҡау, арҡаулыҡ — киндер, тула, келәм һуҡҡанда буйҙың
арҡырыһына һалына торган еп, йөн. Русса — уток.
артсөй — киңдер һуғыу станогының артыҡ өлөшөндө шөйтө
элмәген элө торган йыуан сөй.
тубыҡ баҫмаһы — тубыҡҡа һалынған тегәр епте утыҙар
бөртөк итеп һанайҙар. Һөр бер утыҙ бөртөк баҫма була. Ҡара:
тубыҡ.
борғоса — киндер һуғыу станогында, һуғылған киндерҙе
урай бара торған, киндер һуғыусының күкрәге аҫтына арҡы¬
ры ятҡан йоморо ағас. Уның киндер урай торған тәңгәле
йырыҡ була, киндерҙе шул йырыҡтан үткәрәләр. Уның уң яҡ
башында дүрт тишек була, шул тишектәргә «тыйғыса» тығы¬
ла. Русса — пришва, передний вал, колода.
бөтөргөс — киндерҙе һуғып бөтөр саҡта буйлыҡтың осон
көрөҫкә яҡын килтереү өсөн ҡулланыла торган ҡулайлыҡ. Ул
күп бауҙарға тағылған ҡыҫҡа тейәктәрҙән тора. Буйлыҡтың
аҙағы тоҡон була. Ошо тоҡон ептәрҙе (буйлыҡ ептәрен)
тейәктәргә эләләр.
буй, буйлыҡ — киндер, тула, келәм һуҡҡанда буйға һуҙыла
торган еп, йөн. Русса — основа.
иреш — шөйтөнән алып ҡылысҡа тиклем булған еп тартымы,
йомғаҡ — иләгән епте орсоҡтан бушатыр өсөн йоморо итеп
урайҙар. Ошо «йомгаҡ» була. Йомғаҡҡа уралған ике епте си¬
раталар (ике ҡатлайҙар). Тимәк, епте сиратырға көрөк булған¬
да ғына йомғаҡтарға урайҙар. Русса — клубок.
киндер туҡмау — етен сүсенән һуғылған киндерҙе ағартҡас
һөм йыуып киптергәс, артыҡ тығыҙ итмәйенсә, урайҙар (йо¬
мғаҡлайҙар). Шуны йыуан бүрәнәгә бәйләйҙәр, дүрт кеше бер-
беренә ҡаршы ултырып айырым туҡмаҡ менән туҡмайҙар. Бер
нисә ваҡыт туҡмағандан һуң, киндерҙе икенсе яғы менән
өйләндерә баралар. Дүрт кешенең тукмагы бер тигеҙ йыш¬
лыҡта алмашлап киндергә төшө, ифрат матур һөм дөрөҫ так¬
тлы бүрәнә тауышы (яңғырауы) килеп сыға. Ғәҙәттә йәй
көңдәре кискә табан туҡмайҙар, тымыҡ көндәрҙе һайлайҙар.
Бындай ваҡытта бүрәнә тауышы бик алыҫҡа матур итеп ише¬
телә. Киндер туҡмаҡлауҙың үҙ оҫталары була, һәр кем уға
һәләтле булмай. Туҡмалган киндерҙең ептәре ялпаҡлана, ял¬
тырауыҡлы шыма төҫ ала. Киндер әҙ (ҡыҫҡа) булганда туҡма¬
319
майҙар, төгөрөткестө (каталкала) тәгәрәтәләр. Былай тәгәрәтеү
өсөн көс кәрәк. Көслө кеше генә тәгәрәткәндә киндер шыма¬
ра. Хәҙерге көндө киндер һуғыу бер юлы туҡтатылған тип
әйтергә була. Киндер һуҡмағас, киндер туҡмау ҙа хәҙер юҡ.
көнйәлә — йөндө, сүбәкте иләү өсөн ҡолғаға бәйләйҙәр.
Ошо бәйләнгән йөн, сүбәк «көнйәлә» тип атала.
көрөҫ — буйлыҡ ептәрҙе алмашлап күтәртеү өсөн ептән
эшләнгән ҡорал. Улар икәү була. Улар йоморо ағастарға кей¬
ҙерелә. Ағастарҙың баштарынан өҫкө һөм аҫҡа бауҙар тартты¬
ралар. Өҫкө бауҙар арҡыры ағасҡа тағыла. Уларҙа тейәк йәки
сыгыр була (башҡорт өйҙәрендә көрөҫ бауын түшәмдәге ҡаҙа¬
уҙарға ла тағалар). Көрөҫтөң аҫҡы бауына тәбәлдеректәр та¬
ғыла. Русса — нечетка, нечетки.
күтәреү таҡтаһы — яҫы, йоҡа, шыма итеп, бер башы түңәрәк
һәм үткер итеп яһалған таҡта. Бының менән шәбе таҡтала-
рындагы үрнәктәрҙе күтәрәләр һөм кәрәкле биҙәкте төшөрө
алалар.
кәлөп — 10—12 ҡарыш оҙонлоғонда була. Киндер һуғыу
өсөн иләнгән епте кәләпкә һалалар. Кәләптән алгас, уны
йыуалар, ашлайҙар. Шунан әүернәгә кейҙереп, тырпысаларға
урайҙар. Көлөп ебен һуҙып ебөргөңцә 5—5,5 аршын була. Рус¬
са — мотушка, мотовила,
баяла — ҡыҫҡа көлөп.
көлөп баҫмаһы — кәләпкә һалынған ептең бер яғын (битен)
дүртөрҙөн һанайҙар. Дүртөрҙөн алтмыш бер көлөп баҫмаһы
була. Көләп баҫмаһының һәр бер берәмеге (дүрт бөртөгө)
«әйтем» була. Тулы баҫмала илле әйтем була. Бер баҫманан
биш аршын киндер сыға.
ҡаба — етен сүсен иләү өсөн булган яҫы агас тараҡ. Ул
ҡабанан һөм ҡаба төбөнән тора. Русса — прялка.
ҡаба төбө — ҡаба ултыртылған төп. Еп иләгән кеше уның
өҫтөнә ултырып иләй. Шуның өсөн уны ултыртырға уңайлы
итеп, йоҡа һөм яҫы итеп эшләйҙәр.
ҡалтырса — арҡаулыҡ ебен шәбегә урау өсөн эшләнгән
ҡорал. Русса исеме — скальница.
ҡара — дүрт көлөп буйы бер ҡара була.
ҡолга — йөн һөм сүбәк көнйәләһен бәйләү өсөн булған
ҡорал. Ул ҡолғанан һөм ҡолга төбөнән тора. Ҡайһы бер урын¬
320
да тәбиғи үҫкән кәкре ағастан эшләйҙәр. Ул саҡта ул бөтөн
бер ағастан тора. Русса — прялка, прияслица.
ҡолға төбө — ҡолға ултыртылған ағас. Ғәҙәттә уны йоҡа
һөм яҫы итеп (өҫтөнө ултырырға уңайлы итеп) яһайҙар. Ҡайһы
урында тәбиғи кәкре ағастан да ҡолға яһайҙар. Был саҡта ҡолға
менән уның төбө бер ағастан тора.
ҡылыс — буйлыҡ ептәр араһына һоҫа менән үткәрелгән
арҡаулыҡты беркетеп, тығыҙлап барыу өсөн ҡулланыла тор¬
ган ҡорал. Уның тештәрен ҡамыштан яһайҙар, уларҙы ике
йоҡа, ярым йоморо агастар араһына ҡыҫтырып, ыҫмалаланғ¬
ан еп (сарыҡ һабаҡ) менән бәйләйҙәр Русса — бердо.
Ҡылыстың тештәрен төрлө йышлыҡта һөм төрлө оҙон¬
лоҡта яһайҙар. Уның тештәре ни тиклем йыш булһа, шул
тиклем еп күп китә һөм киндер беше була; ни тиклем тештә¬
ре һирәк булһа, шул тиклем еп аҙ китә һөм киндер һирәк
була. Тимәк, ниндәй киңдер һуғырға теләһәң, шуның үҙенә
күрә ҡылысы була. Йыш ҡылыста нәҙек ептән күлдәк кинде¬
ре һуғалар. Аралы ҡылыста йыуан ептән һирәк киндер,
мәҫәлән, тоҡ, турпыша киндере һөм тула һуғалар. Ҡылыс
төрҙөре былай була:
биш баҫма еп китһә, бишле ҡылыс;
алты баҫма еп китһә, алтылы ҡылыс;
ете баҫма еп китһә, етеле ҡылыс;
һигеҙ баҫма еп китһә, һигеҙле ҡылыс;
туғыҙ баҫма еп китһә, туғыҙлы ҡылыс;
ун баҫма еп китһә, унлы ҡылыс.
тогәй ҡылыс — һөр бер теш араһына икешәр еп үткәрһәләр,
шул төгәй ҡылыс була. Төгәй итеп нәҙек епте һуғалар. Уға еп
күп китә, ләкин киндер бик беше һөм ныҡ була. Ғәҙәттә ундай
киндерҙе күлдәк өсөн һуғалар. Ялан ҡылыс — ҡылыстың һәр бер
теше араһына берәр еп үткәрелһә, шул ялан ҡылыс була. Ялан
ҡылыс менән һуҡҡан киңдер һирәк була. Ғәҙәттә ундай киндер¬
ҙе таҫтамал, эскәтер, тоҡ, турпыша өсөн һуғалар. Бер ялан, бер
төгәй ҡылыс — бер теш араһына ике еп, икенсе теш араһына бер
еп үткәрелһә, шул бер ялан, бер төгәй ҡылыс була.
оҙатҡыс — киндер һуғырға әҙерләнгәндә уның буйлыгын
һуҙыу (оҙатыу) өсөн эшләнгән айырым станок. Русса — сно¬
вальня.
321
орсоҡ — етенде, сүбәкте, йөндө иләү һәм сиратыу өсөн
булган, 30—35 см. оҙонлоҡта итеп, төҙ ҡайын ағасынан ҡырып
яһалган ҡорал. Иләгән епте, йөндө ута урай баралар. Башта
уға орсоҡбаш кейҙерәләр. Орсоҡ тумпайып тулгас, ебен ту¬
быҡҡа урайҙар. Русса — веретено.
орсоҡбаш — еп, йөн иләй башлаганда йәки тегәр епте си¬
ратҡанда орсоҡ ауыр булһын, шәп һәм оҙаҡ өйләнһен өсөн
орсоҡҡа кейҙерелә торған, ҡурғаштан ҡойолған йәки таштан
яһалған нәмә. Русса — прясло,
өстаған — ҡара: әүернә төбө.
сүбәк — етен сүсен тәрәш тараҡ менән тарайҙар. Тараҡҡа
сыҡҡан сүс һөм иләгәндән һуң ҡалған насар сүс «сүбәк» тип
атала. Сүбәктән йыуан еп иләйҙәр йәки башҡа урынға тота¬
лар. Сүбәк етен сүсенең түбән сорты. Русса — пакля.
сүптәүес — киндерҙе күтәреп суптарҙан һуҡҡанда (мәҫәлән,
таҫтамал башы һуҡҡанда) ҡылыс алдынан буйлыҡтың тейеш¬
ле бөртөктәрен сүпләү өсөн ҡулланыла торган тар, йоҡа, шыма,
оҙон таҡта (рейка). Бер яҡ башы түңәрәк үткер була. Шул яҡ
башы менән сүпләйҙәр.
сүс — етендең һабағынан айырып алынған ҡабығы «сүс»
тип атала. Ғәҙәттә уны «етен» тип атайҙар.
сығыр — көрөҫ бауы шыуып йөрөү өсөн эшләнгән
тәгәрмәсле ҡорал. Ул ағастан яһала. Бер ағастың башын уялар
ҙа, ошо уйымға тәгәрмәс ҡуялар. Тәгәрмәс иркен әйләнеп
тора. Уйымында көрөҫ ебе ята.
талҡы, талҡығыс, талҡыуыс — мунсала киптергән етендең
серегән һабағын киҫәктәргә һындырыу (талҡыу) өсөн булған
ҡорал. Ябай талҡыны ағастан эшләйҙәр. Ялпаҡ ағасҡа ике
яҡтан яңаҡ ултыртыла. Яңаҡтарға ике яҡлап ялпаҡ агас бер¬
кетелә. Был ағастар араһына бер башын беркетеп тотҡалы
ялпаҡ агас беркетелә. Етен талҡыған кеше етенде ошо ағастар
араһына ҡыҫтырып тоткалы ағас менән талҡый. Русса — мял¬
ка, льномялка, мяло була.
тараҡ — ҡара: ҡылыс.
тейәк — бер ҡарыш самаһы оҙонлоҡта ике ағас. Уларҙың
ике башына көрөҫ бауҙары тағыла. Уртаһына тағылған еп
югарыга һуҙыла һөм арҡыры ағасҡа бәйләнә. Тейәк урынына
сығыр эшләйҙәр.
322
теләнсе — епте ҡылыс аша үткәреү өсөн тар, йоҡа агастан
эшләнгән, киртләсле ағас. Ҡылысты аҫып ҡуялар. Бер кеше
уның бер яғында ултырып, теләнсене ҡылыс тештәре араһы¬
нан үткәрә бара. Икенсе кеше ҡылыстың икенсе яғыңда ул¬
тырып епте теләнсе киртләсенә эләктерә бара.
тубыҡ — тегәр еп иләү өсөн яҡшы етенде һәм ойоҡ-бейәләй
бәйләү өсөн йөндө иләйҙәр, сираталар. Йөндө һыуҙа йыуыу,
етенде һелтелә ҡайнатыу уңайлы булһын өсөн, уларҙы тубыҡҡа
урайҙар (аяҡ салып ултырған саҡтагы тубыҡҡа урайҙар). Шуны
бер тубыҡ, ике тубыҡ еп тип атайҙар. Тубыҡта бер нисә баҫма
еп була. Русса — матушка. Ҡара: баҫма.
тыйғыса -борғосаның башыңдағы тишектәргә тығыла, буй¬
лыҡты тарттырып тотоуға көрөк була торған, ныҡ, нәҙек таяҡ,
йәки тимер үҙәк, уны борғоса тишегенә тығалар ҙа, бер ба¬
шын терәтеп ҡуялар. Русса — подборка, подбора, притужаль-
ник, ворота.
тырпыса — буйлыҡты оҙатыр алдынан епте тырпысаларға
урайҙар. Тырпысаларҙы, күпселектә туҙҙан яһайҙар. Эсе
ҡыуыш юкә йәки уҫаҡ ағасынан да яһайҙар. Тырпысаны урау
өсөн епте әүернәгә кейҙерәләр. Тырпысаны айырым эшләнгән
урынға кейҙерәләр ҙә, уны сар өйләндергән кеүек
өйләндерәләр. Әүернәләге еп уга урала бара. Русса — дуб-
лянка.
тәбәлдерек, табалдырыҡ, тибексө — ике көрөҫте алмашлап
күтәреү һөм төшөрөү өсөн булган, ике табан менән йөрөтөлә
торған ҡорал. Уны агастан ялпаҡ итеп, аяҡтарға ипле итеп
яһайҙар. Русса — педаль йәки подножки.
тәрәш тараҡ — етен сүсен тарау өсөн айырым ағас тараҡ.
Уның арҡырыһы бер ҡарыш, буйы ике ҡарыш самаһы була.
Бының менән сүсте тарағас, тараҡҡа сыҡҡан сүс «сүбәк» тип,
тарауҙан ҡалған, ебәк кеүек шыма, оҙон сүс «үҙәк» тип атала.
Үҙәктән тегәр еп иләйҙәр һөм йоҡа киндер һуғыу өсөн нәҙек
еп иләйҙәр. Русса — чесалка.
төрәптәүес, тәрәп тараҡ — талҡыған етенде бер башынан
ҡулға тотоп, югарынан түбәнгә табан һуға һәм шуның менән
етен сүсен һабағынан айыра торган, бер ая яҫылығында ялпаҡ
итеп яһалған, ярты метрҙан оҙонораҡ ағас. Русса — трепалка,
трепало.
323
һоҫа — арҡаулыҡ ебен үткәреү өсөн булган айырым ҡорал.
Уның уртаһы тишек була, шул урынға шүре ҡуйыла. Русса —
челнок.
шалтырауыҡ — туҙҙан яһалган тырпысаларҙың ике башына
ҡуйыла торған айырым ике ағас. Уның береһенең уртаһы ти¬
шек була. Бер урынға, әйтәйек, стенаға, оҙон ағас ҡағалар.
Шалтыраҡтар ҡуйылған тырпысаны ошо ағасҡа кейҙерәләр.
Ике тишекле шалтыраҡ тышҡы яҡта була. Шуның ситтәге
тишегенә башы суҡмарланып эшләнгән ағасты (тотҡаны) та¬
ғалар ҙа, тырпысаны өйләндерәләр. Тырпысаны кейҙереп
өйләндереү өсөн айырым станок та эшләйҙәр.
шөйтө — буйлыҡтың бер осон элмәкле итеп, төйөндәргә
төйнәйҙәр. Көрөк булған һайын ыскындыра баралар, элмә¬
генән сөйгө элө баралар. Шулай элмәкләп төйнәлгән буйлыҡ
«шөйтө» тип атала. Элмәге «күҙ» тип атала.
шүре — һоҫа эсенә ҡуйыла торган, уртаһы тишекле нәмә.
Уны ҡалтырсаға кейҙереп, еп урайҙар, еп уралған көйө һоҫаға
кейҙерәләр. Уны, ғәҙәттә, балан ағасынан яһайҙар. Уның ике
башын йыуан итеп, урта өлөшөн уя биреп эшләйҙәр. Русса —
шпулька, цевка.
шәбе — тар, йоҡа, шыма, бер яҡ башы түңәрәк һөм үткер
итеп эшләнгән 10-15 таҡта (рейкалар). Үрнәктең уртаһына
тиклем сүптөүес менән нисә тапҡыр сүпләһәләр, һәр бер
сүпләмгә көрөҫ артына ошо шәбеләрҙе ҡыҫтыра баралар.
Үрнәктең уртаһына еткәс, сүпләп тормайҙар, ө бына шәбеләр-
ҙөге биҙәкте берәмләп күтәреү таҡтаһы менән күтәреп, биҙ¬
әкте ҡабатлап төшөрөлөр. Ҡара: күтәреү таҡтаһы.
әүернә — кәләпкә һалынып әҙерләнгән епте кейҙереү өсөн
эшләнгән ҡорал. Ғәҙәттә ул әүернә төбөнөн һөм баштарында
тишектәре булған ике оҙон, тар таҡтанан тора. Таҡталарҙың
уртаһында тишек була. Уларҙы асмай һалып әүернә төбөнә
кейҙерәләр. Баштарындағы тишектәргә сыбыҡтар тығалар.
Уларға епте элөлөр. Русса — вороб.
әүернә төбө — әүернәне ҡора торған төп. Ул бүрәнә киҫә¬
генә, ҡалын таҡтаға йәки асамайлап эшләнгән төпкө ултыр¬
тылған бер метр самаһыңдағы ағастан тора. Ағастың башында
тимер сөй була. Ошо сөйгө әүернә кейҙерәләр. Уны «өстаған»
тип тә атайҙар.
324
II. «Уран» ырыуының шәжәрәһе
Был шәжәрә Яңауыл районы, Ҡарман ауыл совете, Кисәк-
Ҡайын ауылы гражданы Атнағулов Мөхәмәтхан Хафиз улы¬
нан яҙып алынды (45 йәштә, грамоталы, Сталин исемендәге
колхоздың бухгалтере, «Ҡызыл таң» газетаһының хәбәрсеһе.
Был шәжәрәнең башына: «Уран сирбиятының шәһәдатнама-
сы» тип яҙылган. Шәжәрәнең һул яҡ мөйөшөндә «1919 сәнә
15 мартка ҡартатай шәжәрәсенән күчерелде. Мулла Кашаф»
тип яҙылған.
Атнагулов иптәш былай тип аңлатты:
«Был шәжәрәне Атнағолдоң (беҙҙең төп атаның) бүләһе
(улының улының улы) Кашаф яҙып алған, мин унан күсереп
алдым. Атнағолдың биш улы булган (улар цифрҙар менән
күрһәтелгән). Шул биш улдан торған нәҫелдәр бөтәһе лә Ат¬
нагулов фамилияһында йөрөйҙәр. (Шәжәрәлә улар күккә бу¬
ялған). Минең нәҫел Атнаголдоң Ғәптелваһап тигән улынан
таралған. Атнағолдан башҡа Уран ырыуына ҡараған бүтән
нәҫелдәр бармы, юҡмы уны ла әйтә алмайым. Мәгәр Ибир
тигән кешенән таралған нәҫел Бәҙерәштә бар тиҙәр» тине.
Шәжәрәне биреүсе Мөхәмәтхан Уран ырыуының 17-се бы¬
уыны була. Әгәр һәр бер быуын араһын уртаса 50 йыл һанаһаҡ,
Урандан алып хәҙергә тиклем 800—900 йыл самаһы уҙған була.
Иҫкәрмә. Был шәжәрәне биргән Мөхәмәтхан ҡыҙыл ҡәләм
менән, шәжәрәнең авторы Кашаф ал ҡәләм менән, фамилия
бапты Атнагол йәшел ҡәләм менән буяп күрһәтелде. Урандан
башлап Мөхәмәтханга тиклем булган быуындар һаны ал ҡәләм
менән, Атнағолдан тыуған биш ул йәшел ҡәләм менән һанап
күрһәтелде.
Яҙып алыусылар: Кусимова Т.Х. һәм Ҡәюмова У. М.
1954 йыл, июнь
Кисәк-Ҡайын ауылы,Яңауыл районы
III. Фольклор
Берҙән, экспедиция члендәре араһында фольклорист бул¬
мау, икенсенән, ваҡыт бик тар булыу арҡаһында, беҙ фольк¬
лор йыйыуҙы үҙ планыбыҙға индермәгәйнек. Ләкин был, туп¬
325
ланған әҙер материал табылһа һөм яҙып биреүселәр булһа,
беҙҙең фольклор йыйыуҙан баш тартыуыбыҙҙы белдермәй ине.
Беҙ һөр бер ауылда фольклор тураһында һүҙ ҡуҙғаттыҡ,
уҡыусыларҙан, йәштәрҙән йыр-фәлән яҙып биреүҙәрен һора¬
ныҡ, ҡағыҙ-дәфтөр бирҙек. Шуның өҫтөнө, ваҡытыбыҙ еткән
тиңенән, ҡайһы бер нәмәләрҙе яҙып алырға өлгөрҙөк. Түбәндә,
шул рәүештә тупланған ҡайһы бер фольклор материалдарын
бирәбеҙ. Үҙҙәре яҙып биргән материалды нисек, ниндәй телдә
һәм орфографияла яҙып бирһәләр, шулай үҙгәртмәй бирҙек.
Инде үҙебеҙ яҙыц алған материалға килгәндә, нисек
һөйләһәләр йәки йырлаһалар, шулай яҙып бирәбеҙ.
Яңауыл районында, Яңы Уртауыл ауылында бер ҡатын
бер нисә дәфтәр килтереп бирҙе. Улар Бөйөк Ватан һуғышын¬
да ҡорбан булған бер йәш кешенең яҙмалары булып сыҡты.
Уның яҙмалары араһында арыу ғына әҫәрҙәр табылды. Беҙ
уларҙы ла бында бирергә булдыҡ. Сөнки ул кеше шағир бу¬
лып өлгөрә алмаған. Уның әҫәрҙәре фольклор менән шиғыр
араһында торалар. Уларҙы бында индереүҙең, файҙанан ба¬
шҡа, зарары булмаҫ тибеҙ. Ул кеше ике телдә — татар һәм
башҡорт әҙәби телдәрендә яҙған. Был яҡтан да уларҙың
әһәмиәте бар.
Аскын районы, Үрмиәз һәм Кубиәз ауылдары
Дуҫлыҡ йырҙары
Сандугаслар белән был-был ҡошлар,
Уң беләкәйемә ҡунсиҙе;
Сезгө бәхет теләйем һәм тәхиҙә
Теләклөрем ҡабул булсиҙе.
Бейек тауға шаршау ҡорҙом,
Ел теймәгән ерләргә;
Минем дә торасым килмәй,
Сез булмаған ерләрҙә.
Самауыр ҡойҙом күмерсеҙ,
Ҡайнап сығар күрерсеҙ;
326
Без китөрбеҙ сеҙ ҡалырсыҙ,
Шунда булыр күңелсеҙ.
Югерә-югерә еләк йыйҙым,
Күнәкләрем тулғансы;
Күрмәс борон күңелләрем буш иҙе,
Күргәс күңелләрем хуш инте.
Ҡой самауыр сәй эсәйек,
Йәлләмәсәң күмерне;
Ашап эсеп үткәрәйек,
Сискә кеүек ғүмерне.
Без икәү дуслар әй булайыҡ,
Юлларға сығып ҡунайыҡ;
Юлларға сығып юллар уңса,
Айырылмаҫ дуслар булайыҡ.
Тустаганнарың туйсыған,
Агукалар белән туйсалған;
Бу тустаҡларны бөтөрөп эссәң
Мин булырмын синең дусҡайың.
Яңауыл һәм Борай районы
Үкенеү йырҙары
Агиҙелләрне кичкәндә,
Ерсәйбеҙ беҙ ишкәк ишкәндә;
Ерсәй ҙә ерсәй беҙ йөрөйбөҙ,
Үткән ғүмер искә төшкәндә.
Арҡаҙан килгән юлларга,
Баҙыян ағач ҡаҡтыҡ маяҡҡа;
Үткән дә ғүмер искә төшкәч,
Басып түҙеп булмай аяҡҡа.
Бар эйе минем атларым,
Артығыраҡ эйе чаптарым;
Чаптар ҙа өчөн пошмай эчем,
Үтеп китте егет чаҡларым.
Тамаҡ ҡырып ачып керәм,
Атларымның янына;
Атлар хәлен миннөр беләм,
Минем хәлем кем белә.
Төн ҡараңғы, күк күкрәй,
Китереп яңғыр яуа;
Яңғыр яуған чаҡларында,
Ике күздөн йәш аға.
Дуҫлыҡ йырҙары
Пыяла ишек, еҙ тупса,
Ник ачыла сеҙ юҡта;
Сеҙ барында сезне күрәм,
Кемне күрәм сеҙ юҡта.
Камчат бүркең бар синең,
Башларыңа тар синең;
Беҙгә килсәң ҡайтам дисең,
Шул гәҙәтең бар синең.
Һөйөү йырҙары
Беүәт-беүәт ҡул булыр,
Беүә буйҡайлары шулы булыр;
Билеңнән ҡысып сыуырып үпсә,
Сөйгән ярҡайларың шул булыр.
Арҡаҙан төшкән ҡар сыуы,
Аҡмас күлкәйләрне ташытыр;
Әлләрҙә исеңә төшмәгәс тә,
Үтеп киткәс эчең ачытыр.
Пар самауыр булсиҙе,
Ҡайнап-ҡайнап торсиҙе,
Шул чәйләрне эчкән чаҡта,
Янҡайларың булсиҙе.
Көмөш йөҙөк фирузә ҡаш,
Кеймә, яныйым, сынар ул,
Ят кешегә сүләмә серең,
Сынар өчөн сурар ул.
Вәлиев Кәримъян яҙып биргән йырҙар
(Яңауыл районы, Бәҙрәш ауыл совете, Кисөк-Ҡайын ауылы.
1932 йыл тыуған, 7 класс бөткөн, ВЛКСМ члене)
Был егет яҙып биргән йырҙарҙың күбеһен үҙе сығарған
булырга тейеш. Ул егет, күрәһең, 7 класты бөткән дә, ауылда
ҡалған, ауылдан ситкә сығып йөрөмәгән. Уның шулай икән¬
леге йырҙарынан күренеп тора.
Уның йырҙарының тематикаһы һөйөүгә, мөхәббәткә ҡай¬
тып ҡала. Күпселек йырҙары шуға бағышланған. Уның йыр¬
ҙары ла, уларҙың эстәлеге лә һәр бер ауылда, һәр бер районда
йырлана торған йырҙарҙан бер яғы менән дә айырылмай, артыҡ
оҫталыҡ та, яңылыҡ та бирмәй. Ләкин ул үҙ ауылы күләмендә
насар йырсы һәм насар йыр сығарыусы түгел.
Ҡыҫҡаһы, был егет, хәҙерге замандың грамоталы йәш бы¬
уыны булһа ла, халыҡтың борондан һаҡлап килгән традиция¬
ларынан айырылмаған.
Был егеттең әҙәпһеҙ һәм килешһеҙ йырҙары әҙ. Шуныһы
күңелле, уның йырҙарында эскелеккә, тәмәке тартыуға һәм
башҡа боҙоҡлоҡҡа ҡаратылған бер генә һүҙ ҙә юҡ. Күпселек
йырҙары һөйөү-һөйөшөү һәм дуҫлыҡ тураһында булһа ла, ара-
тирә гибрәтле генә йырҙары ла бар.
Ул үҙенең йырҙары менән хәҙерге заман кешеләренең, хәҙер¬
ге заман колхозсы граждандарҙың психологияһын, рухани ки¬
серешен, культура дәрәжәһен бер тиклем күрһәтеп бирә. Уның
йырҙары хәҙерге заман әҙәбиәте өсөн артыҡ әһәмиәтле булма¬
һа ла, киләсәк заман өсөн, һис шикһеҙ, әһәмиәтле булыр. Уның
329
яҙыуы (почерге) таный алмаҫлыҡ рәүештә насар ине. Маши¬
нистка яҙғанда боҙмаһын һәм үҙгәртмәһен тип, уның йырҙа¬
рын бөтәһен дә үҙ ҡулым менән аҡҡа яҙып сыҡтым.
Ул егет татар әҙәби телен һәм орфографияһын яҡшы ғына
үҙләштергән. Ләкин ул хәҙерге заман барлыҡ һәм юҡлыҡ
ҡылымын, урыны менән, үҙ диалектенсә (башҡортса) яҙа.
Шулай ук, татарса «чәчәк» йәки «чәчкә» һүҙен, ни өсөндөр,
«сачкө» тип яҙа. Беҙ уның бындай һүҙҙәрен үҙгәртмәнек. Уның
шулай башҡортса формаларҙы ҡулланыуы, көнбайыш диа-
лектенең әле бик тотороҡло рәүештә үҙ спецификаһын һаҡла¬
уын күрһәтә.
Халҡ жырлары
(жырларым)
Сандугачлар жыелганнар,
Алма ҡоелған жиргә;
Бер ерламай булмас инде
Дуслар жыелған жирдә.
Сандугачтың сайрауына
Килә еласыларым;
Тешләремә дө кермәде
Болай буласыларым.
Сандуғачлар сайрар инде,
Таллар бөгөлөр инде;
Бөгөлгән талларга ҡарап,
Эчләр өзелер инде.
Барсам Бүә буйларына,
Яман сулармын инде;
Сачкә атҡан тонбоеҡҡа
Ҡарап ел армын инде.
Бүә буйларына бардым,
Шоморт сачкә атҡанда;
330
Бер түгел ике елаймын
Сызылып таңнар атҡанда.
Бүә буйы тугай-тугай,
Бер тугае тегермән;
Яфраҡ кебек саргайсам да,
Чит кешегә сер бирмәм.
Биек тауға менгән чаҡта,
Утырып яллар итәм;
Мин сағынып хатлар язам,
Инде үзеңнән көтәм.
Биек тауға менмәс идем,
Биек тауда атҡаем;
Ҡычҡырып ерламас идем,
Бик ямансы чаҡларым.
Без бит әле, бит әле,
Без Кисәк Ҡаен бит әл;
Сағыну түгел саргаерсың
Ераҡ жиргә кит әле.
Машиналарға утырсаң
Бара да бара икән;
Ғишыҡ уты бер ҡабынса,
Яна да яна икән.
Машиналар ҡычҡыралар,
Симафорга житәрәк;
Бер ҡайғысыз кеше булмай,
Безгә килде иртәрәк.
Мендем тауға, салдым тамға,
Имәнгә түгел, талга;
Үтә матурларны сайлап,
Урта матурдан ҡалма.
Алма бит ул алсу була
Өзеп алганда ғына;
Ятлар бит ул яҡын була
Сереңне алғаңда ғына.
Атҡа атлансаң сикереп атлан,
Ак күлмәгең күренсен;
Сөймәс булғач салҡын ҡара
Минем күңелем сүрелсен.
Аҡ Иделләрне кичәрбез,
Кичә алмасаҡ нишләрбеҙ;
Аерым туып, бергә үстек,
Без аерылсаҡ нишләрбеҙ.
Аҡ Иделләрне кичкәңцә,
Жырлыйм ишкәк ишкәндә;
Бер жырлаймын да жылаймын,
Дуслар искә төшкәндә.
Алларым-сиреннәрем,
Гөлләрем сиреннәрем;
Сүрелердәй түгел иде,
Сүрелде күңелләрем.
Ал булғаннарым артыҡ,
Гөл булғаннарым артыҡ;
Төшөп Байкал күлләренә,
Юғалғаннарым артыҡ.
Ал итә торған булсын,
Гөл итә торған булсын;
Тор иркәм таң ата диеп,
Уята торған булсын.
Ал итә алмаслар безне,
Гөл итә алмаслар безне;
Ялған политика белән,
Хур итә алмаслар безне.
Ал дускаем гармоныңны,
Авыр булса уйнама;
332
Авыр туфраҡлар басмыйча,
Онытыр дип уйлама.
Ал матурмы үскөндө,
Гөл матурмы үҫкәндә;
Сағынам туған илләремне,
Әллә шунда үҫкәнгә.
Ак Идел не аша чыҡтым,
Аҡ маңгайлы ат белән;
Ах дусларым ҡалабыҙ бит,
Сөйләшергә хат белән.
Алмағачның алына,
Был-был ҡунған талына;
Егете алсын, ҡызы барсын,
Яшләй сөйгән ярына.
Ай белән ҡояш бер генә,
Йолдоз ничә мең генә;
Донъяла син генә миңа,
Сине сөйдөм мин генә!
Ай белән ҡояш бер генә,
Йолдозын санамадым;
Матурлығына алданып,
Аҡылын сынамадым.
Ай ҡырында яҡты йолдоз,
Жидегән йолдозым ғына;
Таң алдыннан ул да сүнә,
Ҡалам ялғызым гына.
Ай дусларым сезнең белән,
Күтәренке күңелләр;
Күтәренке күңел белән,
Үтсен безнең ғомерләр.
Ай дусларым жир башлаймын,
Күтәреп жибәрегез.
333
Авыр сүзләр ишетсәгез,
Үткәреп жибәрегез.
Уфа безгә ераҡ түгел,
Уфа безгә су аша;
Әллә сездән аерылғанга,
Ҡошлар моңно сайраша.
Уйна дусҡай гармуныңны,
Үзең белгән көйләргә;
Син уйнаған, мин ерлаған,
Ҡал сын сагынып сәйләргә.
Уйнасаҡ та, ерласаҡ та,
Гармун ҡулларыбызда;
Асыл гөлләр сачкә атсын
Йөрегән юлларыгызда.
Исә жилләр, исә жилләр,
Искән жилләр файдасыз;
Төннә тешләремдә күрәм,
Көндез әллә ҡайдасыз.
Иҫеңдәме искән жилләр,
Сындырды гөлләреңне;
Сынган гөлләргә оҡшатам
Аерылган көннәремне.
Иҫендәме, искән жилләр,
Тарады сачләреңне;
Айырылғанда син жирладың
Мин сөрттөм йәшләремне.
Әйдә иркәм озата бар,
Ағым суга житкәнче;
Ағым сулар аҡмай торыр,
Без аерылып киткәнче.
Жирән атҡа жиз килешмәҫ,
Жизләмә жөгәнеңне.
334
Бер ҡулларыңнан ычҡынса,
Эзлөмө сөйгөнеңне.
Жирөн атым саз буенда,
Жиз ҡамыты муенында;
Булмасам булмам туеңца,
Күп йоҡладым ҡуеныңца.
Ҡыҙарып ҡояшлар чыҡмый,
Уйсы жирдө су кипмей;
Көлемсерөп ҡарауларың
Күз алларымнан китмәй.
Килсен болыт, яусын яңғыр,
Китсен урман буена;
Безнең илдә матур яшөү
Житсен ғөмер буена.
Аға сулар, ага сулар,
Ата сулар ҡомланып;
Шул суларға битем юдым,
Ялғыз башым моңланып.
Советский аҡ бидөрө,
Күзлөрне чағылдыра;
Сезнең белөн бергә булған
Ваҡытлар сағындыра.
Телеграм бағанасы
Тимер юлға маяҡ ул;
Сағынасыңмы дип сорайлар,
Сағынмаған ҡая ул.
Телеграм бағанасын
Саныйсым ҡалған икән;
Ике күҙләрем талғанчы
Ҡарый сым ҡалған икән.
Атнасына ике була
Яңауылның базары;
Иҫләремдә лө юҡ иде,
Сиңө күңелем азары.
Аврый башым, аврый башым,
Мендәр салығыҙ әле;
Бер үземө ике ҡайғы,
Берсен алығыз әле.
Аврый башым, аврый башым,
Мендәр салучылар юҡ;
Утка с алсалар салалар
Тартып алучылар юҡ.
Ҡулымдағы балдагымның
Исемнөре Мөршидө;
Яратып сөйгән ярларың
Булса иде күршедә.
Ҡулымдағы балдагымның
Исемнөре Мулланур;
Ай тулысында туған ул,
Шуңа матур булған ул.
Ҡулымдағы балдағымның
Исемнөре Исламнур;
Китәм ераҡ сөфөрлөргө,
Күршө алмасам исөн бул.
Гармун бәләкәй булса да
Әйтә ул кирәкләрен;
Сикереп суларға төшәрсең,
Әрнесә йөрәкләрең.
Иртән торып тышҡа чығып
Таянырсың талдарға;
Таяныплар еласаң да,
Мин булмам янларында.
336
Шаян жырлар
Синме чибөр, минме чибөр,
Көзгедөн ҡарап жибөр;
Мине ҡызлар арасыңда
Иң чибөре син дейлөр.
Ҡашың ҡара сәрмәле,
Авызың ҡапчыҡ бөрмәле;
Үткән төнне үләт йөрде,
Ничек сине күрмәде.
Сандугачым, күгәрченем
Димәйсең инде мине;
Кичә сөйөм дигән идең,
Сөймәйсеңме ни инде?
Бас, бас, бас әле,
Без дә басарбыз әле;
Өҫтәлдәргә ҡыҙыл жәеп,
Туйлар ясарбыз әле.
Алай итеш булмаҫын,
Болай итеш булмаҫын;
Ерга ниндәй сүзләр кермәй,
Ғаеп итеш булмаҫын.
Әйдәң барыйҡ, ҡызлар ҡарайҡ
Егет күрмәгәннәрен;
Яшәмәсен, яшен суҡсын
Егет сөймәгәннәрен.
Мин иркәмне көн дә түгел,
Ике көнгө бер күрәм;
Күргән саен исем китә,
Абау бигерәк жебегән.
Күршеләргә кергән идем,
Күршедә бер кеше юҡ;
Шап иттереп үпкән идем,
Авызыңда теше юҡ.
Аҡ Идел күперен
Дер селкетеп үткәндәр;
Үпкә сүзләр бетәр әле
Ҡысып, суырып үпкәндә.
Аҡ Иделдән ағып килә,
Ҡарағай күмерләре;
Сөеп-сөеп ташлап китте,
Таш икән күңелдәре.
Фахритдинова Вазифа Ғайсиновна щып биргән йырлар
(Яңауыл районы, Ҡарман ауылы, 1928 йыл тыуған,
6 класс тамамлаған, комсомолка)
Был ҡыҙҙың йырҙары тураһында ла Вәлеев Кәримьян йыр¬
ҙарына ҡаратылған һүҙҙәрҙе әйтергә тура килә. Уның бөтә
йырҙары, тип әйтерлек, һөйөүгә, дуҫлыҡҡа бағышланған. Йыр¬
ҙарҙың төҙөлөшө лә, эстәлектәре лә берҙәй тип әйтерлек.
Айрылу
Яңа ярылып килгән чәчәк кебек,
Бар иде бит яшлек чаҡларым;
Гөлдән-гөлгә ҡунган күбәләкләр күк,
һич ҡайгысыз йөргән чаҡларым.
Бер ҡайғысыз чағы иде,
Нинди уйлар миңә килделәр;
Синең ҡара күзең, йомшаҡ сүзең,
Соям иркәм сине диделәр.
Күҙләремә туры ҡарадылар,
Елмайдылар ҡара күҙләрең,
Өзелеп чыҡты шунда авызыңдан
«чын дус» булыйк дигән сүзләрең.
338
Жырларым
Гөллөр тапсаң үзеңө булыр,
Ал тапсаң алышырбыҙ;
Сандугач ҡунган талларны
Табал саң ҡауышырбыҙ.
Ағиделдө аҡ пароход,
Бүлмәләре бар микән?
Ҡаршы килеп, ҡуллар биреп
Күрешер көннәр бар микән?
Өҫтәлдәрем буй-буй таҡта
Гөлләрем урам яҡта;
Яҡты йолдозларға ҡарыйм,
Сине сағынған чаҡта.
Күгәрченнәр күктән төшө,
Бергәләп гөрләшергә;
Яш йөрәкләрем жилкенә,
Бер күреп сөйләшергө.
Ал тагалар, гөл тагалар,
Алдан килгән атларга;
Күҙ керфекләрем талганчы,
Ҡарим сезнең яҡларга.
Сандугачлар сайраганга,
Бөгелеп төшә таллар;
Үҙ гөмерең буйларына
Онтылмый сөйгән ярлар.
Машиналар урманны үтә,
Төн ҡараңгы булса ла;
Айьфылганда еламадым,
Күңелләрем гулса да.
Ҡарлыганнар, бөрлегәннәр,
Иртә тиз өлгергәннәр;
Безнең кебек булмас инде,
Күршергә тилмергөннөр.
Ҡулымдағы балдағымның,
Исемнөре Муллаян;
Икебез ике жирлөрдө,
Шуңа күрә моңаям.
Тирәзөңне ачьгк ҡуеп,
Жепкө нилөр теҙәһең?
Минем эчемне өзөсең,
Үзең ничек түзөсең?
Ҡулъяулығым чия көрөн,
Чиялөр төреп бирәм;
Күкрәгемдә яным ничек,
Мин сине шулай күрәм.
Ике метр аҡ ситсам бар,
Мендәр тышларға гына;
Сагынганда очар идем,
Ҡанат ҡошларда ғына.
Ай дусларым булыр микән
Бер сөйләшеп туер көн?
Бер өстәлләргө утырып,
Ризыҡлар жияр көн?
Ай дусҡаем иҫеңдәме
Йолдыз санаганнарың?
Ай матурым сөям диеп
Йөземә ҡарағаннарың?
Яңауыл районы, Кисә Ҡайын ауылында, күпселектә
ирҙәре һуғышта үлеп ҡалған ҡатындар ауыҙынан,
яҙып алынған йырҙар (нисек йырлаһалар шулай яҙыдцы)
Агизелләрне кичәбез,
Гел ҡағып ишкәкләрне;
340
Иртә сарғайган гөллөрнең
Мин булам иптөшлөре.
Әнкәйем сиңө бүләгем,
Ҡара сатин күлмәгем;
Үҫтерҙең, төрбиөлөҙең,
Рәхмәтемне күрмәҙең.
Йәшел ҡош тип алган иҙем,
Йәшел ҡоштабаҡ икән;
Бергә-бергә йәшәрләргә
Хоҙай ҡушмаған икән.
Ағиҙелләр урғый-урғый,
Яры тулмаҙы микән?
Ҡошларҙа ҡул, беҙҙә ҡанат,
Нигә булмаҙы икән?
Бара торгач бер утырҙым,
Бейек тау билләренө;
Беҙ түгел ҡошлар. моңая,
Ҡайталар илләренә.
Стенадағы сәғәтем,
Минутын бормас идем,
Айырылып йыллар түгел,
Бер минут тормас идем.
Үҙем йырлыйм, үҙем йылыйм,
Үҙем бөрлөгән өҙөм;
Ҡайгы күлләрендә йөзәм,
Сабырлар итеп түзәм.
Аурый башым, аурый башым,
Житмәсә сызлай тешем;
Ҡайғыларым ҡатлы-ҡатлы,
Юҡ уртаҡлашыр кешем.
Әй ҡәҙерле ҡыр ҡазлары,
Ҡиблаларға баралар;
Сагынган чаҡта юҡ чаралар,
Йыраҡ булгач аралар.
Әй ҡәҙерле ҡыр ҡазлары,
Ник ҡарыйсыз ҡайрылып;
Әллә сезнең дө ҡалдымы
Сөйгәнегеҙ айрылып?
Янауыл районында, Яңы Урта ауылында 5-се класты тамамлаған
Хазина Фәнүзә Хәкимовна яҙып биргән йырҙар
һәм табышмаҡтар (нисек яҙып биргән шулай бирелә)
Яңауыл
Күкрәгенә ҡарыйбыҙ да
Орденнарып саныйбыз.
Ялҡауга ҡырын ҡарыйбыҙ,
Уңганнарны сайлыйбыз.
Ижадый хеҙмәт мәйданы
Төзи сине яңадан.
Шуңа күрә халҡым сине
Янаул дип атаган.
Яшьлек
1. Без иркен яз өчен, ҡояш өчен,
Сүнмәс ҡояш өчен
Ҡанат жәйдек даул эчендә.
Утлар, сулар кичтек,
Дошманнарны жиндек
Көрәшләрнең бөтенесендә.
Ҡушымта.
Жилферди ал байраҡ
Дала жилендә.
Сүнмәс ҡояш чыга
Ирк илендә.
342
Яңғырай шат жырлар
Бәхет илендә.
2. Салып шинеллөрне,
Сызганып жиңнөрне
Без керештек илне төзергө.
Үсә таш ҡалалар,
Гүзәл гөл баҡчалар,
Зур сарайлар ҡалҡа күкләргә.
Ҡушымта (шул уҡ).
Табышмаҡ
1. Ҡап-ҡараңгы бүлмәдә ашъяулыҡ бәйли ҡыз бала (бал
ҡорто).
2. Ишеге юҡ, тәрәзәсе юҡ, эче тулы халыҡ (ҡарбыз).
3. Кечкенә генә аҡ таш пулат, ишеге дә юҡ, тишеге дә юҡ
(күкәй).
4. Кечкенә генә ҡазанның ашы тәмле (чикләвек).
5. Кәкере агачта ҡар тормас (сыер мөгезе).
6. Көлтәсеннән бастырығы озын (саесҡан).
7. Мич авызында ҡомған, авызын, күзен йомған (песи).
8. Көмеш башлы, алтын ҡашлы, туҡсан ике яшле (яз ай-
лары).
9. Күрергә күркәм, тоторға ҡурҡам (ут).
10. Киң генә бер апа: балаларын тарата, тарата ла кире
ала, бөтен жирне чылата (диңгез, елгалар, яңгыр).
11. Мине һаман сорыйлар, көтөлөр, ә күренсөм ҡачалар
(яңгыр).
12. Урманда ҡара, юлда ала, өйгө ҡайтса агара (юҡагач).
13. Ямавы бар, жөе юҡ (ала тире).
14. Ялт-йолт итөр, ялмап йотар (ут).
15. Озын ағач башында игөй-мигөй бау ишә (ҡолмаҡ).
16. Ҡари, ҡари нарат ботаҡ, нарат буе алты ботаҡ, ботаҡ
саен бер оя, оясында йомортҡа (борчаҡ).
17. Мөгри, мөгри мөгрөгөн, мөгезен күккә терәгән (төтен).
18. Мич тулы пөрөмөч, уртасында бер күмөч (ай һәм йол-
дызлар).
343
19. Үзе аҡтай, ҡорҫағы ҡаптай, көкере таяғы шаҡтай (кәжө).
20. Өче озын, өчесе ди бик озын (юл, су, төтен).
21. Жаный яшел яулыҡлы, чатма көмеш иярле, хатыннар
эчөк юғанда без дө анда булаек, тал төбендө посаек, ҡойрык-
ны ҡысаек (саесҡан).
22. Жир асты, алтын ҡазыҡ (кишер).
23. Бер анадан биш бала (бармаҡлар).
24. Бер бүкәндә жиде тишек (баш).
25. Ике анадан бишәр бала, һөр ҡайсына бер исем (бар¬
маҡлар).
26. Төшсө суга батмый, ут ҡабынса янмый, жиргө керсө
череми (исем).
27. Аттан биек, эттөн тәбәнәк (ияр).
28. Ике сигез ун алты, тағы сиғез, тағы алты (30).
29. Мунчала бар өйдө юҡ, урманда бар ҡырда юҡ («н» хәре¬
фе).
30. Суда нинди таш булмый (ҡоры таш булмый).
31. Өй артында дарым бар, күтәрә алсаң барын да ал (туф-
раҡ).
32. Юғары менөр һи-һи, түбән төшөр һи-һи, уртасында
былбыл ҡош (бишектә бала).
33. Ун утызға бирә, утыз өлпөккө бирә, өлпәк чөлпөккө
бирә, чөлпәк этеп ебәрә (ун бармаҡ, утыз теш, тел, бәләкәй
тел — ашау).
Равиль Әхмәди шиғырҙары
Был кешенең төрлө дәфтәрҙәргә, төрлө ҡағыҙ киҫәктә¬
ренә төрлө ваҡытта яҙган шиғырҙарын һәм башка яҙмаларын
Яңауыл районы Яңы Уртауыл ауылында бер ҡатын килтереп
бирҙе. Был ҡатын ул егеттең Бөйөк Ватан һуғышында үлеп
ҡалыуын әйтте.
Яҙмаларына ҡарағанда был егет ошо ауылдыҡы булһа ла,
Балтач районы үҙәгендә, район газетаһында эшләгән булырға
һәм шул урындан 1943 йылдың башында фронтҡа алынған
булырға тейеш. Уның «Фронтҡа китәм» тигән шиғыры шуны
белдерә.
344
Беҙ уның яҙмаларын үҙгәртмәнек, нисек яҙган шул көйгө
бирҙек. Бары башҡорт әҙәби теленсә яҙган әҫәрҙәрендә ме¬
ханик рәүештә ебәрелгән ҡайһы бер орфографик хаталарын
ғына төҙәттек.
Ул күпселек яҙмаларының аҙағына даталарҙы ҡуйған. Беҙ
уның материалдырын ошо даталар тәртибендә бирәбеҙ. Дата¬
лары ҡуйылмағандарын аҙаҡҡа урынлаштырҙыҡ.
Был егеттең әҫәрҙәре, әҙәбиәт әлкәһенә инергә ынтылы¬
усы бер йәш кешенеке булыуы арҡаһында, әллә ниндәй ҙур
әһәмиәткә эйә түгелдәр. Шулай булһа ла уның бер йәш пат¬
риот булыуын һәм фронтҡа ҡорбан булыуын хөрмәтләү
йөҙөнән, уларҙы бында урынлаштырабыҙ.
Үлем каннибалларга!
Хужа булмаҡчы булып
Урман, су, жиребезгә,
Ҡотырган фашист этләре
Ташланды илебеҙгә.
Йөрәкләрдә ачу, нәфрәт
Көчле вулканнардан да,
Бөйөк Ватан өчен алға!
Үлем каниббалларга!
12/У11-1941.
Без жиңөрбез!
Без үстек нығып Даһинең
Сүнмәс нуры аҫтында,
Безнең йөрәк фашизмны
Көл итәргә ашҡына.
Төшәрбеҙ суға, керербеҙ
Дөрләп янған утларға,
Ләкин бирмибез илне без
Ҡоторған бандитларга.
345
Совет штыклары белөн
Тишкеләнер бандитләр!
Совет ҡылычлары белән
Киҫкеләнер бандитләр!..
Без жиңөрбез!
Жиңөрбез!..
Бездө гөйрөт, бездө көч,
Ҡанлы палач Гитлердан
Без алырбыҙ үч!
26/11-1942.
Бишек жыры
Төн инде тышта хөзер,
Йолдызлар яна күктә,
Баҡчадағы сандугач та
Йоҡлаған инде күптән.
Бәү, бәү...
Йом күзең,
Күз нурым, шат йолдызым.
Әтиең суғышҡа китте
Сөекле Ватан өчен,
Сындырырга ҡан эчүче
Фашист явызның көчен.
Бәү, бәү...
Йом күзең,
Күз нурым, шат йолдызым.
Тели Гитлер бәхетеңне
Тартып алырға синең,
Ирек бирмәбеҙ без аңа,
Таптап сытарбыз үзен!
Бәү, бәү...
Йом күзең,
Күз нурым, шат йолдызым.
346
Оҙаҡламай бандитлардан
Алыныр соңғы исөп,
Үз жирлөре үзләренө
Булыр мәңгелек түшәк.
Бәү, бәү...
Йом күзең,
Күз нурым, шат йолдызым.
Әтиең ҡайтыр кәлеп һәм
Мине иркәләр, сөяр,
«Синең бәхетеңне яулап
Ҡайттым, аҡыллым» — дияр.
Бәү, бәү...
Йом күзең,
Күз нурым, шат йолдызым.
26/У-1942.
Ах, әгәр дә әңкәй миңа
Алып ҡайтса товар чалбарлыҡ,
Булыр иде шатлыҡ һәм ҡуаныч,
Бер туҡтаусыз биш көн чабырлыҡ!
13/У1-42.
Сөясең дә кебек,
сөймисең дә...
Йөрәгемә тик ут тортәсең,
Әйтче, ҡызый, дәресен:
сөясеңме?
Әллә инде алдап йөртәмсең.
19/У1-42.
Сталин белөн
Күтәрелдек утлы давыл булып
Ватан өчен изге көрәшкә,
Юлбашчының яҡты образыннан
Рух, батырлыҡ алдыҡ йөрәккә.
347
Бетмәс ачу ҡайный тамырларда,
Мәңге сүнмәс ташҡын көч белән,
Ташланабыҙ бүген ҡанға баткан
Гитлер бандалары өстенө.
7/Х1-42. Иске Яхшый.
Беренче ҡар
Иркен күкне иңләп,
Әкерен генә
Ага соры болыт диңгеҙе,
Урайланып
Күбәләк ҡарлар ява
Ап-аҡ нурға манып жир йөзен.
Шат балалар
Гөрләп тауга килгән,
Көлә-көлә чана шуалар,
Көр тавышлар
Шаян жилгә ҡушылып
Ераютрга китеп югала...
Их, ҡыш килде!..
Йөрәкләрне
Хискә күмеп тағын ҡыш килде,
Аҡ йөзендә
Сафлыҡ балҡытып,
Тышта матур ҡыш кәлде.
Озаҡламый
Ҡаршы алырбыҙ без
Яңа елның шанлы бәйрәмен,
Шатлыҡ белән ул көн
Без уйнарбыҙ
Яшел чыршы тирәли әйләнеп.
18/Х1-42. Иске-Яхшый.
Ҡыш бабай һөм Ганс
Тора иде Ганс саҡта
Бер урманның янында,
348
Кинәт Ҡыш бабай килеп
Чыҡты аның янына.
Өстенө аҡ тунын кигөн,
Таяҡ тотҡан ҡулына,
Саҡалы шундый озын —
Житкән хәтта биленә.
Күргәч моны, Гансның
Ҡалтыранды тезләре,
Нишләргә дә белми ул,
Шардай булды күҙләре...
— Әй, бабай, кит, кит тиҙерәк!..
Килмә миңә яҡын, ди,
Ә Ҡыш бабай көлә-көлә
һаман моңа яҡынлый.
— Шөрләмә алай солдат,
Артыҡ тимәм мин сиңа.
Әзерәк кенә сөярмен,
һәм битеңне үбәрмен.
Шул ваҡытта кинәт Гансның
Агарып туңа бите.
Туңа туҡмаҡтай борны
һәм ике ҡолаҡ чите.
Нишләргә белми Ганс,
Уарга башлый борнын,
Ләкин шул чаҡ килеп суыҡ
«Ҡаптырып ала» ҡулын.
Аптырагач ул, тәмам
Гажиз була туңудан,
Тиз генә ташлап мылтыгын
«Сыптырта» ул урыннан.
Ҡыш бабай ҡала кәлеп:
— Әле бу баласы, ди,
Соңыннан булыр әле
Аның зур анасы, ди...
Иске-Яхшый.
Яңа ел таңы
Әкрен генә ямьле таң сызыла,
Таң сызыла балҡып,
нурланып,
Мөк чөчәге кебек
ал яҡтылыҡ
Ҡаплый гүзәл офыҡ буйларын.
Яңа ел туа!
Нинди шатлыҡ!
Хис ташҡыны һәр бер йөрәктә,
Туган илем,
бердәм, данлы халҡым
Ҡаршы ала аны хөрмәтләп.
Фронт ҡырларында
Батыр сугышсылар,
Тойган килеш аның елысын,
Ташланалар варвар яуларына
Даһи өчен!
Бөек ил өчен!
һәр бер күңел
Аңлый:
Бу яңа ел
Зур жиңүләр бирер Ватанга,
һәм беләбеҙ:
Быел хурлыҡ килер,
Үлем килер Гитлер — шашҡанга!
Иске-Яхшый.
Шигырь турында
Кем сөймәс соң ҡайнар тойгыларны?
Ямьле хисләр чит соң кемнәргә.
350
Бөтен сафлыҡ, тойгы һәм матурлыҡ,
Рух азығы — шигри юлларда.
Шигырь — тормош шавы.
Шигырь — букет ҡайнар хисләрдөн,
Шигырь — иптәш,
Шигырь — яҡын сердөш,
Шигырь — ҡанат, дәрт һәм көчләргә.
Шигырь илтә яҡты киңлеккә,
Сафлый күңел, аңнарны,
Шигырь ҡага мидән
искелекнең
Агулы һәм шаҡшы саңнарын.
Фронтҡа китәм
Сау бул, Балтач,
Сау бул, редакция,
Сау булыгыз, таныш йортларым!
Сау булыгыз, минем туганнарым,
Сау булыгыз, дәртле дусларым!
Ватан очен бүген фронтҡа китәм,
Фронтҡа китәм ҡаршы этләргә,
Тиңсез көчләр ҡайный йөрәгемдә
һич тә чик юҡ ташҡын хисләргә.
Озатасыз дуслар ҡысып ҡулларымны,
яҡты йөзегез,
Урынлаша күңелем түренә
Әйткән һөр бер елы сүзегез.
Дуслар, дуслар!
Сезгә сүз бирәм мин
Бандитларны батыр ҡыйнарға.
Жибәргәнче ҡара жир астына,
Берсен ҡуймый, фашист хәйваннарын
«Утлы конфет» белән сыйларға.
2.1.1943.
351
Кил һин яҙ!
Мин һағындым һине, йәмле яҙым,
Кил тиҙерәк, көлөп, йылмайып,
Кил һин,
кил, кил! Бер өҙөлөп
Шаулы йырҙарыңды тыңлайым.
Йомшаҡ, йылы нурҙарыңа
Төр, иркәлә мине, гүзәлем,
Ҡанатландыр дәртле хистәремде,
Шат тойғоға тулһын йөрәгем.
Киң ҡосағын болон, үҙәңдәрҙең
Ҡаплап аҡһын көмөш ташыуҙар,
Турғайҙарҙың дәртле йырҙарына
Яңғыраһын урман, баҫыуҙар.
Кил һин, яҙ! Кил!
Кил тиҙерәк!
Өҙөлөп-өҙөлөп һине һағындым,
Эх, күрәһем килә
һинең шау-гөр килеп,
Нурҙар сәсеп торған сағыңды.
Кил тиҙерәк, яҙым, һағындым...
14.1.1943.
Хат язды нәни Галләм
Утырып ялгыз кич белән,
Алып кәгазь һәм каләм,
Фронттагы абыйсына
Хат язды нәни Галләм.
«Абый, сиңа бик күп сәлам»
Ди яза да, бер азга
Уйга ҡала, ә аннан соң
Тагын башлый язырга:
«Абый, быел инде мин,
352
Уҡыймын икенчедә,
Иң алда барам класта,
Житкерермим берсен дә.
Әлегә кадәр урынымны
Бер кемгә дә бирмөдем,
Виль куып караган иде -
Барыбер житкермәдем!..
«Безнең Галләм молодец!» —
Укытучы апа да
Мактады бер ничә ҡабат
Сөя-сөя арҡамнан.
Алай гынамы соң әле!
Пионерга да кердем,
Клубта, халыҡ алдында
Тантаналы вагьдә бирдем.
Синең эшләр ничек, абый?
Фашист явызларының
Кирәген бирәсезме,
Шәһәрен борәсезме?..
Мин дә барыр идем дә бит,
Яшем шул бик кечкенә!
Их, житсә иде тагын да
Бары сигез яшь кенә...
Минем өчен дә ат абый,
Винтовкаңдан атҡанда,
Минем өчен дә ват абый,
Яңаҡларын ватҡанда.
Ҡыйнағыҙ, абый этләрне,
Борыгыз муеннарын,
Икенче ҡат белән илгә
Тыҡмаҫын борыннарын.
Утырып ялгыз, кич белән,
Алып кәгазь һәм каләм.
Фронтагы абыйсына
Хат язды нәни Галләм.
Төрлө ауылда алынган
ҡайһы бер мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
1. Мәҡәлдәр (пословицы)
Аҡса санауны ярата.
Ашаған табағына тычар (Яңауыл).
Ете йәшлек бала 70 йөшкө өнәр өйрәтер (Яңауыл).
Күп йәшәгән ни белгән, күпне күргән шул белгән (Яңауыл).
Ҡайнаға ҡартир (ҡарт ир), янаға яртир (ярты ир) (Борай).
Ҡарт атның тире сыҡҡансы, йәш аттың йәне сыға.
Мишәрҙең утырған ерен ҡырып йыу.
Мишәрҙең утырған ерен ҡырып утыр (Үрмиәз).
Сыйларға сыйың булмаса, сыйпарга телең булсын.
Тауға тау ғына ҡағылмай, кешегә кеше осрашмай булмай.
Төсө барҙан төңөлмә (Яңауыл).
Тыуған илдән туйған ер яҡшы.
Уйнашчыға ышанған ирсез ҡалған, икеҙән берсез ҡалған
(Борай).
Уллы кеше гөбөрнатыр, ҡызлы кеше көтөп ятыр (Борай).
Үҙеннеке үҙәктә, кешенеке кештәктә,
һөр эшнең яйы белән, бутканың майы белән, екән күле
белән.
Яҡшы сүз ян азығы, яман сүз баш ҡазығы.
Ян тынысы ямғыр.
Яны теләгән йылан ите ашаған.
2. Әйтемдәр (поговорки)
Алагарғаҙа аласың булсын (Яңауыл).
Адцыннан арты йәмне (Үрмиәз).
Ашаганнан үлмәссең, Абдулла бейәсе булмассың (Үрмиәз).
Ите сезгә, сөйәге миңә (Борай).
Кейгән бүрк, йөрөй эт кебек өрөп (Борай).
Күңел дәртсез, күҙ ғишыҡһыҙ булмас (Яңауыл).
Ҡарға чуҡыр жире лә юҡ (Яңауыл районы, Кисәк-Ҡайын
ауылы).
Ҡартлар үлем көтәләр, йәшләр үлеп китәләр (Яңауыл).
354
Ҡурҡҡанға ҡуш, ҡойроғо белән биш (Яңауыл).
Самауырсыз ҡунаҡ йөзө ачылмас, ауыҙынан дәхи сүзе
чәчелмәс (Яңауыл).
Суҡыр тауыҡҡа бар ҙа боҙай (Яңауыл).
Уртыңны чөйнәп түзәсең (Яңауыл).
Хәйерче Ҡытайға барса чөй эчө алмас (Яңауыл).
Эте булса, таяғы юҡ, таяғы булса, эте булмай (Яңауыл).
Эт тә баш, бет тә баш.
Эш ҡуян түгел, ҡачмай (Яңауыл).
Эшләпә, донъя безне нишләтә (Борай).
IV. Ҡайһы бер ауылдарҙың тарихенә һәм башҡаларға
ҡарата халҡ теленән алынған ҡайһы бер ҡыҫҡа-ҡыҫҡа
мәғлүмәттәр
Беҙҙең экспедицияның төп маҡсаты, төп бурысы, бер
айлыҡ ҡыҫҡа ваҡыт эсендә дүрт районда булып, был район¬
дарҙа йәшәүсе башҡорттар диалекгенә ҡарата фактик тел ма¬
териалы туплау ине. Ауылдарҙың, ауылда йәшәүсе халҡтың
тарихенә һәм фольклорға ҡарата материалдар туплауҙы беҙ
үҙебеҙгә бурыс итеп алмағайныҡ — беҙ уларға ҡаратылған ма¬
териалдарҙы ваҡыт еткән, өлгөргән дәрәжәлә генә тупларға
тейеш инек. Шулай эшләмәй мөмкин түгел ине, беҙҙең
мәғлүмәттәр ауылдарҙағы кешеләр менән һөйләшкәндә, һора¬
шҡанда, төрлө темаға ҡарата әңгәмәләр барғанда теркәлгән
ҡыҫҡа-ҡыҫҡа, өҙөк-өҙөк мәғлүмәттәрҙән торалар.
Беҙ был мәғлүмәттәрҙең тарихи яҡтан дөрөҫ булыу-булма-
уын тикшереп тормайбыҙ. Беҙ уларҙы халҡ теленән алынған
факттар тип кенә бирәбеҙ. Быуындан-быуынға, телдән-телгә
бирелә килгән мәғлүмәттәрҙә дөрөҫлөк тә, хаталар ҙа, боҙоу¬
ҙар һәм кәкрәйтеүҙәр ҙә булырға мөмкин (беҙ ул мәғлүмәттәр
араһында ғалимдәр өсөн алтындан ҡыйбат ҡайһы бер мөһим
мәғлүмәттәр барын яҡшы беләбеҙ). Беҙ ул мәғлүмәттәрҙе
киләсәк быуындар өсөн бирәбеҙ. Коммунизм осорондағы
бәхетле йәш быуын, ысын мәғәнәһе менән, киң һәм төплө
ғилми-тикшеренеү эшенә тотонор. Шул саҡтағы ғалимдәр өсөн
беҙҙең мәғлүмәттәр ҡайһы бер тарихи ваҡиғаларҙың бәләкәй
355
генә осон, бәләкәй генә тамырын, саҡ ҡына беленә торган
эҙен күрһәтер. Беҙ быға шикләнмәйбеҙ.
Тарихкә ҡаратылған ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙе беҙ югары¬
ла (отчеттың төп өлөшөндә), тейешле бүлектәрҙә бирә кил¬
дек. Отчеттың ошо ҡушымта өлөшөндә бирелгән түбәндәге
мәғлүмәттәрҙең күпселеге юғарыла бирелмәгән мәғлүмәттәрҙән
торалар.
1933 йылда Яңауыл районына сығарылған лингвистик эк¬
спедицияла ҡайһы бер ауылдарҙың тарихенә һәм ҡайһы бер
тарихи ваҡиғаларға ҡаратылған мәғлүмәттәр тупланған. Улар¬
ҙың ҡайһы берҙәре хәҙерге Тәтешле районындағы ауылдарға
ҡаратылғандар. Сөнки ул саҡта, 1933 йылда, хәҙерге Тәтешле
районының байтаҡ өлөшө Яңауыл районына ҡараған булған.
Беҙ ошо экспедиция туплаған мәғлүмәттәрҙе лә бында би¬
реүҙе тейеш таптыҡ. Сөнки ул саҡтағы экспедиция материал¬
дарының тел өлөшө генә яҙылған, ҡалған өлөшө архивтә генә
һаҡланған. Әгәр бында бирмәгәндә ул материалдар файҙала¬
нылмаҫҡа йәки бер юлы юғалып ҡуйырға мөмкиндер. Шуның
өҫтөнө, ул экспедиция материалдары ғәрәп йәки латин алфа¬
вите менән яҙылганлыҡтан, йәш быуындар уларҙы файҙала¬
ныуҙан мәхрүм булыуҙары мөмкин.
Халҡ теленән алынған ҡайһы бер ҡыҫҡа мәғлүмәттәр аңлат¬
ма биреүҙе һорайҙар, аңлатмаһыҙ аңлашылып етмәйҙәр. Бын¬
дай хәлдөрҙә беҙ аңлатманы йәйә эсенә алып биреп китәбеҙ.
Асҡын районы
1. Урмиәз (Юрмиәҙ) ауылы
Элек ауылдың күптән бирле яҙылып килгән тарихе бар
ине. Нисәнсе йылдалыр, революциянан һуң инде, уны Татар-
станга һаттылар. Ул тарих ғәрәп алфавитендә яҙылғайны, уны
боронғоса уҡый белгән ҡарттар гына уҡый ала ине.
Боронғо бабайҙар шулай һөйләй торғандар ине: борон бер
бабайҙың алты улы булған. Иң оло улының исеме Балыҡсы
булган, икенсеһе Ҡошсо булған. Беҙҙең Үрмиәҙ халҡы Ба¬
лыҡсынан таралған. Ҡошсонан таралған башҡорттар Әй йыл¬
ғаһы буйында йәшәйҙәр (П.И. Рычковтың «Башҡорт ырыуҙа¬
356
ры картаһында» һәм башҡа тарихи мәғлүмәттәрҙә «балыҡсы»
һәм «ҡошсо» ырыуҙары тураһында әйтелмәй. Ләкин был
мәғлүмәттең ниндәйҙер тарихи нигеҙе бар. Башҡортостан тәү
башлап ойошторолған саҡта Әй һыуының түбәнге агымын
эсенә алған кантонды башта «Дыуан-Ҡошсо» (Дуваново-Ку-
щинский) кантон тип атап йөрөттөләр. Уның улай аталыуы
тиккә булмағандыр, шулай атауҙы халҡ үҙе талап иткәндер
тип уйларға тура килә).
Был тирәлә иң беренсе, иң боронғо башҡорт ауылы Сөйәм
исемле булған. Уны мишәрҙәр ҡамап алған. Бара-бара ул Сөйәм
ауылы бөткән. Шунан ҡала иң боронғо ауыл Байкеш исемле
булған. Аҙаҡтан уны Әмир ауылы тип йөрөтә башлағандар.
Ул Әмир ауылы хәҙерҙә лә бар. Әмир ауылы янында
Мишәрҙәрҙә күле тигән күл бар. Үрмиәҙ, Муллаҡай, Ыйыҡ-
таш ауылы башҡорттары ошо Әмир ауылынан таралғандар.
Үрмиәҙ «Юрмәй аяҙы» тигән һүҙҙән алынған. Борон за¬
манда был тирә шау урман булған. Урман эсендәге асыҡлыҡ¬
ты борон «аяҙ» тигәндәр. Хәҙер «аҡлан» тип атайбыҙ. Бына
шундай бер аяҙҙа (аҡланда) Юрмәй тигән мосолман сирмеш
(мари) йәшәгән. Шул урынды «Юрмәй аяҙы» тип йөрөткәндәр.
Аҙаҡтан бында беҙҙең ата-бабалар килеп ултырғандар. Ауыл
исеме, Юрмәй аяҙы тигән һүҙҙән үҙгәртелеп, «Юрмиәҙ», бара-
бара «Үрмиәҙ» булып киткән.
(С. Е. Маловтың «Боронго төрөк яҙмаларының ҡомартҡы¬
лары» («Памятники древнетюркской письменности») исемле
китабының һүҙлек өлөшөндә, 387-се биттә, беренсе бағанала
«Язы» йәки «Язи» (китапта «]агу») тигән һүҙ «степь», «ровное
место» тип тәржемә ителгән, һүҙлектең аңлатыуына ҡараған¬
да ул һүҙ боронго уйғыр телендә яҙылған «Ҡотадгы белек»
китабының Вена ҡалаһындагы ҡулъяҙмаһынан алынған. (Ма-
ловса: «Кутадгу билиг», беҙҙең хәҙерге телгә күсергәндә: «Ҡот-
лолоҡ белеме» йәғни «Бәхетлелек белеме» тигән һүҙ була).
Бында «Язы» һүҙе менән «аяҙ» һүҙенең өн составында ла,
мәғәнәләрендә лә яҡынлыҡ бар. Башҡорт телендә тигеҙ урын¬
дағы батынҡы йәки уйһыу урынды «уяҙ» тип атайҙар. Бының
да югарылағы ике һүҙгә яҡынлығы һәм мәғәнә ягына бәйләне¬
ше бар. Кем белә, «уяҙ» һүҙенең төп тамыры ҡасандыр бер
ваҡыт «уйым яҙ» йәки «уйым аяҙ» булғандыр һәм «соҡорло
357
тигеҙлек», «уйымлы тигеҙлек» тигәнде аңлатҡандыр. Заман¬
дар үтә килә ул һүҙ «уяҙ» гына булып ҡыҫҡартылғандыр.
һәр хәлдә Үрмиәҙ башҡорттарының «аяҙ» һүҙен «аҡлан»
(поляна) мәғәнәһендә тип аңлатыуҙарында, һис шикһеҙ,
дөрөҫлөк бар. Ул һүҙҙең сығанағы боронғо уйгур теленә ба¬
рып терәлеү менән генә туҡталып ҡалмай. Уның тамырын
хәҙерге ҡайһы бер төрки телдәрҙә лә табып була. Мәҫәлән,
«Русса-ҡыргыҙса һүҙлектә» русса «поляна» һүҙе «аянт» тип,
«Русса-тыва (русско-тувинский) һүҙлектә» «аяң» тип тәржемә
ителгән. Әгәр беҙ В. В. Радловтың «Опыт словаря тюркских
наречий» тигән һүҙлегенә мөрәжәғәт итһәк, уның III томы¬
ның 229-сы битендә «язы» (]азы) һүҙе, алтай, уйгыр, ҡуман
телендә «равный, равнина, степь» тигәнде белдерә тип
әйтелгән.
Шулай итен, Үрмиәҙ башҡорттарының хәҙерге көндө «аяҙ»
һүҙен «аҡлан» (поляна) мәғәнәһендә икәнлеген аңлатыуҙары
тамырһыҙ буш һүҙ булманы, бәлки бик ныҡ ышанырға, тая¬
нырға ярай торған риуая (предание) булып сыҡты.
Югарыла һаналған «аяҙ», «язы», «уяҙ», «аянт», «аяң»
һүҙҙәренең өн составы ла, мәғәнә яҡтары ла беҙҙе бер нөктәгә
алып баралар, һәм был һүҙҙәр башҡорт халҡының һәм улар¬
ҙың теленең сығышында (этногенезендә) Урта Азия төрки ха-
лҡтары менән ниндәйҙер тарихи бәйләнеш һәм ниндәйҙер
уртаҡлыҡ барлыгын белдерәләр. Шулай уҡ был һүҙҙәр башҡ¬
орт халҡының һәм уларҙың теленең бик боронғо булыуҙары¬
на ла асыҡ дәлил булалар).
2. Иҫке Күскилде ауылы
Иҫке Күскилде ауылы татар ауылы. Был ауыл татарҙары
Ҡазан тарафынан күсеп килгәндәр. Был ауылда Әрҙәш, Сыу¬
аш, Тысҡан ырыуҙары бар.
(Үрмиәҙ ауылы Төй йылғаһының уң яғында ултыра. Уның
көнбайыш яғында, тәрән соҡор аша Яңы Күскилде ауылы ул¬
тыра. Уға ҡаршы, Төйҙөң һул яғында, Иҫке Күскилде ауылы
урынлашҡан. Был өс ауыл хәҙерге көндә бер колхозга
берләшкән. Үҙенә айырым ауыл совете. Улар бер-беренә шул
тиклем яҡын, шул тиклем терәлеп ултыралар, бер ҡарағанда
358
уларҙың өс исем менән йөрөтөлөүенең көрәге юҡ, улар бер
ауыл булып, бер исем менән йөрөтөлөргә тейеш ине. Уларҙың
хәҙерге көндә өс ауыл булып, өс исем менән йөрөтөлөүҙәре,
әлбиттә, тарихи һәм традицион рәүештә өс ауыл булыуҙарына
бәйләнгән. Иҫке Күскилде ауылының халҡтары, беҙгә билдәле
булған тарихи документгәрҙә, 1926 йылда рәсми белешмә итеп
баҫылған. «Список населенных пунктов Башкирской АССР»
тигән әҫәрҙә башҡорт йөрөтөләләр, һәм ул ауыл халҡы менән
Үрмиәҙ халҡы араһында, хәҙерге көндә, телдә һәм башҡа яҡтарҙа
һис бер ниндәй ҙә айырма күреп булмай һәм үҙҙәре лә айырма
барлығын әйтмәйҙәр. Шуға ҡарағанда Иҫке Күскилде халҡы
тамырыңда Ҡазан яғынан күсеп килгән татарҙар булһалар ҙа,
улар бик борондан, бәлки Ҡазан ханлығы емерелмәҫтән элек
үк күсеп килгән булыуҙары мөмкин.
Үрмиәҙ һәм Күбиәҙ араһында, шул уҡ Төй буйында, Үтәш
ауылы бар. Был ауыл халҡы рәсми документтәрҙә лә, халҡ
телендә лә типтәр йөрөйҙәр. Беҙ был ауылда булдыҡ, телдә¬
рен өйрәндек. Беҙ уларҙа ла бер ниндәй ҙә айырма тапманыҡ.
Беҙ был ауылдағы ҡарттарға юрамал: «һеҙҙең халҡ менән Күбиәҙ
һәм Үрмиәҙ халҡтары араһында ниндәй айырма бар?» тигән
һорау бирҙек. Улар: «Беҙ типтәр, улар башҡорт йөрөһәләр ҙә,
арабыҙҙа бер ниндәй ҙә айырма юҡ» тип яуап бирҙеләр.
һөр хәлдә Үтәш халҡының типтәр йөрөтөлөүе уларҙың
һуңыраҡ, Ҡазан ханлығы емерелгәндән һуң килеп урынла-
шыуҙарына дәлил булһа кәрәк).
3. Күбиәҙ ауылы
Борон был урында ҡалын урман булған. Шул урман эсендә
асыҡлыҡта Көбәй исемле мосолман сирмеш (мари) йәшәгән.
Борон урман эсендәге асыҡлыҡты «аяҙ» тип атагандар. Хәҙер
«аҡлан» тиҙәр. Көбәй ҡарт ултырған асыҡлыҡты «Көбәй аяҙы»
тип йөрөткәндәр. Аҙаҡтан был урында ауыл төҙөлгән. Ауыл
исеме Көбәй аяҙы булып киткән. Аҙаҡтан уны Күбиәҙ тип
кенә йөрөтөп алып иткәндәр.
Күбиәҙ башҡорттары Танып йылғаһы буйынан килгәндәр.
(Күбиәҙ исемен аңлатыуҙа Үрмиәҙҙе аңлатыу менән тамам
оҡшашлыҡ бар. Бында бер һүҙ ҙә арттырып булмай.
359
Күбиөҙ Төйҙө ике яҡлап ултырган бик ҙур ауыл. Тәбигәте
матур һәм бай. Төйҙөң уң яғында киң булып иген баҫыуы ята.
Төйҙөң һул яғында урман менән ҡапланған тауҙар ауылга
мөһабәт матурлыҡ биреп торалар).
4. Ҡиғазы ауылы
Ҡигазы ауылы башҡорттары иң төп башҡорт, иң тәү баш¬
ҡорт. Улар бик борондан бирле шул урында йәшәйҙәр, ситтән
күсеп килгән түгелдәр.
Был бик ҙур ауыл. Уның исеме эргәһенән аға торған
бәләкәй йылға исеме менән йөрөтөлә икән. Ул йылға был
ауыл янында көньяҡҡа ҡарата аға. Уның уң яғында урманлы
тау һуҙыла, һул яғында ауыл һәм киң иген баҫыуы ята. Был
ауылдың, ысынлап та, бик боронғо ауыл булыуы күренеп тора.
Уның боронголоғона шаһит булған берҙән-бер нәмә — ҡәбер¬
лектәр (зыяраттар). Ауылда өс ҡәберлек бар тинеләр. Шулар¬
ҙың береһе ауылдың уртаһында ҡалған. Хәҙерге көндә ул таш¬
ландыҡ хәлдә. Унда хәҙер күммәйҙәр, ҡаралды-фәлән дә ҡор¬
майҙар. Беҙ был ҡәберлектә бер генә яҙыулы таш таптыҡ.
Артыҡ ҙур булмаған, ергә лыпын (яткыҙып) һалынған ташҡа
ғәрәп алфавитендә ваҡ итеп яҙылган. Ләкин оҙаҡ ятыу арҡа¬
һында яҙыуҙың күпселек өлөшө юйылған, танырлыҡ хәлдән
сыҡҡан. Уның нисәнсе йылда, кем хаҡында яҙылыуын белеп
булманы.
Үрмиәҙ һәм Күбиәҙ башҡорттары менән боронго хәлдәр
тураһында һөйләшкәндә, улар, татарҙарҙы һәм типтәрҙе түгел,
ни өсөндөр мишәрҙәрҙе насар яҡ менән телгә алалар. Улар:
«Мишәрҙәр менән башҡорттар ер өсөн һуғышҡандар. Яугил¬
де ауылында мишәрҙәр менән ҡаты һуғыш булған. Әмин ауылы
инде мишәрҙәрҙе ҡырған ер» тиҙәр).
Борай районы
Йомаҡай ауылы
Борон заманда Таз исемле бабай булған. Ул элек Түбә тигән
урында йәшәгән. Уны батша һуғышҡа ебәргән, һуғышта ба¬
360
тырлыҡ күрһәткәне өсөн ута батша ер биргән. Ул ер Иҫке Таҙ
ауылыныҡы була инде. Шул Таз ҡарттың ике улы булған, бе¬
реһе Йомаҡай, икенсеһе Йомағужа. Йомаҡай тигәне беҙҙең
ошо ауылда йәшәгән. Ауыл уның исеме менән атала.
(Был һүҙҙе шул ауылдың 76 йәштәге Рәхимьян тигән ҡарт
һөйләне. Ул үҙен ошо Йомаҡай тоҡомонан һанай һәм үҙенең
шәжәрәһен былай тип һөйләй: «Таз, уның улы Йомаҡай, унан
Ғәйнитдин, унан Таймаҙ, унан Мөхәмәт Сәлим, унан Мөхәмәт
Сидциҡ, унан Мөхәмәт Яр, унан мин Рәхимьян».
Әгәр был ҡарттың һөйләгәненә ышанһаҡ һәм бер быуын
араһын 25-әр йылдан һанаһаҡ, уларҙың төп аталары Таздың
һуғышҡа барыу бынан 400 йыл элек була. Тимәк, ул бынан
400 йыл элек Россия менән Пруссия араһында булган ете йыл¬
лыҡ һуғышта ҡатнашҡан була.
Йомаҡай ауылы Танып йылғаһының уң яғында, унан бер
тиклем ситтәрәк аҡҡан бәләкәй йылга буйында, яҡшы уҡ бей¬
ек һәм ялангас тауҙың итәгенә һырығып ултырған. Ауылдың
төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсыгыш яғында Танып һәм
Кизгән йылгалары үҙәндәренең тигеҙлеге киң булып алыҫҡа
һуҙылып ята, матур күренеш бирә. Яңы Киҙгән һәм Иҫке
Киҙгән ауылдары күренеп торалар).
Яңауыл районы
(Яңауыл районында Кисөк-Ҡайын, Бөҙерәш, Ҡарман
(Ҡаһарман), Ҡарманаҡ тау, Ваяҙы, Вәрәшбаш, Туртык, Яңы
Уртауыл ауылдарыңда халҡ теленән алынған мәғлүмәттәрҙе
йомғаҡлап әйткәндә түбәндәгеләргә ҡайтып ҡала)
Беҙ инде борон-борондан ошо урындарҙа йәшәп килгән
башҡорттар. Беҙҙе Урал башҡорттары тип йөрөтәләр. Ямаҙы
яҡ башҡорттарын (райондың көньяҡ-көнбайыш яғын — Б. Т.)
Үрге Уран тип, беҙҙең яҡты (райондың төньяҡ-көнбайыш
яғын — Б. Т.) түбәнге Уран тиҙәр. Уран тигән төп атабыҙ
Спирләү ягынан (Свердловск ҡалаһы ягынан — Б. Т.) Ҡариҙел
һыуы буйлап ағып килгән. Башта ул Әмжелә туҡтаған, Без
һыуы буйлап югары менгән. Элек был урындарҙы Уранский
дайча тип йөрөтәләр ине.
361
Борон бер Әүҙеүәк тигән башҡорт саңғы менән Мәскәүгә
барган. Ер тураһында барган. Ул туҙға яҙылған яҙыу алып
ҡайтҡан. Ере бик күп булған. Беҙҙең ерҙәр уның ере инде.
Беҙҙең аралағы татарҙар Ҡазан яғынан килгәндәр. Улар
суҡындырыуҙан ҡасып килгәндәр. Типтәр тигәне ерһеҙ,
һыуһыҙ халҡ була иңде.
Элек был тирә ҡалын урман булған. Иген игерлек ер бул¬
маған. Кешеләр урманды таҙартып, яндырып ашлыҡ сәскәндәр.
Кем ҡайҙан теләһә, шунда барып ер әрсегән, шул ер уныҡы
булған. Ашлыҡ сәсеү тигәс тә, бөтә кеше лә сәсмәгән, сәскәне
лә бик әҙ сәскән. Революциянан 60 йылдар элек башҡорттоң
күбеһе икмәк сәсмәй ине, бәрәңге-фәлән ултыртмай ине. Без
йылғаһы буйына китә, ағас ҡырҡып, һал агыҙып алып китә,
уны һатып көн күрә. Үҙенең ашарына булмай. Киткәндә бай¬
ҙан аҙыҡ алып, аҡса алып китә. Әйләнеп ҡайта. Алып ҡайтҡ¬
ан аҡсаһы байға бурысын түләргә лә етмәй. Ҡайһы берҙәре,
нарат тамырын аҡтарып, ыҫмала ҡайната. Ҡайһы берҙәре
йыуан наратта солоҡ умарта соҡой, шунда бал ҡорто ҡунды¬
ра. Борон тормош шулай ине. Хәҙер икмәк сәсергә лә, бәрәңге
ултыртырға ла өйрәндек. Өйрәндек тә ҡартайҙыҡ та инде.
Элек бында хөкүмәт мәгәзи һалдырған. Дыуамал башҡорт,
беҙҙе суҡындырырға сиркәү һалаһығыҙ, тип ғауға ҡуптарған.
Ғәптерәфиҡ тигән башҡорт мәгәзи һалдырыусы чиновник
менән һуғышҡан, үҙе ҡурҡып ҡасҡан. Бер нисә йыл ҡасып
йөрөгәс, ҡайтҡан.
(Бында мәгәзи тигән һүҙҙән ашлыҡ магазине (хлебный
магазин) тигәнде аңларға кәрәк. Был Башҡортостан тарихендә
билдәле ваҡиға. Башҡорттарҙы ғәскәри йәки казачи хәлгә
күсергәс, 18 быуаттың аҙаҡтарында, 19 быуаттың баштарында
Башҡортостанда ашлыҡ магазиндәре (складтары) һалдыралар.
Шул саҡта башҡорттар быны суҡындырыу, сиркәү һалдырыу
хәйләһе менән эшләйҙәр булырға кәрәк тип, башта ҡаршы¬
лыҡ күрһәтәләр. Ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә башлап йөрөүселәр¬
ҙе хөкөмгә тарттыралар, төрмәгә ябалар йә һөргөнгә ебәрәләр.
Ҡайһы берҙәре ҡасып ҡотолалар. Бында һүҙ ҡасып йөрөүсел¬
әрҙең береһе тураһында бара.
Ҡарман ауыл ҡарттары: «Беүә йылгаһы (русса Буй) буй¬
ында бик иҫке ауыл урыны бар, хәҙер ул ерҙә колхоз баҡса¬
362
һы» тинеләр. Бының дөрөҫ булыуында беҙ шик тотмайбыҙ.
Тарихселөр, археологтар быга игтибар итерҙәр тип ышана¬
быҙ.
1933 йылгы экспедиция материалдарынан
Әсәүҙебаш ауылы
Беҙҙең ауыл төрлө ауылдан, күберәге Ҡыҙыл Яр, Түбән
ауыл, Ямаҙы ауылдарынан күсеп килгән, ҡара урман эсенә
ултыргандар. Элек ул уранды Урмангарайская башкирская дача
тип йөрөткәндәр.
Ямаҙы ауылы
Беҙҙең ауыл был урынға бынан 200 йыл самаһы элек төрлө
ауылдан күсеп килеп ултырғандар. Беҙ аҫаба башҡортбоҙ.
Ноҡрат ауылы вотяктәре (удмурттары) менән ер өсөн әлдән-
әле һугыш булып торған, һуңынан Ноҡрат вояктәрен башҡ¬
орттар урындарынан бер нисә саҡрымға ары ҡыуып ебәргәндәр.
Мәсғүт һәм Шүлгән ауылдарында яу (һуғыш) булган. Унда
бөгөнгө көндә лә ҡаҙылған урҙар бар (бында һүҙ Пугачев-
Салауат яуы тураһында булырға тейеш — Б. Т.).
Мәсғүт ауылы
Беҙҙең ауыл иҫке ауылдарҙан күсеп килгән халҡтарҙан тора.
Бынан 200 йыл самаһы элек бында тәү башлап Мәсғүт исемле
ҡарт килеп ултыра. Мәсгүттең атаһы Ғәптелҡадир. Мәсғүтгең
улы Байгужа, уның улы Байғынай, уның улы Сәфәрғәли, уның
улы Мөхәмәткәрим, уның улы Мөхәмәтгәрәй, уның улы
Мөхәмәтзариф.
Беҙ Урмангәрәй башҡорттары тип аталабыҙ. Урмангәрәй-
ҙең агаһы Илгәрәй булған. Урмангәрәй ошо ағаһы ягынан был
урынға күсеп килгән. Илгәрәй Иҙелдең түбәнге ягында, хәҙерге
көндә Ҡайынлыҡ волосе тип аталған урында йәшәгән.
Типтәрҙәр, арҙар был яҡҡа суҡындырыуҙан ҡасып килеп ул¬
тыргандар, улар припущенник булып йәшәнеләр.
363
Мәсгүт ҡарт Туҡбирҙе тигән ҡарт менән П-се Екатерина
әбей батшага баралар. Әбей батша уларга ер тураһында ҡағыҙ
биреп ҡайтара.
Бынан күп йылдар элек Тау ауылында ниндәйҙер хан бул¬
ған тиҙәр. Ҡоломбәт һәм Ҡол сары тигән кешеләр ошо хан¬
дың улын үлтерәләр. Үҙҙәре ҡурҡып Ҡаҙанға ҡасалар, унда
рус гүрәһенә баш эйәләр.
Беҙҙең атайыбыҙ бер ваҡыт Мәскәүгә барып, Мәсгүт менән
Туҡбирҙе исеменә бирелгән планттың (грамотаның — Б. Т.)
копияһын таптыртҡан. 318 һум аҡса түләп, уның копияһын
алдырган һәм шуның менән эш йөрөткән. Уның эш йөрөтөүе-
нең сәбәбе былай: Аҡбулат ауылының Шаһимәрҙән Ҡарабаев
тигән кеше Урмангәрәйҙең ерен 700 бот һолоға Стругов тигән
баярға һатҡан. Стругов ул ергә Саву рустарын килтереп ул¬
тыртҡан. Был 1885 йылдарҙа булған. Стругов унда поташ за¬
воды ҡорган. Заводта крепостной рабочийҙар эшләгәндәр.
Мәсгүт ҡарт әнә ошо ерҙәрҙе ҡайтарып алыу тураһында эш
йөрөткән. Ләкин эш барып сыҡмаған, ер Стругов баярга ҡал¬
ған. Ҡыҙыл Яр башҡорттары сәскән ашлыҡ та баяр файҙаһы¬
на ҡалган. Ләкин Ҡыҙыл Ярҙыҡылар ашлыҡтарын төнөн ба¬
рып урып алғандар. Баяр ул кешеләрҙе ҡамсы менән һуҡтыр¬
ған. Бынан һуң Ҡыҙыл Ярҙыҡылар Оло Бергенәй ауылына
күсеп киткәндәр. Ләкин улар Струговҡа һаман асыу тотҡан¬
дар. Уның бесән кәбәндәрен яндырғандар (1886 йылда). Баяр
уларҙы төрмәгә яптырған.
Сандугач ауылы
Беҙҙең ауыл халҡы бынан 55 йылдар самаһы элек Түбән
һәм Үрге чат ауылдарынан күсеп килеп ултырғандар. Санду¬
гач исеме йылға исеме менән бирелгән. Сандугач йылгаһы
икәү — Оло Сандугач, Бәләкәй Сандугач.
Бында урман булган. Халҡ урман эше менән шөғөлләнгән.
Бүрәнә агыҙган, мунсала төшөргән, туҙ һыҙырып һатҡан. Ур¬
манды төпләп, яндырып, иген иккәндәр.
Ер өсөн арҙар менән һуғыш булган. Уларҙы ултырған урын¬
дарынан ҡыуып ебәргәндәр ҙә, ул урынға үҙҙәре ултырған¬
дар. Беҙҙең урман Урман Гәрәй дачаһына инә ине.
364
Татар Ураҙы (Тат Ураҙы) ауылы
Ауылдың исеме йылға исеме менән йөрөтөлә. Был урында
элек ҡалын урман булған. Был урынға иң тәү башлап Әүдеүәк
тигән ҡарт килеп ултырған. Был ҡартты Уран тип тә атаған¬
дар. Шунлыҡтан был урынды элек Уранский дача тип атаған¬
дар. Был ерҙәр ошо Уран ҡартҡа ниндәйҙер бер батша тара¬
фынан бүләк итеп бирелгән имеш тиҙәр.
Ваязы ауылы
Ваязы йылға исеме менән бирелгән. Тәү башлап бында
Әмже ауылынан Мостафа тигән ҡарт 1812 йылда килеп улты¬
рған. Ауылда күпселеге башҡорттар. Әҙселектә типтәрҙәр һәм
мосолман булған арҙар бар. Элек был тирә ҡара урман булған.
Беҙҙе уран башҡорттары тип йөрөтөлөр.
Тәтешле районы
(Түбәндә килтерелгән ауылдар 1933 йылда Яңауыл
районына ҡараған булғандар. Хәҙерге көндә улар Тәтешле
районына ҡарайҙар)
Шүлгән ауылы
Тау тигән ауылға тәү башлап Сөйөш тигән кеше килеп
ултырган. Сөйөштөң Кримгилде тигән улы Тау ауылы менән
Ҡашҡаҡ ауыл араһында ултырган. Кримгилденең Байчура тигән
улы Дырыш тигән ауылда йәшәгән. Хәҙер был ауыл емерелгән,
бары зыяраты гына тороп ҡалған. Байчураның ике улы булғ¬
ан, береһе Туктамыш, икенсеһе Туҡтағол. Туҡтамыш Ҡашҡаҡ
ауылында йәшәгән. Туҡтағол беҙҙең Шүлгән ауылына килгән.
Туҡтағолдоң улы Ғәлиәскәр, уның улы Ҡунаҡбай, уның улы
Муллаҡай, уның улы Насибулла, уның улы Хажи Мөхәмәт,
уның улы Мөхәмәт Латиф.
Кантон заманында ауылга магази һалдырғандар. Башҡорттар
һәм арҙар магази һалдырырға ҡаршы булмағандар, типтәрҙәр
ҡаршы булғандар. Шуның өсөн Чалҡау тигән генерал (Циалковс-
кий булырға тейеш — Т.Б.) типтәрҙәрҙе 100 рузге менән һуҡтырған.
365
Гәрәбаш ауылы
Ауылға Гәрәбаш исеме йылғаға ҡарап бирелгән. Ауылдың
башлап ҡоролоуы бынан 400 йыл самаһы булган. Тәүҙә бында
удмурттар йәшәгән. Удмурттар Вятка губернаһынан килгәндәр.
Хәҙерге көндә лә был ауылда удмурттар йәшәйҙәр. Улар
үҙҙәренең революциянан элек булган хәлдәре тураһында бы¬
лай тип һөйләнеләр: «Элек башҡорттар беҙҙе ныҡ рәнйетәләр
һәм кәмһетәләр ине. Беҙҙе кешегә һанамайҙар ине, өйҙәре¬
беҙгә кереп туҡмайҙар ине. Берәй төрлө мәжлес йәки туй
булһа, башҡорттар кереп ашыбыҙҙы өҫтәлдән һепереп түгәләр,
мәсхәрә итәләр ине. Беҙ бары 1918 йылғы революциянан һуң
гына үҙебеҙгә хужа булдыҡ».
Югары Ҡоҙаш ауылы
Ауыл бынан 300 йылдар элек ҡоролган. Элек был урындар
Ирактинский дача тип аталған. Беҙҙең бабайҙар Ыҡ һыуы буй¬
ынан килгәндәр. Башта улар Зиремзи (?) тигән урында
йәшәгәндәр, аҙаҡтан ошо урынға ултырғандар. Был урын Иҫке
Таз ауылынан игәк итеп бирелгән (улар игәк һүҙен бүләк,
приданое мәғәнәһендә тип аңлаталар).
(Башҡа диалекттәрҙә «игәт» тиҙәр. Ҡыҙҙы кейәүе йортона
күсергәндә уның менән бергә бара торған бөтә байлыҡты —
кейем-һалымды, һауыт-һабаны, мал-тыуарҙы бөтәһен дә «игәт»
тип атағандар. Ул һүҙҙең башта шулай «бүләк» мәғәнәһендә
йөрөтөлөүе лә мөмкин. Ләкин 1933 йылғы экспедиция членд-
әре үҙҙәренең «игәк» формаһында теркәгән һүҙҙәренә аңлат¬
ма биргәндә, уны ике һүҙ менән «бүләк» һәм «приданое»
һүҙҙәре менән аңлаталар. Русса «приданое» һүҙе «бүләк» тиг¬
әнде аңлатмай, бәлки ҡыҙ артынан бара торған байлыҡҡа
әйтелә. Шуға ҡарағанда «игәк» һүҙен аңлатыусы ҡарттар дөрөҫ
аңлатҡан булалар, йәғни улар русса һүҙ менән тәржемә итеп
биргәндәр, ә экспедиция члендәре, ул саҡта башҡорт теле¬
нең нескәлектәрен белмәүҙәре арҡаһында «бүләк» тип аңлат¬
ма биргәндәр тип уйларга тура килә — Б. Т.).
366
Бүләк арты Ҡайпан ауылы
Ауыл бынан 150 Йылдар элек ҡоролған. Яңы Ҡайпандан
күсеп килгәндәр. Тәү башлап Ҡайпан тигән ҡарт килеп улты¬
рғанға Ҡайпан исеме бирелгән. «Бүләк арты» тигәне урман
артында булғаны өсөн әйткәндәр. Йәғни бер урман өлөшөнә
«бүләк» тигәндәр. Шул урман артыңда ултырған өсөн «Бүләк
арты» тигәндәр. Шулай итеп, башҡа Ҡайпан ауылдарынан
айырыу өсөн беҙҙең ауыл Бүләк арты Ҡайпан йөрөгөн.
Беҙҙең ауылды элек Ҡайпанский түбә тигәндәр. Ә был
ерҙәрҙе Ҡара Табынский земля тигәңцәр.
Беҙҙең ауыл янында Балтай Имән тигән тау бар. Шул тау¬
ҙа һәм башҡа урындарҙа уҡ башаҡтары табыла.
Элекке заманда был тирәлә ҡурай уйнағандар. Хәҙер юҡ.
Ҡурайҙа ҡатын-ҡыҙҙар ғына уйнаған, ирҙәр уйнамаған.
Сарыштыбаш ауылы
Ауылдың исеме йылғаға һәм һаҙлыҡҡа ҡарата бирелгән.
Тәү башлап килгән кешеләр Ҡыҙыл Яр һәм Югәмәш ауылда¬
рынан күсеп килгәндәр. Килеүҙөре 1880 йылдарҙа булырға тей¬
еш. Урман эсенә килеп ултырғандар. Беүә йылғаһындағы Гундр
пристаненә бүрәнә ташығандар.
Беҙҙе Урман Гәрәй башҡорттары тип атайҙар. Беҙ Иҙел
Гәрәй башҡорттарынан айырылғанбыҙ. Иҙел Гәрәйҙә беҙҙең
ерҙәр, балыҡлы күлдәр булған. Ҡарттар унда барып ошо ерҙ¬
әрҙе һәм күлдәрҙе Иҙел Гәрәй башҡорттарына һатып ҡайта-
торған булғандар.
367
ЙӨКМӘТКЕҺЕ
ИНЕШ 5
БАШҠОРТ ДИАЛЕКТОЛОГИЯҺЫ ҺӘМ КӨНБАЙЫШ ДИАЛЕКТГЕ
ӨЙРӘНЕҮ МӘСЬӘЛӘҺЕ 9
ДИАЛЕКТГЕ БИЛДӘЛӘҮ МӘСЬӘЛӘҺЕНӘ ҠАРАТА 14
ЭКСПЕДИЦИЯҒА ӘҘЕРЛӘНЕҮ ОСОРОНДА ФАЙҘАЛАНЫЛҒАН
ӘҘӘБИӘТ ҺӘМ МАТЕРИАЛДАР 22
1931, 1933, 1934 ЙЫЛДАРҘАҒЫ ЭКСПЕДИЦИЯЛАР МАРШРУТЫ 24
1931 йылда Ҡырғыҙ-Миөкө районына сығарылған экспедиция
маршруты 25
1933 йылда Туймазы районына сығарылған экспедиция
маршруты 26
1933 йылда Яңауыл районына сығарылған экспедиция
маршруты 28
1934 йылда Ҡариҙел районына сығарылған экспедиция
маршруты 29
1934 йылда Нуриман районына сығарылған экспедиция
маршруты 30
1954 ЙЫЛҒЫ ЭКСПЕДИЦИЯНЫҢ СОСТАВЫ 31
ЭКСПЕДИЦИЯНЫҢ МАРШРУТЫ 32
1954 ЙЫЛДА БАШҠОРТОСТАНДЫҢ ТӨНЬЯҠ-КӨНБАЙЫШ
РАЙОНДАРЫНА СЫҒАРЫЛҒАН ДИАЛЕКТОЛОГИК ЭКСПЕДИЦИЯ
БУЛҒАН АУЫЛДАР ИСЕМЛЕГЕ (1-се таблица) 33
БОРОНҒО БАШҠОРТ ТЕЛЕ ФОРМАҺЫНДА ҠАТЫП ҠАЛҒАН
ҠАЙҺЫ БЕР АУЫЛ ИСЕМДӘРЕ (2-се таблица) 37
368
АУЫЛДАРҘА ТЕЛДӘРЕН ӨЙРӘНЕҮ ӨСӨН ОБЪЕКТ ИТЕП АЛЫНҒАН
КОЛХОЗСЫЛАРҘЫҢ ИСЕМЛЕГЕ (3-сө таблица) 39
БЫЛ РАЙОНДАРҘАҒЫ БАШҠОРТТАР ҺӘМ УЛАРҘЫҢ ДИАЛЕКТЕ 47
ЭКСПЕДИЦИЯ БУЛЫП ҮТКӘН АУЫЛДАРҘЫҢ ТАРИХЕНӘ ҠАРАТА
БЕР-ИКЕ ҺҮҘ 64
ТОПОНИМИКАҒА ҠАРАТА 67
БЫЛ РАЙОНДАРҘАҒЫ ХАЛҠ ҮҘЕ ҺӘМ ҮҘЕНЕҢ ТЕЛЕ ТУРАҺЫНДА
НИ ӘЙТӘ 74
МӘКТӘПТӘРҘӘ ТАТАР ӘҘӘБИ ТЕЛЕ 77
«МӘКТӘПТӘРҘӘ УҠЫТЫУ ТЕЛЕ ҺӘМ ДӘРЕСЛЕКТӘР» 88
БАШҠОРТСА ГАЗЕТА-ЖУРНАЛ ҺӘМ ӘҘӘБИӘТ 91
ФОНЕТИКА 92
А. Тартынҡылар 93
Б. һуҙынҡылар 103
Диалект үҙсәнлектәре 104
Параллель ҡулланыла торған һуҙынкылар 105
Һәр ике телдең бер-беренә йоғонтоһо 105
Алһуҙынҡы (протез) 106
Дифгонгтарҙан ҡасыу тенденцияһы 107
ГРАММАТИКА ТӨҘӨЛӨШӨ 108
А. Морфология 109
Күплек ялғауҙары 109
Берәр төр исем, сифат, ҡылым ялғауҙары 109
Килеш ялғауҙары 109
Үткән заман хәбәр ҡылым, оҡшатыу рәүеше, хәбәрлек
ялғауҙары һәм киҫәксәләр 110
Уртаҡлыҡ исем ялғауҙары 111
Ҡайһы бер ҡылым ялғауҙары 111
Уртаҡ ҡылым (инфинитив) 112
Хәҙерге заман хәбәр ҡылым 112
Киләсәк заман хәбәр ҡылым 113
Бойороҡ ҡылым ялғауҙары «ың-ең» 114
Үткән заман сифат ҡылым 114
Хәл ҡылым 114
369
Теләк ҡылым 114
Ҡылым формаларында ҡайһы бер диалект үҙсәнлектәре 115
«Әләсә» /«алай исә», «алай булса»/ 115
«Оҙамас», «оҙаҡламаҫ» 115
«Төшәү» 116
«Тешнәү» 116
Башҡа үҙсәнлектәр 117
Ялғауҙарҙы төшөрөп һөйләү 117
Б. Синтаксис 118
ҺҮҘЛЕК СОСТАВЫ 120
Был диалекттең төп һүҙлек фондына хас ҡайһы бер һүҙҙәр ...122
Ҡайһы бер ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәре 135
Башҡа диалектгәр менән берҙәй һәм уларға яҡын булған
ҡайһы бер һүҙҙәр 138
һорау алмаштары 156
Ярҙамлыҡ ҡылымдар 156
Һораулыҡ буйынса тупланған һүҙҙәр һәм термиңцәр 156
һығымталар (башҡортса һәм русса) 297
ҠУШЫМТАЛАР
һораулыҡҡа ҡушымта 303
Кеше һөлдәһе һүрәте һәм уның өлөштәренең башҡортса
һәм русса исемдәре 305
Йылҡының тышҡы күренеше һәм уның өлөштәренең
башҡортса һәм русса исемдәре 308
Йылҡының һөлдәһе һүрәте һәм уның өлөштәренең
башҡортса һәм русса исемдәре 310
Һыйыр һөлдәһе һәм уның өлөштәренең башҡортса һәм
русса исемдәре 312
Ҡош һөлдәһе һүрәте һәм уның башҡортса һәм русса
исемдәре 314
Эйәр өлөштәре исемдәре 316
Югөн өлөштәре исемдәре 317
Киндер һуғыу станогы өлөштәре исемдәре 318
II. »Уран» ырыуының шәжәрәһе. Яңауыл районында Кисәк-
Ҡайын ауылыңда Атнагулов Мөхәмәтхандан күсереп алынған ....325
III. Фольклор 325
Асҡын районында алынған йырҙар 326
Яңауыл һәм Борай райондарында алынған йырҙар 327
370
Яңауыл районында Вәлиев Көримьян яҙып биргән
йырҙар 329
Яңауыл районында Фәхретдинова Вазифа яҙып биргән
йырҙар 338
Янауыл районында тол ҡатындар ауыҙынан яҙып
алынған йырҙар 340
Яңауыл районы, Яңы Урта ауыл уҡыусыһы Хазина
Фәнүзә яҙып биргән йырҙар, табышмаҡтар 342
Бөйөк Ватан һуғышында һөлөк булған Равиль Әхмәди
шиғырҙары 344
Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр 354
IV. Ҡайһы бер ауылдарҙың тарихенә һөм башҡаларға
карата халҡ теленән алынған ҡайһы бер ҡыҫҡа-ҡыҫҡа
мәғлүмәттәр 355
1933 йылғы экспедиция материалдарынан 363
371
Научное издание
СЕВЕРО-ЗАПАДНЫЙ ДИАЛЕКТ
БАШКИРСКОГО ЯЗЫКА
НАУЧНЫЙ ОТЧЕТ ДИАЛЕКТОЛОГИЧЕСКОЙ
ЭКСПЕДИЦИИ 1954 ГОДА
Редакторы: С.Ғ. Сабирйәнова
Компьютер версткаһы: А.Л. Ғәҙелова
Баҫырға ҡул ҡуйылды 15.07.08.
Ҡағыҙ форматы 60x84 1/1в. Таймс гарнитураһы.
Ризография ысулы менән баҫылды.
Шартлы баҫма таб. 16,0 . Иҫәп-баҫма таб. 14,8.
Тиражы 150 дана. Заказ № 85
«Ғилем» нәшриәте
ҡорамалдарында баҫылды.
450077, Өфе ҡ., Киров ур., 15-се й.
Тел.: (347) 272-36-82, 273-05-93 (факс)
дНет@апгЬ.ги
«Ғилем» нәшриәте
450077, Өфе ҡ., Киров ур., 15-се й.
Тел.: (347) 272-36-82, 273-05-93 (факс)
дПет@апгЬ.ги