Джусойты Н.С.

ДЖУСОЙТЫ НИНÆ
КЪАХЕТАГ ИРЫСТОН
Публицистон уацты
æмбырдгонд
*
Цхи н в ал
Мыхуыры хæдзар
2020

63. 3 (Осет.)
Д42
Джусойты Н.С. Къахетаг Ирыстон. Цхинвал, РХИ-ы Мыхуры
хæдзар, 2020,144 с.
Джусойты Сергийы чызг Нинæ у Уæрæсейы Федерацийы
Журналистты цæдисы уæнг, газет «Слово»-йы æмæ Цæгат
Ирыстоны паддзахадон телерадиокомпани «Алани»-йы раз-
дæры бæрнон кусæг, ныртæккæ та газет «Хурзæрин»-ы сæр-
магонд уацхæссæг Цæгат Ирыстоны.
Къахеты «ирон адæмæй бирæ фæлтæртæ райгуырд æмæ
сæ бирæ хабæрттæ фесафынæн æвгъау сты»... Ацы ныхæстæ
кæддæр авторæн загъта йæ фыд Серги. Æмæ Нинæ æххæст
кæны йæ фыды фæдзæхст, фыссы, Къахетмæ цы ирон адæм
фæлыгъд, уыдоны цардыл, сæ ивгъуд азтæ дæр æмæ сæ або-
ны бонтæ дæр Хуссар Ирыстонимæ æнгом баст кæй уыдысты,
ууыл, Хуссар Ирыстоныл иу уæззау бонтæ куы скодта (1918-
1920, 1990-1992 азты), уæд иу «Къахетаг Ирыстон» дæр кæй
хъæрзыдта, ууыл, «æфсымæрон» Гурдзыстоны адæм нæм
цæрæнботы цы сау зæрдæ дарынц, ууыл.
©ДжусоеваН. С. 2020
© Оформление. Дом печати РЮО, 2020

АВТОРÆЙ
Æвæццæгæн, ирон æмбисæндтæй растдæр нæй: чи
ницы кусы, уый нæ рæдийы. Мæнæн дæр мæ бирæ азты
фыдæбон рæдыд рауайдзæн æви ахсджиаг, уый зын зæ-
гъæн у, фæлæ бæлвырд зонын иу хъуыддаг: фæзындзæн
мын бирæ знæгтæ. Ныр цалдæр азы мæ бæллиц у Гуыр-
дзыстоны регион Къахеты цæрæг ирон адæмыл чиныг
рауадзын, сæ истори сын æрæмбырд кæнын. Æнус æмæ
æрдæджы бæрц уым чи фæцард, уыдонæн, кæй зæгъын
æй хъæуы, сæ истори цымыдисаг æмæ вазыгджын у.
Фæлæ æрмæг æмбырд кæнын тынг зын хъуыддаг ра-
уад. Æртын аст азы размæ Къахетæй Дзæуджыхъæумæ
цæрынмæ куы рацыдтæн, уæд ма бирæ куырыхон хис-
тæртæ уыд нæ хъæуты, Къахеты адæмы истори хорз
чи зыдта, ахæмтæ. Фæлæ уæд исты фыссыныл хъуыды
дæр нæма кодтон, стæй æрыгон адæймаг стырзæрдæ
у. Ме ’ргом журналистикæмæ куы раздæхтон, Къахеты
ирон адæмы историмæ куы бацымыдис дæн, уæд дæр
мæм афтæ касти, цыма уыцы хистæртæ æдзух нæ фарс-
мæ уыдзысты. Æмæ абон-райсом кодтон сæ ныхæстæ
сын ныффыссынмæ, афтæмæй иугай ацыдысты се ’цæг
бæстæм, семæ ахастой дунейы историон æмæ дзыхæй-
дзургæ хæзнатæ. Стыр хъыгагæн. Фæсмонгæнгæ баз-
задтæн æз дæр, уымæн æмæ Къахеты ирон хъæутæ саф-
тид сты. Канд хистæртæ нæ, фæлæ дзы кæстæртæ дæр
нал ис, иугай цæрджытæй дарддæр. Цалдæр азы фæстæ
ирæттæн ацы зæххыл бынтондæр сæ уидаг фесæфдзæн.
Æмæ куыд ис уымæн æруадзæн, ирæттæ Къахеты зæх-
хыл цы стыр фæд æмæ истори ныууагътой, уый фесæфа.
Æмæ, цас мæ хъару амоны, уымæй цалдæр азы дæргъы
æмбырд кæнын æрмæг.
Иуныхасæй, мæ дзуринæгты сæр Арешпераны хъæу у.
Уымæн æмæ мæхæдæг уым схъомыл дæн æмæ йын йæ
5

цард алы къабазы дæр хуыздæр зонын. Арешпераны
хъæусовет стыр у, цалдæр хъæуы дзы ис: Чысан (Болк-
ви], Гъаристау, Сихиат, Елтъура, Хошатъан, Сывылдз-
джын. Мæнæн тынг зын у уыцы хъæутæй фаг æрмæг
æрæмбырд кæнын. Иуæй, рагæй уым нал цæрын, ин-
нæмæй, иу хъæуæй иннæ хъæумæ алкæй афтæ хорз кæм
зондзынæ. Уый - æрмæст нæ хъæусовет. Лагодехы райо-
ны иннæ ирон хъæуты кой куы кæнæм, уæд та ноджы
зындæр у. Зæгъæм, стыр ирон хъæу Понайы бирæ зын-
гæ адæм ис, фæлæ дард у. Информаци уырдыгæй мæ
къухы хæрз чысыл бафтыд. Афтæ Пичхисбогири æмæ
Лапнианæй дæр. Хечил, Ешмахъури æмæ Верхисминдо-
рийæ та мæм æппындæр ницы ис. Стæй, куыд загътон,
афтæмæй сæ иугай цæрджытæ йеддæмæ нал ис, Гуыр-
дзыстонмæ ацæуынæн та сæрмагонд документ хъæуы,
уый та нæй.
Ацы ирон хъæуты цæрджытæ 1990 азты ныппырх
сты дунейы къуымты æмæ ахæм уавæрты исты инфор-
маци ссарын зын у. Раст зæгъгæйæ, сæ фылдæр цæры
Цæгат Ирыстоны. Кæмæдæрты дзы бахатыдтæн, цæмæй
мын йæ хъæуы историйæ йе сæ зынгæдæр адæймæгты
тыххæй исты фехъусын кæна, фæлæ... никæйуал ницы
хъæуы. Уый нæ, фæлæ ма мыл бирæтæ дис дæр бакæ-
нынц, уыдæттæ дæ цæмæн хъæуынц, æндæр дын ницы
куыст ис, зæгъгæ.
Фæлæ йæ ныридæгæн зонын, чиныг куы рацæуа,
уæд куыд бирæ быцæутæ расайдзæн. Æхцайæ нæ, фæлæ
иучысыл информацийæ дæр чи нæ баххуыс кодта, уый
дæр карзæй дзурдзæн: «Уый дзы цæуылнæ рауагътай?,
«Уый кой цæуылнæ ракодтай?», «Мæн тыххæй цæуыл-
нæ загътай?», «Уымæн йæ фыды тыххæй загътай æмæ
мæ фыдæй цæмæй хуыздæр у?» - æмæ афтæ дарддæр.
Æз фæфыстон, æмткæй Къахеты историйæ мæ къухы
цы бафтыд, уый. Уымæй дарддæр уæлæнгай мæ цæст
ахастон Лагодехы районы ирон хъæутыл, фылдæр та,
Арешпераны хъæусоветмæ цы хъæутæ хауы, уыдоныл.
Фæлæ, ноджыдæр æй зæгъын, мæ зæгъинаг сæйрагдæр
у Арешперан. Къамты дæр сты æрмæст Арешпераны
цæрджытæ.
Стыр хъыгагæн, Къахетæй цы бирæ ирон фæсивæд
фæцыд хæсты быдырмæ, йæ цард райгуырæн бæстæйы
6

сæраппонд чи радта, уыдоны тыххæй дæр мæм нæй æр-
мæг, се ’мбырд кæнынмæ мæ ныфс нæ бахастон. Уыдо-
ны хорз зыдтой хистæр фæлтæр, фæлæ дзы ничиуал ис,
æрмæг та æрмæстдæр ссарæн уыдзæн Гуырдзыстоны
архивты, æмæ махæн уырдæм фæндаг нæй. Рухсыбади-
наг хъæбатырты тыххæй та æнæраст бæрæггæнæнтæ
æрхæссыны бæсты хуыздæр у мацы ныффыссын.
Лагодехы районæй рацæугæ зынгæ адæмæн цы
номхыгъдтæ скодтон, уыдон дæр сты фылдæр Арешпе-
раны цæрджытæ. Номхыгъдтæ æххæст не сты, не ссард-
тон уымæй фылдæр. Кæй ссардтон, уыдонæй дæр кæ-
мæн йæ куысты бынат, кæмæн йæ фыды ном, кæмæн йæ
дæсныйады къæпхæн нæ ныффыстон, уымæн æмæ сæ
бæлвырд нæ зыдтон æмæ хатыр курын чиныгкæсæгæй
дæр æмæ, чи ферох, чиныгмæ чи нæ бахауд, уыдонæй
дæр. Зонын æй, чиныджы бирæ аиппытæ ис, фæлæ æп-
пыннæйы бæсты, цы ис, уый хорз, кæннод 30-50 азы
фæстæ ничиуал зондзæн, искуы Къахеты ирон адæм
царди, уый. Иæ ивгъуыд кæй нæ хъæуы, йæ истори, йæ
уидæгтæ чи нæ нымайы, уый нæ хъуыды кæны йæ сом-
боныл дæр. Фидæны дæ кæстæртæн, кæм схъомыл дæ,
уый тыххæй дыууæ ныхасы зæгъынхъом куынæ уай,
уæд цæй хистæр дæ, цы сын хъуамæ бацамонай? Уый у
йæ нысан ацы чиныгæн.
Стыр арфæ кæнын, чиныгæн æрмæгæй дæр, компью-
терон дизайнæй дæр æмæ уынаффæйæ дæр чи баххуыс
кодта, уыцы адæмæн: Гæбæраты Юрийæн, Гобозты
Муратæн, Цхуырбаты Риммæйæн, Хъæцмæзты На-
нулийæн, Болататы Женяйæн, Лалыты Таймуразæн
æмæ иннæтæн. Æнæниз æмæ амондджынæй цæрæнт
сæ бинонтимæ, сæ уарзон адæмимæ.
Чиныджы фæрстыл цы къамтæ фенат, уыдон иууыл-
дæр Къахеты ирон хъæуты раздæры цæрджыты сты.
Хъыгагæн, сæ мыггæгтæ æмæ нæмттæ сын нæ бахъуыды
кодтон, фæлæ сæ уæддæр рæгъмæ рахастон: чи зоны дзы
чидæртæ сæхи базоной æмæ хабар мæнæн, авторæн фе-
хъусын кæной...

ОТАВТОРА
Мудрая вещь - народные пословицы. Говорят же, не
ошибается тот, кто ничего не делает, и это действитель-
но так. Поди и пойми, напрасны ли мои каждодневные
труды над этой книгой или она все-таки кому-то нужна.
Одно несомненно: врагов наживу более чем достаточно.
Уже в течение нескольких лет я собираю материал,
воспоминания современников об осетинах, жителях гру-
зинского региона Кахетия. Конечно, история осетин, про-
живших в этом благодатном крае более 150 лет, слож-
на и богата интересными событиями. Но не так просто
оказалось собрать материалы, вошедшие в эту книгу.
38 лет назад, когда я переехала из Кахетии во Владикав-
каз, там, в наших селах, полно было еще старцев, хорошо
знавших историю Кахетии. Но мы в молодости бываем
слишком беспечными. Не думаем о будущем. И даже ког-
да профессионально стала заниматься журналистикой и
заинтересовалась историей Кахетии, мне казалось, что
наши старшие всегда будут рядом с нами и все откла-
дывала на потом свои намерения записать их воспоми-
нания. Но к тому времени они один за другим покину-
ли этот мир. А с ними ушли многие исторические факты
жизни народа, сокровища устного народного творчест-
ва. А я осталась со своими благими намерениями и сожа-
лениями, так как осетинские села Кахетии обезлюдели.
Не то что старики, там остались единицы. Пройдет еще
несколько лет и от осетин там и следа не останется. Но
нельзя же допустить, чтобы совсем исчез целый пласт
жизни народа, тот заметный след, который он оставил в
истории Кахетии.
Вот поэтому уже несколько лет по мере сил и воз-
можностей пытаюсь собрать материал о кахетинских
8

осетинах, а точнее, одном из сел - Арешперане. Пото-
му что я выросла там и лучше знаю все стороны жизни
этого села.
Арешперанский сельский совет был очень болыной.
Он объединял несколько населенных пунктов: Чысан
(Болкви), Гаристау, Сихиат, Елтура, Сывылдзджын и Хо-
шатани. Мне сложно было собрать материал обо всех
этих селах, потому что давно уже там не живу, да и в от-
личие от родного села мало что о них знаю, не говоря уж
о других осетинских селах Лагодехского района. Скажем,
в большом осетинском селе Пона живет много извест-
ных людей, но поскольку оно далеко, сложно собрать
материал, поэтому информация о нем у меня скудная.
Как и о Пичхисбогири и Лапниане. А о Хечиле, Ешмаку-
ри и Верхисминдори и говорить нечего: не удалось со-
брать о них хоть какой-нибудь материал, хотя там, как я
уже говорила, живут только единицы. Но главное то, что
Грузия уже другая страна и попасть туда нелегко, нуж-
ны разрешительные документы, особенно к архивам.
В 1990-е годы жители этих сел разъехались по все-
му свету, правда, в основном они осели в Северной Осе-
тии, и я обращалась ко многим с просьбой рассказать
об истории родных сел, известных земляках, но... безу-
спешно. Более того, многие недоумевают, зачем, мол, те-
бе это надо, делать больше нечего?..
Зато я точно знаю: книга моя вызовет много споров,
претензий к автору, и те, кто не то что материально -
информацией не удосужились помочь, будут сурово во-
прошать: «А почему ты о нем написала, а меня забыла?»,
«Ты похвалила его отца, а мой отец чем хуже?», «Его де-
ти не лучше моих», - и так далее.
Ну, как объяснить им, что я писала, опираясь только
на тот материал, который сумела собрать. Если бы все, к
кому я обращалась, помогли мне, книга была бы полней
и намного интересней. Да и в Кахетии много молодежи с
высшим образованием, но не все же титулованные. Я не
могу всех охватить.
Собственно, рассказ о Лагодехском районе в целом,
Арешперанском сельсовете, в частности получился бо-
лее подробным, потому что я об этих населенных пун-
ктах знала больше, чем об остальных. Приходилось до-
9

вольствоваться тем, что есть. К великому сожалению, я
не смогла собрать хоть какие-либо сведения о тех сот-
нях молодых людей, что ушли из Кахетии на поля сраже-
ний Великой Отечественной войны, многие из которых
не вернулись под отчий кров. Их хорошо знало старшее
поколение, но вот только их самих уже нет в живых. Ма-
териалы об участниках войны можно было бы найти в
грузинских архивах, но нет нам туда доступа. А чем при-
водить неточные сведения о светлой памяти героях, уж
лучше ничего не говорить.
Я составила списки известных осетин - уроженцев
Лагодехского района, но в основном это, опять-таки, жи-
тели Арешперана. Конечно, списки неполные, и даже из
тех, кого внесла в этот список, у кого-то не знала или
место работы, или отчество, или данные о их професси-
ональной деятельности... Поэтому прошу прощения и у
читателей книги, и у тех, кого не вспомнила. Еще раз го-
ворю, я обращалась ко многим из каждого села, но не от
всех получала информацию. И тем не менее решила, что
надо донести до людей хотя бы то, что удалось собрать,
иначе лет через 30-50 уже никто не вспомнит, что ког-
да-то в Кахетии жили осетины.
Если человеку безразлично его прошлое, его исто-
рия, не знает и не хочет знать свои корни, значит, его
мало волнует и будущее. А это уже тупик. Не допустить
такого забвения, донести до младших поколений свою
историю - с этой целью была написана эта книга, хотя и
с недоработками.
Я безмерно благодарна всем, кто способствовал вы-
ходу этой книги, помог материалом, советом, компью-
терным дизайном, а именно - Юрию Константиновичу
Габараеву, Мурату Руслановичу Гобозову, Римме Ива-
новне Цховребовой, Евгении Ерминовне Болатаевой,
Нануле Акакиевне Качмазовой, Таймуразу Николаеви-
чуЛалиеву и т. д. Желаю им долгой и счастливой жизни.
В фотографиях, которые вошли в данную книгу, за-
печатлены жители разных осетинских сел Кахетии.
К сожалению, в памяти не сохранились ни их фами-
лии, ни имена. Но все-таки решила их опубликовать:
может кое-кто «найдет» себя в них и сообщить об этом
мне, автору...

НЫХАС МÆ ФЫДИМÆ...
Джусойты Сергей йæ хъæбулы хъæбул Гобозты Муратимæ
Тæхуды, дæ уæздан, разагъды курдиатджын фыдимæ
ма иу хатт уæддæр аныхас кæн...
Ды нæ зоныс, мæ фыд, бирæ цæуылдæрты кæй фæс-
мон кæнын, уый. Цард нæ иувæрсты кæуылты аивгъуыйы,
уый æмбаргæ дæр нæ бакæнæм. Æз афтæ æнхъæлдтон,
æдзухдæр мæ фарсмæ уыдзынæ æмæ никуыдæм тагъд
кодтон. Растдæр зæгъгæйæ, никуы мæ æвдæлдис. Ды та,
дæ бирæ зонындзинæдтæ цы фæкодтаис, уый нæ зыд-
тай. Дæхицæн дын дæ мæгуырдзинад æмæ фыргуыст,
бинонтæ дарыны хæстæ дæ сæр сисын никуы бауагъ-
той. Царды тухитæ дын амардтой дæ курдиат, æмæ дæ
уд хъардтай, цæмæй дзы мæнмæ фæхæццæ кодтаис, æз
та - чиныгкæсæгмæ. Цыдæртæ дзы бахъуыды кодтон,
11

сæ фылдæр та демæ ахастай. Чи зоны ма дæ æрдхæрæ-
ны хæлар Уруймæгты Езетхан æгас куы уыдаид, уæд дæ
нæ ныууагътаид æнæ ахуырæй. Фæлæ дæ уый дæр фæ-
сайдта æмæ йе ’цæг дунемæ афардæг. Дæуæн та йæ фæ-
дзæхст: «Дæ ахуыр-иу æнæмæнгæй адарддæр кæн, дæ
хуызæн курдиатджын лæппу афтæ баззайынмæ æвгъау
у», - дæ уæззау царды аххосæй йæ сæххæст кæнын дæ
къухы нал бафтыд.
Дæ ацыды фæстæ ныр ме ’ртыккаг чиныг рацыд, фæ-
лæ дзы ды иунæг дæр нал федтай. Нæ мæ рох кæны дæ
сæйраг фæдзæхст: «Къахетæн бæркадджын истори ис
æмæ йæ рохуаты ма ныууадз. Уым ирон адæмæй бирæ
фæлтæртæ райгуырд æмæ сæ бирæ хабæрттæ феса-
фынмæ æвгъау сты». Бирæ диссæгтæ мын фæдзырдтай
Къахеты тыххæй, фæлæ сæ фылдæр ферох сты. Ныр
мæхи æмбырд кæнинаг фесты, фæлæ хæрз кадавар ра-
уадысты. Чиныг аразгæйæ-иу мæ куыд тынг фæндыд,
цæмæй дæ истæмæй афæрсон, фæлæ... Цæй, цы ис,
уый хорз. Сæйрагдæр у, цæмæй дын дæ бæллиц царды
сæххæст кæнон. Ныр дын ацы чиныг - дæ бæллицты чи-
ныг - дæ мæлæтæй дæс азы фæстæдæр уыдзæн цырт-
дзæвæн. Уым ис дæ курдиат æмæ зæрдæйы хъарм дæр
æмæ мын æдзухдæр дæу мæ зæрдыл лæууын кæндзæн.
Чиныджы ма Къахетæй цы бирæ рухсыбадинаг фæрн-
джын адæмы ном ссардтон, уыдонимæ иумæ уымы бæ-
сты рухс дзæнæты бадут.
Ацы чиныгæй та дын, мæ фыд, сæрмагондæй арын
ДÆРУХСНОМ!

МÆ РАГБОНТЫ ФÆДТÆ
Новеллæ
Мæ рагбонты фæдтæ. Агурын уæ мæ фыдæлты зæх-
хыл. Агурын уæ, Арешпераны нæргæ хъæуæй ма цы
хъæууат баззад, уый уынгты. Фæлæ уæ нал арын; нал
уыл хæст кæнын, æрмæст зæрдæйыл ныхæстæй базза-
дыстут.
Мæ сабибонты мысинæгтæ. Куыд дард лæуут абоны
æмтъеры рæстæгмæ, куыд дард...
Зилын мæ фыдыуæзæгыл. Мæнæ рох суадон. Хъамы-
лы бын фæцис, æнæбары ма хъуысы йæ сæр-сæр. Алыр-
дыгæй йæм цы къахвæндæгтæ цыдис, уыдонæн сæ кой
дæр нал ис - кæрдæг сæ сæрты акаст. Кæддæр та-иу фæ-
сивæдæн сæ уарзон улæфæн бынат ам уыд.
Зилын дарддæр. Кæсын, адæм стыр фыдæбæттæй
цы уæладзыг хæдзæрттæ фæкодтой, уыдонмæ æмæ
мæ зæрдæйы тугтæ ныттæдзы. Сæ фылдæр - æдзæрæг,
сындзарæх систы, сæ къæсæртыл лæджымбæрц кæрдæг
æрзад. Афтид хæдзæрттæн сæ талынг рудзгуытæ æн-
къардæй ныджджих сты дунемæ. Сындзæхгæд систы
хъæуы Культурæйы хæдзар, дуканитæ, хуыйæн æрмадз,
посты хайад æмæ бирæ æндæр культурæйы уагдæт-
тæ. Мæнæ Арешпераны зындгонд ирон скъола. Кæд-
дæр районы фыццаг бынат ахста йе ’нтыстдзинæдты
тыххæй, йæ кæрты сабитæй азмæлæн нæ уыд, ныр си-
дзæрæй лæууы.
Мæ цæссыгтæ нал баурæдтон, скъолайы кæрты нæ
уарзон поэт Хетæгкаты Къостайы цырты пырхæнтæ
куы федтон, уæд. Ацы цырт стыр зынтæй арæзт æрцыд
Къахеты зæххыл æмæ дзы ирон адæм тынг сæрыстыр
уыдысты. Гуырдзыстоны - Къостайы цырт! Фæлæ нын
13

æй Хуыцауы цæст нæ бауарзта. Фыдгæнджытæ сæ пырх
ууыл ныккалдтой. Иуæхсæв цырт фæйнæрдæм фаркгай
фæхауди. Цы дурыл æвæрд уыд, ууыл ма Къостайæн йæ
нымæты фæдджи аззад.
Иуныхасæй, хъæу адæмæй куыд сафтид, афтæ сафтид
цардæй дæр. Ацы ран æнустæм бамыр хъæлдзæгдзинад.
Куыд зын у, æвæдза, куыд зын, райгуырæн хъæу
æдзæрæгæй уынын. Уæгъд мæ нал уадзынц мæ рагбон-
ты мысинæгтæ. Сагъуыдысты мыл, æвдæрзынц мын мæ
рыст уд. Здахынц мæ мæ рагбонтæм, афтæмæй йæ тынг
хорз зонынц, ивгъуыдæн раздахæн кæй нал ис.
Уæддæр зæрдæ коммæ нæ кæсы. Мæ райгуырæн
зæххыл, мæ сабибонтæ кæм арвыстон, фыццаг къах-
дзæфтæ кæм акодтон, уыцы хъæрмуст адджын зæххыл
мæ рагбонты фæдтæ агурын, агурын...
Къахет, 1992

КЪАХЕТЫ ИСТОРИ: АРЕШПЕРАН
Ныр æнусты дæргъы Гуырдзыстоны регионтæй иуы
истори - Къахеты истори - абоны онг дæр бынтон
бæлвырд нæу. Йæ равзæрды тыххæй историктæ иу
хъуыдымæ нæма æрцыдысты. Нæй бæлвырд дæнцæг-
тæ, уымæн ма йæ аххосаг у уый дæр, æмæ ацы терри-
торитæ цалдæр æнусы дæргъы кæй уыдысты Перс,
Турк æмæ Ираны дæлбар. Уыдон сæ бынтон гæныстон
фæкодтой, фесæфтой сын сæ историон æвдисæнтæ, сæ
культурон бынтæ, бирæ регионтæн пысылмон дин рай-
сын кодтой. Уæлдайдæр, персаг Шах Аббасы æрбабыр-
сты рæстæг, 1615-1616 азты. Уый Гуырдзыстонæй дур
дурыл нал ныууагъта, бирæ горæттæ зæххы цъарæй
ныххафта. Афтæмæй Къахеты истори рохы фæлмы аны-
гъуылд, æрхæццæ ма дзы цыдæр муртæ. Уæдæ, гуыр-
дзиаг историктæ бæлвырд кæй нæ зонынц, уыцы Къа-
хеты историйыл мах нал дзурдзыстæм, æрмæстдæр ыл
уæлæнгай нæ цæст ахæссæм.
Нæ эрæйы агъоммæ фыццæгæм мин азы Скæсæн
Гуырдзыстон, Азербайджан æмæ Дагъистаны ныры тер-
риторитыл, цæугæдæттæ Иори æмæ Алазан кæм баиу
вæййынц, уыцы дæлвæзты равзæрд хæдбар паддзахад -
Кавказаг Албани (паддзахад Албанимæ ницы бар да-
ры). Йæ сæйраг горæт У-æм æнусы онг уыд Кабала, стæй
Партав. Абоны Къахетæн йæ сæйраг хай нæ эрæйы æх-
сæзæм æнусмæ уыд Кавказаг Албанийы сконды. Царды-
сты дзы 26 кавказаг знæмты цæдистæ. Сæ фылдæр уы-
дысты дагъистайнаг æвзæгтæ лекъаг (лезгинаг) æмæ
авайраг æвзæгты дæлкъордтæ. Цардысты ма дзы скиф-
ты байзæддаг сакстæ дæр. Зæгъæн ис, æмæ ацы регион
уыд авайраг паддзахад.
«Пестрое в этническом плане население левобереж-
ной Албании в это время болыпе переходит на персид-
15

ский язык. Главным образом это относится к городам
Аррана и Ширвана, сельское же население в основном
сохраняло свои старые языки, родственные современ-
ным дагестанским, прежде всего языками лезгинской
группы». («Википедия. Свободная энциклопедия»). Æп-
пæт адæттæй бæрæг у, лекъ (лезгинтæ) ацы бынæтты
гуырдзыйæ цалдæр æнусты раздæр кæй æрцардысты,
уый, афтæмæй та рагæй фæстæмæ быцæуаг фарста у.
Фыццаг гуырдзиæгтæ ацы бынæтты фæзындысты
XI æнусы. Къахеты ном рацыд гуырдзиаг этникон къорд
къахелитæй, суффикс «ет» нысан кæны къахелиты цæ-
рæн бынат.
Ацы регион æнусты дæргъы баййæфта тыхджын эт-
нополитикон æнкъуыстытæ. Ацы бынаты гуырдзиаг
адæмы æндæвдад куы стыхджын ис, уæд дзы рауад
Къахеты хæдбар кънязад, XII æнусы кæрон та бацыд
Гуырдзиаг паддзахады скондмæ. Дагъистайнаг ахуыр-
гонд, историон наукæты кандидат Т. Айтберов фыс-
сы: «В начале XI века эта вторая Албания была при-
соединена вместе с землями закавказских аварцев к
княжеству Кахетия, которое, в свою очередь, оказа-
лось в XII веке включенным в состав единого Грузин-
ского царства». Фынддæсæм æнусы кæрон фæстæмæ
ахицæн Гуырдзыстонæй æмæ сси Къахеты паддзахад.
Цардысты хæдбарæй, фæлæ, æдзух цы хæстытæ цыд,
уыдон сæ фæстæмæ батардтой Гуырдзыстоны сконд-
мæ æмæ 1762 азы, ногæй баиу Картлийы (гуырдзыйы)
паддзахадимæ. 1801 азæй фæстæмæ æнæхъæн Гуыр-
дзыстон дæр сси Уæрæсейы империйы иу хай.
Къахеты регион у дыууæ дихы - дæллаг æмæ уæл-
лаг Къахетыл. Дæллаг Къахеты ис Лагодехы, Хъваре-
лы, Гурджааны æмæ æндæр районтæ. Адонæй фылдæр
ирæттæ цæры дæллаг Къахеты Лагодехы районы æмæ
Уæллаг Къахеты - Ахметайы районы. Къахеты цæрæг
гуырдзы дæр дих кæнынц цалдæр этникон къордыл:
къахелитæ, пшавæгтæ, тушетæгтæ, мохевæгтæ, джава-
хетæгтæ, аджайрæгтæ, мегрелтæ, рачъæгтæ... Адонæн
се ’взаджы ис хицæндзинæдтæ.
Уыдонæй уæлдай Къахеты цæры бирæ азербайджа-
нæгтæ, ирæттæ, лекъæгтæ, уырыссæгтæ, грекъæгтæ,
украинæгтæ, абхазæгтæ. Уæллаг Къахеты Панкисы рай-
16

оны цæцæйнаг адæмы байзæддагæй цæры тынг бирæ,
хонынц сæ киститæ.
Къахеты историйæ æнæфæхицæнгæнгæ хай у, Гуыр-
дзыстон æмæ Азербайджаны ’хсæн арæнтыл цы реги-
онтæ ис, уыдоны хъысмæт. Ацы фарста кæд официалон
æгъдауæй раджы ахицæн, уæддæр дыууæ æнусы дæр-
гъы быцæутæ нæ сабыр кæнынц. Арæныл рагон Эре-
тийы горæттæ Белокан, Закатал, Ахалцих, Сигнах, Бор-
чало æмæ Караязы дæлвæзтæ алчидæр хоны йæхи.
Азербайджанæн йæ цæгат-ныгуылæн фарс, раздæ-
ры Эрети, у полиэтникон, историон-этнографион ре-
гион. Уымæ гæсгæ стыр цымыдис æвзæрын кæны
ахуыргæндтæм. Скæсæн Гуырдзыстон (Къахет) æмæ
Дагъистанимæ æмарæн уæвгæйæ, æфсæддон стратеги-
он уавæр, æппынæдзух конфликттæ сæ гакк сæвæрд-
той ацы регионты цæрджыты культурæ æмæ æвзаджы
уавæрыл. Цæргæ та дзы кæнынц Гуырдзыйы этникон
къабаз - ингилойæгтæ. Дзурынц гуырдзиаг æвзаджы
ингилойаг диалектыл.
Хъуыддаг уый мидæг ис, æмæ уæлдæр ранымад го-
рæтты цæрджытæ сты Кавказаг Албанийы знæмтæй
иуы байзæддаг. Цардысты Албанийы, цæугæдон Алаза-
ны дæлвæзты историон облæст Эретийы (Арран). 1У-æм
æнусæй фæстæмæ Кавказаг Албанийы фидар кæнын
райдыдта чырыстон дин, Х1-ХП æнусмæ та дзы бынтон-
дæр стыхджын Гуырдзыстоны æндæвдад. Уый фæзынд
Эретийы цæрджытыл дæр. Х1-æм æнусы райдайæны
Къахеты паддзах Квирике æрбаиу кодта Къахеты æмæ
Эретийы, фæлæ фидæны бæлвырд арæнтæн уый ницы
ахъаз фæцис. Райдыдтой сæ тыххæй гуырдзиаг кæнын,
чырыстон дин сын хъарын. «В 1У-УН вв. происходит про-
цесс усиления культурного сближения феодальной Ал-
бании с соседними Арменией и Иберией (Грузия) на
почве общей борьбы с Сасанидским Ираном. Этот пе-
риод отмечен сближением материальной и духовной
культур народов Албании, Армении и Иберии» (/7 Абду-
рагимов. Кавказская Албания - Лезгистан: история и со-
временность. СПб., 1995). Уыцы уавæр фæтыхджындæр,
Гуырдзыстон Уæрæсейы империйы иу хай куы ссис,
уæд. Фæлæ уæддæр ингилойтæн сæ фылдæр баззад пы-
сылмæттæй.
2
17

Кавказаг Албанийы цæрæг авайраг адæм æдзух гуыр-
дзыйы æндæвдадæй кæй тыхстысты, сæ дин сын кæй
хъардтой, уымæ гæсгæ хæстмондаг æмæ сæрибаруар-
заг хохæгтæй ацы бынæтты, ома Эретийы, XVIII æнусы
равзæрд цалдæр хæдбар хæстон æхсæнады. Уыдонæй
сæйрагдæр уыд Джайраг-Белокайнаг цæдис (Джаро-Бе-
локанский союз). Уый уыд тыхджын политикон хæ-
цæнгарз канд хохаг адæмы къухы нæ, фæлæ гуырдзы,
сомих æмæ азербайджанæгты къухты дæр. Хъæбаты-
рæй тох кодтой Уæрæсе, Турк æмæ Ираны ныхмæ дæр.
Арæх сæ агуырдтой æххуыс Гуырдзыйы кънйæзтæ æмæ
паддзæхтæ кæрæдзи ныхмæ хæцынмæ, алчидæр сæ йе
знæгты ныхмæ ардыдта. Кæй-иу басастой, уыдонæн
истой сæ фæллой, кодтой сæ уацары. Ацы хæстон цæ-
дисты ныхмæ Уæрæсейы æфсад бирæ фæхæцыд æмæ
сæ, æппынфæстаг, 1830 азты басаста.
Уæдæ афтæ. Æнусты дæргъы авайраг адæмтæ цы
царды уагыл сахуыр сты, уый уырыс, сомих æмæ гуыр-
дзыйæн æнцон аивæн нæ уыд. Уый сæдæгай азты
дæргъы расайдта хæст æмæ мæлæт милуангай адæй-
мæгтæн.
«По ходу усиления христианства в регионе с IV века
до конца VII века нашей эры население Кавказской Ал-
бании попало под сильное влияние армяно-григориан-
ской направленности христианства. Затем, с VI по XII
век, левый берег, а также часть правобережья Алазани
входили в состав аварского христианского государства,
образовавшегося под названием Сарир... Сарир грани-
чило на севере с Хазарией, на юге - с Дербентом, на За-
паде - с Аланией, на юго-западе - с грузинскими кня-
жествами. Как государство, входило в сферу влияния
Византийской империи. В XI веке Сарир начало распа-
даться вследствие противостояния и внутренних войн
между жителями христианами, иудеями, язычниками
и мусульманами. После захвата региона была основана
епархия грузинской церкви» [Магомед Гаджиев. Портал
«Дагестан».
Гуырдзыстон 1801 азы Уæрæсейы империйы иу хай
куы сси, уæд Кавказы наместник Павел Цицианов уай-
тагъд æрæвнæлдта быцæуаг Эретийы фарст аскъуыд-
дзаг кæнынмæ. Хъуамæ йæ официалон æгъдауæй æр-
18

баиу кодтаид Гуырдзыстонмæ. Уыцы хъуыддаг бахæс
кодта йæ инæлæрттæй иу - Гуляковæн. Фæлæ йæ
1803 азы Закаталы чидæр амардта. Азербайджан йæ
зæххытæ кæй хуыдта æмæ сæ байсыныл Цицианов дæр
зæрдиагæй кæй архайдта, уый йын нæ ныххатыр код-
той æмæ уый дæр 1806 азы азербайджанаг горæт Ба-
куйы фехстой.
Кавказаг Албанийы иу хай, историон Эрети, 1840 азы
фæхицæн кодтой дыууæ хайыл: пысылмон æмæ чырыс-
тон Фæскавказыл Гуырдзыстоны сконды. Афтæ бакод-
та Уæрæсейы хицауад гуырдзиаг феодалты домæнтæм
гæсгæ. Азербайджан дæр рагон Эретийы зæххытæ йæ-
хи кæй хуыдта, æмæ сæм-иу уый фæдыл гарзджын
растад арæх кæй уыд, уымæ гæсгæ. Гуырдзыстоны фæн-
дыд Уæрæсейы æххуысæй ацы змæст регионы фæтк
æрæвæрын.
1917 азы революцийы фæуæлахизы рæстæджы та
Азербайджан ногæй æрдомдта быцæуаг горæттæ. Дыу-
уæ республикæйы разамынд архайдтой историон рæст-
дзинад сбæлвырд кæнын æмæ арæнтæ сæвæрыныл,
фæлæ уый æнцон нæ уыд. Азербайджан архайдтой хи-
нæй. Ингилойæгтæн сæ фылдæр хай пысылмон кæй
уыд, уымæ гæсгæ сæ раздахынмæ хъавыдысты сæхир-
дæм. Афтæ куы рауадаид, уæд сын фæндаг байгом уы-
даид Сау денджызмæ дæр. 1918 азы стыхджын ных-
мæлæуд. Дыууæ фарсы минæвæрттæ сæ хъаст ахастой
Турчы, Германы æмæ Великобританийы хицауадмæ.
Бирæ тæрхæтты фæстæ, 1918 азы июны, ацы горæттæ
лæвæрд æрцыдысты Азербайджанæн. Фæлæ та 1920
азы Мæскуыйы Гуырдзыстон æмæ Уæрæсейы хицауад
бафыстой ног фидыдады бадзырд. Уыцы бадзырдмæ
гæсгæ уыцы аз майы быцæуаг территоритæ фæстæмæ
лæвæрд æрцыдысты Гуырдзыстонæн.
Азербайджаны 1921 азы æвæрд æрцыд советон ре-
жим, Уæрæсе дзы сæвæрдта йæхи закъæттæ. Уæд сæ
разамынд фæстæмæ бахъаст кодтой - домдтой амынд
территоритæ сæ фидæны республикæйы скондæн. Уы-
цы аз майы Мæскуыйы арæзт æрцыд Коммунистон пар-
тийы центрон къамисы æмбырд. Архайдтой дзы Сталин
æмæ Серго Орджоникидзе. Уыдон рахастой кæронбæт-
тæн уынаффæ арæнгæрон быцæуаг территоритæ дыу-
19

уæ дихы акæныныл. 1922 азы Советон Уæрæсейы æх-
хуысæй фидаргонд æрцыдысты бæлвырд арæнтæ:
амынд территоритæ Закатала, Белокан æмæ Кахы ра-
йон лæвæрд æрцыдысты Азербайджанæн, Сигнахы, Бор-
чалойы æмæ Ахалцихы уездтæ, стæй Караязы быдыр-
тæ баззадысты Гуырдзыстоны сконды. Кахы районы
цæрынц чырыстон ингилойæгтæ, Белокан æмæ Заката-
лы та - пысылмæттæ. Фæлæ цавæрфæнды бадзырдтæ
æмæ официалон документтæ абоны онг дæр адæмы бы-
цæутæ нæ баурæдтой. Дыууæ азы размæ Гуырдзыстон
æмæ Азербайджаны футболон командæтæ, Тбилисы
хъазгæйæ, гуырдзиаг футболмæкæсджытæ баннерыл
рацауыгътой провокацион фыст: «Рох нæ не сты нæ
зæххытæ Азербайджаны», зæгъгæ. Уый расайдта стыр
æнæразыдзинад æмæ дыууæ фарсы футболмæкæсджы-
тæ кæрæдзи фæнадтой, бирæтæ дзы рынчындæттæм
бахаудтой.
Провокацион ныхæстæм фæстæ нæ лæууы азербай-
джанаг фарс дæр. Сайт «Кавказовед. инфо» æрхаста
историк Ягуб Махмудовы ныхæстæ: «...Азербайджан
имеет право претендовать на многие территории в Гру-
зии, учитывая, что до 1934 года, во время Закавказской
Федерации, эти земли от территории Азербайджана
незаконно были переданы Грузии... Если хорошо по-
смотреть на карту Азербайджана, ясно видно, как тер-
ритория Грузии искусственно увеличивалась за счет
Азербайджанского государства... Мы имеем право пе-
ресмотреть все соглашения, которые были подписаны
во времена царизма и Советского Союза». Уæдæ афтæ.
Алы адæммæ дæр ис змæнтджытæ æмæ сабырдзинады
бæсты марг тауынц. Æнæуый та хуымæтæг адæмы ни-
цы хыйлаг ис. Гуырдзиаг район Лагодехы ис цалдæр
азербайджанаг хъæуы. Лагодех йæхæдæг та ныхæст у
Белоканыл. Советон дуджы арæнты сæр дæр уыйас ни-
цæмæн хъуыд, дыууæ республикæйы адæм кæрæдзимæ
сæрибарæй цыдысты æмæ-иу дуканиты Белокан æмæ
Закаталы балæууыдыстæм. Азербайджан нымад цыд
хъæздыг республикæйыл.
Абон мæ ныхас фылдæр уыдзæн Дæллаг Къахе-
тыл, бæлвырддæр та, Лагодехы районы, Арешпераны
хъæуыл. Лагодехы равзæрд хауы XIX æнусмæ. Йæ бын-
20

дур арæзт у уырыссаг ныхæстæй: лагерь отдыха. Ам-иу
сæ фæллад суагътой, Турчы хæстмæ чи цыд, уыцы хæ-
стонтæ, æмæ йыл уыцы ном ныффидар. Фæлæ ма йын
ис æндæр вариант дæр. Æрхаста йæ сайт «Академик.
ру»-йы æнæзонгæ автор: «Лагодехи произошло, вероят-
но, от Лекети. Лекети переводится как место прожива-
ния леков, то есть страна лезгин. Леки были одним из
племен Древней Албании. Лагодехи - пограничье, раз-
деляющее Дагестан, Азербайджан и Грузию. В разные
периоды своей длинной истории это место находилось
под властью то лезгин, то грузин. Но так как эти зем-
ли вначале принадлежали лекам, дало основание гру-
зинам-соседям назвать эту местность Лекети. С ростом
могущества грузин лезгины были вытеснены с этих зе-
мель, а название еще продолжало жить самостоятель-
ной жизнью, превратившись со временем из Лекети в
Лакоети - Лагодехи». Фæлæ, мæнмæ гæсгæ, растдæр уы-
дзæн фыццаг вариант.
Къахет хъæздыг, дзаджджын бæстæ уыд. Æдзух
дзы алыранæй тыхтона дæр уымæн кодтой се знæг-
тæ. Уæдæ, ирон адæм сæ мæгуыр тыхст цардæй кæй
афтыдысты уырдæм, уый дæр диссаг нæу. Октябры ре-
волюцийы размæ, нудæсæм æнусы кæрон, Хуссар Иры-
стоны зæхцух адæм хуыздæр цардагур ивылын рай-
дыдтой Къахетмæ. Фылдæр цыдысты, ныры Лагодехы
район кæм ис, уыцы бынæттæм. Кæй зæгъын æй хъæуы,
ирон адæмæн цæттæ бынтæ уым ничи æрæвæрдта. Нæ
барухс сæ зæрдæ ам дæр. Тыхст адæм бахаудтой тæ-
дзынæгæй цыхцырæгмæ. Æгæндæг тар хъæдты æмæ
цъыфдзæстыты уыргæфтыд фесты, цагътой хъæд, сур
кодтой цъыфдзæстытæ, афтæмæй сæхицæн амал код-
той цæрæнбынæттæ æмæ хуымзæххытæ. Фæлæ сын зы-
наргъ слæууыд. Æнусон цъымараты сæрмæ къогъотæ
мигъау сыстадысты æмæ адæмыл сæ фыдæх æфтыд-
той, фыргуыст æмæ сыл фыдцардæй сыстад ризæг,
æмæ цагъды кодтой. Кæмæндæрты ма дзы фæстæмæ
аздæхын йæ къухы бафтыд, иннæтæ, фæсмоны арты
судзгæйæ, баззадысты уым. Афтæмæй цалдæр азмæ
ацы бынæтты фæзынд цалдæр хъæуы туг æмæ хи-
дæй æлхæд сыджытдзар тъæпæн хæдзæрттæ æнæба-
ры зæххы гæппæлтимæ. Æрмæст Лагодехы районы уыд
21

иу-фынддæс ирон хъæуы, чи - стырдæр, чи - къаддæр.
Ацы хъæуты царди æхсæз минæй фылдæр ироны. 2002
азы ма фæстаг сфыстмæ гæсгæ уыдысты дыууæ минæй
чысыл фылдæр. Хъæуты нæмттæ баст уыдысты гуыр-
дзиаг гидронимтæ æмæ топонимтимæ. Зæгъæм, ирон
хъæу Арешперан, районы стырдæр æмæ культурондæр
центртæй иу равзæрд цæугæдон Арешы номæй. Ареш
«перди» («пердо») нысан кæны «был», ома Арешы был-
гæрон (Ис ма хъæуы ном Ареш дæр).
Верхисминдори: верхи у гæдыбæлас, миндори - бы-
дыр, ома гæдыбæласджын быдыр.
Пичхисбогирийы хъæу æмæ Арешпераны хицæн
кæны цæугæдон Ареш. Донивылды рæстæджы-иу иу
хъæуæй иннæмæ ахизæнтæ куынæ уыд, уæд-иу дзы æр-
калдтой пыхсытæ. Пичхи амоны пыхс, богири - хид, ома
пыхсæй хид.
Пона, стыр ирон хъæу, амоны доны тæнджытæ. По-
найы фæрсты Арешы дон тæнæгдæрæй уайы. Уымæ
гæсгæ йæ схуыдтой Пона, пони - тæнæг.
Ешмахъури: ешмаки - хæйрæг, хъуре - адаг. Ома хæй-
рæджыты адаг.
Хошатъан - XVI æнусы залиаг калмы чи амардта, уы-
цы Хошатъийы номыл схуыдтой хъæу. Уыдонæй уæлдай
ма Лагодехы сты Болкви, Гъаристау, Сихиат, Елтъура,
Сывылдзджын, Лапниан, Хечил, Гудзарет æмæ афтæ
дарддæр. Адонæй иуæй-иу нæмттæ сты, Хуссар Ирæй
семæ кæй рахастой, хъæуты уыцы нæмттæ.
Уæлдæр ранымад хъæутæй кæд сæ фылдæрæн гуыр-
дзиаг нæмттæ ис, уæддæр сты сыгъдæг ирон хъæутæ.
Лагодехы районы стыр хъæутæ Ульяновка æмæ Будя-
новкайы цæры ир, гуырдзы æмæ уырыс. Лелианы, Гиор-
геты, Багъдады æмæ æндæрты - ир æмæ гуырдзы. Каба-
лы, Ганджалайы, Узунталайы, Караджалайы - сыгъдæг
азербайджантæ æмæ афтæ дарддæр.
Æрлидзæг ирон адæм уыцы æнæхæрд бынæттæ
куы басастой, цæрыны уавæртæ дзы куы фæзынд, уæд
уырдæм ныххæррæтт кодтой мæгуыр, æнæзæхх гуыр-
дзиаг адæм Рацъы, Сачхеры, Имереты æмæ Тхъибулы
регионтæй. Афтæмæй ирон хъæуты фарсмæ фæзын-
дысты гуырдзиаг хъæутæ Апен, Багъдад, Лелиан æмæ
Гиоргет.
22

Ныр мæ бæлвырдæй зæгъын фæнды Къахеты цæрæг
дагъистайнæгтæ, пысылмон-суннитæгты тыххæй. Уы-
дон хицæн кæнынц цалдæр къордыл: авайрæгтæ, ле-
къæгтæ (лезгинтæ), даргинæгтæ æмæ æндæртæ. Фæлæ
Къахеты се ’ппæты дæр хуыдтой лекъæгтæ.
Лекъ Къахеты кæд æрцардысты, ууыл рагæй фæс-
тæмæ бирæ ныхас цыдис. Къахеты истори бынтон бæл-
вырд кæй нæу, уый аххосæй истори æдзух зыгъуыммæ
кодтой. Бирæты хъуыдымæ гæсгæ, дагъистайнаг хæс-
тон разамонæг имам Шамил 1830-1850 азты цалдæр
хатты Къахет куы ныппырх кодта, уæд йе ’фсадæй уым
бирæтæ цæргæйæ баззадысты. Æмæ уымæн дæр бын-
дур ис, фæлæ бынтон раст нæу Мæнæ цы фыссынц
историктæ Блиты Макс æмæ Дегъуаты Валодя сæ чи-
ныг «Кавказская война»-йы: «С весны до осени 1830 г.
набеги горцев Дагестана в Восточную Грузию приняли
систематический и особенно злостный характер. Они
фактически привели к опустошению Кахетию, населе-
ние которой частично мигрировало в другие районы
Грузии. Пути к вторжениям горцев в Восточную Грузию
преграждали малочисленные русские войска, неспособ-
ные обеспечить безопасность грузинскому населению...
1850-1854 гг. Шамиль или его наибы еще возвраща-
лись с походов с болыними суммами денег и другими
ценностями. Наиболее крупную вылазку он совершил в
июле 1854 года в Кахетию, откуда было привезено око-
ло 700 пленных обоего пола, 3,5 тысяч голов скота, иму-
щества на 210 тыс. рублей серебром, 16 тыс. рублей на-
личных денег. Были разорены дотла и преданы огню 15
селений, 293 дома, 144 мараней, 12 мельниц, 117 мялей».
Зæгъæн ис, Турк, Иран æмæ Персы æфсондзæй чи
суæгъд, уыцы гуырдзыйæн Имам Шамил сæ цард зын-
дон фестын кодта. Ууыл у йæ ныхас историк 3. Аваловæн
дæр: «Вместе с красавицами дагестанцы часто похища-
ли грузинских мужчин, чтобы потом вернуть за выкуп
их родственникам. Кто из них посмелее - бежал, кто по-
богаче - откупался, остальные оседали в Дагестане и
принимали ислам... Против разраставшегося аваро-лез-
гинского восстания в 1854 году русское командование
привлекало население Восточной Грузии, поскольку не
могло уже справляться с повстанцами собственными
23

силами. При этом Стрекалов (командующий русскими
войсками. - Дж. Н.) использовал настроенность грузин-
ского населения против горцев, совершавших набеги в
Восточную Грузию... Дабы они ополчились против сво-
их угнетателей и, по крайней мере, защищали свои до-
ма от мятежников. Стрекалов, однако, не очень рассчи-
тывал на то, что грузины поднимутся на вооруженную
борьбу с горцами и окажут реальную помощь в подав-
лении восстания» {Макс Блиев, Владимир Дегоев. Кав-
казская война).
Уæрæсейы разамынд тынг хорз зыдта уавæр, хохæг-
ты ныббырстытæ гуырдзиаг адæмæн стыр зиан æмæ
мæлæт кæй хæссынц, æмæ арæнтæ сфидар кæнынæн
арæзта алы мадзæлттæ: «Над установлением контроля
над горцами главнокомандующий Кавказской армией
Иван Паскевич вынужден был пойти на сооружение но-
вых укреплений в Закатале, Белоканы, Лагодехи и Кар-
тубаны, но это их не останавливало» [Зураб Гумашвили.
Источник «Кавказ»).
Шамилы ныббырстыты рæстæджы йæ хæстон адæ-
мæй дæр, æвæццæгæн, исчитæ баззадаид уым цæргæ.
Абоны онг дæр гуырдзиаг хъæу Мтисдзирийы сæрмæ
хъæды ис хæлд^ бæстыхай, хонынц æй Шамилы дзуар.
Мах, сывæллæттæ-иу æм уынынмæ арæх цыдыстæм.
Лекъ Шамилы рæстæг кæй баззадысты Къахеты
цæргæ, уый ма бирæтæ бæлвырд кодтой уымæй дæр,
æмæ сæ ирон лигъдæтты фыццаг фæлтæр 1890 азты
ныййæфта уым цæргæ.
Фæлæ историон æцæгдзинадæн бæлвырддæр факт-
тæ ис. Шамилы заманты йæ хæстон адæмæй хъæздыг
Къахетæй кæд исчи нал рацыд мæгуыр, хæххон Да-
гъистанмæ, уæддæр, Къахеты цæрæг лекъ се ’ппæт уæд
баззадаиккой, уымæн уæвæн ницыхуызы ис. Истори-
йы сыфтæ рафæлдахгæйæ, фидарæй зæгъæн ис, уы-
дон кæй сты рагон Кавказаг Албанийы цæрæг авайраг
æмæ лезгинаг знæмты байзæддаг. Иуæндæсæм æнусы
райдайæны Албанийы авайраг æмæ лезгинаг знæмты
стыр хай гуырдзыимæ кæй æрбаиу сты, ууыл ма уæл-
да^р дзырдтам. Мæнæ-ма байхъусæм Г. Абдурагимовмæ
(Кавказская Албания - Лезгистан: история и современ-
ность. СПб., 1995): «В IV веке до нашей эры здесь созда-
24

ется албано-лекское государство - Кавказская Албания.
Здесь лезгиноязычный народ с этого периода до XX века
занимал более значительную территорию на юге, чем
в настоящее время... В период нашествия татаро-мон-
гольских завоевателей (XIII- XIV век) лезгины в литера-
туре того периода проходят как одни из крупных наро-
дов Восточного Кавказа... Окончательно стало ясно, что
Кавказская Албания - это древнее государство лезгин и
близких к ним народов: аварцев, табасаранцев, рутуль-
цев, цахурцев, удинцев, хиналугцев, агулцев, арчинцев,
будухцев и крызцев».
Уæдæ афтæ. Дызæрдыггаг нæу, лекъ гуырдзыйæ цал-
дæр æнусы раздæр кæй æрцардысты уыцы бынæтты
æмæ уыдон гуырдзыйы зæххыл нæ, фæлæ гуырдзы ле-
къы зæххыл кæй æрцардысты, уый. Афтæмæй ма сыл
XIX æнусы бафтыд Шамилы æфсадæй дæр æмæ бацахс-
той цалдæр хъæуы. Æцæг, кæд Албанийы цæрæг ле-
къæн сæ фыдæлты зæхх уыд, уæддæр XI æнусы аззады-
сты Гуырдзыстоны сконды, сæ дæлбар. Фæлæ сæ уый
нæ урæдта.
Къахеты цæрæг лекъ уыдысты фыдуаг адæм, тых-
джын æмæ æгъатыр. Уæлдайдæр, революцийы агъом-
мæ. Гуырдзиаг адæм кæд Шамилы ныббырстытæй
фервæзтысты, уæддæр сæ уавæр нæ фæхуыздæр. Ирон
хъæуты фарсмæ лекъаг хъæу Ареш (ныртæккæ Мтис-
дзири) уыд тынг стыр. Алы хæдзары дæр цард 30-40
адæймаджы. Лæгтæн уыд цалдæргай устытæ. Алы усæн
дæр цалдæр сывæллоны. Кусгæ кодтой æрмæстдæр
устытæ. Лæгæн кусын худинаг уыд. Фæлæ уыдон дæр иу
ран нæ бадтысты. Сæ туджы цы уыд, уый кодтой. Лекъаг
абырджытæ рахау-бахау кодтой хъæдты, хъæуты, бы-
дырты, давтой, мардтой гуырдзыйы. Хорз ус, хорз бæх
никæмæн уагътой. Кæд, гуырдзыимæ абаргæйæ, хæрз
чысыл уыдысты, сæ дæлбар цардысты, уæддæр сæ мур-
мæ дæр нæ дардтой. Æддæмæ ракæсын никæй уагътой,
цы сæ фæндыд, уый арæзтой. Фæлæ, ацы фыдуаг адæмы
архайд абон хъæбатырдзинад чи хоны, ахæм историктæ
дæр нæм ис. Сайт «Дагестанистори.ру»-йы æнæзонгæ
автор сæ сæрыл хæцы: «Для историков горцы изобра-
жались, как разбойники, коварные хищники, чуть ли не
исключительным занятием которых были набеги на За-
25

кавказье, но никто при этом ни разу не упоминал о том,
что горцы боролись за освобождение страны предков».
Цымæ, фыдæлты зæхх сæрибар кæнынæн искæй фæл-
лой исын цæмæн хъæуы?..
Уæдæ диссаг нæу, ирон лигъдæтты Къахеты зæрди-
агæй кæй райстой, уый. Уый тагъд рæстæджы бамбæр-
стой ног æрцæуджытæ сæхæдæг. Зæгъæн ис, ирæттæ
ацы бынæтты гуырдзыйы амондæн кæй æрцардысты.
Иуæй, æнустыккон хъæдты æмæ цъыфдзæстыты цæры-
ны уавæртæ сарæзтой, иннæмæй, фесты лекъ æмæ
гуырдзыйы хъæуты ’хсæн æмæ сæ рауади диссаджы
гæрæн. Ирæттæ цас фылдæр кодтой, уыйас тынгдæр
лæууыдысты лекъæгты ныхмæ. Сæ хъæутыл ацæуын
сæ нал уагътой, фæнадтой æмæ-иу сæ атардтой. Лекъ
æмæ ирæтты ныхмæлæудтытæй бирæ цымыдисаг цау-
тæ æрхæццæ абоны онг, фæлæ се ’ппæты кой нæ кæн-
дзыстæм. Зæгъдзынæн æрмæстдæр, историйы чи баз-
зад, ахæм цауы тыххæй.
Уæды заманы Къахетыл тугуарæн кодта зындгонд
лекъаг абырæг Нажудин. Абырæгæн лæг амарын мур
дæр ницы уыд. Тас цы у, уый нæ зыдта. Нæ ауæрста сæхи
адæмыл дæр. Уый, Алазаны дæлвæзтæй суанг Гомборы
æфцджытæм цы территоритæ уыди, уыдон хуыдта йæ-
хи. Афтæмæй ахæм тыхджын æмæ æрыгон абырæджы
амардта мæгуыр, куыствæллад зæронд лæг Лалыты Ар-
чил, хуым кæрдыны рæстæг ын быдырæй йæ чындзы
ахæссынмæ кæй хъавыд, уый тыххæй. Арчил йæхæдæг
дæр фæмард, фæлæ Къахеты адæмы фервæзын кодта
ахæм тæссаг абырæгæй. Кад æмæ йæ радимæ бавæрд-
той Арешпераны уæлмæрды. Абон дæр йæ ингæныл ис
дæргъæццон дойнагдур латинаг фыстытимæ: «Ам ны-
гæд ис Лалыты Арчил Несторы фырт. Уый амардта ле-
къаг абырæг Нажудины, афтæмæй йæхæдæг дæр хъæба-
тырæй фæмард. Кад æмæ ном скодта йæ адæмæн. Рухсаг
у. Июль 1911 аз».
Арчилыл скодтой адæмон зарæг. Музыкæ йын ныф-
фыста композитор Галаты Барис.
Хуссайраг бæлас, дам, макуы ракæяæд, уæрæйдæ...
Уæй, дæ тох,уæ, мардзæ,уæй, тох, дæ бон, гъе!
Куы ракæяа, дам,уæддæр макуы бамбийæд, уæрæйдæ!
Уæй, тох, хъæбатыр,уæй, тох, дæ бон, гъе!
26

Лалыты Арчил мын макуы рамæлæд, уæрæйдæ...
Уæй, дæ тох,уæ, мардзæ,уæй, тох, дæ бон, гъе!
Куы рамæла, дам,уæддæр макуы бамбийæд,уæрæйдæ!
Уæй, тох, хъæбатыр,уæй, тох, дæ бон, гъе!
Ахæм дæнцæгтæ бирæ æрхæссæн ис. Æппынфæстаг,
лекъ бамбæрстой, раздæры бартæ сын кæй нал ис,
ирæттимæ сын афтæ кæй нал рауайдзæн, æмæ фæса-
стысты, куыдфæстæгмæ, бынтондæр æрсабыр сты. Уый
уынгæйæ гуырдзы сæхи хæстæг ластой ирæттæм, семæ
натлиатæ кодтой, сæ чызджыты сын лæвæрдтой, чын-
дзытæ сæ хастой.
Уыимæ, ирæттæ лекъимæ дæр баззадысты хæларæй,
лекъ стыр аргъ кодтой ирæттæн. Хорз хъуыды кæнын,
æвдайæм азты дæр ма нæм куыд арæх цыдысты нæ
бæрæгбонтæм, уыдон та-иу уæрæхæй бæрæг кодтой
2-æм майы бæрæгбон æмæ-иу сæм мах дæр ацыдыстæм.
Октябры революцийы уылæнтæ дæр фæхæццæ сты
Къахетмæ. Хуссар Ирыстоны ревком Къахетмæ арвы-
ста зындгонд революционертæ Козаты Раздены, Бе-
джызаты Алыксандры, Багаты Никъалайы æмæ æн-
дæрты революцийы идейæтæ парахат кæнынмæ. Фæлæ
Гуырдзыстон фылдæр меньшевикон бæстæ уыд. Чысыл
растад дæр-иу уайтагъд ныцъцъист кодтой.
1920 азты Хуссар Ирыстоны трагикон цаутæ ныххæц-
цæ сты Къахетмæ дæр. Гуырдзиаг адæмы дæр бафæн-
дыд ирæттæй Гуырдзыстон асыгъдæг кæнын. Зноны
кæнгæ æфсымæртæ æмæ хæстæджыты ферох, ирæттæ
сæ лекъы æфсондзы бынæй кæй суæгъд кодтой. Бæрæг
нæу, хъуыддаг цæуыл ахицæн уыдаид. Тас уыд мидхæст
ныггуыпп кæнынæй, фæлæ уалынмæ райхъуыст, Сырх
Æфсад рæхджы Къахетмæ кæй æрбацæудзæн.
1921 азы Азербайджаны горæт Белоканæй Къахет-
мæ хизын райдыдтой 11-æм æфсады дæлхæйттæ. Æфса-
ды размæ ацыдысты æмæ семæ баиу сты сусæг ревкомы
уæнгтæ Санахъоты Иван, Лалыты Рутен, Козаты Разден,
Тедеты Маркъоз æмæ бирæ æндæртæ, уыдонимæ, гуыр-
дзиаг коммунисттæ.
Уыцы заман меньшевикон гвардийы хæйттæ арæн-
гæрæтты хъахъхъæдтой сæ паддзахады хæдбардзинад,
фæлæ куы фехъуыстой Сырх Æфсады æрбацыд, уæд
удаистæй ныппырх сты алырæтты. Æфсад уайтагъд
27

асыгъдæг кодта, сæ ныхмæ ма меньшевикты къордтæй
цы муртæ фæлæууыд, уыдоны æмæ Къахеты регионы
расидтысты Советон хицауад, стæй дарддæр меньше-
викты куынæггæнгæ ацыдысты Тифлисы ’рдæм.
Советон хицауад цасдæр рæстæг æрсабыр кодта
гуырдзиаг националистты, фæлæ та 1927 азы алы
æфсæнттæй рахæтыдысты ирæттыл. Ирон активисттæй
чидæр (йæ ном нал рабæрæг) ацы хабæрттæ фæхæццæ
кодта Гуырдзыстоны компартийы ЦК фыццаг секретарь
Филипп Махарадземæ. Уый сæрмагонд къамис æрæрвы-
ста Къахетмæ хъуыддаг равзарыны тыххæй.
Уазджытæ ирон æмæ гуырдзиаг хъæуты цæрджы-
тимæ фембæлдысты Лелианы хъæуы. Боны фæткы уыд
иунæг фарста: ирæтты Къахетæй арвитын. Фæлæ сæ ах-
хосаг цæй мидæг уыд, уый тыххæй бæлвырд ничи ницы
загъта.
Кæй зæгъын æй хъæуы, ирæттæ дæр, сæ туг æмæ хид
цæуыл фæкалдтой, уыдон æнцонæй ныууадзынвæнд
нæ кодтой. Хъуыддаг цыд гарзджын ныхлæудмæ. Фæлæ
ныхасы рацыдысты гуырдзиаг сылгоймæгтæ. Уыдон
амидингæнджытæн сæ зæрдыл æрлæууын кодтой, ле-
къы æфсондзы бынæй сæ ирæттæ кæй фервæзын код-
той, уый. Куы сæ арвитой, уæд та сыл ахæм бон кæй
акæндзæн. Советон закъонтæм гæсгæ ахæм бартæ кæй-
нæуал ис, уый тыххæй сæ хъуыдытæ загътой уазджытæ
дæр. Уыйадыл ирæттæ цæргæйæ баззадысты Къахеты.
1944 азы гуырдзыйæн фадат фæцис лекъæй сæ маст
райсынæн æмæ сæ Цæцæнмæ æрвитын райдыдтой. Йæ
аххосаг уыд, куыд бирæ пысылмон адæмтæ, афтæ лекъ
дæр æфсады кæй никуы службæ кодтой, хæстмæ кæй
нæ акуымдтой, хъæдты кæй бамбæхстысты, уый. Уæд
цæцæйнаг æмæ мæхъæлон адæмæн сæхи та Астæуккаг
Азимæ арвыстой æмæ, чи сафтид, лекъы уыцы зæххы-
тыл æрцæрын кодтой: «Закавказских аварцев, оказав-
шихся когда-то в составе Грузии, в сентябре 1944 года
согнали в бывший Саясановский район ЧИАССР. В связи
с ликвидацией ЧИАССР ее земли распределили между
ГССР и ДАССР. Аварские села в Кварельском и Лагодех-
ском районах Кахетинского региона оказались забро-
шены. А их жителям пришлось основывать новые села
в Чечне». [Хамзат Хамзатов. Историческая справедли-
28

вость. СПб. Наука, 1999). Фæлæ лекъы хъæутæ æдзæрæ-
гæй бирæ рæстæг нæ баззадысты. Се стырдæр хъæу
Арешы æрцæрын кодтой джавахетаг гуырдзыйы Аспин-
дзайы районæй. Уыдон хъæуы ном аивтой æмæ йыл
сæвæрдтой Мтисдзири, ома хохрæбын. Сарæзтой дзы
ног хæдзæрттæ.
Фæлæ лекъ Цæцæны æртындæс азы йеддæмæ нæ
афæстиат сты. Куыд зонæм, афтæмæй цæцæйнаг æмæ
мæхъæлон адæмæн 1956-1957 азты бар радтой Астæук-
каг Азийæ сæхи раздæры зæххытæм раздæхынмæ, æмæ
сæ бынæттæ æрцагуырдтой. Сæ рады лекъ дæр здæхын
райдыдтой Къахетмæ сæ раздæры бынæттæм. Фæлæ
сын гуырдзиæгтæ сæ хæдзæрттæ нал лæвæрдтой.
Лекъ баззадысты гом арвы бын. Фæлæ та хæларзæрдæ
ирæттæ сæ фарсмæ балæууыдысты æмæ уал сæ сæ хæ-
дзæртты æрцæрын кодтой, æмæ семæ дих кодтой сæ
цæхх æмæ кæрдзын.
Лекъы æвзæрст лæгтæ Бекир Магомедов æмæ Загир
Хизриев дæлфадихсыд баисты республикæйы хицауад-
мæ. Домдтой, цæмæй сын сæ цæрæнбынæттæ раздахой.
Фæлæ сын уыдон алы æфсæнттæ кодтой. Уæд, лекъмæ
цыдæриддæр хæстхъом адæм уыд, уыдон æрæмбырд
сты Арешы хъæумæ хæстæг æмæ цæттæйæ лæууыды-
сты хæстмæ. Адæмæн тæрсгæйæ хъæуыл æрхъула код-
той æмæ сæ хъахъхъæдтой милицæ. Æндæр гæнæн нал
уыд гуырдзыйы разамындæн æмæ сразы сты лекъы
домæнтыл. Кæй зæгъын æй хъæуы, сæхи бынæттæ сын
ничиуал радта, фæлæ сын сæ раздæры хъæу Арешæй
3-4 километры фалдæр байуæрстой зæххы хæйттæ,
фæкастысты сæм аразæн æрмæгæй. Лекъæн дæр ма цы
гæнæн уыд... Афтæмæй уыцы бынаты фæзындысты ног
хъæутæ: Сарусо, Тиви, Чантлис-Хъуре, Тебелджох æмæ
Тихлисцхъаро. Ацы хъæутæ кæд административон æгъ-
дауæй Хъварелы районмæ хауынц, ирон хъæутæ та Ла-
годехы районмæ, уæддæр сты кæрæдзимæ хæрзæввахс.
Ныр мæ зæгъын фæнды Арешпераны зындгонд ирон
скъолайы тыххæй. Хъæздыг у ацы скъолайæн йæ исто-
ри алы цаутæй. Тыхст æмæ уырыд уыд ног æрлидз-
джыты цард Къахеты, фæлæ æмбæрстой, æнæ ахуырæй
сæ кæстæртæ дард кæй нæ ацæудзысты. Сæ бæллиц уыд
скъола байгом кæнын. Æппынфæстаг, уый сæ къухы
29

бафтыд. Арешпераны фæрнджын хистæртæ Джусойты
Цамелы, Хъайтыхъойы, Шишойы, Тедеты Маркъозы, Ла-
лыты Сето æмæ Алыксандры, Сопойты Иваны, Цхуырба-
ты Дуби æмæ Гигайы, Джиоты Чакъойы, Гæджиты Ми-
челы æмæ иннæты руаджы 1907 азы Хошатъаны хъæуы
байгом дыууæазон скъола. 1920 азы уый сси цыппара-
зон. Йæ фыццаг директор уыд Саулохты Аполлон. Уы-
цы аз дзы фæзынди цалдæр ирон ахуыргæнæджы. Ацы
хистæртæ ма ног æрлидзæг адæмы царды æндæр къа-
бæзтæм дæр бахастой стыр бавæрæн: тох кодтой мень-
шевикты ныхмæ, советон хицауад сфидар кæныныл ба-
цархайдтой Къахеты, арæзтой алы хъæуты скъолатæ,
колхозтæ, совхозтæ æмæ культурæйы объекттæ.
Къахеты ирон адæмы царды стыр фæд ныууагъта
сауджын-рухстауæг Беджызаты Алыксандр. Уый Хус-
сар Ирыстоны ревком сусæг революцион куыст кæнын-
мæ æрæрвыста Къахетмæ. Æргом архайæн кæй нæ уыд,
уымæ гæсгæ йæхи схуыдта сауджын, кодта ахуыргæнæ-
джы куыст дæр æмæ царди скъолайы кæрты йæ би-
нонтимæ. Бирæ хорздзинæдтæ сарæзта уый йæ ирон
адæмæн æмæ йын фæлтæрæй-фæлтæрмæ йæ ном нæ
рох кæнынц.
Арешпераны 1930 азы арæзт æрцыд ног авдазон
скъола, фæлæ уæдмæ Беджызаты Алыксандр аздæхт
Хуссар Ирыстонмæ. Скъолайы кæрты цы æртæхатæнон
хæдзары цард, уый балæвар кодта скъолайæн. Уым ма
стайæм азты дæр цыд ахуыртæ. Хуыдтой йæ сауджыны
скъола. Цы суадон дзы сарæзта, уый та - сауджыны
суадон.
Авдазон скъолайы бындурыл 1937 азы байгом дæ-
сазон скъола. Йæ фыццаг директор уыд Джиоты За-
хар. Уыцы азты дзы фæзынди ахуыргæнджытæ Лалы-
ты Иуане æмæ Алыксандр, Багаты Лавренти, Джусойты
Георги, Гобозты Артем, Джиоты Георги æмæ Арсен, Дар-
читы Тимофей, Калоты Солæман, Мамиты Естъа, Бола-
таты Иосиф æмæ æндæртæ. Уыцы азты райдиан скъо-
латæ байгом Къахеты иннæ ирон хъæуты дæр.
Скъолайы ахуыр æнтыстджынæй бæргæ цыд, фæлæ
райдыдта Фыдыбæстæйы Стыр хæст. Ахуыргæнджыты
фыссæн сисы бæсты райсын бахъуыд хæцæнгарз, се
30

’ппæт дæр ацыдысты хæстмæ. Уымæй спайда кодтой
Гуырдзыстоны хицауад æмæ æппæт предметтæ дæр
иронæй раивтой гуырдзиагмæ. Ахæм уавæры уыд Хус-
сар Ирыстон дæр.
Ахуыргæнджытæй ма хæстæй æрыздæхтысты Пуха-
ты Петро, Джиоты Арсен, Багаты Лавренти æмæ Гобоз-
ты Артем, фæлæ сын куыст нал уыд, скъолайы ахуыр
гуырдзиагмæ кæй раивтой, уый аххосæй. Куыст нал уыд
Сталиниры педагогон институты рауагъдонтæ Плиты
Барис, Тедеты Аполлон æмæ Джиоты Георгийæн дæр.
Скъолайы сæргъы 1952-æм азы слæууыд Лалыты
Иуане. Уый фыццаджыдæр бацархайдта скъолайы
ахуыр фæстæмæ ирон æвзагмæ раивыныл. 1953-æм азы
Хуссар Ирыстоны интеллигенци йæ хъаст бахаста Сове-
тон Цæдисы Министрты Советмæ, цæмæй Хуссар Ирыс-
тоны æмæ Гуырдзыстоны ирон скъолаты фæстæмæ
ахуыр ивд æрцæуа ирон æмæ уырыссаг æвзагмæ.
Хъуыддаг аскъуыддзаг ирæтты пайдайæн. Уыцы
азæй скъолаты ахуыр фæстæмæ ивд æрцыд гуыр-
дзиагæй ирон æмæ уырыссаг æвзагмæ. Ирон сывæл-
лæттæ фервæзтысты ассимиляцийæ. Арешпераны скъо-
лайы цæхгæр фæивта ахуыры процесс. Сбирæ сты ирон
ахуыргæнджытæ. Фæлæ Иуане æнцой нæ зыдта. Фæн-
дыд æй фылдæр саразын, агуырдта алы мадзæлттæ.
Зæронд скъолайы бæстыхай нал бæззыд, скъуындæг
ахуырдзаутæн. Иуане цалдæр хатты йæ хъаст бахаста
районмæ, фæлæ йæ хъуыддагæй ницы уад. Уæд бавдæлд
æмæ скъолайы бæстыхайы къултæм быцæутæ бавæрд-
та, афтæмæй фæхуыдта къамис. Уыдон кæлæддзаг скъо-
ла куы федтой, уæд ма сын цы гæнæн уыд... Рæхджы
уыцы бынаты фæзынд стыр дыууæуæладзыгон рай-
дзаст скъола. Арæзтады архайдтой скъолайы коллектив
æмæ ахуырдзаутæ се ’ппæт дæр. Ахуыртæ та уал цыды-
сты адæмы хæдзæртты. Скъолайы алфамбылай арæзт
æрцыд найæн цад бæлæгътимæ, ныссагътой дзы наз
бæлæстæ, арæзт æрцыд стыр спортивон фæз, сывæл-
лæттæ фæллойыл кæм ахуыр кодтаиккой, ахæм дыргъ-
дон æмæ зæххы хай æмæ ма бирæ цыдæртæ.
Фæлæ Иуанемæ уый фаг нæ фæкаст. Тынг æй фæн-
дыд, ахæм скъолайы кæртæй куы рафæлгæсид Хетæгка-
ты Къостайы цыртдзæвæн. Æрмæст уый æнцон кæнæн
31

нæ уыд. Гуырдзыстоны разамынд уый тыххæй æххуыс
нæ, фæлæ йæ æппындæр нæ бауагътаиккой. Фæлæ
Иуанейæн йæ бæллиц афтæ тыхджын уыд, æмæ та сыл
хинæй рацыд. Районы хицауадæн фехъусын кодта, скъо-
лайы кæрты йæ цыр^тдзæвæн сæвæрын кæй фæнды
Шота Руставелийæн. Йæхæдæг Цæгат Ирыстонæй фæ-
хуыдта зындгонд скульптор Дзантиаты Иналы. Инал
хъуыддагмæ куы æркаст, уæд аскъуыддзаг кодта: ацы
цыртдзæвæн хъуамæ саразон лæвар Ирыстонæй дард
хотæ æмæ æфсымæртæн. Кæнгæ дæр афтæ бакодта.
Иуане йæ сусæг хъуыддæгтæ никæмæн дзырдта. Цырт
арæзтой, йæ алфамбылай æхгæд, афтæмæй. Скульптор
цæргæ дæр кодта Иуанемæ.
Цырт сырæзти стыр зынтæй æмæ, 1959 азы æппæт
Ирыстон дæр поэты сæдæ азы куы бæрæг кодта, уæд
рафæлгæсыд скъолайы кæртæй. Уыцы бон уазджытæ
Арешперанмæ æрцыд алырæттæй, уыимæ Цæгат æмæ
Хуссар Ирæй сæ аивадон коллективтимæ. Уый уыд æп-
пæтадæмон бæрæгбон.
Гуырдзыстоны разамынд уæды онг хабар нæ зыдтой
æмæ йæ стыр æфхæрдыл банымадтой, фæлæ ма цы...
Æцæг, Иуанейæн йæ «рæдыд» нæ батад. Уыйфæстæ йыл
алы цъыфкалæн фæкодтой, цыдæр аххосаджы тыххæй
иучысыл ахæстоны дæр абадт, фæстагмæ йæ бынтон-
дæр йæ куыстæй систой. Къахеты ирон адæм никуы
ферох кæндзысты Иуане, Дзантиаты Инал, Беджызаты
Алыксандр æмæ бирæ æндæр патриотты.
Советон дуджы къахетаг ирæттæн сæ къухы баф-
тыд бирæ æнтыстытæ царды алы къабазы дæр. Сæй-
рагдæр, бахъахъхъæдтой сæ национ хиæмбарындзинад.
Арешпераны зындгонд скъола та канд ацы хъæуæн нæ,
фæлæ уымæ æввахс хъæутæн сси культурæйы артдзæст.
Фæлæ та, хъыгагæн, 20-æм æнусы кæрон Гуырдзыс-
тоны стынг ис фашистон зондахаст. Уымæн нал ныф-
фæрæзтой фыдæбонджын ирон адæм æмæ 90-æм азты,
сæ цæттæ фæллой ныууадзгæйæ, фæлыгъдысты алыр-
дæм. Иу æхсæв фыдгæнджыты къухæй нызгъæлæнтæ,
Иуане æмæ Иналы къухты тынг зынтæй саразын цы
цыртдзæвæн бафтыд, уый - Къостайы цыртдзæвæн.
Æцæг æй уыйфæстæ Гуырдзыстоны уæды «лидер» Ми-
32

хаил Саакашвили ногæй саразын кодта. Йæ зæрды уыд
уымæй ирæтты балхæнын, фæлæ уыцы хъæуты абоны
онг дæр иугай ирон цæрджытæ йеддæмæ ничиуал ис. Чи
фæлыгъд, уыдоны хæдзæртты та æрцардысты гуырдзы.
Къахеты ирæтты истори хъæздыг æмæ бæркадджын
у лæмбынæг æй равзарын хъæуы, фæлæ, хъыгагæн,
уæды цаутæн æвдисæнтæ нал ис. Къахеты иунæг ирон
историк дæр йæ рæстæджы нæ батыхст, цæмæй исты
бæрæггæнæнтæ ныууагътаид, фесафынæн та тынг æв-
гъау сты.
Ацы æрмæджы цы цаутæ ис, уыдон незамантæй
æрхæццæ сты Джусойты Сергейы, Тедеты Гедеуаны,
Лалыты Роланд æмæ Къолийы (рухсаг уæнт се ’ппæт
дæр), стæй историон чингуыты æххуысæй, иннæтæ
рæстæджы фæлмы фесæфтысты.
* * *
Арешпераны хъæусоветæй Фыдыбæстæйы Стыр
хæстмæ ацыд 300 адæймаджы бæрц, фæлæ сæ фылдæр
сæ фыдыуæзæгмæ нал æрыздæхтысты. Уыд нæм бирæ
афицертæ, хъæбатыр лæппутæ, фæлæ, хъыгагæн, уы-
доны тыххæй бæлвырд информаци базонын къухы нал
бафтыд, раздæр сæ хъуыд агурын.
Бирæ дзурæн ис, Къахеты ирон хъæуты стыр арфæ-
йаг фæд чи ныууагъта, ахæмтыл, фæлæ се ’ппæты кой
ракæныны фадат нæй. Стыр хорздзинæдтæ сарæзта
йæ адæмæн районы партион кусæг, зынгæ ахуыргонд,
интеллигент Лалыты Рутен (Арутен). Уый ахуыр
каст фæцис Тбилисы, уыйфæстæ та - партион скъо-
ла Мæскуыйы. Куыста Лагодехы районы Æххæсткомы
сæрдарæй. Гуырдзыстонмæ цы ирон адæм алыгъд, уы-
донæн уæдмæ се ’ппæтæн дæр сæ мыггæгтæ ныффы-
стой гуырдзиагау «дзе» æмæ «швили»-тæ. Рутен бирæ
хъару бахардз кодта, цæмæй сæ фæстæмæ уырыссагмæ
раивын кæна, æмæ йæ къухы уый бафтыд. Иннæ район-
ты ирон цæрджытæн та сæ фылдæр хайæн сæ мыггæг-
тæ гуырдзиагыздæхтæй баззадысты. Бæрнон бынаты
кусгæйæ, алывæрсыг æххуыс кодта йае адæмæн, фæлæ
йæ бирæ æндæртау 37 азы фесæфтой. Йæ фырт Роланд,
зынгæ математик, Ленины ордены кавалер, фæкодта
з
33

бирæ рухстауæн куыст. 30 азы бæрц бакуыста районы
астæуккаг скъолатæй иуы директорæй.
Уæдæ Джусойты Георги бирæ азты фæкуыста Хус-
сар Ирыстоны обкомы Фыццаг секретарæй, Джио-
ты Захар - Хуссар Ирыстоны пединституты ректорæй.
Арешпераны скъолайы рауагъдон Дудайты Альберт у
историон зонæдты доктор, профессор. Кусы ЦИПУ-йы.
Уымæй дарддæр Арешпераны фæсивæдæй рацыд
алы къабазы бирæ ахуыргæндтæ, фысджытæ, спорт-
сментæ... Уыдон цæрынц дунейы алы къуымты, кад
æмæ ном кæнынц сæ райгуырæн хъæуæн.
Арешпераны советон дуджы рапарахат хъæууон хæ-
дзарад. Колхозтæ æмæ совхозтæ кодтой сæнæфсиры,
тамакойы, зæлдаджы, хойраджы, фосы, маргъы куыст
æмæ сæ бæркæдтæн ныккæнæнтæ нæ уыд. Районы нæ
хъæусовет фыццаг бынæттæ арæх ахста равдыстыты.
60-æм азты Арешпераны фæзындысты: Культурæйы га-
луан æппæт фадæттимæ, хъæусоветы бæстыхай, дука-
нитæ, посты хайад, медицинон пункт, хуыйæн æрмадз,
хилдасæн, хинайæн, æфтауцтæ, скълæдтæ, фермæтæ,
бирæ кусæн техникæ...
Хорз уаид, Къахеты истори бæлвырддæр чи раирта-
са, ахæм историк нæм куы фæзынид, фæлæ уый зын ба-
уырнæн у. Къахеты ирон адæмæй иугай цæрджытæ йед-
дæмæ нал ис, ардыгæй та æнцон ацæуæн нæу. Уæдæ дæ
сæ архивтæм бауадзой, уый дæр зын бауырнæн у. Гуыр-
дзиаг историктæ та цы фыссой, уый фысдзысты сæхи
пайдайæн, куыд ахуыр сты, афтæ... Арешперайнаг фыс-
сæг Тедеты Герас Арешпераны хъæуыл ныффыста цал-
дæр чиныджы, фæлæ уыдон сты аивадон уацмыстæ,
истори не ’вдисынц.
Фыдыбæстæ, æвзаг, дин æмæ райгуырæн зæхх æвзар-
гæйæ не сты, нæй сын ивæн. Адæймаг цы æхсæнады
райгуыра, уый йын зынаргъ у. Къахетаг ирæтты цалдæр
фæлтæры дæр, бæргæ, Ирыстоны зæххыл куы райгуыр-
даиккой, фæлæ сæ хъысмæт ахæм разынд. Æмæ иугæр
афтæ у, уæд, æнус æмæ æрдæджы бæрц кæм фæцардыс-
ты, уыцы зæхх сын адджын у, йемæ бирæ мысинæгтæ
баст ис. Нæй сын рохгæнæн. Зынаргъ у къахетæгтæн сæ
райгуырæн зæхх...
34

35

36

ИСТОРИЯ КАХЕТИИ: АРЕШПЕРАНИ
Как это ни удивительно, но до сих пор, спустя годы
и века существования Кахетии, в исторической науке
нет единого взгляда на её прошлое. Нет точных данных.
Причина ещё и в том, что эти территории многие века
были под влиянием Персии, Турции и Ирана, которые
опустошали её земли, уничтожили исторические памят-
ники, культурное наследие, некоторые регионы обра-
щали в ислам, особенно во время владычества шаха Аб-
баса в начале XVII века. Он камня на камне не оставил
от Грузии, стерев с лица почти все города. Так история
Кахетии канула в забвение, и до наших времён дошли
лишь отрывочные сведения о ней. Но мы не будем оста-
навливаться на тех моментах жизни Кахетии, которые и
грузинские историки не знают наверняка, лишь бросим
беглый взгляд на происхождение региона.
Ещё до нашей эры, в первом тысячелетии, на совре-
менных территориях Восточной Грузии, Азербайджана
и Дагестана, там, где сливаются реки Иори и Алазани,
образовалось независимое государство Кавказская Ал-
бания (к государству Албания не имеет отношения). В V
веке её столицей была Кабала, позже - Партав. Большая
часть современной Кахетии до VI века нашей эры была в
составе Кавказской Албании. Её населяли 26 кавказских
племенных объединений, из них большинство говорили
на дагестанских языках: лекском и аварском подгруп-
пах. Жили здесь и потомки скифов - саки. Можно было
считать, что этот регион был аварским царством.
«Пёстрое в этническом плане население левобереж-
ной Албании в это время больше переходит на персид-
ский язык. Главным образом это относится к городам
Аррана и Ширвана, сельское же население в основном
сохраняло свои старые языки, родственные современ-
37

ным дагестанским, прежде всего языкам лезгинской
группы». (Википедия. Свободная энциклопедия).
Из всего сказанного напрашивается вывод: леки (лез-
гины) обосновались на этой территории на несколько
веков раныпе, чем грузины, тем не менее, это до сих пор
спорный вопрос. Хотя доподлинно известно, что первые
грузины здесь появились лишь в начале XI века.
Название Кахетия происходит от грузинского этноса
кахели, суффикс «ет» означает место проживания кахе-
ли - Кахети.
В течение нескольких веков этот регион испытал
сильные потрясения в этнополитическом плане. Со вре-
менем грузинское влияние усилилось настолько, что
было образовано независимое княжество Кахетия, кото-
рое в конце XII века вошло в грузинское царство. Даге-
станский ученый Т. Айтберов пишет: «В начале XI века
эта вторая Албания была присоединена вместе с земля-
ми закавказских аварцев к княжеству Кахетия, которое,
в свою очередь, оказалось в XII веке включённым в сос-
тав единого Грузинского царства».
Но в конце XV века вышло из состава Грузии и снова
стало независимым. Однако, бесконечные войны за своё
право на существование в 1762 году вынудили Кахетию
снова оказаться в составе Картлии (Грузия). Но в 1801
году вся Грузия, а вместе с ней и Кахетия вошла в состав
Российской империи.
Кахетия делится на две части: верхнюю и нижнюю. В
нижнюю входят Лагодехский, Кварельский, Гурджаан-
ский и другие районы. Больше всего осетин живёт в
Лагодехском районе, а в Верхней Кахетии - Ахметском
районе. Кахетинские грузины также делятся на нес-
колько этнических групп: кахели, пшавы, тушетинцы,
мохевинцы, джавахетинцы, аджарцы, мегрелы, рачин-
цы, хевсуры, ингилойцы... В их языках есть различия.
Кроме осетин в Кахетии живут много азербайджан-
цев, леков, русских, греков, украинцев, абхазов, а в Верх-
ней Кахетии, в Панкисском районе, очень много потом-
ков чеченцев - кистинцы.
• Неотъемлемой частью истории Кахетии является
судьба регионов в пограничье между Грузией и Азербай-
джаном. Официально этот вопрос уже давно решён, но
38

десятки лет споры и столкновения по этому вопросу не
прекращаются. Места древней Эретии, где расположены
города Белоканы, Закаталы, Ахалцих, Сигнах, Борчало и
Караяз, каждый считает своими.
Прежнее Эрети, расположенное в северо-западной
части Азербайджана - полиэтнический, историко-этно-
графический регион, вызывающий интерес многих
учёных. В приграничье между Восточной Грузией (Ка-
хетия) и Дагестаном, под влиянием военно-стратегичес-
кой ситуации, постоянных конфликтов там сложилась
своеобразная культура, язык, уклад жизни. А живут там
потомки кавказских албанцев - ингилойцы.
Дело в том, что жители вышеназванных городов яв-
ляются потомками одного из племён Кавказской Алба-
нии. Жили они в долинах реки Алазани в исторической
области Эретии (Арран). С IV века в Албании начало рас-
пространяться христианство, а до Х1-ХП века сильно
укрепилось влияние Грузии, что сказалось и на жителях
Эретии. В XI веке царь Кахетии Квирике объединил Ка-
хетию и Эрети, но границы так и не были определены.
Тем временем усилилась грузинизация местного насе-
ления, насаждение христианства.
«В 1У-УИ вв. происходит процесс усиления культурно-
го сближения феодальной Албании с соседними Арме-
нией и Иберией (Грузия) на почве общей борьбы с Са-
санидским Ираном. Этот период отмечен сближением
материальной и духовной культур народов Албании,
Армении и Иберии» (Г. Абдурагимов. Кавказская Алба-
ния - Лезгистан. СПб., 1995).
Эти тенденции усилились, набрали силу после присо-
единения Грузии к Российской империи. Но тем не ме-
нее большая часть ингилойцев осталась мусульманами.
Аварцы, жители Кавказской Албании, сильно стра-
дали от грузинского давления и насаждения христи-
анства, упорно сопротивлялись. Это рождало в них во-
инственность и агрессию. В результате в XVIII веке
свободолюбивые горцы образовали в Эрети несколь-
ко независимых военных сообществ. Из них основным
был Джаро-Белоканский союз. Это было мощное поли-
тическое орудие не только в руках горцев, но и грузин,
армян и азербайджанцев. Они бесстрашно сражались
39

против России, Турции и Ирана. Местные цари и кня-
зья часто использовали их в своих интересах. Каждый
из них старался натравить их на своих врагов во время
междоусобных войн. В случае успеха победители граби-
ли побеждённых, угоняли их в плен, а натравители ча-
ще всего оказывались в стороне.
Против этих военных союзов долгое время воевала
русская армия. Аварцы, веками жившие в условиях по-
стоянных войн, ожесточённо сопротивлялись, но в кон-
це концов в 1830 году сдались. У аварцев веками сло-
жился такой жизненный уклад - свободолюбие, и это
было не просто поменять русским, армянам и грузинам.
«По ходу усиления христианства в регионе с 4 века
до конца 7 века нашей эры население Кавказской Ал-
бании попало под сильное влияние армяно-григори-
анской направленности христианства. Затем, с VI по XII
век левый берег, а также часть правобережья Алазани
входили в состав аварского христианского государства,
образовавшегося под названием Сарир... Сарир грани-
чил на Севере с Хазарией, на Юге - с Дербентом, на За-
паде - с Аланией, на Юго Западе - с грузинскими кня-
жествами. Как государство, входил в сферу влияния
Византийской империи. В 11 веке Сарир начал распа-
даться вследствие противостояния и внутренних войн
между жителями христианами, иудеями, язычниками
и мусульманами. После захвата региона была основана
епархия грузинской церкви» [Магомед Гаджиев. Портал
«Дагестан»).
В 1801 году, когда Грузия стала частью Российской
империи, наместник Кавказа Павел Цицианов взялся
за решение проблемы спорных территорий. Он должен
был официально объединить Эрети с Грузией. Цициа-
нов поручил это дело одному из своих генералов Гуля-
кову, но в 1803 году его убили в Закатале, а его самого
в 1806 году застрелили в столице Азербайджана Баку.
Азербайджан не смирился с попытками Цицианова ото-
брать у них часть спорных земель.
В 1840 году часть Кавказской Албании - историческое
Эрети под давлением грузинских феодалов разделили на
мусульманскую и христианскую части и присоединили
его к Грузии. Грузия хотела тем самым покончить с при-
40

тязаниями Азербайджана на эти земли и с помощью Рос-
сии прекратить вооруженные конфликты.
После победы революции в 1917 году Азербайджан
снова потребовал вернуть ему «его» города. Руковод-
ство двух республик прилагали всяческие усилия вос-
становить историческую справедливость и определить
границу но это оказалось делом непростым. Азербай-
джан пытался действовать хитростью, стараясь скло-
нить на свою сторону ингилоев-мусульман, которых
здесь было большинство. В случае удачи Азербайджан
получал выход к Черному морю.
В 1918 году противостояние усилилось. Обе сторо-
ны обратились с жалобами к правительствам Турции,
Германии и Великобритании. После длительных обсуж-
дений, споров эти города передали Азербайджану. Но в
1920 году Москва и Грузия заключили новый мирный
договор и по этому договору спорные территории те-
перь отошли к Грузии.
В 1921 году в Азербайджане установилась советская
власть. Тогда руководство Азербайджана обратилось к
правительству России и потребовало включить спор-
ные территории для целостности в состав их будущей
республики.
В том же году в мае в Москве состоялось заседание
центральной комиссии коммунистической партии, в ко-
тором принимали участие Сталин и Серго Орджоники-
дзе. Они и приняли окончательное решение разделить
спорные территории. В 1922 году Белоканский, Зака-
тальский и Кахский районы отошли Азербайджану, а
Сигнахский, Борчалойский, Ахалцихский уезды и Ка-
раязские долины остались в составе Грузии. В Кахском
районе больше живут ингилои-христиане, а в Белокане
и Закатале - мусульмане. Но никакие договоры и офи-
циальные документы по сей день не остановили спо-
ры и разногласия между народами. Два года назад в
Тбилиси во время встречи футбольных команд двух
стран грузинские болельщики подняли флаг с прово-
кационными словами: «Мы не забыли о своих землях в
Азербайджане». Это привело к конфликту и драке меж-
ду болелыциками команд. Многие из них оказались в
больницах.
41

В провокациях не отстаёт и азербайджанская сторо-
на. Сайт «Кавказовед. инфо» приводит к примеру сло-
ва историка Ягуба Махмудова: «...Азербайджан имеет
право претендовать на многие территории в Грузии,
учитывая, что до 1934 года, во время Закавказской Фе-
дерации, эти земли от территории Азербайджана неза-
конно были переданы Грузии... Если хорошо посмотреть
на карту Азербайджана, ясно видно, как территория
Грузии искусственно увеличивалась за счет Азербай-
джанского государства... Мы имеем право пересмотреть
все соглашения, которые были подписаны во времена
царизма и Советского Союза».
У каждого народа хватает всякого рода нарушителей
спокойствия, сеющих ядовитые семена. Но простым лю-
дям нечего делить. В грузинском районе Лагодехи есть
несколько азербайджанских сел, а Лагодехи сросся с Бе-
локаном. Да и границы, определённые в 1920 годы, ни-
кому не мешали свободно передвигаться из одной ре-
спублики в другую. Мы часто ездили за покупками в
Белоканы и Закаталы. Азербайджан считали богатой,
лучше обеспеченной республикой.
Однако, ниже речь пойдёт в основном о Нижней Кахе-
тии, точнее, о Лагодехском районе, о селе Арешперани.
Название Лагодехи возникло в XIX веке, и происходит
оно от слов - «Лагерь отдыха». Такой лагерь действи-
тельно был недалеко от того места, где расположено
нынешнее Лагодехи. Там обычно остановливались на
отдых части русской армии, которые направлялись на
турецкую войну. От слов «лагерь отдыха» и появилось
название Лагодехи. Но есть ещё и другой вариант. Не-
знакомого автора цитирует сайт «Академик.ру»:
«Лагодехи произошло, вероятно, от Лекети. Лекети
переводится как место проживания леков, то есть стра-
на лезгин. Леки были одним из племён Древней Алба-
нии. Лагодехи - пограничье, разделяющее Дагестан,
Азербайджан и Грузию. В разные периоды своей длин-
ной истории это место находилось под властью то лез-
гин, то грузин. Но так как эти земли вначале принадле-
жали лекам, дало основание грузинам-соседям назвать
эту местность Лекети. С ростом могущества грузин лез-
гины были вытеснены с этих земель, а название еще
42

продолжало жить самостоятельной жизнью, превратив-
шись со временем из Лекети в Лакоети - Лагодехи».
Но, по-моему правильнее будет первый вариант.
Кахетия считалась богатым регионом. Задолго до Ок-
тябрьской революции, в последней четверти XIX века,
многие нищие безземельные крестьяне Южной Осе-
тии в поисках лучшей доли стали переселяться в раз-
ные уголки Грузии. Чаще всего они селились в Кахетию.
Места эти были глухие, болотистые, покрытые непрохо-
димыми лесами, не приспособленные для жизни, но дру-
гого выхода не было: купить землю в благоустроенных
местах они не могли из-за отсутствия средств. Пересе-
ленцы корчевали лес, осушали болота, как-то обустра-
ивались. Однако неимоверные лишения, тяжёлый труд
сказались на здоровье поселенцев: люди начали массо-
во болеть и умирать. Распространению болезней способ-
ствовали закомаренные вековые болота Кахетии. Мно-
гие переселенцы не выдержали жизни в таких условиях
и вернулись к родным очагам, но многие выстояли и,
спустя несколько лет, в Кахетии появились, можно ска-
зать, омытые потом и кровью несколько осетинских се-
лений, застроенных низенькими домиками с земляны-
ми крышами. Только в нынешнем Лагодехском районе
их было 15, одни - меньше, другие - больше, и прожива-
ло там около 6000 осетин. Названия сёл большей частью
были привязаны к местам поселения, грузинским гидро-
нимам и топонимам. Скажем, осетинское село Арешпе-
ран, одно из самых больших и культурных центров Лаго-
дехского района, получило своё название от реки Ареш,
у которой оно расположено, и от грузинского слова «пер-
ди» («пердо»), значит «берег», то есть Арешперан - село
у берега реки Ареш (Есть еще и село Ареш).
Верхисминдори: верхи - тоиолъ, миндори - поле. Бук-
вально - тополиное поле.
Пичхисбогири - село, расположенное рядом с Ареш-
пераном, но их разделяет река, и моста между ними не
было. Жители двух сёл соорудили временную переправу
из хвороста. Пичхи - значит хворост, а богири - мост, т.е.
мост из хвороста.
Ешмакури: ешмаки - чёрт, хъуре - овраг, т. е. чертов
овраг.
43

Пона: пони означает мелководье.
Хошатан. С этим названием связано предание стари-
ны. Сохранилась легенда о том, как в XVI веке кахетин-
ских грузин одолевал дракон и как один молодой гру-
зин Хошати взялся избавить от него свой народ. Он его
убил, но и сам пострадал от ядовитых зубов змея. Весь
распухший, он ещё сумел кое-как взобраться на своего
коня и попросить своих соплеменников: «Похороните
меня там, где упаду». Так и сделали. Позже на этом ме-
сте построили святилище, сложили башню. С тех пор
каждый год 21 сентября туда приходит помолиться мас-
са людей. Святилище носит название Хвтисшобели, бук-
вально - родитель Бога. А село с тех давних времён, с 16
века, носит имя Хошатани.
Все вышеперечисленные сёла хоть и имеют грузин-
ские названия, но это чисто осетинские населённые
пункты. Кроме них, в Кахетии есть ещё и другие осетин-
ские сёла: Сихиат, Елтура, Болкви, Гаристау, Лапниан и
другие. Есть и сёла со смешанным населением, напри-
мер, в больших селах Будяновке и Ульяновке живут осе-
тины, русские, грузины. Очень много осетин живут и в
других районах Грузии: в Гурджаани, Цнори, Телави, Ци-
телцкаро, а больше всего в Ахметском районе, который
также относится к Кахетинскому региону и прожива-
ло там более 6000 осетин. Кстати, в Кахетинском реги-
оне еще немало топонимов и гидронимов осетинского
происхождения, но, к сожалению, нет возможности обо
всём рассказать.
Когда осетины обжили пустынные болотистые земли
Кахетии, когда там были созданы более или менее снос-
ные условия для жизни, сюда хлынули безземельные
грузины из регионов Рачи, Ткибули, Имеретии и Сачхе-
ри и стали селиться рядом с осетинами. Так появились
сёла Апени, Лелиани, Багдади, Гиоргети и другие.
А теперь попробую несколько подробнее рассказать
о взаимоотношениях осетин, грузин и дагестанцев-сун-
нитов. Они делятся на несколько групп: аварцы, лезги-
ны (леки) и даргинцы... Но в Кахетии их всех называют
леками.
Споры о том, когда же леки обосновались в Кахетии,
идут давно. Это ещё и потому что история Кахетии ма-
44

лоизучена и часто искажается. По версии многих, ле-
ки остались в Кахетии после нескольких походов и раз-
громов военным предводителем имамом Шамилём в
1830 - 1850 годах. Основания для такого вывода, конеч-
но, имеются, однако, нельзя исключать и другие мне-
ния. Вот что пишут историки Макс Блиев и Владимир
Дегоев в своей книге «Кавказская война»: «С весны до
осени 1830 г. набеги горцев Дагестана в Восточную Гру-
зию приняли систематический и особенно злостный ха-
рактер. Они фактически привели к опустошению Кахе-
тию, население которой частично мигрировало в другие
районы Грузии. Пути к вторжениям горцев в Восточную
Грузию преграждали малочисленные русские войска,
неспособные обеспечить безопасность грузинскому на-
селению...
В 1850-1854 гг. Шамиль или его наибы ещё возвра-
щались с походов с большими суммами денег и другими
ценностями. Наиболее крупную вылазку он совершил в
июле 1854 года в Кахетию, откуда было привезено око-
ло 700 пленных обоего пола, 3, 5 тысяч голов скота, иму-
щества на 210 тыс. рублей серебром, 16 тыс. рублей на-
личных денег. Были разорены дотла и преданы огню
15 селений, 293 дома, 144 мараней, 12 мельниц, 117
мялей».
Из вышесказанного вытекает вывод: имам Шамиль
устроил для грузин ад на этом свете. Об этом пишет
историк 3. Авалов: «Вместе с красавицами дагестанцы
часто похищали грузинских мужчин, чтобы потом вер-
нуть за выкуп их родственникам. Кто из них посмелее -
бежал, кто побогаче - откупался, остальные оседали в
Дагестане и принимали ислам».
Против разраставшегося аваро-лезгинского восста-
ния в 1854 году русское командование привлекало насе-
ление Восточной Грузии, поскольку не могло уже справ-
ляться с повстанцами собственными силами. При этом
Стрекалов (командующий русскими войсками. Дж. Н.)
использовал настроенность грузинского населения
против горцев, совершавших набеги в Восточную Гру-
зию... Дабы они ополчились против своих угнетателей и,
по крайней мере, защищали свои дома от мятежников.
Стрекалов, однако, не очень рассчитывал на то, что гру-
45

зины поднимутся на вооружённую борьбу с горцами и
окажут реальную помощь в подавлении восстания.
Правительство России очень хорошо понимало поло-
жение грузин, что горцы несут им смерть и разорение,
и старалось всеми силами помочь: «Над установлением
контроля над горцами главнокомандующий Кавказской
армией Иван Паскевич вынужден был пойти на соору-
жение новых укреплений в Закатале, Белокани, Лагоде-
хи и Картубани, но это их не останавливало» (Зураб Гу-
машвили. Источник«Кавказ»).
Во время набегов Шамиля многие из леков оседали в
Кахетии. По сей день в лесу над селом Мтисдзири сохра-
нились развалины какого-то строения с тех времён. Его
называют святилищем Шамиля. Мы, сельские ребятиш-
ки, будучи школьниками, часто туда бегали, с любопыт-
ством разглядывали остатки стен.
Но историческая правда в том, что не могло все во-
инство Шамиля предпочесть богатую Кахетию бедно-
му, но родному горному Дагестану. Следовательно, на-
прашивается вывод, что это потомки аварцев и лезгин,
живших в древней Кавказской Албании. Выше мы уже
говорили о том, что в начале XI века большая часть ал-
банских аварцев и лезгин объединились с грузинами.
Вот что пишет Г. Абдурагимов (Кавказская Албания -
Лезгистан: история и современность. СПб., 1995]: «В IV
веке до нашей эры здесь создаётся албано-лекское госу-
дарство - Кавказская Албания. Здесь лезгиноязычный
народ с этого периода до XX века занимал более значи-
тельную территорию на юге, чем в настоящее время... В
период татаро-монгольских завоевателей (ХШ-Х1У век)
лезгины в литературе того периода проходят как один
из крупных народов Восточного Кавказа... Окончатель-
но стало ясно, что Кавказская Албания - это древнее го-
сударство лезгин и близких к ним народов: аварцев, та-
басаранцев, рутульцев, цахурцев, удинцев, хиналугцев,
агульцев, арчинцев, будухцев и крызцев».
Нет сомнения в том, что леки намного раныне грузин
обосновались на этих землях и не они пришли к грузи-
нам, а наоборот, грузины - к лекам. А в XIX веке к ним
добавилась часть воинов Шамиля, которые осели в Ка-
хетии во время вторжения... Леки со своей территорией,
46

Кавказской Албанией, оказались в составе Грузии и в их
подчинении...
Леки были сильные и жестокие, особенно бесчин-
ствовали они до революции. Из-за них положение гру-
зинского народа, хоть они и избавились от налётов
Шамиля, лучше не стало. Расположенное рядом с осе-
тинскими сёлами лекское село Ареш (сейчас Мтис-
дзири] было очень большим. В каждом доме жило по
30-40 человек. У каждого мужчины было по несколь-
ко жён, а у каждой жены - несколько детей. Работали
только женщины, работу мужчины считали позором.
Они занимались тем, что у них было в крови: рыскали
по горам и лесам, воровали, убивали. Уводили у грузин
приглянувшихся женщин, коней... Хоть и по численно-
сти грузины превосходили леков, все равно они им бы-
ли подвластны и не препятствовали их бесчинствам.
Леки ни во что их не ставили. Но сегодня некоторые да-
гестанские историки это считают геройством. К приме-
ру, на сайте «Дагестанистори.ру» такие высказывания
не редкость. Там неизвестный автор таких «героев» за-
щищает:
«Для историков горцы изображались как разбойни-
ки, коварные хищники, чуть ли не исключительным за-
нятием которых были набеги на Закавказье, но никто
при этом ни разу не упоминал о том, что горцы боро-
лись за освобождение страны предков».
Но автор не уточнил, для освобождения страны вое-
вать надо или грабить?
Можно со всей уверенностью утверждать, что осе-
тины поселились в Кахетии к счастью грузин. С одной
стороны, они превратили болота и неудобья Кахетии в
плодородный оазис, с другой - осетинские поселения
оказались между лекскими и грузинскими сёлами и раз-
делили их. Чем больше становилось осетин в Кахетии,
тем активнее они сопротивлялись лекам. Они их не пус-
кали в свои сёла, если же леки всё-таки туда попадали,
их избивали и прогоняли. События тех лет сохранила
народная память.
В те же времена вся власть во всём Кахетинском уще-
лье фактически была в руках известнейшего молодого
и сильного абрека Нажудина. Его боялись все, даже са-
47

ми леки. Абреку ничего не стоило убить человека. Он
контролировал всю Алазанскую долину вплоть до пере-
валов Гомбори. Он называл эти территории своей вот-
чиной, и над ней без его ведома даже птица не могла
пролететь. И вот такого опасного абрека в схватке один
на один убил житель села Арешперан старый Арчил. Он
вступил в борьбу, защищая свою невестку, приглянув-
шуюся абреку. Тот пытался ее увезти.
Арчил и сам погиб, но спас от тирана-абрека всех
жителей Кахетии. Арчила похоронили с почестями на
кладбище Арешперана. Его могила известна всем ка-
хетинским осетинам. На камне, поставленном на месте
упокоения Арчила, можно и сегодня прочесть впечатля-
ющую надпись на латинице: «Здесь похоронен Лалиев
Арчил Несторович. Он убил лекского абрека Нажудина,
но и сам погиб смертью храбрых. Он прославил свой на-
род. Царствие ему небесное. Июль 1911 года».
0 героизме Арчила создана народная песня. Музыку
к ней написал Борис Галати.
Дерево с юга пустъ никогда не свалится, уа-райда...
Уай, твой бой,уа, мардза,уай, бой, твой денъ, ей!
А если свалится, пустъ никогда не сгниёт,уа-райда!
Уай, бой, храбрый,уай, бой, твой денъ, ей!
Арчил Лалити пустъ никогда неумрёт,уа-райда...
Уай, твой бой,уа, мардза,уай, бой, твой денъ, ей!
А еслиумрёт, пустъ никогда не истлеет,уа-райда!
Уай, бой, храбрый,уай, бой, твой денъ, ей!
И таких примеров можно привести ещё множество.
В конце концов леки поняли, что осетин лучше не тро-
гать, и не стали с ними связываться, а затем и вовсе
присмирели. Грузины же, глядя на это, старались подру-
житься с осетинами, братались с ними, приглашали их
в крёстные к своим детям, выдавали своих девушек за
осетин, женили сыновей на осетинках.
Октябрьская революция всколыхнула крестьянские
массы Кахетии. Ревком Южной Осетии сразу же напра-
вил в Кахетию своих представителей, известных рево-
люционеров Раздена Козаева, Николая Багаева, Алек-
сандра Бегизова и других для пропагандистской работы.
Но позиции меньшевиков в Грузии и, в частности, в Ка-
48

хетии, в те дни были сильны. Многих арестовали, лик-
видировали, но погасить революционное движение уже
никто не мог. Но вскоре случились трагические собы-
тия 1920 года в Южной Осетии. Волна дошла и до Ка-
хетии, и тут же подняли головы даже те, кто, подобно
улиткам, никогда не высовывались из своей раковины.
Вчерашние названые братья, забыв о том, что осетины
избавили их когда-то от насильников-леков, вознамери-
лись изгнать их из Кахетии. Помешало этому известие о
том, что с юга, со стороны Азербайджана, наступает 11-я
Красная Армия. Меньшевикам стало не до осетин. Они
сформировали свою армию - национальную гвардию,
в её составе были и осетины-меньшевики. Гвардейцы
расположились близ границы с Азербайджаном на рав-
нине рядом с селением Пона. Они рыли окопы, строи-
ли укрепления, готовились к бою с красными и не забы-
вали об удовольствиях: без конца устраивали пирушки,
перебив весь скот и птицу в близлежащих сёлах.
В 1921 году из Азербайджана через город Белоканы
началось наступление 11-й армии. Навстречу им отпра-
вились члены подпольного ревкома Иван Санакоев, Раз-
ден Козаев, Рутен Лалиев, Маркоз Тедеев и многие из
грузинских коммунистов. Они и стали проводниками
для частей Красной Армии.
Когда разведка меньшевистской гвардии донесла ко-
мандованию о многочисленности наступающей 11-й ар-
мии, гвардейцы в панике заметались. Не произведя ни
единого выстрела, побросав свое оружие, они бежали с
несостоявшегося поля боя. Красная Армия быстро рас-
правилась с немногочисленными остатками меньше-
вистских отрядов, пытавшихся оказать сопротивление.
Очистив всю Кахетию от меньшевиков, установив там
советскую власть, она двинулась на Тифлиси.
Советская власть приструнила грузинских национа-
листов, но от своего намерения изгнать осетин из Ка-
хетии они не отказались, а в своё оправдание приписы-
вали им всякие надуманные преступления. В 1927 году
вновь встал вопрос о депортации осетин. Об этом стало
известно первому секретарю ЦК компартии Грузии Фи-
липпу Махарадзе, и он прислал в Кахетию специальную
комиссию, поручив ей разобраться в причинах конфлик-
*4
49

та. На массовой сходке, созванной комиссией, у сельсо-
вета в Лелиани собралось множество людей - осетин и
грузин. На повестке дня был один вопрос: об изгнании
осетин из Кахетии. По какой причине? Никто из грузин
так и не смог дать вразумительного ответа на этот во-
прос. Выселить - и все. Неизвестно, как бы дело обер-
нулось, но за осетин заступились грузинские женщи-
ны. Они напомнили своим мужчинам о том, что именно
осетины избавили их от лекских насильников, и если их
выслать, то их опять ждут болыние неприятности.
Так осетины остались в Кахетии.
В 1944 году появилась возможность отомстить ле-
кам и стали их высылать и селить на освободившихся
землях чеченцев и ингушей, которых депортировали в
Среднюю Азию. Леки, как и многие мусульманские на-
роды, не хотели служить в армии, во время войны пря-
тались в лесах.
Леков поселили в опустевших сёлах чеченцев: «Закав-
казских аварцев, оказавшихся в составе Грузии в Х1-ХП
веках, в сентябре 1944 года согнали в бывший Саясанов-
ский район ЧИАССР. В связи с ликвидацией ЧИАССР, её
земли распределили между ГССР и ДАССР. Аварские сёла
в Кварельском районе Кахетинского региона оказались
заброшены. А их жителям пришлось основывать новые
сёла в Чечне» (Хамзат Хамзатов. История и жизнь. СПб.
Наука, 1999).
Но лекские сёла недолго пустовали. В самое боль-
шое село Ареш переселили джавахетских грузин из
Аспиндзского района. Они поменяли название села на
Мтисдзири, что означает Предгорье, построили там но-
вые дома.
Леки проживали в Чечне всего 13 лет. Как известно, в
1956-57 годах чеченцам и ингушам разрешили вернуть-
ся на свои земли, и они потребовали обратно свои дома.
В свою очередь леки стали возвращаться в Кахетию на
место прежнего проживания, но грузины отказались ос-
вободить их дома. Леки остались под открытым небом
со всем скарбом, женщинами и детьми. Выручили их до-
бросердечные осетины. Оставшихся на улице леков они
разобрали по своим домам и делили с ними свои скуд-
ные хлеб-соль.
50

Тем временем выборные представители леков Загир
Хизриев и Бекир Магомедов обратились к руководству
республики с требованием вернуть им места их
прежнего проживания. Им отказали по каким-то надуманным
причинам. И тогда леки, способные держать в руках
оружие, собрались на широком поле у села Ареш, готовые
к вооружённым действиям. Грузинскому правительству
пришлось назначить дату рассмотрения их вопроса. На
переговорах с представителями леков, в конце концов,
было принято компромиссное решение: поскольку
выселить переселенцев нет возможности, лекам выделят
землю там, где они укажут, и обеспечат их
стройматериалами. У леков другого выхода не было, и они
согласились. Так, в 3 - 4 километрах западнее села Ареш
появилось несколько лекских сел: Тиви, Сарусо, Тебелджох,
Чантлис-Куре и Тихлисцкаро. Административно они
относятся к Кварельскому району, а осетинские сёла
большей частью - к Лагодехскому району, но в принципе они
почти что рядом. Несмотря на всё это, по сей день
между леками и осетинами сохранились дружеские
отношения. Впрочем, в советские времена все нации жили в
дружбе, всех воспитывали в духе интернационализма и
не допускали никаких выпадов против других народов.
Да и боялись люди нарушать закон. Правда, для грузин
законы не всегда были писаны и при малейшей
возможности они не щадили осетин.
Но вернёмся к истории осетин в Кахетии и расскажем
об известной осетинской школе в Арешперане.
Богата история этой школы. Она прошла сложными
дорогами к своему становлению. Жизнь переселенцев
была очень трудной, скудной, полной лишений, и всё же
они не могли не задумываться о будущем своих детей, о
том, что им без грамоты, без знаний сложно будет в
жизни. Они мечтали о школе. И эта мечта начала
осуществляться в 1907 году, когда в селе Хошатан стараниями
Лалиевых Сето, Александра, Джусоевых Цамела, Кай-
тыко, Шишо, Цховребовых Дуби, Гига, Тедеева Маркоза,
Болатаева Тазара, Сопоева Ивана, Джиоева Чако, Гаги-
ева Мичела и других открылась двухклассная школа. В
1920 году она стала четырёхклассной. Первым ее
директором был Аполлон Шавлохов. В те же годы в школе по-
51

явились преподаватели-осетины. Вышеперечисленные
почётные старейшины внесли большой вклад в жизнь
Кахетии не только тем, что открыли школу. Они воевали
против меньшевиков, помогали восстанавливать
советскую власть, строили колхозы, совхозы, объекты
культуры... Царствие им небесное.
Глубокий след оставил в жизни кахетинских осетин
священник Александр Бегизов. Он был прислан из
Южной Осетии по решению ревкома для подпольной
работы. Поскольку он не мог действовать открыто, он
назвался священником, но работал в школе учителем.
В 1930 году в Арешперане была построена
семилетняя школа, но в том же году Александр - священник -
с семьей уже вернулся в Южную Осетию, а свой дом из
трех комнат он подарил школе. В том доме ещё в 80-е
годы прошлого века шли занятия, и мы там учились. Его
так и называли - школа священника, а родник,
сооружённый им там же во дворе - родником священника.
Так что и сегодня имя Александра Бегизова неразрывно
связано с историей кахетинских осетин.
В 1937 году на базе семилетней школы в
Арешперане открылась десятилетка, её первым директором стал
Захар Джиоев. В те же годы там начали работать
учителя Георгий Джусоев, Иуане и Александр Лалиевы,
Лаврентий Багаев, Арсен Джиоев, Артём Гобозов, Тимофей
Дарчиев, Соламан Калоев, Еста Мамиев, Иосиф Болатаев
и многие другие. В те же годы были открыты начальные
школы в других осетинских сёлах Кахетии.
Учебный процесс в Арешперанской школе
успешно функционировал, но в 1941 году учителям пришлось
сменить перо на оружие - почти все они ушли на войну,
и школа осталась без руководства, чем не преминули
воспользоваться грузины. Они тут же перевели
преподавание всех предметов с осетинского на грузинский язык.
Из тех учителей, кто ушёл на войну, вернулись
только Петро Пухаев, Лаврентий Багаев, Арсен Джиоев и
Артём Гобозов, но и для них не нашлось работы в школе,
где преподавание велось на грузинском языке, так же,
как и для выпускников Сталинирского (Цхинвал)
педагогического института - Бориса Плиева, Аполлона Теде-
ева и Георгия Джиоева.
52

В 1952 году школу возглавил Иуане (Иван) Лалиев и
первым делом поднял вопрос о переводе преподавания
обратно на осетинский язык. В 1953 году
интеллигенция Южной Осетии обратилась в Совет Министров СССР
с просьбой вернуть преподавание в школах в Грузии с
грузинского языка на осетинский и русский.
Вопрос был решён положительно и с того же года
школа в Арешперане перешла на преподавание на
осетинском и русском языках. Так осетинские дети избежали
насильственной ассимиляции. В Арешперане резко
возросло число учителей-осетин. Заслуги же Иуане Лалиева,
талантливого педагога и организатора, возглавлявшего в
те годы местную школу столь значительны, что
достойны отдельного разговора. Его стараниями в селе была
построена современная по тем временам школа. Старая
уже не вмещала всех детей, но руководство района не
заинтересовано было в строительстве новой школы.
Тогда Иуане пошёл на хитрость: он поставил
подпорки к старым деревянным стенам, будто бы здание
валится, и попросил прислать в школу комиссию.
Комиссия была создана, и она, ознакомившись с состоянием
школы, была вынуждена признать здание школы
непригодным для занятий, и в скором времени была
построена новая, просторная и светлая двухэтажная
школа. Иуане от начала и до конца сам руководил всеми
работами, ему помогали и коллектив учителей, и
учащиеся. Это стоило многих усилий и нервов, но зато
появилась возможность учиться в хороших условиях.
Вокруг здания школы, удобного и просторного,
посадили ели, построили спортивную площадку и даже пруд
с лодками. Но Иуане на этом не успокоился: уж очень
ему хотелось, чтобы на всю эту красоту взирал с
постамента любимый осетинский поэт Коста Хетагуров.
Однако, это было не так просто: понятно, что руководство
Грузии не то чтобы помочь, воспротивилось бы этому.
Но мечта была столь сильной, что Иуане снова пошёл
на хитрость, сообщив районому руководству, что хочет
поставить памятник Шота Руставели. Он пригласил из
Северной Осетии известного скульптора Инала Дзан-
тиева и объяснил ему свой план - под предлогом
создания памятника Руставели соорудить памятник Коста.
53

Инал, ознакомившись с ситуацией, решил, что
должен поставить этот памятник, которого так жаждут
оторванные от Осетии братья, бесплатно. В свои
замыслы Иуане никого не посвящал. Дзантиев работал над
скульптурой на площадке, закрытой со всех сторон.
Памятник воздвигали с большими трудностями, но
в конце концов, к 1959 году, когда вся страна
отмечала 100 лет со дня рождения великого поэта, он,
величественный и прекрасный, был открыт. В дни юбилея Ко-
ста в Арешперан приехало много гостей из Северной и
Южной Осетии, в том числе и ансамбли песни и танца.
Это был всенародный праздник единения всех осетин.
Руководство же Грузии, узнав о таком повороте
дела - что вместо памятника Руставели установили совсем
другой - рвало и метало, но уже ничего нельзя было
изменить. Правда, Иуане не простили его «ошибку»:
начальство района, все время придираясь, критиковало его,
было дело, даже посадили его по какому-то надуманному
поводу и, в конце концов, его уволили с работы.
Кахетинские осетины никогда не забудут светлые
имена Иуане Лалиева, Инала Дзантиева, Александра
Бегизова, Раздена Козаева и многих других.
В последующие годы кахетинские осетины добились
впечатляющих успехов в экономике и культуре, а
главное - им удалось сохранить свою национальную
самобытность. Знаменитая же Арешперанская школа дала
путёвку в жизнь не только жителям этого села, но и
всем детям близлежащих населённых пунктов.
В советские времена Арешперан славился своими
успехами в сельском хозяйстве. Чего только не
выращивали здесь: виноград, табак, зерновые, фрукты, овощи,
занимались шелководством, животноводством,
птицеводством... Одним словом, изобилие всего и вся. Колхоз
был на первых позициях в районе. Занимал первые
места на разных выставках. В 60 годах в селе появились:
дворец культуры со всеми условиями для
художественного развития, здание сельсовета, почта, амбулатория,
швейные мастерские, магазины, парикмахерская, баня и
многое другое.
Но в конце 20 века в Грузии снова установился
фашистский режим, и в 90-е годы осетинам пришлось по-
54

кинуть обустроенные родные очаги в Кахетии и искать
более безопасные места проживания. Обезлюдели сёла,
а памятник Коста, с таким трудом установленный
стараниями Иуане и Инала, однажды ночью взорвали
неизвестные злоумышленники. Правда, по приказу
тогдашнего «вождя» Грузии Михаила Саакашвили, восстановили,
но это были очередные заигрывания. Для кого его
восстановили, если там почти не осталось осетин.
История кахетинских осетин богата и изобильна и
нуждается в тщательном исследовании, но случится
ли это, если не сохранились в письменном виде многие
факты, свидетельства прошлого. Ведь в своё время в
Кахетии не оказалось ни одного историка, и целая
страница жизни нашего народа поглотила мгла забвенья.
Найти новые сведения жизни Кахетии - нереально. Сейчас
сложно попасть в Кахетию, да и нет нам дороги в
архивы Грузии, а сами грузинские историки всё будут
толковать в свою пользу. Выходец из Арешперани Герас Те-
деев выпустил несколько книг на местном материале,
но они художественные, в них нет истории. Те скупые
сведения о прошлом, о которых мы поведали выше,
сохранились благодаря таким энтузиастам, как Сергей
Джусоев, Гедеван Тедеев, Роланд и Коли Лалиевы
(светлая им память) и некоторым книгам по истории.
Из Арешперанского сельсовета ушли на Великую
Отечественную войну около 300 человек, большинство из
них не вернулось под отчий кров. Было среди них
много офицеров, отважных воинов, но, к сожалению, время
было упущено и не удалось собрать и сохранить
достоверную информацию о них.
Многих добрых слов достойны те, кто оставил
глубокий след в истории кахетинских осетин, но, к
сожалению, нет возможности рассказать обо всех. Остался
в памяти народной неутомимый защитник интересов
осетин, партийный работник, видный учёный,
интеллигент Рутен (Арутен) Лалиев. Он закончил вуз в
Тбилиси, затем партшколу в Москве и работал председателем
Лагодехского райисполкома. К тому времени фамилии
осетин, переселившихся в Грузию, стали писать с
грузинскими окончаниями «дзе» и «швили». Лалиев Рутен
приложил много сил, чтобы вернуть им прежнее, рус-
55

ское написание, и ему это удалось. В других же районах
осетинские фамилии так и остались огрузиненными.
Тогда это было очень рискованно, но Рутен не побоялся.
Занимая ответственную должность, он неутомимо
помогал своему народу в решении многочисленных
проблем. К сожалению, его постигла судьба многих
репрессированных в 1937 году.
Его сын Роланд, видный математик и просветитель,
кавалер ордена Ленина, 30 лет руководил одной из
средних школ района.
А как не вспомнить о Георгии Джусоеве,
продолжительное время проработавшем Первым Секретарем
Юго-Осетинского обкома, о Захаре Джиоеве - ректоре
Юго- Осетинского пединститута.
А уроженец с. Мтисдзири Кварельского района,
выпускник Арешперанской средней школы Альберт
Дудаев является доктором исторических наук, профессором.
Работает в СОГУ
Арешперан - родина многих замечательных ученых,
общественных деятелей, писателей, спортсменов. Они
живут в разных уголках земли и славят добрыми
делами родное село.
Отечество, язык, веру и родную землю не выбирают
и не меняют. Человек дорожит той средой, в которой
появился на свет, обществом, где вырос. Если бы
поколения кахетинских осетин появились на свет на исконной
земле предков - осетин, как были бы они счастливы, но
как сложилась судьба, так сложилась. Кахетия, где в
течение полутора веков жили и созидали, растили детей
поколения осетин, тоже любима. С ней связано много
впечатляющих воспоминаний. Она, как родная земля,
дорога кахетинским осетинам.

ЗНАТНЫЕ ПЕРСОНАЛИИ - ОСЕТИНЫ
ЛАГОДЕХСКОГО РАЙОНА КАХЕТИИ
(неполные списки)
ВИДНЫЕ ОБЩЕСТВЕННЫЕ И ПОЛИТИЧЕСКИЕ
ДЕЯТЕЛИ, УЧЁНЫЕ
Дудаев Альберт Константинович - доктор
исторических наук, профессор СОГУ (уроженец села Мтисдзири
Кварельского района. Окончил Арешперанскую
среднюю школу].
Джусоев Таймураз Георгевич - магистр, кандидат
юридических наук (Хошатани). Работал в Тбилиси.
Лалиев Николай Сергеевич - кандидат
биологических наук (Арешперани). Работал в Тбилиси.
Лалиева Зарина Валерьевна - стоматолог,
кандидат медицинских наук (Арешперани). Работает в
Краснодаре.
Козаева Мария Сардионовна - математик,
методист-преподаватель ЮОГПИ (Пона).
Козаев Роин Раминович - заместитель министра
экономики Южной Осетии (Елтура).
Багаева Мадлена Энверовна - гастроэнтеролог,
кандидат медицинских наук (Сывылдзджын). Работает в
Москве.
Багаева Нонна Энверовна - кандидат
географических наук (Сывылдзджын). Работает в Москве.
57

ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ
Джусоев Георгий
Николаевич - Первый Секретарь
обкома партии Южной Осетии 1965-
1973 гг. (Хошатани).
Джиоев Захарий Александрович (второй справа) -
ректор Юго-Осетинского пединститута 1948-1959гг.
(Арешперани).
Козаев Авксентий Ильич -
доктор философских наук,
профессор ЮОГПИ, общественный
деятель (Пона).
58

ÆМГАРЫ МЫСГÆЙÆ
Мысинæгтæ алыгъуызæттæ вæййынц. Зæрдæрухсы
хъуыддæгтæ куы мысай, уæд зæрдæ хурвас абады, зæр-
дæрысты хъуыддæгтæм куы бавналай, уæд та йæхи
къултыл бахойы.
Мæ ныхасы сæр у цардæй чи нæ бафсæст, хосдзæутты
рæгъы йæ уис æрдæгыл кæмæн баззад, йæ фæндагыл
кæронмæ ацæуын кæмæн нæ бантыст, худгæбыл æмæ
сæрбæрзондæй Ир æмæ Ирыстонæн йæ уд чи хъардта,
уыцы Козаты Авксенти.
32 азæй фылдæр фæкуыстам иумæ нæ институты,
уый - философийы кафедрæйы, æз та - ирон æвзаг æмæ
литературæйы кафедрæйы.
Бæргæ, куы цардаид, уæд ыл ацы аз сæххæст уыда-
ид 80 азы. Цæргæ фæкодта 67 азы, уыдонæй 45 азы сны-
вонд кодта егъау æхсæнадон, ахуыр-хъомыладон æмæ
сфаелдыстадон куыстæн.
Йе ’мгæрттæ, чи йæ зыдта, уыдон æй иууылдæр
хуыдтой Аксо. Уыдис хæларзæрдæ, æмгæртты уарзон,
Ирыстоны сомбоны сæрыл æвæллайгæ тохгæнæг, йæ
адæмы патриот, зынгæ ахуыргонд æмæ æхсæнадон ку-
сæг, æвзонгæй схызт зонады бæрзæндтæм, уыд фило-
софон зонæдты доктор, кадджынæй хаста профессоры
ном. Уый æмрæстæджы нæ университеты
(пединституты) кодта ахуыр-хъомыладон куыст.
Авксенти райгуырдис 1936 азы 13 декабры Лагодехы
районы Понайы хъæуы, зæхкусæг бинонты хæдзары.
Иæ сабион бонтæ уæззау уыдысты, йæ фыд Илья Фы-
дыбæстæйы Стыр хæсты быдыры куы уыд, уæд æвзонг
Авксенти та хæдзардарæг ссис.
Йе ’взонджы бонтæй фæстæмæ Авксенти уыдис цард-
бæллон, æвзыгъд - алцæмæ дæр, канд зæххы куыст-
мæ нæ, фæлæ ахуырмæ дæр.
1942 азы ахуыр кæнын райдыдта Лагодехы районы
Байсубаны хъæуы астæуккаг скъолайы. Каст æй фæцис
1953 азы. Уыцы аз ссис Тбилисы университеты филосо-
фон факультеты студент æмæ йæ æнтыстджынæй каст
фæцис 1958 азы.
Авксенти кæд Къахеты райгуырд, Къахеты схъомыл,
уæддæр йæ зæрдæ Ирыстоны уыд кæддæриддæр. Уымæ
59

гæсгæ, университет каст фæуыны фæстæ, æрцыд Цхин-
валмæ æмæ уæдæй йæ амæлæты бонмæ куыста бирæ
бæрнон бынæтты.
1958-1959-æм азты куыста Цхинвалы районы Куль-
турæйы хæдзары директорæй. Уыйфæстæ та - райæх-
хæсткомы культурæйы хайады инструкторæй,
Цхинвалы районы фæскомцæдисы райкомы инструкторæй.
1961-1965-æм азты уыд Хуссар Ирыстоны паддзахадон
педагогон институты философийы кафедрæйы хистæр
ахуыргæнæг.
Ахуырмæ æвзыгъд лæппу йæ сомбоныл хъуыды код-
та кæддæриддæр, тырныдта зонæдты бæрзæндмæ.
1965-1968-æм азты уыдис Ростовы университеты
философийы кафедрæйы аспирант.
1968-1970-æм азты куыста нæ институты,
философийы кафедрæйы доценты хæстæ æххæстгæнæгæй.
1968 азы Аксо æнтыстджынæй бахъахъхъæдта канди-
датон диссертаци, ссис философон зонæдты кандидат.
1974-æм азы æвзæрст æрцыд философи æмæ полит-
экономийы кафедрæйы сæргълæууæгæй. Уый уыдис
курдиатджын философ, йæ лекцитæм канд студент-
тæ нæ, зонадон æхсæнад дæр хъуыстой стыр цымы-
дисæй.
Бирæ куыста йæхиуыл, кодта зонадон æмæ
педагогон куыст. Ууыл дзурæг у уый дæр, æмæ Аксо 1981
азы кæй бахъахъхъæдта ногæй диссертаци æмæ кæй
ссис философон зонæдты доктор. Ссис профессор дæр,
уæхскуæзæй фæкуыста нæ университеты. Цалдæр азы
уыдис нæ институты проректор. Арæхст кусынмæ, ра-
замынд кæнынмæ. Аксо уыдис стыр ахуыргонд. Ныф-
фыста 100 зонадон куысты бæрц, йæ ном хъуыстгонд
у канд нæ Ирыстоны нæ, фæлæ ма Гуырдзыстон, Со-
михыстон, Азербайджан, Цæгат Кавказы республикæтæ
æмæ æнæхъæн Уæрæсейы дæр.
Бирæ хæттыты райста хайад Æппæтцæдисон
зонадон конференцитæ æмæ симпозиумты æмæ-иу кæд-
дæриддæр йæ раныхæстæ стыр цымыдис равзæрын
кодтой адæммæ.
Мыхуыры цы чингуытæ рауагъта, уыдонæн сæ зын-
гæдæртæ сты: «Адæмты æфсымæрдзинад, куыд æхсæ-
60

нады прогрессы ахсджиагдæр фактор», «Анахарсис - нæ
эрæйы агъоммæ æхсæзæм æнусы скифаг философ».
Авксенти ма бацæттæ кодта æндæр чиныг, æндæр
ирон рагон философыл, фæлæ йын баззад Цæгат Иры-
стоны рауагъдады.
Уæндон къахдзæфтæ кодта зонады фæндагыл, фæлæ,
хъыгагæн, хæлæггæнджытæ йæм уыдис, æмæ кæд бирæ
нæ уыдысты, уæддæр ын рæстæггай йæ фæндаг æх-
гæдтой. Ууыл дзурæг сты дыууæ хъуыддаджы: Аксойы
фæхуыдтой Кубæмæ, сæ университеты лекцитæ кæ-
сынмæ. Фæлæ нæ бафæндыд, сæ цæсты фиутæ кæмæн
тадысты, уыдоны, ныффыстой йыл Тбилисмæ дæр æмæ
Мæскуымæ дæр, æрымысыдысты йыл алывыдтæ æмæ
ахуыргонды фæндаг æрæхгæдтой.
Уыдис ахаем хъуыддаг дæр: Аксо рауагъта чиныг
Ирыстоны рæзт æмæ размæцыды фæндæгтыл. Уыцы
ран стыр хъусдард аздæхта, абон цы фæндаджы руаджы
цæрæм, уый сомбоны сырæзты хъуыддагмæ.
Ныккалдтой та йыл цъыф. Тбилисы дæр ма æндæр
цы хъуыд, æмæ чиныг æхгæд æрцыд, Аксойы та дуара-
хæсты бакодтой.
Фæндаг куы байдыдтой аразын, тъунел гæрдын,
уæд-иу Аксо йæ мидбылты бахудт æмæ-иу загъта, гъе-
ныр дæр æй ма бауадзут, зæгъгæ.
Иæ Ирыстоны патриот уыд Аксо. Демократон дуг куы
базмæлын кодта адæмы, уæд нæ университетмæ æрба-
цыд стыр делегаци Тбилисæй. Уыдон, сæйраджыдæр,
уыдысты кинематографийы кусджытæ. Бирæ былда-
уæн ныхæстæ фæкодтой ир æмæ гуырдзыйы тыххæй.
Æмбырдæн сæрдариуæг кодта Аксо - куыд ахуыры ха-
йады проректор. Фарстытæ бирæ уыд, фæлæ сæм Аксо
цы фарст радта, уымæн дзы æмбал нæ уыд. Фарст та
уыдис ахаем: «Историйы зонут ахаем хабар, æмæ иу наци
иннæйы цард бахъахъхъæдта?».
Уазджытæ цæстæнгасæй кæрæдзи фарстой, фæлæ
куыд сдзуапп кæной, уымæ сæ ныфс нæ хастой.
Радгай былдауæн ныхæстæ кодтой ир æмæ
гуырдзыйы «хæлардзинады» тыххæй. Æгæрыстæмæй, сæ
иу загъта, зæгъгæ, ир мах хъахъхъæнынц цæгаты ’рды-
гæй дæр æмæ скæсæны (Къахет) ’рдыгæй дæр.
61

Аксо дзуаппытæй райгонд нæ уыд; домдта æргом дзу-
апп. Æппынфæстаг, сæ иу ногæй сыстад, кафедрæмæ ра-
цыд дзургæ æмæ загъта: «Зæгъæм æй, нал нæ ныууадз-
дзысты æнæ зæгъгæ».
Йæ дзуапп уыд: Ир нæ куынæ бахъахъхъæдтаиккой,
уæд зæххыл иу гуырдзиаг дæр удæгас нал баззадаид.
Иæ ныхасы бæлвырдæй зынд, аланты истори кæй
зыдта. Загъта: «Тæтæр-монгол алантæй домдтой астæу-
вæндаг (къæлидор) Гуырдзыстонмæ ахизынæн, фæлæ,
дам, алантæ ууыл не сразы сты, сæхи ныццæгъдын код-
той^æмæ Гуырдзыстоны бахъахъхъæдтой».
Йæ ном, йæ мыггаг ын нæ хъуыды кæнын, фæлæ
ма загъта афтæ дæр: «Къахеты зæххыл иры уымæн æр-
цæрын кодтой, цæмæй сæм ууылты мауал бырсой лекъ,
мæхъæл æмæ æндæр нацитæ».
Аксо дзуаппæй райгонд уыд, бахудт йæ сау рихиты
бынæй.
Йæ раныхæсты Аксо иу æмæ дыууæ хатты нæ баны-
сан кодта, ир кæй цæрынц сæ фыдæлты зæххыл, ир уаз-
джытæ не сты, сты фысымтæ, стæй, цъылынæй кæй
амæрзай, ахæм ирæттæ дæр нæй Ирыстоны зæххыл.
Цы уæззау бонтæ æркодта Хуссар Ирыл, уыдæт-
тæ уыдта Аксо, царды сæрвæлтау куыстам нæ зæххы
гæппæлтæ Тъбеты зылды. Уым æрæййæфта Аксойы
йæ мæлæт, фæцис æнæсдзырды бон. Уый уыдис 1993
азы сентябры мæйы.
Фидауынц ацы ныхæстæ дæр Аксойыл:
«Æз нал дæн карз дуджы азарæй
Нæдæр - хæстон, нæдæр -зæххон...
Цæрæд нæ Ирыстон хæдбарæй,
Цæмæй мæ адзалыл хъæцон».
Аксо гуыргæ Къахеты ракодта, фæлæ Ирыстоны
бирæ уарзта, йæ райгуырæн къуым æй хуыдта...
Аксо фæцис ласгæ мард, ныгæд æрцыд Цæгат Иры,
Михайловскы, уым ныгæд сты йæ ныййарджытæ дæр.
Рухс дзæнæты бад, Аксо. Æмгарджын уыдтæ, рох
нæ дæ де ’мгæрттæ, дæ хиуæттæй.
Плиты Гацыр.
Газ. «Хурзæрин», 2016
62

Лалиев Иван (Иуане)
Захарович - видный общественный
деятель, директор Арешперанской
средней школы (Арешперани).
Лалиев Арутен (Александр) - Председатель Лаго-
дехского райисполкома, учёный, общественник. В 1930-е
годы осетинские фамилии в Кахетии преднамеренно
были искажены на грузинский лад. В Лагодехском районе
Рутен все переделал обратно на русский. Ему бы удалось
сделать много добрых дел для своего народа, но его
репрессировали в 1937 году (Арешперани).
Лалиев Роланд Александрович -
учёный-просветитель, кавалер ордена Ленина. 30 лет руководил одной из
средних школ района (Арешперани).
Козаев Сергей Сардионович - математик. Окончил
Высшую партийную школу в г. Баку. Работал в райкоме
партии в Лагодехи, председателем колхоза Арешперани
(Пона).
Цховребова Лиза - кандидат филологических наук,
доцент, преподаватель ЮОГПИ (Пона).
ПИСАТЕЛИ, ЖУРНАЛИСТЫ
Джусоева Нина Сергеевна - прозаик, член Союза
журналистов РФ, собственный корреспондент газеты
«Хурзарин» (РЮО) в Северной Осетии, шеф-редактор
журнала «Мах дуг». В 1996 году окончила факультет
филологии и журналистики СОГУ Автор книг: «Зæрæхси-
ды тынтае», «Уды зæгъинæгтæ» (Арешперан).
Джусоева Майя Ивановна - поэт, журналист.
Окончила факультет филологии и журналистики СОГУ Автор
книги «Хуры цырæгътæ» (Арешперан).
63

ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ
Тедеев Герас Зурабович -
кандидат филологических наук,
прозаик. Автор книг: «Æнæзон-
гæ фыды фыстæг», «Чи у азым-
джын?», «Уарзты фыдаудæнтæ»,
«Фыды фæдзæхст» (Сывылдз-
джын).
ÆРМДÆСНЫЙÆ ÆВЗАДЖЫ ДÆСНЫМÆ
Мыхуыр цæуы цыбыргондæй
Герасæн зæрдæйы фæндиаг нæ уыдысты йæ сабион,
скъолайы ахуыры бонтæ. Астæуккаг скъола бæргæ фæ-
цис каст хорз бæрæггæнæнтыл, фæлæ дзы царды уавæр-
тæ ныр та æрдомдтой, цæрыны фадæттæ йын чи арæз-
таид, ахæм дæсныйад. Æмæ Къахетæй рацыд Калакмæ.
Ам бацыд, æрмдæсныйадыл сæ кæм ахуыр кодтой, ахæм
ахуыргæнæндонмæ. Хорз æрмдæсны дзы рацыдис, фæлæ
уæдмæ хуыздæр, дарддæр хъуыдыкæнынхъом фæцис
æмæ бамбæрста, ацы дæсныйад æй дардмæ кæй нæ ахæс-
дзæн, уый.
Хъуыдис æй дарддæр ахуыр кæнын æмæ йæ йæ
зæрдæ рахаста, йæ фыдæлтæ кæцæй фæлыгъдысты
æмæ, йæ кой дардмæ хъусгæйæ дæр, йæ зæрдæйæн
æхцондзинад кæмæй хаста, уыцы Ирыстонмæ. Хуссар
Ирыстоны паддзахадон педагогон институт кæй фæцис
каст, уый дæр нæ банымадта фагыл. Калачы
университеты фæлварæнтæ скодта университетон минимумæй,
зонадон къухдариуæггæнæг ын скодтой профессор
Гæбæраты Никъалайы æмæ йæ кусынмæ ’рбахуыд-
той Хуссар Ирыстоны зонад-иртасæн институтмæ. Уæд
ам кусын райдыдтой ирон æвзаджы æмбарынгæнæн
дзырдуатыл æмæ Герас уæхскуæзæй æрæвнæлдта
уыцы куыстмæ. Уыцы иу рæстæджы куыста диссертаци-
йыл. Диссертацийы æрмæгæн та райста, уæды онг бæ-
64

стон куыст чи нæма уыдис, ахаем темæ: «Ирон æвзаджы
хъæууонхæдзарадон лексикæ».
Герас лексикæйы ацы хуыз афтæ бæрзонд систа, æмæ
йыл уый фæстæ дæр æвзаджы дæснытæ райдыдтой
бындуронæй кусын.
Гуырдзы та нын ногæй геноцид аразыныл куы ныл-
лæууыдысты, уæд ныл нырма цъыфкалæнтæ кæнын
райдыдтой. Алцæмæй дæр нæ азымджын кодтой, алцы-
дæр нын фаудтой - æмæ уыдон гуырдзиæгтæ уыдысты,
фæлæ ма сын уыцы хъуыддаджы сæ арты цæхæрмæ хус
сугтæ чи æппæрста, уыцы калакаг ирæттæн нæ барста
сæ адæмы ныхмæ уыцы фыдракæнд.
Иуахæмы калакаг профессор, Герасы æрвад Теде-
ты Оля ныффыста, ирон æвзагыл цъыф кæм калдта,
ахæм уац. Герас æм тынг фæхæрам ис æмæ, йæ ныхмæ
цы уац ныффыста, уым ын ахæм уæздан, фæлæ фи-
дар хуызы йæ ных бакъуырдта, æмæ уыцы Тедион фа-
шистон зæрдæйы уагыл куынæ уыдаид, уæд, уыцы уац
бакæсгæйæ, кæнæ дур хъуамæ фестадаид, кæнæ миты
къуыбарау бадон уыдаид. Фыццаг хатт уæд фæхатыд-
тæн, Герас дæр мæсты кæнын кæй зыдта, уый.
Герас фæстагмæ кусын райдыта пединституты дæр
æмæ йæ куыст, йæ лекцитæ бирæ ахъаз фесты, уыцы за-
маны институты чи ахуыр кодта, уыцы фæсивæдæн.
Герасæн бирæ бантыст ирон аивадон литературæмæ
дзæбæх хуынтæ бахæссыны хъуыддаджы. Йæ
литературой куыст сæрмагондæй æрдзурыны аккаг у.
Герас бирæ хорз сфæлдыстадон бынтæ ныууагъта.
Алцы дзы рухсмæ, адæмы рæгъмæ рахæссын йæ къухы
нæ бафтыдис, фæлæ уыдонæй ирон литературæ æмæ
æвзагзонынад æнæхай хъуамæ ма фæуой...
Борхъоты 3.
Газет «Хурзæрин», 2002, 5 июнь
ДÆ НОМ НЫН ЗЫНАРГЪ У
Мыхуыр цæуы цыбыргондæй
Тедеты Герас райгуырдис Къахеты, Арешпераны
хъæусоветы, Сывылдзджыны хъæуы. Авд сывæллонæн
5
65

уыдис се ’ппæты кæстæр. Йе ’фсымæртæ æмæ хотæ ба-
бын сты, чи - хæсты быдыры, чи - хæдзары, йæхи низæй.
Иунæг Герас ма дзы аирвæзт мæлæты дзæмбытæй
хъысмæты руаджы, сæ калд хæдзарæн йæ цард адард-
дæр кæнынæн. Арешпераны хъæуы райста астæук-
каг ахуырад... гуырдзиаг æвзагыл. Гуырдзиаг æвзагыл
ахуыр кæнын æй, мыййаг, нæ фæндыд, фæлæ йын æн-
дæр амал нæ уыдис - гуырдзыйы шовинисттæ 1944 азы
сæхгæдтой ирон скъолатæ. Герасæн ацы хабар бынтон-
дæр йæ зæрдæмæ нæ цыдис. Уый зыдта, Къахет Ирыстон
кæй нæу. Уый зыдта, кæй ис Иры бæстæ, Иры зæхх æмæ
йæм æдзухæй дæр тырныдта йæ сæнтты, йæ сагъæсты.
«Фыццаг хатт Чъребамæ куы ’рцыдтæн, уæд, цыма
ногæй райгуырдтæн, афтæ фæдæн, - арæх-иу мын дзырд-
та, - æцæг дзы уадиссаг мæ зæрдæ нæ барухс, фæлæ дзы
уæддæр банкъардтон нæхи зæххы зæрдæйæн æхцон-
дæф. Ахуыр кодтон Тамаресы хъæууонхæдзарадон
техникумы гуырдзиагау æмæ-иу уырдыгæй рараст дæн
ирон спектакльтæ уынынмæ».
Техникумы райста фельдшеры дæсныйад. Хорз фа-
дæттæ йын уыдис хъаны цард саразынæн. Æрвыстой
йæ Хъызлармæ фосы дохтырæй бирæ совхозтæ æмæ
колхозтæм, фæлæ алцæуыл дæр йæ къух ауыгъта æмæ
йæхи цæттæ кæнын райдыдта педагогон институтмæ
бацæуыны фæлварæнтæ раттынмæ. Æнтыстджынæй
радта фæлварæнтæ æмæ институт каст фæцис тынг
хорз бæрæггæнтимæ. Сырх диплом куы райста, уæдæй
райдыдта йæ уæрæх фæндаг сфæлдыстадон æгæрон ду-
нейы.
Герасæн йæ мад Коцон Къахеты цард иунæгæй. Йæ
фыртæн æндæр амал нал уыдис æмæ кусынмæ ацыдис
сæхи хъæумæ. Уым æй уадидæгæн снысан кодтой Чыса-
ны хъæуы астазон скъолайы директорæй. Ног директор
æркæстытæ кодта скъолайы уавæрмæ. Сывæллæттæ ин-
нæ предметтæй уæлдай ахуыр кодтой гуырдзиаг æвзаг
дæр, скъолайы программæйы йæ кой дæр нæ уыдис,
афтæмæй. Уырыссаг æвзаджы сахæттæн се ’мбис сис-
той æмæ уыдон хыгъдæй бакодтой гуырдзиаг æвзаджы
предмет. Герас æвæстиатæй сæхгæдта гуырдзиаг
предмет æмæ сахæттæ фæстæмæ радта уырыссаг æвзагæн.
66

Арвы цæфау айхъуыст ацы хабар. Базыдтой йæ районы
хицауад æмæ, æгæрыстæмæй, Калачы партийы центрон
комитеты дæр. Сызнæт сты шовинисттæ, æртхъирæнтæ
райдыдтой ног æмæ æвзонг директормæ, ды гуырдзиаг
æвзаг Гуырдзыстоны куыд æхгæныс, зæгъгæ. Схуыдтой
йæ националист дæр, фæлæ сæ бон мур дæр ницы ссис,
æмæ Герас йæ фæнд атардта, равдыста принципиалон-
дзинад. Уый цыдис йæ удыскондæй æмæ йыл йæ къух
никуы систа суанг йæ амæлæты бонмæ дæр.
Герас тырныдта размæ, ахуырмæ, зонадон куыст-
мæ. Мæгуырæй дæр сфæлдыстадон куыст уыдис йæ
зæрдæйы уидаг, æмæ йын йæхи снывонд кодта. Ныу-
уагъта йæ куыст Къахеты, æрыздæхт фæстæмæ Ирыс-
тонмæ æмæ кусынмæ бацыд зонад-иртасæн институты
æвзагзонынады хайадмæ.
Герас институтмæ кусынмæ мæнæй дыууæ азы раз-
дæр бацыдис. Уæд институты æвзаджы хайад æрæв-
нæлдта тынг ахсджиаг куыстмæ - ирон æвзаджы
æмбарынгæнæн дзырдуат саразынмæ. Дзырдуат араз-
джытæй æрмæстдæр дыууæмæ уыдис кандидаты
къæпхæнтæ, иннæтæ аспирантурæтæ дæр нæма фесты.
Герас зындзинæдтæй нæ фæтарстис. Æхсæвæй дæр бон
кодта, афтæмæй удуæлдай куыстæй дыууæ азмæ радта
кандидатон фæлварæнтæ æмæ ныффыста йæ диссерта-
ци. Стыр диссаг уыдис, уый фæллад куыд нæ зыдта, уы-
цы хабар.
Тедеты Герас зонадон куысты уæлдай æнтыстджы-
нæй архайдта аивадон литературæйы æмæ публици-
стикæйы дæр. Ирон чиныгкæсæгæн хорз зонгæ сты йæ
романтæ æмæ радзырдты æмбырдгæндтæ. Йæ аивадон
уацмысты сæйраг хъусдард здæхта кусæг лæджы æмæ
бинонты царды уавæртæм.
Уæззау æмæ зын царды фæндæгтыл рацыдис йæ-
хæдæг, фæлтæрддзинад æм бирæ уыдис æмæ уыцы
фæлтæрддзинад дырысæй æвдыста йæ уацмысты.
Бирæтæ иттæг хорз хъуыды кæнынц йæ тугæй
фыст уацтæ. Уыдон хуымæтæджы уацтæ нæ уыды-
сты, фæлæ уыдысты риссаг зæрдæйæн йæ тæккæ арф-
дæр дадзинтæй райгуыргæ масты сагъæстæ. Уый рухс-
мæ калдта гуырдзыйы фашистон æрдонгты æбуалгъ
67

фыдмитæ, сидтис ирон адæммæ фæразондзинад æмæ
фидардзинадмæ уыцы уæззау æмæ æвирхъау рæстæ-
джыты.
Цард æгъатыр у, Герас æвиппайды æруатон, тынг
ыл бандæвтой царды фыдрæстæджытæ, уæлдайдæр та
гуырдзыйы лæгмарты митæ. Йæ æртиссæдз азы рагæй
йæхи фесты, фæлæ йæ адзалы кæронмæ æхснырсæгæй
дæр никуы хъæрзыдта, ахæм цæнгæт æнæниздзинады
хицау уыдис, афтæмæй хæрз цыбыр рæстæгмæ фыдни-
зы амæттаг фæцис.
Ныртæккæ махæн фадат нæй нæ куырыхон лæгтæн
фаг цыт дæттынæн, фæлæ нæ къахыл куы слæууæм,
уæд алчидæр хъуамæ йæ бынаты æрбада нæ тугæйдзаг
историйы, æмæ уыцы историйы Герас аккаг бынат кæй
æрцахсдзæнис, ууыл æз мур дæр нæ дызæрдыг кæнын.
Фæнды мæ мæ уац балхынцъ кæнын номдзыд ирон
поэт Скифироны зæрдæмæхъаргæ ныхæстæй:
Мæ зонгæтæ мæрдтæм цæуынц мæ разæй,
Мæ хæлæрттæ æрбайсæфынц æваст...
Кæмæдæр ма куы авæрдтаин нуазæн,
Кæмæндæр ма куынæ скодтаин маст...
Уанеты Владимир,
Газет «Хурзæрин», 1995, 5 июль
Харебов Леонид Петрович -
поэт, прозаик. Автор книг: «Уарзт
æмæ денджыз», «Сыгъдысты зæр-
дæтæ», «Æхсæрдзæн», «Мæ уарзт»,
«Айдарты Знауыр», «Дыккаг мад»,
«Райгуырæн хъæуы» и др. (Пона).
68

ЙÆ ФАРН БАЗЗАД ЙÆ УАЦМЫСТЫ
Харебаты Леонид райгуырд 1932 азы Къахеты Хуы-
цъейы (Пона) хъæуы. Фараст азы йыл куы цыди, уæд
амард йæ мад, цыппæрдæс азмæ та бынтон сидзæрæй
баззад. Сидзæр сабитæ цы мæгуыры бонтæ æвзæрстой
фæсхæсты азты, уый хицæн ныхасы аккаг у. Арæх-иу
æрымысыд Леонид: «Хæрз сывæллонæй сидзæр куы
баззадтæн, уæд-иу мæ мæ мады æфсымæр Джусойты
Къиазо йæ уæрагыл сæвæрдта æмæ-иу мæ аргъæуттыл
ирхæфста». Æвæццæгæн, адæмон сфæлдыстадмæ, лите-
ратурæмæ йæ зæрдæйы уарзондзинад уæд райгуырд.
Леонид ма Къахеты куы цард, поэзимæ йе ’ргом уæд
аздæхта. Скъолайы фæстæ лæппуйæн фадат фæцис, ре-
волюцийы размæ ирон адæм æнæбары хуыздæр цар-
дагур кæдæм фæлыгъдысты, уыцы Гуырдзыстонæй
фæстæмæ Хуссар Ирмæ æрцæуынæн. Æвæццæгæн, йе
’мдзæвгæ «Ирыстон»-ы рæнхъытæ дæр уæд райгуыр-
дысты:
Æз Къахетмæ дæ ном хъуыстон мæ фыдæлтæй
Æмæ-иу мыл арт сирвæзтисуæд, цины арт.
Охурджын Ир, фыдæлты зæхх, фыдæлты къуъш,
Æрхастон дæм, цæджджинагау, мæ судзгæуарзт!
Фидæны фыссæг æнтыстджынæй каст фæцис Хуссар
Ирыстоны педагогон институты филологон факультет.
Куыста бирæ бæрнон бынæтты: скъолайы ахуыргæнæ-
гæй, Цхинвалы райæххæсткомы культурæйы хайады
инспекторæй, ирон Драмой театры директорæй,
Хуссар Иры чингуыты рауагъдады сæйраг редакторæй,
типографийы директорæй, газет «Хуссар Ирыстон»-ы
(«Хурзæрин») сæйраг редакторæй...
Харебаты Леонид у æвддæс поэтикой æмæ прозаи-
кон уацмысты æмбырдгæндты автор. Йе сфæлдыстады
стыр бынат ахсынц революцийы, Фыдыбæстæйы Стыр
хæсты темæтæ, бирæ йæм ис райгуырæн къуымыл,
Ирыстоныл, мадмæ уарзондзинадыл фыст уацмыстæ.
Леонид кæд бирæ чингуыты автор у, уæддæр фыссæ-
гæн стыр кад æмæ ном скодтой Октябры революцийы
темæйыл фыст дыууæ романы - «Уарзт æмæ денджыз»
æмæ «Сыгъдысты зæрдæтæ».
69

Тедеев Руслан Аполлоно-
вич - прозаик. Автор книг: «Урс
балтæ», «Фæстаг фембæлд»,
«Фынфæливæнтæ» (Арешпера-
ни).
ХЪЫСМÆТЫ ФЫДÆНÆН
Адæймаг, цардмæ рацæугæйæ, æдзух змæлгæ, ар-
хайгæ фæкæны. Фæлæ ацы лæппуйы хъысмæтæй ахæм
амонд нæ фæцис, æмæ йæ дыууæ къахæй зæххыл цыда-
ид, нæ бавзæрста къухтæй архайыны стыр æхцондзинад
дæр. Æниу кæддæр, чысыл сабийæ, згъордта къахæй,
зæрдæвæндонæй архайдта йæ къухтæй дæр. Фæлæ...
Ацы адæймагимæ чи базонгæ уа, йæ царды хабæрт-
тæ йын бæстон чи базона, уый æнæбадисгæнгæ нæ
фæуыдзæн. Дис та бакæндзæн канд йæ хъæздыг уды-
хъæд æмæ æргом зæрдæйыл нæ, фæлæ йæ цардхъом-
дзинадыл дæр.
У Тедетæй, къахетаг. Йæ ном - Руслан. Лагодехы
районы, Верхвис-миндоры райгуырд, уым хъомыл кодта, йе
’мкар сабитимæ ацы хъæуы райдиан скъоламæ
згъордта. Цæмæй зыдта уæд æнæхин, цардæн чи ницыма æм-
бæрста, уыцы саби, йе уæнгтæм сусæгæй кæй хъуызыд
æгъатыр низ - нуæртты прогрессивон дистрофи æмæ
йæ рæхджы коляскæйыл кæй сбадын кæндзæн. Æртык-
каг кълас куы фæцис, уæд цудын райдыдта къахæй,
фæстæдæр æнæ искæйы æххуысæй йæ бон акъахдзæф
кæнын дæр нал уыд, æмæ цыппæрæм къласы ног ахуы-
ры азыл сæмбæлд, коляскæйы бадгæйæ. Ныр æй ахуы-
ры рæстæджы бахъуыд карз низимæ тох кæнын. Бирæ
рынчындæтты фæхуыссыд, бирæ дохтыртæ фæлвæрд-
той лæппуйы æнæниздзинад фæстæмæ йæ къахыл
слæууын кæныныл, фæлæ дзæгъæлы...
70

Сбадт Руслан коляскæйы, сбадт ыл цæрæнбонтæм,
фæлæ уымæй йæ ахуыр нæ фæлæмæгъдæр ис, раздæрау
нымад цыд къласы цæвиттойнаг ахуыргæнинагыл. Рус-
ланæн йæ ныййарджытæ, йæ хо æмæ йе ’фсымæр код-
той иузæрдион лæггад. Ахуыры йын цыдæриддæр æн-
тыст уыд - уыдис уыдоны руаджы. Иæ бинонтæ ма,
æгæрыстæмæй, цæрынмæ алыгъдысты сыхаг Арешпе-
раны хъæумæ, цæмæй Русланмæ скъола уыдаид æв-
вахсдæр æмæ йын хуыздæр фадат фæуыдаид ахуырæн.
Цардбæллон лæппуйы кæд йе ’нæниздзинад нæ
амыдта, уæддæр æй тынг фæндыд уæлдæр ахуырад
райсын æмæ йæхи æркæнын кодта Цхинвалмæ. Фæл-
варæнтæ радта педагогон институты историон
факультеты фæсаууоны хайадмæ. Ссис студент. Институты
ахуыр кæныны рæстæджы уымæн уæлдай тынгдæр
фæбæрæг йе ’взыгъддзинад æмæ та ам дæр нымад цыд
хуыздæр студенттæй иуыл. Райста уæлдæр ахуырад.
Фæлæ дарддæр куыд цардæуа? Цы хъуыддаджы равдиса
йæ зонындзинæдтæ?
...Кæд нæ вæййы æвзонг адæймагмæ рæсугъд,
романтикой бæллицтæ! Алы адæймаджы дæр, æвæццæ-
гæн, фæфæнды уыдон аив ныхæстæй равдисын. Ра-
гæй фæлвæрдта Руслан ацы хъуыддагыл. Рæстæг куыд
цыд, афтæ цайдагъ кодта аивадон уацмыстæ фыссыныл.
Æмæ дзы иу цалдæр бахаста Хуссар Ирыстоны Фыс-
джыты цæдисмæ. Уым сæм фæлтæрд фысджытæ æрка-
стысты, сæ зæрдæмæ фæцыдысты. Фæстæдæр æм хæ-
дзармæ цæуын дæр райдыдтой. Уыдон ын бæстондæр
базонгæ сты йæ уавæртимæ, стæй йæ уацмыстимæ дæр
æмæ йæ баразæнгард кодтой, цæмæй фыстаид, куыста-
ид йæхиуыл.
Æмæ Руслан дæр уæхскуæзæй бавнæлдта йæ æры-
мысгæ сюжеттæ гæххæтмæ хæссынмæ. Хæстæгдæр ба-
лæууыд Фысджыты цæдисмæ. Се ’ххуысы хай, сæ зонын-
дзинæдтæ йын нæ хæлæг кодтой фæлтæрд фысджытæ.
Йе сфæлдисгæ фæлгонцтæ та иу уацмысæй иннæмæ
кодтой ирддæр, йе ’взаг - лæгъзæй-лæгъздæр. Æмæ мæ-
нæ йæ фыццаг уацмыс райгуырд æцæгæй, федта рухс.
1976 азы журнал «Фидиуæджы» æвдæм номыры мы-
хуыр æрцыд йæ новеллæ «Фæстаг фембæлд». Уый уыд
фыццаг хуры тын, лæппуйæн йæ развæндаг уый срухс
71

кодта. Куыд нæ йыл бацин кодтаид æмæ йæ ноджы куыд
нæ сразæнгард кодтаид сфæлдыстадон куыстмæ! Æдых
къухты æнгуылдзтæ фыссæн сис нæ уромынц æмæ
сын фысгæ-фыссын æххуыс кæны роцъойæ, афтæмæй
фыссы йæ хъуыдытæ. Уый - иу фыдæбон у. Дыккаг зын
куыст та Русланæн фыссæн машинкæимæ архайын у. Йæ
къухфыстытæ мыхуыр кæнынмæ дæтгæ дæр никæмæ
фæкæны. Йæхицæн ис фыссæн машинкæ. Йæхæдæг ыл
фæмыхуыр кæны. Сæрмагонд арæзт къæцæл йæ дæн-
дæгты ’хсæн нылхъивы æмæ клавиштæ кæрæдзи фæ-
дыл тагъд-тагъд фæцæвы.
Русланы уацмыстæ арæх мыхуыр вæййынц журнал
«Фидиуæджы», стæй газетты дæр. Æрæджы райдайæг
автортæн цы æмбырдгонд рацыд, уым дæр ын ис цал-
дæр радзырды. Рæхджы рауагъдад «Ирыстон»-ы рацæу-
дзæн йæ фыццаг чиныг. Ноджы ма йæ къухфыстытæ
бахаста Гуырдзыстоны республикой рауагъдад «Нака-
дули»-мæ дæр.
Руслан тынг цымыдис кæны, цард кæм æхсиды, йе
’мрæстæгонтæ кæм фæллой кæнынц, уыцы бынæттæ
йæхи цæстæй фенынмæ. Æмæ канд фенынмæ нæ. Адæ-
мимæ аныхас кæнын, сæ бæллицтæ, сæ хъуыдытæ базо-
нын ын хæссы стыр æхцондзинад. Уымæ гæсгæ йæ арæх
бакæнынц фабриктæ, заводтæм, фембæлы раззагон кус-
джытимæ æмæ сын сæ фæллойадон архайды тыххæй
радзуры газеткæсджытæн. Æрæджы та, фæскомцæди-
сы обком æвзонг кусæгыл хуыздæр очерк ныффыссы-
ны тыххæй цы конкурс расидт, уым райста хайад æмæ
бацахста æртыккаг бынат. Хорзæхджын æрцыд грамотæ
æмæ зынаргъ лæварæй.
Æнæвдæлон вæййы Руслан кæддæриддæр. Кæдфæн-
ды йæм ма бацу - исты архайгæ йæ баййафдзынæ. Кæнæ
ног уацмысыл кусдзæн, кæнæ чиныг кæсдзæн.
Куыст. Æрмæстдæр куысты фæрцы ис царды ак-
каг бынат ссарæн. Æнæ куыст та Русланæн йæ бон нæу.
Уый йæ хъæуы, куыд уæлдæф, афтæ, æмæ дзы исы стыр
æхцондзинад.
Кусынæн уавæртæ æнæмæнг хъæуы. Уавæртæ та
Русланæн ис. Инвалидты хæдзары йын ис сæрмагонд
хатæн. Ис æм телевизор, уазалгæнæн, магнитофон, ра-
диоисæн, фыссæн машинкæ. Ис ын чингуытæй йедзаг
72

скъапп. Русланæн ма социалон æххуысады министрад
балæвар кодта инвалиды машинæ дæр.
Кæд фыццаг къорды инвалид у æмæ хатт мæллæг
дæр ахæссы, уæддæр æй хъæрзгæ никуы фендзынæ.
... Афтæ цæры нæ горæты Руслан. Цæры, тынг бирæ
кæй уарзы, уыцы цардæй.
Биазырты Роланд,
1981,17 декабрь

ЛЮДИ В БЕЛЫХ ХАЛАТАХ
Багаев Геннадий
Владимирович -
хирург-гастроэнтеролог. МБУЗ «Центральная
районная больница» Пригородного
района. Врач высшей категории
(Лапниани).
ДОХТЫР-ХÆРЗГÆНÆГ
Багаты Геннади райгуырд Гуырдзыстоны Лапнианы
хъæуы. Уыд зæрдæргъæвд, скъолайы хорз ахуыр код-
та æппæт предметтæ дæр, фæлæ уæлдай тынгдæр йæ
зæрдæмæ цыд биологи. Боныгон мадæн æххуыс кодта
хæдзары куыстытæ кæнынмæ, изæры та уроктæ кодта,
хатгай йыл-иу чингуытимæ сбон. Æвзонгæй фæстæмæ
бæллыд дохтыр суæвынмæ: йæ мад Плион рынчын-
тæгæнаг уыд, æмæ лæппуйы фæндыд мады сдзæбæх
кæнын.
Æфсады йæ хæс ахицæн кæнгæйæ, бацыд Челябин-
скы паддзахадон медициной институтмæ æмæ йæ 1976
азы каст фæцис сырх дипломимæ. Кусын райдыдта
горæт Миассы рынчындоны хирургæй. Æвæстиаты хи-
рургийы - æппæты зындæр хайады-иу афтæ дæр уыд,
æмæ-иу æрыгон дохтыры бахъуыд цалдæр операцийы
скæнын суткæмæ. Ацы хайады фæкуыста 1988 азы онг.
Уыцы рæстæг нæма уыд, низ иртасынæн ныртæккæ цы
хорз аппараттæ ис, ахæмтæ, фæлæ 22 азмæ, низыхатт
бæрæг кæнгæйæ, Геннади иу хатт дæр нæ фæрæдыд.
Уый у æрдзон курдиат æмæ равзæрст дæсныйад зæрди-
агæй уарзыны нысан.
Адæмы æнæниздзинадыл зæрдиагæй кæй кусы, уый
тыххæй Багайы фыртæн лæвæрд æрцыд бирæ майдан-
74

тæ æмæ грамотæтæ. Иттæг арæхстджын дохтыр уæв-
гæйæ, уæддæр иудадзыг цыд йæ дæсныдзинад уæлдæр
кæнынмæ алы горæттæм.
Газет «Миасский рабочий» арæх мыхуыр кодта рын-
чынты арфæйы фыстæджытæ, сæ дохтырæн сыгъзæрин
къухтæ кæй ис, адæмы сæрвæлтау удуæлдай куыст кæй
кæны, æмæ уыдон дæр стыр бузныг кæй сты сæ ирвæ-
зынгæнæгæй. 1991 азы Багаты Геннади сси уæлдæр
къæпхæны дохтыр-хирург. Уыцы ном дзæгъæлы кæй нæ
хæссы, уый бæрæг у йæ æрвылбоны куыстæй.
Уæздан, хиуылхæст адæймаг кæй у уый бæрæг у
уымæй дæр, æмæ йæ цалдæр хатты æвæрдтой сæйраг
дохтыры бынаты, фæлæ не сразы, уый гæххæттытимæ
куыст у зæгъгæ, мæнæн та ме стырдæр хæрзиуæг рын-
чынты дзæбæх кæнын у
Ирыстонмæ Геннади ссыд 1998 азы. Фондз азы фæ-
куыста Беслæны рынчындоны хирургæй. Ныртæккæ
та у Октябрыхъæуы районы рынчындоны
хирург-гастроэнтеролог. Ам байгом кодта кафедрæ дæр æмæ ахуыр кæ-
ны студентты. Ирыстоны фыццагдæр Багаты Геннади
райдыдта мастыдзæкъул Прутковы мадзалаей операци
кæнын (бынæттон наркозимæ, буар гыццыл алыг кæн-
гæйæ]. Уыцы мадзал бирæ хуыздæр у: рынчын дзы рисгае
нæ кæны, йæ къахыл слæууы операци скæныны бон.
Дохтыр кæй сдзæбæх кодта, уыдон зонынц, рынчын
адæймагмæ йын цавæр ахает ис, уый. Ном «мæгуырты
мад» ыл хуымæтæджы нæ сæвæрдтой. Багайы фырт-
мæ фæрсынмæ цæуынц канд сыхæгтæ нæ, фæлæ дыууæ
Ирыстоны алы кæрæттæй. Адæмуарзон дохтырæн йæ
бон «нæ» зæгъын нæу. Геннади рынчынтæм байхъусы
лæмбынæг æмæ, низ раиртасгæйæ, бауынаффæ кæны,
дарддæр сын куыд кæнгæ у уый. Тыхст рынчынтæм
ацæуы сæ хæдзæрттæм дæр. Æрмæст йæ фæлмæн дзы-
хы ныхасæй, йæ уды хъармæй дæр бирæ мæгуыр адæмы
зæрдæ батавта.
Уæдæ ирон царды нырма фидар у æгъдауы бынат,
лæджы кад нæм æгъдауæй барынц, æмæ æгъдау рат-
тынмæ, ахадгæ æххуыс бакæнынмæ дæр Багаты
Геннади æппæты разæй вæййы сыхы мидæг.
Лбайты Арбилянæ.
«Рæстдзинад», 2010,1 июнь
75

Козаева Рита Суликоевна - стоматолог-ортонед - хи-
рург-имплантолог - зубной терапевт (Арешперани].
Работает в Германии.
Рита Козаева (с краю) на открытии клиники в Германии
УЛЫБКА ИЗ БАДЕНА
Материалы с сокращениями
Врачи обычно знают о своих постоянных
пациентах если не всё, то многое. А вот пациентам о докторах,
как правило, мало что известно. И мы познакомим вас
поближе с женщиной-врачом, которая широкому
кругу людей в Баден-Бадене и за его пределами известна
как высококлассный специалист и внимательный,
чуткий медик. При этом в личном общении она остаётся
очень скромным, деликатными чрезвычайно
обаятельным человеком. Разрешите представить: стоматолог
Рита Козаева. Это имя на слуху и у коренных баденцев, и
у русскоговорящих жителей и гостей города, так как в
частной клинике Риты Козаевой ведётся приём на трёх
языках: немецком, русском и английском.
В «праксисе», располагающемся в самом центре Ба-
дена, просторно, светло и уютно. Здесь вместе с Ритой
Козаевой и под её руководством работают трое
молодых специалистов. За стойкой регистратуры пациентов
встречает дружелюбный секретарь. Прятный уголок,
где можно скоротать время ожидания за чтением
журналов. И если бы не картины на стенах, то можно было
бы сказать, что атмосфера здесь такая же, как и в боль-
76

шинстве других немецких «праксисов». Но именно эти
картины создают особую ауру в интерьере приёмной.
Стационарная выставка-продажа работ художника Ахса-
ра Есенова из Северной Осетии в клинике Риты Козае-
вой в Баден-Бадене - как отголосок верности этой
женщины культуре своего родного осетинского народа...
Сначала Рита в Германии работала
врачом-ассистентом в частной клинике доктора Рольфа Вихмана в
Штутгарте. «Требовательный и очень авторитетный
профессионал, этот человек стал моей путеводной звездой в
профессии», - признаётся госпожа Козаева.
Затем 3 года проработала в одной из ведущих в
Германии стоматологических клиник - праксисе доктора
Манфреда Ляйса в Хайльбронне, где освоила еще
одно направление - ортодонтию. Это в дополнение к уже
имеющимся профессиональным навыкам в области па-
родонтологии и эндодонтии.
И всё это время столь активную профессиональную
деятельность Рита Козаева успешно совмещала и
совмещает с ролью супруги и мамы. Вместе с мужем
Александром Фляйшхауэром она вырастила дочку Зарину и она
тоже пошла по стопам мамы...
Диана Ревазова.
Газета «Северная Осетия», 26.10. 2016
«ЗДЕСЬ ОСЕТИНСКИЙ ДУХ»...
Примечательно, что частная стоматологическая
клиника Риты Козаевой, располагающаяся в самом центре
Баден-Бадена, одна из самых востребованных в городе.
Здесь, если перефразировать классика, «осетинский дух,
здесь Осетией пахнет»... Здесь осетинская речь бывает
слышна нередко, поскольку сюда на стажировку и для
освоения новых методик в области стоматологии часто
приезжают специалисты из Осетии. К тому же и сама
Рита свободно говорит по-осетински, как и её дочь Зарина,
выросшая в Германии. И даже супруг Риты - коренной
немец Александр Фляйшхауэр - понимает и русский, и
осетинский языки и может на них изъясняться.
77

К слову сказать, в гостеприимном доме семьи Коза-
евых-Фляйшхауэр проводятся и празднования
национального осетинского праздника Джеоргуыба. И, как
показывает пример этой семьи, даже живя в Германии,
удаётся соблюдать все правила настоящего осетинского
застолья. И хвала Всевышнему за столом звучит
непременно на осетинском языке.
Народ сохраняет самоидентичность, пока чтит свои
традиции. И куда бы нас ни забрасывала судьба, мы и на
чужбине стремимся держаться своих корней и друг друга...
Диана Ревазова.
Газета «Северная Осетия», 23.11. 2018
Джиоева Бэла Борисовна - терапевт, главврач Ареш-
перанской амбулатории (Арешперани).
Цховребов Мераб Шотаевич - общий хирург-уро-
лог-практолог МБУЗ «Центральная районная больница»
Правобережного района (Арешперани).
Цховребова Зарина Мерабовна - аспирантка,
врач-эндоскопист [Арешперани]. Работает в
Санкт-Петербурге.
Цховребова Ирина Мерабовна - терапевт,
аспирантка. Работает в больнице СКЖД Владикавказа
(Арешперани).
Тибилов Анатолий Ильич - хирург-уролог РКБ
Владикавказа (Пона).
Гобозов Роберт Мушкелович - врач-хирург высшей
категории (Елтура). Работал в Тбилиси и во
Владикавказе.
Лалиева Моника Гивиевна -
дерматолог-венеролог в республиканском кожвендиспансере
Владикавказа (Арешперани).
Маргиева Замира Аксентьевна - лор-врач Фиагдон-
ской больницы (Пичхисбогири).
78

Маргиева Нино Аксентьевна - зам. глав, врача 2
детской поликлиники Владикавказа (Пичхисбогири).
Лалиев Рауль Зурабович - стоматолог - ортопед -
имплантолог (Арешперани).
Лалиева Марина Николаевна - стоматолог-ортопед
(Арешперани).
Джусоева Яна Отаровна - ортопед-травматолог
(Арешперани). Работает в Санкт-Петербурге.
Маргиева Зарина Гочаевна - врач-кардиолог
(Пичхисбогири). Работает в Санкт-Петербурге.
ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ
Цховребов Иван Харзелович -
терапевт, главврач Апенской
зональной больницы (Арешперани).
Гиголаев Заур Петрович - врач-хирург,
общественный деятель (Болкви).
Салтиев Джумбер Яковлевич - медицинский
эксперт (Пона).
Лалиев Гиви Сергеевич - стоматолог-ортопед
(Арешперани).
Плиев Тенгиз Платонович - врач-хирург (Болкви).
Дзигоев Шота - хирург-уролог СКЖД Владикавказа
(Пона).
79

ПРЕПОДАВАТЕЛИ АРЕШПЕРАНСКОЙ
СРЕДНЕЙ ШКОЛЫ
Цховребова Римма Ивановна
Плиева Изабелла Борисовна
Болатаева Евгения [Женя) Ерминовна
Болатаева Заира Ерминовна
Тедеева Луиза Григорьевна
Елдзарова Евгения Георгиевна
Бестаева Надежда Савельевна
Козаева Евгения Ильинична
Кавелашвили Тина Викторовна
Ванеева Нани Ивановна
Ванеева Лали Владимировна
Бакаева Светлана Кимаевна
Качмазова Мери Тадиозовна
Тедеева Лайда Аполлоновна
Джиоев Руслан Алексеевич
ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ
Лалиев Иван (Иуане) Захарович
Лалиев Роланд Александрович
Лалиев Николай (Коли) Сергеевич
Гаришвили Галактион Исакович
Плиев Борис Георгиевич
Гиголаев Павел Дмитриевич
80

Джиоев Лаврентий Захарович
Джиоев Георгий Тадиозович
Джиоев Арсена Рухич
Джиоев Зелим Семенович
Гобозов Артем
Ванеев Владимир (Варанцо) Николаевич
Ванеев Иван (Ванечка) Николаевич
Тедеев Гедеван Маркозович
Тедеев Сергей Маркозович
Тедеев Григорий
Цховребов Георгий (Жора) Ясонович
Бестаев Аниктор Тадиозович
Кораев Григорий Романович
Табуев Моисей
Гобозов Владимир Владимирович
Пухаева Вера Бесарионовна
Козонова Нифа Александровна
Катамадзе Ламара Константиновна
Кабулашвили Юлия Исаковна
Теблоева Ольга Андреевна
Джиоева Мария
*б

ЛИЦА В ПОГОНАХ
Гобозов Заза Вилентович - начальник отделения
дорожного надзора Управления ГИБДД МВД по Республике
Северная Осетия - Алания, майор полиции (Елтура).
Гобозова Залина Вилентовна - консультант
Верховного суда РСО - Алания, юрист первого класса (Елтура).
Гобозов Сослан Автандилович - инспектор по
особым поручениям Управления охраны общественного
порядка МВД по РСО - Алания, майор полиции (Елтура).
Гобозов Георгий (Гия) Викторович - начальник
отделения ГИБДД ОМВД России по Правобережному
району, майор полиции (Елтура).
Гобозова Нино Викторовна - специалист отдела по
приему граждан и документационному обеспечению в
Следственном управлении Следственного комитета РФ
по РСО - Алания (Елтура).
Плиев Анатолий Соломонович - заместитель
прокурора транспортной прокуратуры РСО - Алания (Болкви).
Болатаев Людвиг Александрович - подполковник
МВД в отставке, занимал должность начальника отдела
участковых уполномоченных полиции в г. Пскове
(Болкви).
Бестаев Заур Тадиозович - подполковник МВД.
Работал в Тбилиси (Сывылдзджын).
Тедеев Спартак Ясонович - майор-пограничник,
афганец (Сывылдзджын).
Тибилов Альберт Ильич - подполковник МЧС,
мастер спорта по гиревому спорту (Пона).
Гиголаев Гиви - подполковник юстиции (Болкви).
Плиев Годердзи Борисович - подполковник
юстиции в отставке, начальник следственного отдела ГАИ
(Болкви).
82

Плиев Виталий Борисович - подполковник
юстиции в отставке, начальник следственного отдела РОВД
Пригородного района(Болкви).
Джусоев Тариел Доментьевич - участник
ликвидации аварий на Чернобыльской АЭС, кавалер ордена
Мужества (Сихиат).
Кораева Рамина Ревазовна - старший
государственный испектор Северо-Осетинской таможни по связям с
общественностью (Арешперани).
ВЕЧНАЯ ПАМЯТЬ
Гобозов Автандил
Артемович - полковник МВД.
Начальник паспортного стола
Промышленного района г.
Владикавказ, 1996-2003 гг. (Елтура).
Пухаев Сослан Павлович -
майор милиции. Работал в тюрьмах
в г. Соликамск Пермской области,
погиб при исполнении служебных
обязанностей (Елтура].
Елизаров Илья Елиозович - подполковник КГБ
(ФСБ). Работал в Тбилиси (Лапниани).
Келехсаев Георгий - подполковник МВД. Работал в
Тбилиси (Болкви).
83

СТРОИТЕЛИ
Болатаев Отар Ерминович - инженер-строитель.
Заместитель генерального директора на заводе «Глав-
ленинградстрой». Работал в Ленинграде (Елтура).
Лалиев Таймураз Николаевич - строитель,
почетный дорожник РСО - Алания (Арешперани).
Маргиев Эдуард Аксентьевич - инженер-строитель,
научный сотрудник СК ГМИ (Пичхисбогири).
СПОРТ
Джусоев Алан Адамович -
3-кр. чемпион России и 6-кр.
чемпион мира, Заслуженный мастер
спорта России, капитан сборной
России по хоккею с мячом.
Выступал за «Енисей» (Красноярск),
«Сандвикен» (Швеция), «Хаммар-
бю» (Швеция) и «Нефтяник»
(Хабаровск) (Арешперани).
«ЗОЛОТОЙ»АЛАН
В минувшую субботу сборная России в финале
чемпионата мира по хоккею с мячом выиграла у сборной
Швеции со счётом 6:5, став 12-кратным чемпионом
мирового первенства (в новой истории с 1992 года) и
26-кратным чемпионом мира (включая сборную СССР).
Соревнование по русскому хоккею, называемому по-
другому ещё и бенди, проходило с 26 января по 2
февраля в шведском городе Венерсборге и собрало рекордное
число участников - 20, разделённых на две группы - А и
В. Сильнейшие сборные соревновались в группе А с
двумя подгруппами. Россияне на предварительном этапе
сначала проиграли хозяевам турнира - шведам - со
счётом 4:6. Примечательно, что в составе нашей сборной
одним из лидеров является 26-летний осетинский хок-
84

кеист, пятикратный чемпион мира Алан Джусоев,
бывший капитан сборной страны на предыдущем мировом
первенстве. Сейчас наш земляк играет в хабаровском
клубе «СКА-Нефтяник», являющемся действующим
чемпионом России. Во втором поединке россияне
буквально не оставили камня на камне от сборной Казахстана,
разгромив соперников со счётом 22:1, а Джусоев забил
один из голов. Заключительный матч подгруппы наша
команда выиграла у финнов - 3:2 - и досрочно вышла
в полуфинал. Там Россия вновь встретилась с
Финляндией и победила скандинавов более уверенно - со
счётом 6:2. По устоявшейся традиции последних лет финал
свёл постоянных и непримиримых соперников,
гегемонов мирового хоккея с мячом - россиян и шведов.
Решающая игра по своему драматическому сюжету
напоминала триллер с непредсказуемой концовкой. Россияне,
защищавшие в Швеции свой чемпионский титул,
постоянно проигрывали хозяевам льда по ходу встречи - 1:3,
2:4, 3:5. Когда казалось, что шведы завоюют домашнее
«золото», Юрий Викулин за минуту до конца матча
сумел сравнять счёт - 5:5 - и перевел игру в
дополнительное время. В овертайме всё решил «золотой» гол Алмаза
Миргаева, сделавшего в финале хет-трик и принёсшего
России очередное чемпионство. Ну, а Алан Джусоев
завоевал свой шестой титул чемпиона мира.
Вячеслав Степанов.
Газета «Северная Осетия», 05.02.2019
Туриев Алан Юрьевич -
мастер спорта международного
класса. Чемпион командного
кубка СССР по самбо.
Победитель и призёр международных
турниров. Заслуженный
тренер Украины. Заслуженный
работник физической культуры
и спорта республики Крым.
Директор КДЮСШ г. Алушты.
Депутат Алуштинского
городского совета (Арешперани).
85

Туриев Василий Алано-
вич - мастер спорта по дзюдо.
Мастер спорта
международного класса по самбо. Призёр
кубка Европы по дзюдо. Бронзовый
призёр чемпионата мира по
самбо. Многократный чемпион и
призёр Украины по самбо и
дзюдо (Арешперани).
Джусоев Ибрагим
Иванович - мастер спорта по
атлетизму (бодибилдинг) и самбо,
мастер спорта по дзюдо.
Многократный чемпион и
абсолютный чемпион нескольких
турниров по атлетизму, член
сборной России по НАББА
среди молодёжи, участник
турнира по боям без правил в
Лос-Анджелесе (2007). В 1993 году он
попал в десятку лучших
спортсменов Северной Осетии по неолимпийским видам
спорта. Был признан лучшим атлетом России по НАББА
(1993-1994) (Арешперани).
Гобозов Эрик Русланович -
11-кр. победитель и 10-кр.
призёр республики РСО -
Алания по греко-римской борьбе,
серебряный призёр ЮФО
России, многократный победитель
всероссийских и
международных турниров среди юниоров.
С 2006 года - член сборной
команды Украины по
греко-римской борьбе. Мастер спорта Ук-
86

раины. Двукратный чемпион и трехкратный призёр
Украины, серебряный призёр Европы, многократный
чемпион и призёр международных турниров среди
молодёжи [Елтура].
ЙÆ ЗÆРДÆЙÆН АДДЖЫН У ХЪÆБЫСХÆСТ
Хъысмæт дын равзæрста фæндаг? Сæвæр уæдæ дæ
размæ нысан æмæ йæм тырн! Тырн, зындзинæдтæ ни-
цæмæ даргæйæ, дæ хъарутыл нæ ауæрдгæйæ. Ахæм зон-
дыл хæст у йæ сывæллоны бонтæй фæстæмæ дзæуджы-
хъæуккаг Гобозты Эрик.
15-æм астæуккаг скъолайы фæндзæм къласы ахуыр-
гæнинаг бацыд, тренер Гаглойты Вахтанг сæм грекъаг-
ромаг хъæбысхæстæн цы сæрмагонд кълас байгом код-
та, уырдæм. Лæппу стыр уæлахизтыл нæ хъуыды кодта,
фæндыд æй æрмæст йе ’мбæлттимæ фылдæр рæстæг
æрвитын.
Гъе, фæлæ Эрик разынд ныфсджын, уæлахизтæм тыр-
нæг æмæ куыстуарзаг гуырд. Гаглойы-фырт ын ин-
нæты æмрæнхъ æппæт уавæртæ сарæзта, цæттæ йæ
кодта ерыстæм. Цасдæр рæстæджы фæстæ ма баззадысты
«æнæбасæттондæртæ» - Фæрниаты Сослан æмæ Хъа-
зыбег, Хуыгаты Алан, Тотраты Рустам æмæ Анзор... Уы-
доны къухы ныридæгæн бирæ æнтыстытæ бафтыд.
Эрик сси республикæйы иуæндæс хатты
чемпион æмæ дæс хатты призёр, Хуссайраг федералон зыл-
ды æмæ Уæрæсейы чемпионатты дыккаг призёр, æп-
пæтуæрæсейон турнирты цалдæр хатты уæлахиздзау.
Æвзонг спортсменты ’хсæн ерысты фыццаг майдантæ
куы райста, уæд бамбæрста, йе ’ргом æй æххæстæй-
дæр спортмæ аздахын кæй хъæуы. Ирыстон богæлтты
бæстæ у, æмæ дзы уайтагъд дæ къухы уыйбæрц хæрзиу-
джытæ бафтыд, уæд æй зон - курдиатæй æххæстæй
фæхайджын дæ æмæ дæхиуыл кус.
Хиуыл кусынæн та йын фылдæр фадæттæ æнæн-
хъæлæджы фæзынд Украинæйы. Уырдæм æй фæхуыд-
та йе ’мзæххон зынгæ тренер Тъуриты Алан. Бакодта
йæ курдиатджын тренерты бар, ссардта йын цæрæнуат,
æмæ «стъалы» ноджы тынгдæр сæрттывта! Украинæйы
афæдз дæр нæма ис, афтæмæй 19- аздзыд лæппу бацар-
87

хайдта цыппар турниры æмæ равдыста, йæхи уæзы йын
æмбал кæй нæй, уый.
Харьковы цы дунеон турнир цыд, уым йæ бахъуыд
йæхицæй уæззаудæр богæлттимæ хæцын, фæлæ уæд-
дæр дыккаг бынат бацахста. Уыйфæстæ Киевы - дыууæ
хатты олимпаг чемпион Колчинскийы номыл дунеон
турниры - райста сыгъзæрин майдан!
Уыйфæстæ та Алуштæйы, Украинæйы чемпионаты,
Эрик уæлахизимæ сæххæст кодта спорты мастеры нор-
мæ дæр æмæ бахауд Украинæйы иугонд командæйы
рæнхъытæм. Уыцы ерысты райста балцæг дæр Поль-
шæйы сæйраг горæт Варшавæмæ, Европæйы
чемпионаты архайынмæ.
Польшæмæ æппæт гæххæттытæ дæр - цæттæ, ко-
мандæ абон-райсом абалц кæндзæн Европæйы чемпи-
онатмæ. Фæлæ Гобозы-фыртæн тренировкæйы рæстæг
йæ фæрсчытæй цалдæр асасти. Ныр хъуамæ æнцад сба-
да, йæ тренерты, ныййарджыты фыдæнхъæл фæкæна.
Ныфс - æнæкæрон, лæгдзинад дæр - афтæ. Лæппу ницы
схъæр кодта æмæ ацыд фæсарæнтæм. Гауызмæ фыццаг
æмæ дыккаг рахызтæй фæуæлахиз хорватаг богал Иван
Кранжевич æмæ белорусаг богал Станислав Толстави-
йыл. Фæлæ диссаг уыд æртыккаг рахызт гауызмæ. Эрик
æнцонæй фæуæлахиз, тыхгæнæг тых кæмæн нæ ард-
та, уыцы дунейы чемпион, туркаг богал Метехан Баса-
рыл. Уый уыд æвæджиауы æнтыст. Фæлæ, хъыгагæн, йæ
саст фæрсчыты рыстæй йæ цæстытыл фæлм бадын рай-
дыдта, нал бацис йæ бон дарддæр хæцын æмæ финалы
фæхæрд уæрæсейаг богал Ахмед Богатырёвæн. Фæлæ
ахаем уавæры æвзист майдан дæр кæуылты у!
Йе ’нтыстытæм цы цæстæй кæсы, уый тыххæй Эрик
зæгъы: «Дзурынмæ дæсны нæ дæн, уæлдайдæр та мæ-
хицæй æппæлыны хъуыддаджы». Фæлæ нын бирæ хорз
ныхæстæ загъта йæ тренерты тыххæй:
- Бузныг дæн Украинæмæ мæ ахонæг Тъуриты
Аланæй. Уый мын æппæт уавæртæ дæр аразы, радта
мæ хорз тренертæ Юрий Тимченко æмæ Анатолий Пи-
липенкойы къухтæм. Ам нымад мæйтæм бирæ фылдæр
фæлтæрддзинад райстон, дзæвгар хуыздæр гæнæнтæ
мын ис æмæ уайтагъд бæстæйы иугонд командæйы
рæнхъытæм дæр уымæн бахаудтæн. Ирыстоны ахæм
скъола ацыдтæн, æмæ мын ам архайын æнцон у
88

Фæлæ йæ^ уæлахизтæй Эрик уæддæр йæхиуыл нæ
фервæссыд. Йæ цæф бадзæбæх кодта æмæ цæттæ у ног
уæлахизтæм. Нырма уал æй фæнды дунеон чемпионаты
призон бынат бацахсын. Йæ сæйраг ныхмæлæуджытыл
нымайы украинаг Максим Фисенкойы æмæ уæрæсе-
йаг Ахмед Богатырёвы. Æниу нæ рох кæны - æнцон æм-
булæн у лæмæгъ у кæмæй æнхъæлай, уый йæхи равди-
сыныл тынгдæр архайдзæн...
Алы салдат дæр хъуамæ инæлар суæвынмæ тырна,
æмæ Гобозы-фырт дæр зæгъы: «Олимпаг чемпион суæ-
выныл нæ хъуыдыгæнæг спортсмен йæ рæстæг дзæ-
гъæлы сафы». Размæ уæдæ, Олимпаг бæрзæндтæм!
- Дæ уæгъд рæстæг куыд æрвитыс æмæ уал дæ фем-
бæлдтытæй дæ зæрдыл тынгдæр цы бадардтай? - уыд
нæ иннæ фарст.
- Спортæй мæ фæллад суадзын... спорты архайгæйæ.
Бæлвырддæр та, уарзын футболæй хъазын. Уый ерыс
дæр у ме ’мбæлттимæ уæвыны фадат дæр мын дæтты.
Фембæлдтытæ та бирæ сты, фæлæ рахицæн кæнин
туркаг богалимæ тох Европæйы чемпионаты æрдæг-
кæронбæттæны. Уымæ специалисттæ æнхъæлмæ ка-
стысты сыгъзæрин майданмæ, йæ фарс уыдысты
тæрхонгæнджытæ дæр. Рæсугъд хъæбысхæст равды-
стам, æмæ фæстаг секундтыл спортивон амонд мæ хай
фæци...
Ацы ныхæстæй дæр та æрыгон богалы уæздан-
дзинад бæрæг у. Нал æй тыхсын кæнæм, зæгъæд ма æр-
мæст, Уæрæсемæ йæ æрбаздæхын фæнды æви нæ, уый.
Ныхъхъуыды кодта æмæ фехъуыстам цыбыр дзуапп:
«Бæргæ, уымæн гæнæн куы уаид, фæлæ ам иу богал ин-
нæмæй курдиатджындæр у æмæ размæ рацæуын тынг
зын у Уæвгæ та мае цæст дарын нæ лæппуты æнтыст-
дзинæдтæм. Бæройты Хасанмæ æнхъæлмæ кæсын
олимпаг «сыгъзæринмæ», æхсызгон мын у Хуыгаты
Алан, Фæрниаты Сослан æмæ иннæтæ йæ фæдыл кæй
цæуынц, уый».
Эрик у Цæгат Ирыстоны педагогон институты
физикой хъомылады факультеты студент. Йæ зæрдæмæ
цæуы тренеры куыст. Гъемæ, йæ хъуыддæгтæ йæхи
фæндиаг уæнт, махмæ та йæ уæлахизтæ хъуысæнт!
Тъехты Тамерлан.
Газет «Рæстдзинад», 2007, сентябрь
89

ЗАСЛУГА АЛУШТИНЦЕВ
Гобозов Эрик [справа)
В Симферополе 10 - 11 ноября проходили 5-летние
спортивные игры молодёжи Украины по
греко-римской борьбе. В этих соревнованиях приняло участие 197
спортсменов - лучшие молодые борцы Украины. В
сборную команду Крыма вошли и двое наших земляков -
Эрик Гобозов и Амет Юлдашев.
По итогам двух дней соревнований крымская
команда заняла 1 командное место, завоевав 4 золотые
медали. Две из них - заслуга алуштинцев Эрика Гобозова
(84 кг.] и Амета Юлдашева (55 кг.). Оба борца - мастера
спорта Украины, учащиеся детско-юношеской
спортивной школы управления образования.
- Две золотые медали в таком серьёзном
соревновании, которые завоевали воспитанники Алуштинской
школы, - самый лучший показатель среди ДЮСШ
Украины, - рассказал Алан Туриев, директор Алуштинского
внешкольного учебного заведения «Комплексная
детско-юношеская спортивная школа» управления
образования. - «Золото» наших спортсменов обеспечило
Крыму первое командное место в этих соревнованиях. И это
приятно.
90

Оба алуштинских спортсмена входят в состав
молодежной сборной Украины по греко-римской борьбе.
Амет Юлдашев неоднократно становился чемпионом
Украины, а Эрик Гобозов - многократный чемпион и
призёр Украины, серебряный призёр Европы. Завоевав
«золото» на 5-летних спортивных играх молодежи,
ребята подтвердили свой почетный статус - вхождение в
основной состав сборной нашей страны.
В целом, с приходом в ДЮСШ управления
образования нового директора Алана Туриева, можно отметить,
что работа в школе активизировалась и за последние
пару-тройку месяцев видны конкретные результаты...
В сентябре этого года на международном турнире по
греко-римской борьбе на призы олимпийского
чемпиона Рустема Казакова алуштинцы завоевали пять
призовых мест, среди которых «золото» - Эрик Гобозов,
«серебро» - Амет Юлдашев. В конце октября из Праги
с Чемпионата мира по самбо вернулся Василий Туриев,
ставший «бронзовым» призёром ЧМ...
Эрик Гобозов и Василий Туриев являются членами
спортивного клуба «Барс» (президент Джамал Джанго-
бегов). Клуб оказывает им большую помощь в
финансировании и экипировке...
Евгения Филиппенко.
«Алуштинский Вестник», 2010,19 ноября
Тедеев Бахва Отарович -
мастер спорта РФ по футболу.
Чемпион Европы, чемпион
России (Сывылдзджын).
91

БАХВА ТЕДЕЕВ: «ИГРАТЬ НАДО ВСЕГДА, ЭТО НАША РАБОТА»
Если бы один из них родился чуть раньше, или другой
подождал бы вешать бутсы на гвоздь ещё пару-тройку
лет, наверняка, Бахва Тедеев и Валерий Газзаев вместе
вышли бы на поле. Правда, для одного тбилисское
«Динамо» стало первой командой мастеров, в которой
доводилось играть, а для другого - последней. Впрочем, судьба,
сначала разведя их, впоследствии, когда Валерий
Георгиевич стал уже тренером, связала единой нитью. Судите
сами: тренер Газзаев возглавляет владикавказкий
«Спартак» - и немедленно в составе осетинской команды
появляется игрок Тедеев. Газзаева приглашают в
московское «Динамо», и Тедеев надевает бело-голубую футболку
столичного клуба. Газзаев возвращается во Владикавказ,
и вместе с ним возвращается Бахва ТЕДЕЕВ.
- Бахва, а если бы Валерий Георгиевич вдруг взял
да уехал тренировать какую-нибудь второразрядную
команду, вы бы опять отправились вслед за ним?
- Вы утрируете. Хотя я не вижу ничего зазорного в
том, что мне хочется работать вместе с тем человеком,
с кем хорошо работалось до сих пор. Ведь после ухода
Газзаева из Владикавказа я не видел ни одного тренера,
который бы его достойно заменил. Правда, при
Новикове мы заняли второе место в чемпионате России. Но ему
все-таки, на мой взгляд, не хватало тренерского опыта -
он сам только-только закончил играть. Да и атмосфера в
команде была уже не та. А когда во Владикавказ
вернулся Валерий Георгиевич и предложил мне снова играть
за «Спартак», я с удовольствием приглашение принял.
- Но ведь сам Газзаев мог и не покинуть «Динамо»,
не будь того злополучного поражения от «Айнтрах-
та». Я присутствовал на послематчевой
пресс-конференции, видел его состояние, когда через 15 минут
после игры он объявил о своей отставке.
- Думаю, я бы на его месте поступил точно так же.
- Что же, получается, что он один и виноват в
поражении?
- Нет, конечно. Виноваты мы в том матче. Не просите
объяснений, почему так случилось, - я сам до сих пор не
могу найти ответа.
92

- Так или иначе, теперь вы играете за «Спартак»
под руководством Газзаева. А каким образом вы
впервые попали во Владикавказскую команду? Ведь
вы начинали в тбилисском «Динамо».
- Начинал я в родном Цхинвале. Оттуда меня
приглашали в различные сборные - сначала областную,
потом сборную Грузии, еще позже - в юношескую сборную
СССР. А уже потом позвали в «Динамо» (Тбилиси). Было
это в 86-ом году.
В основном составе тбилисской команды Бахва
Тедеев появился в 1988 году и сыграл пять матчей.
Сезон-89 должен был стать переломным в его судьбе
и судьбе команды. «Динамо», казалось, находится на
пороге выхода из кризиса, в который угодило вскоре
после победы в Кубке обладателей кубков. Бахва
надеялся закрепиться в составе. Чемпионат тбилисцы
начали с ничьей против киевского «Динамо» - 2:2,
причем Тедеев забил редкий по красоте гол издали,
в нижний угол. Но в том сезоне «Динамо» стал
одиннадцатым и надежды вернуться на верхние этажи
иерархии советского футбола пришлось отложить:
тогда думалось - на год, оказалось - навсегда. Бахва
же из 30 игр провёл на поле лишь 13, забил 3 гола.
- Понимаете, мне надо было играть, а в состав я
попадал лишь эпизодически. И потому приглашение
Валерия Георгиевича Газзаева, возглавившего в том году
владикавказский «Спартак», пришлось как нельзя
кстати. Перед командой ставились большие цели - выход в
высшую союзную лигу.
- Отношения Грузии с Осетией были в то время
крайне напряжёнными. Не знаю, правда это или нет,
но мне рассказывали, что когда собирался перейти
из Тбилиси во Владикавказ Гела Кеташвили, у него
дома раздавались анонимные звонки с угрозами и
требованиями остаться в грузинской столице. В
результате его самобытный талант так и не раскрылся
до конца - играть за «Иберию» в первенстве Грузии,
конечно, не его уровень. Он деградировал как игрок
и вскоре оставил большой футбол.
- Со мной такого не было. Конечно, руководство
тбилисской команды отпускать меня не хотело. Велись дол-
93

гие переговоры и в Тбилиси, и в Москве. В конце концов
договорённость о переходе была достигнута.
- Чем же объяснить такое странное поведение
тбилисского руководства: в состав не ставили, а
отпускать не хотели?
- Нет же, ставили в состав, но редко. А меня не
устраивала ситуация, когда сегодня я играю, а завтра могу
оказаться «на лавке». Хотелось проводить на поле как
можно больше времени. В «Спартаке» было больше
возможности показать себя.
- А не жалко было уезжать из Тбилиси? Команда в
то время там подобралась неплохая.
- Да, она состояла из молодых, талантливых,
честолюбивых ребят. Уверен, уже на будущий сезон они
наверняка шагнули бы вверх. Но грузинские команды
вышли из союзного чемпионата
- А вы отправились во владикавказскую команду
«Спартак», который перед вашим приходом чуть не
расстался с первой лигой - занял 17-е место.
- Да, команда была в самом низу. За все
предыдущие годы на «Спартак» по-настоящему работал только
один человек - Романцев. Но и его усилия пропадали в
основном впустую. Газзаев, возглавив команду, собрал
неплохой ансамбль, пригласил пять-шесть человек, уже
понюхавших пороху высшей лиги. В их числе был и
35-летний Александр Новиков. Вместе со мной приехал
из Цхинвала Инал Джиоев. Но главное - Газзаев сделал
очень важную вещь: убедил руководителей республики
в том, что команде нужно их внимание, объяснил, что
без поддержки на правительственном уровне достичь
высоких целей невозможно, доказал, что футбол нужен
прежде всего людям, болельщикам. И его предложения
нашли отклик.
- За «Спартаком» с тех пор закрепилась слава
команды, на которую работает вся республика. В чём
конкретно проявляется поддержка руководства
сегодня?
- Главное - это, конечно, финансовая поддержка. В
наше время ни одна команда не может играть на
высшем уровне, если у нее нет денег.
94

- У вас есть возможность сравнить условия во
Владикавказе и в московском «Динамо», где вы также
играли под руководством Газзаева.
- Я думаю, сейчас в высшей лиге есть 5-6 команд,
примерно равных по своим финансовым возможностям.
В этом отношении мы вышли на уровень столичных
клубов.
- А если сравнивать материальную базу, условия
для тренировок? У «Динамо» база считается,
кажется, одной из лучших в стране.
- Насчёт базы - тут мы пока уступаем.
- Зато столица и близко не может сравниваться с
Владикавказом по части посещаемости игр. Тысяч
по 20 ходит на каждый матч?
- Да, примерно столько. Надо сказать, раньше
интерес еще больше был, во времена союзного чемпионата.
А затем своим вторым местом в первом российском
чемпионате мы приучили болельщиков к успехам. И от нас
ждут новых достижений.
- Скажите, каково было после аншлагов во
Владикавказе играть в Москве перед пустыми трибунами?
- Непривычно, конечно. Но просто сейчас время
такое: на футбол ходят только истинные почитатели
игры. У остальных нет на это времени или денег. Когда
мы будем жить так, как на Западе, люди снова пойдут на
футбол.
- Что же, во Владикавказе люди лучше живут?
- У нас всё-таки небольшая республика, и все болеют
за одну команду. То же и в других удалённых от
столицы городах - Волгограде, Камышине... Сколько стадион
вмещает, столько и приходит народу.
- Выходит, было бы целесообразнее, если бы в
Москве было не пять команд высшей лиги, а меньше?
Скажем, в Испании или Италии любые, даже
крупные города представлены в первом дивизионе
максимум двумя клубами.
- Есть и обратный пример: Англия, Лондон.
- От английского футбола у нашего есть весьма
существенное отличие. Там команды играют одинаково
сильно дома и в гостях. У нас такого не бывает. И не в
последнюю очередь это относится к владикавказско-
95

му «Спартаку». Первый же выездной матч сезона - в
Набережных Челнах - закончился катастрофой.
- Поначалу-то игра равная была. Но мы слишком
эмоционально отнеслись к первому пропущенному голу.
Хотели сразу отыграться, бросились вперёд, и тут же
получили второй мяч. А после третьего за гол последней
надежды был удалён Хапов. На этом все для нас и
закончилось. Команда была полностью деморализована
и фактически отказалась от дальнейшей борьбы. Могли
даже еще больше пропустить.
- И как Валерий Георгиевич отреагировал на
провал всей команды?
- Он настраивает нас на борьбу в каждом матче. Да и
ребята в общем уже сами понимают, что в конце концов
играть надо всегда, это наша работа, мы за неё деньги
получаем.
- Тем не менее, на выездах у «Спартака»
по-прежнему проблемы.
- Тут прямо какое-то наваждение. Много лет в
сознании у игроков прочно сидело: раз игра в гостях, значит,
обязательно проиграем. Бывает, впрочем, что просто не
везёт.
- Три матча провёл «Спартак» перед московской
публикой. И если игра с «Торпедо» получилась
интересной, зрелищной, то против «Локомотива» и ЦСКА
показать ничего особенного не удалось.
- Да, здесь матч на матч не приходится. Сейчас такой
календарь, что приходится играть через три дня на
четвертый, если не чаще. Организм не успевает
восстановиться. Сами понимаете, тяжело приходится. Два
месяца только идёт чемпионат, а уже почти весь первый круг
сыграли.
- Ну, плотность календаря одинакова для всех, к
тому же она вполне объяснима - год чемпионата
мира. Кстати, вы рассчитываете на поездку в США?
- Мне сложно судить. Это дело тренеров - решать.
Кто поедет, тот будет играть.
- Но вас же постоянно привлекают к
товарищеским играм сборной.
- В товарищеских играх мало что удаётся показать.
96

- Хорошо, вернёмся к владикавказскому
«Спартаку». На что рассчитывает команда в нынешнем сезоне?
- Мы надеемся попасть в еврокубки.
- Кого считаете главными конкурентами?
- Московское «Динамо», «Локомотив», «Ротор».
- Чем «Спартак» заполнит паузу во время
чемпионата мира?
- Сначала выступим в турнире на Кубок Президента.
Затем отдых, во второй половине июня - поездка на
Кипр. По возвращении будем готовиться к завершающей
части чемпионата России.
- Валерий Георгиевич говорил недавно, что в
команде играют пять «иностранцев», из которых на
поле могут выходить только трое, и «Спартак»
испытывает из-за этого немалые трудности...
- Пятым был Денисов, но ему удалось недавно
оформить владикавказскую прописку.
- А как вы вообще относитесь к правилу «трех
иностранцев»?
- Может, оно и оправдано, ведь такое же правило
принято во всей Европе, и в Кубке УЕФА, скажем,
можно будет играть только троим. С другой стороны, какие
же они иностранцы? Ребята приезжают к нам тоже не от
хорошей жизни - заработать немного. Конечно, со
временем всё равно пришлось бы вводить ограничения,
года эдак через три.
- У «Спартака» проблема эта отпала, когда
получили травмы Сулейманов и Мархель...
- Да, и мне, кстати, в этой связи приходится больше
выдвигаться вперёд. Раньше я играл позади нападающих.
- Приходится менять амплуа и в сборной?
- Да, в сборной я играю левого полузащитника.
- И как вы себя чувствуете на этом месте?
- Знаете, в сборной мне лично всё равно, на какой
позиции играть. Лишь бы играть.
- Последний вопрос: не собираетесь попробовать
себя за границей?
- Нет, в ближайшие два года я никуда не уеду.
М. Мельников
Газета «Футбол», 1994, №19
*7
97

Туриев Тенгиз Григорьевич - мастер спорта СССР.
Многократный чемпион Грузии по самбо. Чемпион СССР
в 1975 году. Заслуженный работник физической
культуры и спорта Южной Осетии(Арешперани).
Туриев Темур Григорьевич - чемпион Грузии по
самбо, мастер спорта СССР (Арешперани).
Джусоев Игорь Васильевич - мастер спорта по
самбо, чемпион России [Хошатани].
Баззаев Георгий Васильевич - футболист [Сывылдз-
джын).
Баззаев Джамболат Васильевич - футболист (Сы-
вылдзджын).
Качмазов Инал Бутович - чемпион Грузии по самбо
(Пона).
Качмазов Славик Валикоевич - мастер спорта по
армрестлингу (Пона).

РАБОТНИКИ АДМИНИСТРАЦИИ И
СЕЛЬСКОГО ХОЗЯЙСТВА
Багаев Энвер Сергеевич
Тедеев Тариел
Гиголаев Чавел Бардзимович
Маргиев Аксентий Ильич
Бестаев Мераб Савельевич
Качмазов Шота Силионович
Цховребов Ираклий Семенович
Козаев Сергей Сардионович
Зилигаев Акакий Ильич
Цховребов Шота Семенович
Кокоева Нателла
Туркадзе Мзия

КЪАХЕТЫ ТЫХХÆЙ ЗАГЪТОЙ...
Цæгат Ирыстоны паддзахадонуниверситеты ахуыр-
гæнгæйæ, 1993 азы ацыдтæн Къахетмæ мæ ныййар-
джыты абæрæг кæнынмæ. Куы æрыздæхтæн, уæд мæ
лекцийы рæстæджы мæ ахуыргæнæг Джыккайты Ша-
мил афарста, цы хабæрттæ ис Къахеты, зæгъгæ. Æз ын
зæрдæрыстæй радзырдтон, фыдгæнджытæ Арешпера-
ны скъолайы раз æвæрд Къостайы цырт кæй ныппырх
кодтой. Уый Шамилæн ахæм зын уыд, æмæ нын лещи
дæр нал бакаст. Æрхæндæгæй фæбадт кæронмæ. Уый-
фæстæ райгуырдысты йæ ацы æмдзæвгæйы рæнхъытæ.
КЪОСТАЙЫ ЦЫРТ КЪАХЕТЫ
Уары сау къæвда урс хæхтыл, уары,
Арв уынæргъы, йæ тугтæ кæлынц.
Зæхх æрныгъуылди тарст зымау тары,
Арвыл зæдтæ хæкъуырццæй кæуынц.
Хъæу - мæрдонхуыз, уæлмæрдтау - æдзæрæг,
Цыма стыр тулдз æрфæлдæхт пырхæй.
Кæрты бастад йæ хъæрæй дзæнгæрæг, -
Дуне бакъуырма, хъусæг æм нæй.
Калы сармадзан ирыл йæ азар,
Хъæу æдзæм ысты, дуртæ хъæрзынц.
0 Хъазбеги! Дæ фæдонтæ азæр
Ам Къостайы цырт топпæй æхсынц.
Уыд зæры бон дæ цæрæн æррадон,
Уæд нæ поэт дæ сæфтмæ нæ каст,
Уый дзынæзта дæ рыстæй, - ныр адон
Иры намысыл калынц сæ маст.
Кæс, хъæддаг къинто кады цырт халы,
Скалы рухс риуыл сау фат цæхæр.
Арв йæ цæссыгтæ тугæй ызгъалы,
Хъуысынц фæздæджы цин æмæ хъæр.
100

Цырт фæрчытæ фæхауд, æмæ тары
Зæдтæ арвыл хæкъуырццæй кæуынц...
Чидæр талынджы «Додой» ныззары,
Уæд бæгъатыртæ хæхтæй цæуынц.
Джыккайты Шамил.
1993 азы 5 апрель, чиныг «Саст дзæнгæрæг»
КЪОСТАЙЫ БÆРÆГБОН КЪАХЕТЫ
Цыбыргондæй
Дард Ирыстонæй, хæхты дæлвæдджи
Алазаны дон хъусы алайнаг ныхæстæм.
Хæхтæн бар кæд нæй æрдзæй, - сыбыртт сын нæ фæтчы,
Науæд уыдон иронау кæддæрид куы ’мбæрстой...
Хъæубын зары хъуытаззæл тæлтæг дон,
Хъæусæр - булæмæргъ тулдз хъæды тар къохы;
Абон Къахет куывд кæны, бæрæгбон,
Абон, Уастырджийау, кувынц Къостайæн Аргохы.
Бæстæ - бур-бурид, цыма йыл хурзæрин батад,
Судзы агуывзæйы мыдадзгъуыз сæны цырæгътæ.
Уæртæ фынджы сæр колхозы сæрдар - Иракъли рабадт.
Уæвгæ, цы рæгъытæ уадзы, цы рæгъытæ!
Уæртæ фалдæр хъæбысæйхæст сытынг ис гъæйттæй,
Ис дзы бирæ сыхаг хъæутæй, - гуырдзы, зæгъ, мæхъæл.
Ахæм чи уыдзæн Иры богæлттæй, -
Абон хъæуы фæкæна фыдæнхъæл!
Хъазынц фæсивæд фат æмæ ’рдынæй,
Хъазынц фæсивæд хъилыл бырынæй;
Ахæм рагон хъæзтытæ ракетон æнусы фидауынц;
Абон Къахет ыскодтой бæрæгбон нæ нæртон æгъдауыл.
Абон Къахет хуыцауы ’мсæр поэт - Къостайæн кувынц.
Къоста рæсугъд нæртон æгъдæуттыл уыд æнувыд...
Бон ныффæлладис, аууæттæ, расгуытау цудынц,
Алазаны дон зары иронау
Хæхтæ, урсхил зæрæдтау сæ мидбылты худынц,
Хæхтыл анхъæвзт зæрæхсид, сыгъзæрин донау...
101

Фыны фендзæни саби - къуыппуадул:
Цыма Хетæджы сахъ фырт Къахетмæ ’рцыди:
Уæртæ зæронд лæгты ’хсæн цухъхъайы бады,
Йæ риуыл - рæгъ-рæгъы бæрцытæ.
Райы, йе ’мирон адæмæй бабуц.
Дзуры: «Бæстæ куыд райдзаст у абон!
Дуне срухсгæнæг ног дугæн табу, -
Не ’взаг - н’ адæмы намыс - нæ бабын!..»
Дард Ирыстонæй хæхты дæллагхъуыр
Къахет аныгъуылд рухс фынты малы.
Мæй, нæртон уартау атылдис, акъул,
Алазаны дон «А-лол-лай» зары.
Бестауты Гиуæрги
КЪАХЕТАГ ИРОН МЫСЫ ЙÆ ХЪИЗÆМÆРТТÆ
Гуырдзыстон ирон адæмы сгуырдзиаг кæныны тых-
хæй цæрæнбонты цы фæлтæрæнтæ фæкодта, уыдоны
карздæртæй иу у ирон хъæуты скъолаты ахуыр гуыр-
дзиаг æвзагмæ ракæныны фæлтæрæнтæ. Бирæ
скъолаты ирон æвзаг, куыд предмет, афтæ дæр нал уагъ-
той ахуыр кæнын. Сывæллæтты канд урокты нæ, фæлæ
улæфты рæстæджы дæр нал уагътой ирон æвзагыл
сдзурын. Радгæс ахуыргæнæг сæ фæдыл зылдис, æмæ,
иронау сдзургæ кæй федтаид, уый хъуамæ баййæфтаид
карз æфхæрд. Ацы хъуыддаджы ныхмæ цъар ныхас скæ-
ныны тыххæй ахæстоны дæргъвæтин æмгъуыд фæба-
дын æнхъæлмæ каст «азымджынмæ».
Къахетаг ирæттæн æндæр гæнæн нæ уыд æмæ бых-
стой, фæлæ уыцы фашистон уынаффæ Уæрæсейы хи-
цауады руаджы ивд куы ’рцыд, къахетаг ирæттæн та
уæд райдыдтой сæ хъизæмæрттæ. Æмæ сын цы хъы-
цъыдæттæ фæдардтой, уыдонæн ирд æвдисæн сты
Лагодехы районы Арешпераны хъæуы астæуккаг скъо-
лайы ахуыргæнджытæ, Тедеты æфсымæртæ æмæ Бес-
тауы фырты хабæрттæ.
Тедеты Гедеван Сталиниры пединституты фило-
логон факультеты ирон æвзаджы хайад каст куы фæ-
102

цис, уæд æй ахуыргæнæгæй арвыстой Громы астæуккаг
скъоламæ. Сæхимæ, Къахеты, скъолатæ куы сгуырдзиаг
кодтой, уæд дзы ирон æвзагæн сахæттæ дæр нал ныу-
уагътой. Уый уыдис 1953 азы. Уыцы аз августы мæйы
Мæскуыйæ æрцыд къамис, цæмæй Ирыстоны скъолаты
фæстæмæ ирон-уырыссаг ахуырмæ раивтаиккой. Геде-
ваныл фембæлд институты ирон æвзаджы ахуыргæнæг
Бекъойты Димитр. Афæдзæхста йæ, цæмæй цалдæр
къахетаджы ссара æмæ бацæуой уыцы къамисмæ, баха-
той сæм, цæмæй Къахеты дæр ирон хъæуты фæстæмæ
баивой скъолаты ирон-уырыссаг æвзагыл ахуырмæ.
- Æз мемæ бакодтон Гæджиты Герасы æмæ Болататы
Беглары, - дзуры Гедеван. - Нæ домæн сын куы загътам,
уæд къамисы уæнгтæй иу Тбилисмæ фæдзырдта. Рух-
сады министрады йын загътой, зæгъгæ, Къахеты ахæм
скъолатæ никуы уыдис. Уыцы лæг ма мын уайдзæф дæр
бакодта, мæнг ныхæстæ, дам, цæмæн мысыс. Æз ын
загътой, зæгъын, архивы фенæнт 1936-44 азты доку-
менттæ, æмæ уæд бæрæг уыдзæн. Ногæй фæдзырдта
Тбилисмæ, махæн та бафæдзæхста, цæмæй дыккаг бон
бацæуæм бæрæг базоныны тыххæй. Дыккаг бон куы ба-
цыдыстæм, уæд нын райгондæй загътой: «У вас будут
ваши осетинские школы».
Ууыл дæр сæ кæй нæ ныууадздзысты, уый Бекъойты
Димитр зыдта æмæ бафæдзæхста Гедеванæн, цæмæй
ацæуа Къахетмæ, ахуыргæнджытæй ирæттæ чи ис, уы-
донæн зæгъа, æмæ сывæллæтты бафæдзæхсой, гуыр-
дзиагау нæ, фæлæ сæ ирон-уырыссагау кæй фæнды
ахуыр кæнын. Гедеван хъуыддаг бамбарын кодта Ареш-
пераны скъолайы кусджытæ Лалыты Иуане æмæ Плиты
Барисæн. Уыдон азылдысты Лагодехы районы скъола-
тыл, цы саразын хъуыд, уый сын загътой æмæ...
Министрады минæвæрттæ æцæгæй фæзындысты
æмæ зылдысты сывæллæттыл. Уыдон æмзондæй дзырд-
той, ирон-уырыссаг скъолаты сæ кæй фæнды ахуыр кæ-
нын. Уый уыдис 1953-54 ахуыры аз. Фæлæ уæддæр Хъва-
рел æмæ Лагодехы районты скъолаты ахуыр кæнын
райдыдтой хицауады фæндонмæ гæсгæ гуырдзиаг æвза-
гыл. Ацы фарсты фæдыл ССР Цаедисы Министрты Совет
æмæ Гуырдзыстоны ССР-ы Министрты Совет уынаффæ
райстой майы 1955 азы. Уынаффæ мыхуыр уыдис газет
«Сахалхо ганатлеба»-йы («Адæмон ахуырад»), фæлæ йæ
103

уæддæр сывæллæттæй æмбæхстой, науæд; дам, ирон
сывæллæттæй гуырдзиаг æвзаджы уроктæм ничиуал
цæудзæн, уымæн æмæ уынаффæйы дзырдæуыд, зæгъ-
гæ, гуырдзиаг чи нæу, уыцы сывæллæттæ гуырдзиаг
æвзаг ахуыр кæндзысты сæхи фæндонмæ гæсгæ, тых
бахæссæн сæм нæй. Ацы фарст ахуыргæнджытæ Тедеты
Гедеван, Сергей æмæ Бестауты Аниктор æрæвæрдтой
ахуыргæнджыты советы, домдтой, цæмæй ССР Цæдисы
Министрты Советы уынаффæ сывæллæттæй мауал æм-
бæхсой. Скъолайы разамынд, сæ бынæттæн тæрсгæйæ,
хъасты хуызы фарст арвыстой районы рухсады хайад-
мæ. Бафыстой дзы, цыма ацы ахуыргæнджытæ арда-
уынц сывæллæтты. Амынд ахуыргæнджытæм цалдæр
хатты фæсидтысты районмæ, бынатмæ сæм цыдысты,
фæлæ, ахуыргæнджыты советы цы загътой, æндæр
азым сæм ницы ссардтой. Уæд сын сæ ныхмæ райдыд-
той æмбырд кæнын æмбарынгæнæн фыстытæ. Ахæм
фыстæджытæ фыстой, скъолаты ма гуырдзиæгтæй чи
куыста, уыдон. Фыстой, зæгъгæ, сывæллæтты ’хсæн уа-
дзынц агитаци, цæмæй гуырдзиаг уроктæм ма цæуой.
Фæлæ, мæсыг хи дурæй хæлы, ирæттæй дæр разынд,
нæ ныхмæ чи ныффыста, ахæмтæ. Зæгъæм, йæ ирон-
дзинад чи ныууæй кодта, уыцы Гаришвили (Гæрриа-
ты) Галактион, партийы рæнхъытæм бацæуынмæ йæ
гæрзтæ чи баста, уыцы Джиоты лæппу... Ацы хъæсты-
ты фæдыл ноджы скарз сты районы хицæуттæ.
Цыдысты сæм, фарстой сын сæхи дæр æмæ адæмы дæр. Цал-
дæр хатты скъолайы кæрты æмбырдтæ дæр ауагътой
хъæуы цæрджытимæ. Домдтой, цæмæй зæгъой, сывæл-
лæтты кæй ардауынц, уый. Иу ныхас дæр никуы ничи
загъта сæ ныхмæ. Ирон сывæллæттæ гуырдзиаг æвзаг
ахуыр кæндзысты æви нæ, Гуырдзыстоны хицауады
уый мæт, чи зоны, тынг дæр нæ уыд, фæлæ сын, ирæтты
бынтон сгуырдзиаг кæныны бæллиц сæ хъуырæй кæй
фелвæстой Мæскуыйы хицауады æххуысæй, уый сын
ныббаринаг нæ уыдысты æмæ сæм къухбакæнæнтæ
агуырдтой. Ирон хъæуты цæрджытæ тынг æвæрдтой
ацы лæппуты, фæлæ, дам, хъулæттæ мады гуыбыны
дæр вæййы - разындис ам дæр, уыцы хъуыддагæй йæ-
хи гуылы бын чи æндзæрста, ахæмтæ. Скъолайы дирек-
торы æндæвдадæй (уый йæ бынаты мæт уыд) нæ ных-
мæ ныффыстой Джиоты Захар, Никъала, Икъаты Шакро,
104

Елдзарты Гигуца æмæ иннæтæ. Ацы хъæстыты фæстæ
республикæйы партконтролæй æрцыдысты фондз лæ-
джы. Колхозы правленийы агъуысты æрбынат кодтой,
сæрдарæн бахæс кодтой, цæмæй колхозонты иууылдæр
æрæмбырд кæной. Адæмы иугай кодтой мидæмæ æмæ
сæ фарстой, ацы лæппутæ æцæг зылдысты хæдзари-хæ-
дзар æмæ адæмы агитаци кодтой скъолаты гуырдзиаг
æвзаг ахуыр кæныны ныхмæ æви нæ, зæгъгæ. Иу лæг
дæр нæ разынд, нæ ныхмæ чи сдзырдтаид, ахæм.
1956 азы 16 февралы Лагодехы райкомы нымæрдар
Бакрадзе Петр сарæзта райкомы бюройы æмбырд. Уы-
рдæм фæсидтысты Бестауты Аниктормæ, Тедеты Ге-
деван æмæ Сергеймæ. Семæ ма уыдысты скъолайы
директор æмæ хъæусоветы сæрдар. Фыццаг ныхасы бар
радтой скъолайы директорæн. Уый радзырдта, кæй
азымджын кодтой, уыдоны ныхмæ. Афтæ куынæ бакод-
таид, уæд æй куыстæй дæр æмæ партийы рæнхъытæй
дæр асырдтаиккой. Уый фæстæ ныхасы рацыд Джигола-
ты Алыксандр. Уый загъта, зæгъгæ, кæй никуы никæй
федта гуырдзиаг æвзаджы ныхмæ дзургæ. Фæлæ уыдон
ахæм ныхæстæ нæ хъуыдысты. Тынг æм фæхæрам сты
бюройы уæнгтæ æмæ йæ уайтагъд йæ куыстæй систой.
- Махæй фыццаг ныхасы бар радтой Бестауты Аник-
торæн, - зæгъы Гедеван. - Æвæццæгæн, партийы уæнг
кæй уыд, уый тыххæй. Ахæм карзæй, ахæм тызмæг æм
дзырдтой, суанг ма йæм лæбургæ дæр кодтой, фæлæ, цы
уыд, уымæй уæлдай ницы загъта. Уый фæстæ ракодтой
мæн æмæ мæ карзæй бафарстой, цæмæн арвыстай Ста-
линирмæ, скъолаты гуырдзиаг æвзагыл кæй ахуыр
кодтой, уый ныхмæ, зæгъгæ. Тымбылкъухтæ æвдисгæйæ
мын дзырдтой, зæгъгæ, Сталинир мах къухы ис æмæ,
мах куыд фæнды, афтæ уыдзæн. Æз сын мидбылхудгæ
загътон, зæгъын, Сталинир сымах къухы нæ, Советон
хицауады къухы ис. Сæ бынæттæй схъиудтытæ кодтой,
суанг ма мæм къухæй бавналынмæ дæр рахъавыдысты.
Бюро йæ куыст бакодта. Æртæйæ дæр сæ сæ куыстæй
систой. Райæххæсткомы мидхъуыддæгты хайады хи-
цауæн бахæс кодтой, цæмæй сæм йæ хъус дара, ма сын
дæтта скъолайы кæртмæ бацæуыны, сывæллæттæ æмæ
ахуыргæнджытимæ æмбæлын æмæ семæ аныхас кæ-
ныны фадат. Куынæ байхъуыстаиккой, уæд та сæм æрт-
хъирæн кодтой ахæстонæй.
105

- Мах, - зæгъы Тедейы фырт, - цыдыстæм партийы
райкомы нымæрдармæ, районы алы инстанцитæм, фы-
стам, цæмæй нæ нæ куыстытæм бауадзой. Æфсонæн
дæр нын иу хуымæтæджы дзуапп дæр ничи радта.
Æппынфæстаг, ацыдыстæм Хуссар Ирмæ. Бауынаффæ
нын кодтой, цæмæй æвæстиатæй нæ хъаст ахæссæм
Мæскуымæ. Мах дæр афтæ бакодтам. Ацыдыстæм 1956
азы 21 марты. Фæстæмæ æрыздæхтыстæм 1 апрелы.
Уыцы райсом Тбилисæй æрцыд Гуырдзыстоны ЦК скъо-
латы хайады гæс. Загъта, зæгъгæ, Мæскуыйæ уæ хъасты
фæдыл æрцыд фæскомцæдисы ЦК секретарь Шелепин
æмæ уый фæндонæй дæн æз ам. Ныр æрбацæудзысты
районы æрвыст лæгтæ æмæ уын уæ фарст скъуыддзаг
кæндзысты уыдон.
Æцæгæй, уыцы азы апрелæй кусын райдыдтам нæ
бынæтты.
- Уæддæр нын мацы мает скодтаиккой, уый сэе бон
нæ уыдис æмæ нын нæ хъуыддаг алæвæрдтой
Гуырдзыстоны сæйраг тæрхондонмæ, - дзуры дарддæр
Тедейы фырт. - Тæрхон ныл куы кодтой, уæд сæ хъуыдис, нæ
ныхмæ чи загътаид, ахæм æвдисæн ахуыргæнджытæй.
Ничи сын сразы ис æмæ уæд тыхласæгау æрбакодтой Го-
бозты Артемы.
Тæрхонгæнджытæ дæр куыд нæ, фæлæ залы адæм
ахæм агрессивон уыдысты нæ ныхмæ, æмæ нæ, æвæц-
цæгæн, æнæ тæрхонæй ныскъуыдтæ кодтаиккой, фæлæ
сæ урæдта иу хъуыддаг: Гуырдзыстоны хицауад сæ
адæмы ахаст зыдта æмæ хъусдарæгæй æрбарвыстой
Паддзахадон æдасдзинады комитетæй лæг. Уый наем
йæхæдæг дæр ахæм тызмæг цæстæй кастис æмæ уымæй
иргъæвта адæмы. Адæм æнхъæлдтой, зæгъгæ сын ацы
тызмæг лæг æнæ мах дæр, цы хъæуы, уый бакæндзæн.
Уый та нын аивæй бамбарын кодта, зæгъгæ, æз дæр
ирон дæн æмæ æппындæр мацæмæй тæрсут. Уыцы хуы-
цауысконд лæг та уыдис хистæр лейтенант Куымæрид-
таты лæппу.
Тæрхонгæнджытæ сын сæ ныхмæ ницы зылын-
гæнæн факт ссардтой æмæ сæ ссæрибар кодтой. Адæм
сæм уæд карздæрæй райдыдтой лæбурын, фæлæ сæм
Куымæридтайы фырт хæстæг никæй бауагъта. Уый-
фæстæ сæ фысымуатмæ акодта æмæ сæ бабæстон кодта.
106

Ахæм хъизæмæрттæ бавзæрстой Гуырдзыстоны цæ-
рæг ирæттæй бирæ патриоттæ.
Къæбысты Зауыр.
Газет «Хурзæрин»
ИРОН КЪАХЕТ - РÆСУГЪД МЫСИНÆГТЫ МЫСИНАГ
Фыдыбæстæ стыр уа æви чысыл, уæддæр æй хъуамæ
зонай, хъæздыг уа æви мæгуыр, уæддæр æй хъуамæ уар-
зай, тыхджын уа æви æдых, уæддæр дзы хъуамæ сæры-
стыруай...
Махæн ис фыдыбæстæ Ирыстон номимæ, фæлæ йын
рагæй фæстæмæ йæ географион бынат агурæм æрмæст-
дæр йæ цæгат æмæ хуссар хæйтты, уыцы фæлгæттæй
дарддæр ахизынмæ нæ, цæмæдæр гæсгæ, нал æвдæлы...
Æмæ фесæфтам, æнусты дæргъы ирон туг æмæ стæджы
фарнæй чи цард, уыцы цæргæ-нæргæ Тырсыгом, фесæф-
там, æндæр адæмтæ ирон æгъдау æмæ фарн уынæг
кæдæм цыдысты, уыцы Гудзаретгом. Ахæм хысмæт æр-
хауд Къахетмæ дæр.
Ис ахæм хъуыдыгæнджытæ дæр, ома Къахет мах
зæхх нæу, уый Гуырдзыстоны территори у ницы бар
æм дарæм - ирæттæ уырдæм лидзгæ ныккодтой хуыз-
дæр цардагур. 0, фæлæ хъуамæ иу уысм дæр дызæр-
дыг ма кæнæм ууыл, Къахетæй цæрынæн бæзгæ
регион ирон адæм кæй сарæзтой; йæ цъыфдзæстытæ йын
ирæттæ басастой, ирон лæджы тугвæллой æмæ чъиу-
хидæй ссис цæрынæн бæзгæ бæстæ. Стæй рох кæнын
нæ хъæуы уый дæр, гуырдзы сæ уым цæрын сæ фыр-
зæрдæхæларæй кæй нæ бауагътой... Уынгæджы уы-
дысты лекъаг тыхгæнджытæй, донмæ сæ скъæрдтой
æмæ сæ æнæ донæй здæхтой, сæ устытæ, сæ чызджытæ
сын хъазæнхъул уыдысты цæрæнбонты, цалынмæ сæм
ирæттæ фæзындысты æмæ хуыцауыкъахæргæвдæг ле-
къæгты рохтыл уыдон æрхæцыдысты, уæдмæ.
Хорз, дам, ма ракæн æмæ фыд ма ссарай... Уый ирон
æмбисонд зæгъы афтæ, фæлæ цæрæнбонты алкæмæй
фылдæр нæ фыдбоны сыхæгтæ, гуырдзымæ хауы ацы
æмбисонд. Уыдон нын ферох кодтой нæ бирæ хæрзтæ,
фыдæй-фыртмæ сын ирæттæ цы стыр хæрзты бацы-
107

дысты, уыдоныл дур ныффæлдæхтой. Никуы загътой
бузныг къахетаг ирæттæн дæр сæ лæггæдты тыххæй -
уый нæ, кæвдæсарды цæстæй сæм кастысты, сæ дзырды
бар сын истой, æгæрыстæмæй сын сæ мыггæгтæ дæр
нæ уагътой ирон уагыл фыссын. Фæлæ уæддæр æмæ
уæддæр баззадысты ирæттæй, сæ къух никуы систой
сæ национ гаккыл. Уый нæ, фæлæ Ирыстон æмæ ирон
адæмæн Къахетгом радта бирæ номдзыд лæгтæ - ахуы-
рады, зонады, литературæйы, аивад æмæ бирæ æндæр
къабæзты зынгæ архайджытæ. Уыдон кад скодтой æр-
мæст Къахетгомы ирон адæмæн нæ, фæлæ æмткæй сæ
Фыдыбæстæйæн, сæ нацийæн.
Мæхи базонынхъом куы фæдæн, уæд, кæй зæгъын
æй хъæуы, мæ алфамбылай дунеимæ зонгæ кодтон мы-
хуыры фæрæзты фæрцы, уыцы нымæцы Къахетгомимæ
дæр. Газетты цы æрмæджытæ кастæн, радиойæ цы ха-
бæрттæ хъуыстон, уыдоны фæрцы зыдтон, кæмдæр
ма кæй ис ахæм бæстæ, Ирыстон чи нæ хуыйны, фæлæ
дзы цæры ирон адæм, ирон удварн æмæ ирон æгъдæут-
тыл хъомыл адæм. Кæд дзы никуы уыдтæн, уæддæр
мын цыдæр хионы ад кодта, цæмæдæр гæсгæ мæ тынг
фæндыд мæхи цæстæй йæ фенын. Фæстæдæр, уый уыд
æстайæм азты тæккæ райдайæны, паддзахадон драмон
театрмæ кусынмæ куы бацыдтæн, рйст гъеуæд сæххæст
мæ бæллиц, фæцис мын фадат, цæмæй уыцы фæрнджын
бæстæимæ æввахсдæр базонгæ уон. /
Театр гастролон балцы цыд Къахетмæ. Уый мæнæн
уыд мæ фыццаг балц уыцы фæрнджын бæстæм æмæ цин
кодтон, фæлæ ма уый æмрæстæджы фæхатыдтæн уый
дæр, мæнау кæй цин кодтой коллективы иннæ уæнгтæ
дæр. Уыдон мæ хъауджы Къахетгомы уыдысты бирæ
хæттыты. Æмæ сын бамбæрстон сæ цины хабар дæр:
Ирыстоны дыууæ хайæ уæлдай уыдонæн æндæргъуызон
у сæ хъысмæт, рæвдыдцухдæр сты, Ирыстоны зæххыл
цæрæг ирæттимæ абаргæйæ. Цалынмæ Къахетимæ
хæстæгмæ нæ базонгæ дæн, уæдмæ дæр зыдтон, уым
кæй ис стыр ирон хъæу Арешперан, кæй дзы ис Хетæг-
каты Къостайы цырт, æрмæст æвæрд æрцыд бынæттон
гуырдзиаг хицауады барвæндонæй нæ, фæлæ...
Уыцы хъæуы скъолайы директор Лалыты Иуанейы
æвæджиауы бæллиц уыд скъолайы раз Къостайы цырт
сæвæрын, фæлæ йæ хорз æмбæрста, уый арвы цæфау
108

кæй уыдзæн районы разамынд æмæ республикæйы хи-
цауадæн. Уымæ гæсгæ йæ адæмы удварныл æнувыд па-
триотæн æндæр амал нæ уыд, цæмæй хинæй рацæуа, йæ
раттæг адæмыл ын хин æмæ кæлæнæй чи зылд, уыцы
адæмæн сæхиуыл дæр: фæсайдта районы къухдариуæ-
гады, скъолайы раз, дам, Шота Руставелийæн цырт куы
сæвæриккам, уæд, дам, стыр арфæйаг хъуыддаг сара-
зиккам... Бауырныдта сæ, цин дæр ма бакодтой. Сайды
кæй фесты, уый куы базыдтой, уæд ма сын цы гæнæн
уыд. Сæ бон æргомæй саразын ницыуал бацис - уæд ма
Советон Цæдис йæ тæккæ тыхыл уыд æмæ куыд хъуамæ
бауæндыдаиккой цыртмæ бавналын?.. Фæлæ сæ Ла-
лыйы фырт æвыдæй нæ баззад, нæ йын ныббарстой йæ
ракæнд...
Фыццаг хатт театримæ Къахетмæ куы ацыдтæн, уæ-
дæй ныр дыууиссæдз азмæ æввахс рæстæг рацыд, фæлæ
мæ нырма дæр нæ рох кæнынц мæ уаеды тæлмæнтæ.
Стæй уыйфæстæйы гастролон балцыты рæстæджытæ
дæр: куыд-иу ныл цин кодтой бынæттон адæм, куыд æх-
сызгон-иу сын уыд ирон театры ныццыд!.. Къахетмæ-иу
алыхатт дæр гастрольты цыдыстæм фæззæджы. Фæззæ-
джы та къахетаг куыстуарзаг адæмæн кæддæриддæр
æнæвдæлон рæстæг уыд, фæлæ-иу фырцинæй ныууагъ-
той сæ кусинæгтæ дæр. Сахуыр сыл сты коллектив дæр,
æмæ-иу иу азæй иннæ гастрольты афонмæ рæстæг ны-
мадтой.
Къахетаг ирæттæн уæлдай диссаг сæ уазæгуарзон-
дзинад, сæ лæггад уыд! Ирон адæм уазæг сбуц кæнын-
мæ дæлдæр никуы никæмæй лæууыдысты, ирон лæгæн
йæ цæхх, йæ къæбæр йæ разæй цæуынц фыдæй-фырт-
мæ, фæлæ уæддæр къахетаг ирæтты лæггад æндæр-
гъуызон уыд. Фæлмæцгæ дæр ма кодтам сæ æнувыд
ахастæй... Æрвылбон, кæцыфæнды районы, кæцыфæн-
ды хъæуы ма уыдаиккам - спектаклы размæ рог фынг,
йæ фæстæ та... Хатт-иу нын иу фынгæн аргæвстой род
дæр æмæ хъыбыл дæр. Иухатт, мæнмæ гæсгæ, хъæу Пич-
хибогирийы уыд... Цармæ амад фынгыл та нæ рабадын
кодтой. Театры фарны лæг, адæмон артист Таугазты
Гаврил, æвæццæгæн, æгæр сфæлмæцыд ахæм лæггадæй
æмæ фыдызгъæлмæ нал æвнæлдта, уыцы зивæггæн-
гæ-иу цъæххалæй цы ацаходыдта, æндæр... Бадгæ кувæ-
джы фарсмæ кодта - иу куыстдзагъд ацæргæ лæг уыди...
109

Куыд фысым, афтæ йæ зæрдæмæ нæ цыд йæ кадджын
уазæджы ахæм ахаст æмæ иуафон йæхи нал баурæдта:
- Ашы жæбæх лæг, бахатыр кæн, фæлæ зымæг кæм
вæййыс?
Гаврил куыддæр фæтыхст, ахæм æнæнхъæлæджы
фарст фехъусгæйæ, æмæ иудзæвгар джихæй аззад.
- Нæхимæ, хæдзары, - дзуапп ын радта æрæджиау.
Фысым йæ мидбылты тæргайгæнæджы худт бакодта
æмæ йæ цæсгомы нуæрттæ сæнцъылдта:
- Зæгъын-ма, Хъызлары вæййыс æмæ кæрдæджытыл
уым сахуыр дæ! Джижа бахæр, джижа, дæ хæжармæ дæ
фескъæрдæуа!..
Цæргæ-иу райцентрты уазæгдæтты кодтам: Тела-
уы, Лагодехы, Ахметайы æмæ-иу уырдыгæй цыдыстæм
ирон хъæутæм спектакльтæ æвдисынмæ. Иу стæм рæт-
ты йеддæмæ-иу алыхатт дæр нæ фæндаг уыд, цæст
кæуыл не ’ххæссыд, ахæм сæндæтты ’хсæнты - цæуыс,
цæуыс, фæйнæрдæм кæсыс æмæ ницы уыныс урс
сæнæфсиры æнæкæрон денджызы йеддæмæ.
Иу ран та нæ хæлæддзаг «Кубан» автобусæн йæ
хъæрзын ссыд æмæ та шофыр баурæдта. Цалынмæ шо-
фыр Уалыты Паулик йæ машинæйы моторимæ, чысай-
наг æлгъыстыты карздæртæ æвзаргæйæ, архайдта,
уæдмæ чидæртæ автобусæй æрхызтысты. Фæстæмæ
куы схызтыстæм, уæд Туаты Славик йæ къухы иу стыр
урс сæнæфсиры цупал схаста æмæ йæ чызджытæм дæт-
ты. Мæрдты сыгъзæрин талатæ суадзинаг Джыккайты
Иван, куыд дзæвгар азты, афтæ уыцы рæстæджы дæр
парторг уыд, нæ быхста ахæм цыдæртæ, ныр дæр та
феххæлыд Славикмæ:
- Вот тебе на, слушæй! Это же государственное добро,
товарищи!..
Хъæрæй худын хæйрæг бауæндæд, фæлæ сусæгæй,
цин дын фенон!
Æниу театрæн, æвæццæгæн, йæ амонд у ахæм, алцы-
дæр дзы аивад æмæ юморимæ бает у
Иухатт та... Лагодехы районы уыд уыцы хабар, æх-
сæвы нæ, спектаклы фæстæ иу фæрныг хæдзармæ фæ-
хуыдтой. Шофыр автобус баурæдта фысымтæм дæрд-
дзæф ран, фæндагыл. Æмбисæхсæв нæ тыххæйты
бауагътой фынгæй сыстын. Зæрдæбын арфæты фæстæ
нын бантыст нæ уазæгуарзаг фысымтæй нæхи ратонын.
110

Сбадтыстæм автобусы, шофыр архайы йе скусын кæны-
ныл, фæлæ - ницы... Æрæджиау базыдтам нæ «хуыцауы-
цæф» - чидæр автобусы бензин рауагъта фæстаг цъырт-
ты онг... Мах, кæстæрты, чи фарста, фæлæ хистæртæ
тæрхæттæ, сагъæстæ нывæндынц, цы бакæнæм, ууыл.
Уыцы афон хъæуы мидæг артаг агурын спектакль рав-
дисынæй худæгдæр уыдаид... Фысымтæ, æвæццæгæн,
кастысты хæдзарæй, æмæ автобус йæ бынатæй куынæ
змæлыд, уæд рацыдысты бæрæггæнæг. Хабар куы бам-
бæрстой, уæд нæм ныххатыдысты, цæмæй фæстæмæ
баздæхæм, бахсæвиуат кæнæм. Хистæртæ куыддæр
æфсæрмы зивæджытæ бакодтой, фæлæ нæ фысым-
тæ сæхион акодтой: уый та, дам, куыд, нæ худинаг, дам,
хъуамæ айхъуыса?..
Акодтой нæ хæдзармæ. Ирон хæдзар куыдфæнды мæ-
гуырæй дæр уазæг райсынмæ цæттæ кæд нæ вæййы,
фæлæ ахæм æнафоны автобусыдзаг адæм суазæг кæ-
нын æдзæттæйæ ноджы зындæр у Фысымты ус куыд
нæ хъуамæ стыхстаид, фæлæ йæ нæ равдыста, цыдæр
амæлттæй райдыдта уæттæ кæнын, кæм дыгæйттæй,
кæмæндæрты æртыгæйттæй дæр. Бынæй, фыццаг уæла-
дзыджы, бинонтæн сæ пец æвæрд кæм уыд, уыцы хатæ-
ны уыд иу нарæг сынтæг. Цоциты Нинæ (ГССР-ы адæмон
артисткæ, лæгæй-лæгмæ йæ чи нæ зыдта, кардзыд уæв-
гæйæ дæр, чысыл чызгау, куыд хуыцауыкъахæргæвдæг
уыд, уыдæттимæ зонгæ чи нæу уыдон æй зынтæй
бамбардзысты, æнæ «галиу митæ» йæ бон цæрын кæй
нæ уыд, уый...] бамбæрста, егъаудæр сынтæджытыл æм
иунæгæй схуыссыны амонд кæй не ’рхаудзæн æмæ йæ-
хи сынтæгыл бадæг фæкодта... Уыцы гастролон балцы
рæстæджы, йæ ахоссаг ын нал хъуыды кæнын, фæлæ
нæ театры администратор Джиоты Феликсæн (Таман-
го) Къахетмæ ацæуæн нæ уыд æмæ йæ бæсты арвыстой
Дзадтиаты Соскъойы. Соскъо уыд, театр куы байгом,
уæд дзы фыццаг спектаклы чи хъазыд, уыцы актерты
фæлтæрæй. Театры куыста хæдзарадон хайады сæргъ-
лæууæгæй, ома завхоз. Гъемæ дын, Нинæ уыцы нарæг
сынтæг уæгъд куы нал уагъта, уыцы рæстæджы
Соскъо та уынджы, йæ къухтæ йæ синтыл сæвæргæйæ, дыу-
уæрдæм рацу-бацу кодта. Фысымты ус куыд нæ фæха-
тыд, Нинæ цæмæ хъавыд уый, йæ фарсмæ æрбадт æмæ
йын уыцы æфсæрмытæгæнгæ афтæ бакодта:
111

- Ацы дзæбæх ус, хорз уаид, бæргæ, ам, куыд æм-
бæлы, афтæ иунæгæй куы баулæфис, фæлæ дæлæ уы-
цы зæронд лæгæй тынгдæр æфсæрмы кæнын, æмæ цы
бакæнон, нæ зонын...
- Ма тыхс, дæ хорзæхæй, мах лæг æмæ ус стæм æмæ
иумæ схуысдзыстæм, - фæцырд Нинæ.
Сылгоймагыл цыма æмбисæхсæв хуртæ æмæ мæйтæ
ракаст:
- Æй, хуыцау дæ куыд сарæзта, æз та æрдæбонсарæй
мæхи мæтæй хæрын! - бацин кодта фысымты ус æмæ йæ-
хи айста уæллаг уæладзыгмæ. Хуыссæнуат æй кæй нал
фæуыдаид, уый бæрæг уыд, фæлæ, æвæццæгæн, искуы
пъоластæрдыл исты бызгъуырты уæлæ æрулæфыдаид.
Фысым куыддæр æддæмæ ахызт, афтæ Нинæ рухс
ахуыссын кодта, акалдта йæ дарæс æмæ сынтæджы
смидæг. Соскъойыл та, мæгуыр, йæ къухтæ йæ синтыл
æвæрдæй, сæнæфсиры бын дыууæрдæм рацу-бацугæн-
гæйæ сбон ис.
Театр аивады суадон у адæмæн рухсдзинад æмæ æх-
цондзинадхæссæг у фæлæ адæм сæхæдæг сты аивад-
фæлдисджытæ дæр. Къахетгомы ирон хъæуты цы адæм
цард, уыдон, цæмæдæр гæсгæ, Ирыстоны æдзух цæрæг
ирæттæй æнувыддæр уыдысты ирон аивадыл. Чи зоны,
уымæн, сæ фыдæлты артдзæстæй дард, иппæрд кæй
уыдысты?.. Цæмæн чи зоны, афтæ у - цæстæй дард цы уа,
уый зæрдæ арæхдæр агуры æмæ мысы... Уымæн-иу уыд
ирон театры алы ныццыд дæр Къахетгомы ирæттæн
стыр бæрæгбоны хуызæн. Кæцыфæнды хъæуы дæр-иу,
театры коллективы фæндараст кæнгæйæ, сæ сæйраг
фарст уыдис: «Кæд та нæ абæрæг кæндзыстут?»...
Алы хъæуы дæр дзы фембæлæн уыд рæсугъд ирон
æгъдауыл, ирон фарныл, фæлæ, цæмæдæр гæсгæ, уæд-
дæр Арешперан хицæн кодта иннæ ирон хъæутæй бирæ
цæмæйдæрты. Ахметайы район уыдаид, Телауы æви
Лагодехы - кæмдæриддæр сын иугъуызон хъарм ахает
уыд сæ райгуырæн Ирыстонмæ, ахæм цæстæй сæм ка-
стыстæм мах нæхæдæг дæр, фæлæ уæддæр Арешперан
нымадтам Ирон Къахеты «столицæйыл». Чи зоны дзы
ирон цæрджытæ, иннæ хъæутимæ абаргæйæ, фылдæр
кæй уыд, уый тыххæй, йе та, æнæмæлгæ Къостайы цырт
æвæрд дзы кæй уыд, уый тыххæй...
112

Фæлæ æппæт уыдæттæ уыдысты раджы... Ныр уы-
донæн сфæлхатгæнæн нал ис. Баззадыстæм арæны
фæйнæфарс...
Æниу... чи ма баззад ирон адæмæй арæны уыцы фарс,
чи ма дзы хъахъхъæны ирон æгъдау, ирон фарн?.. Кæд
ма дзы искуы иугай ирæттæ аззад, уæддæр уыдонæн
нал ис кæддæры фæрныг комбæсты ирон фарн дарддæр
кæныны хъару æмæ бартæ. Цы уыд, уыдон ма нын рæ-
сугъд мысинæгтæй кæй баззадысты, уымæй дарддæр
кæрæдзийæн нæ бон ницыуал у...
Гæбæраты Юри, фыссæг,
газет «Хурзæрин»-ы сæйраг редактор
КЪАХЕТ - МÆ ИРЫ ЗÆХХЫ ХАИ
Æз дæ хорз ном сæрмагондæй зарæджы
Никуы. ссардтон, бын бауон, нырмæ дæр,
Фæлæ ма ’нхъæл, мæ раттæг, мæ дарæгыл
Искуы сивон мæ зæрдæ.
Ис дæ зæххыл æгъдауæн: куы фæбады
Де стыр фынгыл æмдзæвгæмхиц уазæг,
Уæд зæрдæйы дзæбæхæн дæ бæркадыл
Уый фæкæны рæдауæй йæ зарæг.
Æз дæ сæнæн йæ аргъ та куыд нæ зонын,
Фæлæ, ма зæгъ, дæу уымæн нæ уарзын.
Къахет, Къахет! Фæкæнын æз зоныгыл
Иунæг де стыр зæрдæйæн йæ разы.
Æз дæ зæхмæ куыннæ дæн æрцæуæггаг,
Мæн фыдæлты фæдонæн ды радтай.
Ды Ирыстоны мадæн йæ цæрæццаг,
Сахъ хъæбултæн дæ урс æхсыр дардтай.
0 мæ раттæг, дæ зæххыл æз барджын дæн,
Рыст æрвылхатт мæ мæтæй дæ зæрдæ,
Æз дæ рæхснæг бæлæстæн сæ зарджытæ
Дарын арф ран мæ риуы æвæрдæй.
*8
113

Ды мæ рыстыл æппындæр нæ хъæцыдтæ,
Æз гыццылæй дæ зæххыл куы калдтæн,
0, уæд-иу мын мæ цонгыл ысхæцыдтæ,
Афтæ ’дæрсгæ дæ ныфсæй æз уадтæн.
Судзгæ уарзтæй зæрдæдзæф, нæ хæдзармæ
Æз куы нал цыдтаен райдзаст æхсæвты,
Гъе, уæддæр-иу фæллад ных дæ нæудзармæ
Æз куы ’рхастон, - мæ сау сагъæс сæфти.
Ныр цы номæй дæм дзурон, дæ хорзæхæй,
0, фæрныг зæхх, кæныс мæм фæлмæн худт.
Мад дæ схонон - æмæ уæд Иры хæхтæй
Æз куы фæуон мыггагмæ зæрдæхудт.
Хох æппæтдæр хæссаг у йæ зæрдæмæ,
Хатт ныккæрзы, - куы стыхсы йæ цардæй.
Уый зæгъдзæни: «Мæ цот ысты ’взæртæ ’мæ
Ме стыр тæгтæ ныллыг кодтой кардæй».
Дæ дыккэг мад... Нæ, уый дын æлгъыстау у
Фод æлгъыстаг, мæ раттæг зæхх, де знаг.
Уадз, æгадæй ныстъæлæд мæ рæстаг уд,
Уый цæйкæфæлтау сарæхса ме ’взаг.
Мæн дунемæ æрмæстдæр ды ракодтай,
Æз дыккаг мад æппындæр нæ зонын.
Уарзон мадæн иронæй кæм райгуырдтæн,
Уый мæ Иры сыджыты хай хонын.
Мад кæм зары йæ хъæбулæн «ало-лай»,
Йе, кæм кæны ирон хъарæг мардыл,
Лæг йæ хохæй фæхæсгæ сыджыты хай
Ног уæлмæрдты кæм байзæрста дардыл,
Цин, хъыджы бон каем вæййы æгъдаудæттæг
Фынгыл комы дзырддзæугæ зæронд лæг,
Кады нуазæн дæлæмæ кæм радæтты;
Нуазæн кæстæр кæм сисы бæрзонддæр,
114

Науэед Нарты рæсугъд таурæгъ - базырджын
Сахъ ирон лæг цы зæхмæ æрхаста,
Иу зæллангæй кæм фæзарынц «Уастырджи»,
Уый у Иры фæрныг зæххы уаз таг.
Иры намыс нæхи Къоста, сомы дæр
Махмæ стыр зын кæй номæй фæкæсы,
Уыцы саг лæг, цæугæ мæсыг, хохæмсæр
Дард цы фæрныг сыджытæй фæлгæсы,
Йе, цы зæхх хъусы йе ’хцон фæрныг зарæг,
Уый æз Иры зæрдæйы къæртт хонын.
Къахет, Къахет! Мæ Ир дæ, мæ ныййарæг,
Æз дунейыл æндæр мад нæ зонын.
Нартыхты Михал.
Цхинвал, 1966
* * *
«Къахет, Къахет»-иу кодтой,
Уым, дам, цæугæдæттæ дæр сæн ысты,
Æз - сæнуарзаг лæг, хордтон
Ард, куыд уыдон цæстсайæнтæ ысты.
Ау, уæдæ мын цы схин чынд? -
«Къахеттаг» сæн мæ разы схъарм и.
Уый цы мæлинаг чызг уыд?
Уый цы мидбылты худт уыд?
Цы ’рбаци?
Уый цы уарзтгуылф фæкаст уыд?
Усджын лæгæн цард нал кæны ад дæр.
Уый куыд бадт уыд, куыд карз уыд,
Къахеттаг сæнæй - расыггæнагдæр.
Роксалан.
Цхинвал, 1978
115

КЪАХЕТИМÆ БАСТ РАГОН ХАБÆРТТÆ
* * *
Куыд зæгъынц, афтæмæй уый уыд 16 æнусы. Къа-
хеты цæрæг адæмыл сагъуыд стыр залиаг калм æмæ
сыл тугуарæн кодта. Бирæтæ схæцыдысты йæ ныхмæ,
фæлæ-иу бацарæфтыд сты. Калм цагъта, фосæй, адæ-
мæй-иу кæуыл фæхæст, уыдон се ’ппæты дæр. Уæд иу
æрыгон лæппу, Хошатъи, зæгъгæ, йæхимæ райста калм
амарыны хæс. Йæхицæн саразын кодта æртæ метры
дæргъæн хъама. Зыдта, калм йæ хуыккоммæ кæуылты
æрбацæуы, уый, æмæ уыцы ран сарæзта хъæдæй нарæг
ахизæн, йæхæдæг йæ размæ бабадти.
Калм куы ’рбахæстæг æмæ йæ куы ауыдта, уæд æй
расырдта. Хошатъи уыцы нарæг ахизæны фæмидæг
æмæ иннæрдыгæй агæпп кодта. Калм дæр йæ фæстæ
бæргæ фæмидæг, фæлæ йын æгæр нарæг разынд. Йæ
бон налдæр размæ, налдæр фæстæмæ абырын бацис.
Æмæ йæ уæд Хошатъи йе стыр кардæй кæрдынтæ рай-
дыдта æмæ йæ афтæмæй ныммардта. Æцæг йæхæдæг
дæр калмы маргæй ныррæсыд æмæ ма тыххæйты бæхы
рагъмæ схылди. Цы адæм æрæмбырд, уыдонæн бамба-
рын кодта, цæмæй, кæм рахауа æмæ амæла, уым æй ба-
ныгæной æмæ дзы кувæндон саразой.
Адæм дæр афтæ бакодтой. Уыцы бынаты сарæзтой
кувæндон, самадтой дзы мæсыг. Уæдæй нырмæ йæм
æрвылаз 21 сентябры цæуынц кувынмæ. Дзуары ном
хуыйны Хвтисшобели, ома Хуыцауы мад.
1960 азты уырдæм æрцыдысты тбилисаг историк-
тæ æмæ археологтæ æмæ Хошатъийы стæгдар скъахтой
æмæ аластой. Афтæ уыцы бынат, уыцы хъæу абоны онг
дæр Хошатъийы номыл баззад Хошатъанæй.
* * *
Уыд фæззыгон уазал бон. Мигъ æфцджыты цъуппы-
тæй йæхи æруагъта æмæ зæххыл нытътъæпæн. Фæсси-
хор сæлфынæг кæнын райдыдта.
116

Раст уыцы рæстæджы Арешперанæй Ахалсопелийы
хъæуы ’рдæм сосæ фæндагыл фистæгæй фæцæйцыдис,
иу-цыппорфондзаздзыд бæрзонд, фæтæнуæхск лæг.
Бæлццонæн йæ уæлæ - сау уæйлаг нымæт æмæ азиаг
цырыхъхъытæ. Иæ худы бынæй æрттывтой йæ цæхæр
цæстытæ.
Изæрмæ бирæ нал уыд. Дондыппыр мигътæ цæссыг
лæмарынц, сæлфынæг зулмæ цæвы бæлццоны цæсгом.
Иуцасдæры фæстæ йæ æрбаййæфта иу уæрдонджын
бæлццон. Уæрдоныл - къæдзæхы йас къамбецтæ иф-
тыгъд. Бадти дзы, иу-фæндзай азы кæуыл цыдаид, ахæм
бæрзонд, бæзæрхыг гуырдзиаг лæг. Лæгæн йæ уæлæ -
егъау къæвдауромæн пæлæз, йæ сæрыл - цъиуахстоны
хуызæн тымбыл гуырдзиаг худ.
Кæрæдзийæн салам раттыны фæстæ фистæг бæлц-
цон бадзырдта уæрдонджынмæ:
- Гъе, ме ’фсымæр. Дæ уæрдоныл мæ Шорохийы доны
фале фæкæн, кæннод ныр ивылд уыдзæн æмæ ...
Гуырдзиаг бæлццон ыл йæ цæст æрхаста æмæ козбау-
гæнæгау бакодта:
- Табуафси, табуафси, сбад. Кæдæм дæ хъæуы, уыр-
дæм дæ бахæццæ кæндзынæн.
Уæрдон дарддæр араст и дыууæ бæлццонимæ.
Гуырдзиаг та аивæй йæ цæст æрхаста йæ фарсмæ бадæгыл
æмæ дисы бацыди: «Мæхицæй домбайдæр никæйы æн-
хъæлдтон æмæ ацы лæджы цур куы ницыуал ахадын».
Фæстагмæ йыл йæ цымыдис фæуæлахиз æмæ афарста:
- Бахатыр кæн; фæлæ кæцон дæ, ахæм уарыны
кæдæм цæуыс?
Ирон сфæнд кодта гуырдзиаджы бафæлварын æмæ
йын мæнг ныхас загъта:
- Æз Гауазы хъæуæй дæн, нæхимæ цæуын, - цыбыр
дзуапп ын радта.
- Уæдæ уый хорз у Æз та Ахалсопелийы хъæуæй дæн,
æмæ нæ фæндаг иу у - цæмæндæр бацин кодта уæрдо-
ны хицау - Æмæ уæд цæугæ та кæцæй кæныс? Ахæм
къæвдайы дæ дæ фысымтæ куыд рауагътой?
- Æз ирæттæм уыдтæн уазæгуаты. Уарзгæ сæ бæргæ
нæ кæнын, фæлæ мæ дзы иу йæхицæн æфсымæр загъта
æмæ мын тынг лæггад кæнынц. Ныр ма сæ мæхи куыд
ратонон, уымæн ницыуал зонын, - дарддæр фæливы
ирон.
117

Уæрдоны хицауæн йе ’мбæлццон афтæ сыгъдæг
дзырдта гуырдзиагау æмæ йæ фæсонæрхæджы дæр не
’рцыд, ирон кæй у уый. Къахгæ йæ кæй кæны, уый дæр
нæ бамбæрста, æмæ йын уыцы ныхæстæм цыма исчи
исты хорзы бацыд, уыйау фæцис. Уайтагъд ныхас йæ-
химæ айста.
- Уæллæй, тынг раст зæгъыс. Æз дæр мæ удхæссæг
уынын ирæттæй. Сæ ныхас дæр мын карды рæхуыс-
тау вæййы. Ссæдзæм азты æз гвардион уыдтæн æмæ
сæ уæд мæ маст систон. Ныппырх кодтам æмæ сын ба-
сыгътам сæ хъæутæ. Кæй æййæфтам, уыдон цагътам,
æргæвстам. Æмæ дæ бауырнæд, мæ хуызæн дзы ничи
арæхсти. Мæхи къухæй дзы бирæты барвыстон мæрд-
тæм. Джугъели мын мæ хъæбатырдзинады тыххæй
афицеры цин радта.
Иронæн йæ зæрдæ адымст, адæнгæл мæстæй, фæлæ
уæддæр хиуылхæцгæ бафарста:
- Ау, тæригъæд дæр сын нæ кодтай, дæ бон куыд у
адæймагæн ахæм митæ кæнын?
- Цытæ дзурыс? Ирæттæн та цæй тæригъæд хъæуы, -
гуырдзиаг афтæ зæрдиагæй бацыди ныхасы тæмæны,
æмæ, йæ фарсмæ бадæгæн фырмæстæй йæ цæсгом кæй
ныффæлурс, уый дæр нал æмбæрста. - Ды уый куы зо-
нис, адæймагæн æнæуынон чи уа, уымæн æвирхъау
фыдмитæ кæнгæйæ цы æхцондзинад исы, уый. Иуны-
хасæй, нæ дыууæйæн дæр æнæуынон чи сты, уыцы
ирæттæй æз уæд мæ маст бæргæ райстон, фæлæ мын
хъыг у ахæм фадат мын ныртæккæ кæйнæуал ис, уый.
Уалынмæ уæрдон бахæццæ цæугæдонмæ. Цалдæр
боны къæвда нæ банцад, æфцджытæй дон раивылди, Шо-
рохиимæ баиу æмæ ныр гуылфгæнгæ уади. Къамбецтæ
зивæггæнгæ бахызтысты ивылд доны. Гуырдзиаг уæд-
дæр дзуры æмæ дзуры.
Иронæн йæ маст рафыхти. Йæхи нал баурæдта. Йæ
бынатæй фæгæпп ласта, йе ’мбæлццонæн йæ тæрттæ
ацахста æмæ йæ йæ къахыл алæууын кодта. Уый исдуг
фæуыргъуыйау фæлæ хабар куы бамбæрста, уæд ма йæ-
хи фæиуварс кæнынмæ бæргæ тырныдта, фæлæ йын
уæдмæ ирон йæ хурх ацахста. Уайтагъд нымæты бынæй
ферттывта æлвæст хъама æмæ уæрдоны хицауы гуы-
быны фистонмæ бафардæг. Цалдæр уысммæ ивылд
118

дон аныхъуырдта лæджы, æрмæст ма йæ худ уылæнты
сæрты згъордта.
- Æвзæр куыдзы фырт! Кæй фæмардтай мае туг, ме
стæгæй, уыдоны мæрдтыбæсты дондзау хæрæг хъæу-
дзæнис æмæ уымæн уæддæр бæздзынæ, - знæтæй ма
сдзырдта ирон бæлццон æмæ къамбецтыл дарддæр
ахъæр кодта.
Фæззыгон уазал къæвда уарыд æмæ уарыд...
* * *
Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæджы, стæй уый-
фæстæ азты адæм зæрдæцъæх баисты хъалонисджы-
тæй. Сæ фылдæр уыдысты, фронтæй йæхи чи тылиф
кодта, ахæмтæ. Фæсивæд хæсты быдыры сæ туг кал-
дтой, уыдон та фæсчъылдым адæмы царм стыгътой.
Афоныл йæ бон йæ хæс бафидын кæмæн нæ уыд, уы-
мæн-иу йæ хæдзары ницыуал ныууагътой. Тардтой фос,
хастой хæдзары мигæнæнтæ. Сафтид-иу кодтой, æгæ-
рыстæмæй, хæндгуытæ дæр.
Уæд Арешперанæй иу лæг, Дауыт, зæгъгæ, цыдæр
фæхæсджын хъалонисджытæй. Йæ бинойнаг цалдæр
азы размæ амард. Баззад цалдæр æнахъом сывæлло-
нимæ æмæ сæ тыхамæлттæй хаста.
Уыцы рæстæджы хъалонисæгæй куыста гуырдзи-
аг лæг Вано. Алы бон адæмы хæдзæрттыл зылди, цæл,
минасгæнгæ. Фиу сæвæрдта фырнæрдæй, йæ астæуыл
гæрзбæндæн не ’рбаххæссыдаид æмæ, цыма йæ сæр
йе уæхсчыты аныгъуылд, афтæ зынд. Иубон та йæхи
кæмдæр хорз федта, афтæмæй Дауыты кæрты балæууыд
æмæ йæм бухъхъытæгæнгæ дзуры:
- Дауыт, тагъддæр дæ хъалон бафид æнæ дæлæ-
уæлæйæ.
- Хуыцауы хатыр бакæн, Вано. Ныртæккæ мæм ницы
ис. Мæнæ хуыцаубоны истытæ ауæй кæндзынæн æмæ
дын сæ бафиддзынæн, - лæгъстæтæ кæны Дауыт.
- Гъе-ри-гъа! Ныр мæм цал дæ хуызæны фæхаты
афтæ, уыдонмæ куы хъусон. Ныртæккæ æхца мæ къухы
куынæ уой, уæд мæ хъаст ма ракæн.
- Уæу-уа, куыннæ мыл æууæндыс, дæ рын бахæрон.
Мæ сывæллæттæ сыдæй куы мæлынц, уæд...
119

Фæлæ Вано кæронмæ хъусгæ дæр нал бакодта Да-
уытмæ. Уайтагъд, тыфылтæ калгæ, хæдзары фæмидæг.
Хъуамæ исты ахæсса. Ракæс-бакæс кæны къуымты æмæ
дзы зæрдæзæгъгæ ницы уыны. Уæд мæнгагъуысты сми-
дæг æмæ дзы къулыл ауыгъдæй ауыдта дзыхъхъынног
сæндоны хоспырхгæнæн аппарат. Уаеды рæстæджы
ахæм мигæнæн къухты æнцонæй кæм æфтыд! Дауытæн,
мæгуыр, йæ хæдзары уыцы иу хæзна уыд. Стыр зынтæй
йæм бафтыд Калачы базары. Хъуыды кодта, зæгъгæ-
иу дзы ныр адæмæн истытæ акусдзынæн, капеччытæ
исдзынæн æмæ-иу мын хъалоны фаг дæр уыдзысты.
Фæлæ йæ ныр Ванойы уæхсчытыл куы ауыдта, уæд йæ
цæстытæ цæхæртæ акалдтой.
- Вано, батъоно! - йæ разы удаистæй æрлæууыд
лæг. - Уый мæ цард фæхуыздæры иунæг фæрæз у. Мæ са-
биты мын сыдæй ма амар. Дæ хъалон дæр дын уымæй
фиддзынæн.
Хъæздыг мæгуыры рис кæд æмбæрста! Вано мурмæ
дæр не ’рдардта Дауыты ныхæстæ, афтæмæй æд
аппарат бæхы рагъмæ схизыныл архайы. Дауыт куы базыд-
та, нæ йæ ныууадздзæн, ахæсдзæн æй, уæд йæ зæрдæ
мæстæй адымст. Иæхи нал баурæдта, кауæмбондæй кау-
мих стыдта æмæ дзы хъалонисæджы фæсонтæ ным-
мырхта. Лæг бадзой-дзой кодта æмæ æмбыд кæлдымау
йæ тъæпп зæххыл фæцыд.
Уайтагъд хъæуыл айхъуыст, Дауыт лæг амардта,
зæгъгæ. Адæм ныххæррæтт кодтой Дауыты кæртмæ.
Ванойæн йæ къухтæ феууæрстой, дон ыл фæкалдтой,
æмæ æрæджиау йæ цæстæй ракаст. Хъеллæуттæгæнгæ
сыстад æмæ йæ бæхмæ схылд.
Дыккаг бон Вано, кæй зæгъын æй хъæуы, Дауытыл
тæрхондонмæ балæвæрдта. Дауыт йе ’намонд базыдта -
æнæ æрцахсгæ йæ нæ ныууадздзысты æмæ йæ сывæл-
лæттæ бынтондæр сидзæрæй баззайдзысты.
Уыцы рæстæджы нæ хъæуккаг лæг Уасилы районы хи-
цауадæй чи нæ зыдта, ахæм нæ уыд. Æдзух семæ æмвынг
уыд æмæ цыфæнды хъуыддаг дæр сарæзтаид. Дауыт дæр
стыр дывыдон хуызæй йæ дуармæ балæууыд. Уый йæ
лæмбынæг æрфарста, базыдта хабар æмæ алыг кодта:
- Иу дзæбæх минас! Цæхджын хойраг мæрдтæй дæр
здахы адæймаджы.
120

- Бæргæ, дæ рын бахæрон, ууыл куы баззаин, - йæ
зæрдæ барухс Дауытæн.
- Исты дæм ис аминас кæнинаг? - йæ былтæ асдæрд-
та Уасил.
- Иу 80 литры бæрц маем хорз сæн ис æмæ хуыгист,
сыгъдæгæй 50 килæйы чи рауайдзæн, ахæм.
- Уæдæ сæ изæры мæнмæ æрлас. Æз сæ тæккæ абон
фендзынæн.
Æртæ боны Уасилтæм сæ фынг нæ систой районы
хицæуттæ - минас кодтой Дауыты мæгуыр муртæй.
Дауыт та йæ сабитимæ æххормагæй йæ гуыбыны къул-
тæ хоста хæдзары. Ахæстонæй бæргæ фервæзт, фæлæ
йæ хъалонтæй йæ хæрдзтæ рауадысты æртæ хатты
фылдæр.
* * *
Арешпераны хъæуæй иу лæппу - Лалыты Гиуæр-
ги - сфæнд кодта ус æрхæссын. Растдæр зæгъгæйæ,
хистæртæ балхынцъ кодтой хъуыддаг, кæд лæппу
йæхæдæг нырма хæрзæрыгон уыди æмæ чызджы уын-
гæ дæр никуы фæкодта, уæддæр. Лæппуйы фæрсгæ дæр
нæ бакодтой.
Гъе, фæлæ ныр бахъуыд сыхаг хъæумæ йæ каистæм
сиахсы цыд акæнын. Фысымтæ фæдзырдтой сæ сыхæг-
тæм, мыггаджы хистæртæм, æмæ бадт суанг æна-
фонтæм нæ райхæлд.
Æнафоны рараст йæ фысымтæй иунæгæй. Уæды
рæстæджы иу хъæуæй иннæмæ æнцон ацæуæн нæ уыд,
уæлдайдæр æхсæвыгон. Лекъаг абырджытæ æмæ би-
рæгътæ цоппай кодтой хъэедты.
Гиуæрги куыддæр хъæды иучысыл рауади, афтæ
йæм дæрддзæфæй ферттывтой дыууæ зынджы. «Би-
рæгъ!» - йæ зæрдæ ныссæххæтт кодта æрыгон лæп-
пуйæн æмæ йæ тых-йæ бонæй згъорын райдыдта.
Æваст æм бирæгъты ниуд æрбайхъуыст æмæ йæ зæр-
дыл æрбалæууыд йæ фыды ныхас: ахæм рæстæджы ли-
дзын нæ хъæуы, уæддæр дæ баййафдзысты.
Лæппу фæлæууыди, фæстæмæ фæкаст æмæ йæ
фæстæ æртæ бирæгъы куы ауыдта, уæд йæ зæрдæ
бамæгуыр, йæ сæры хъуын арц сбадти. Уыдон дæр сæ
121

фæстæгтыл æрбадтысты æмæ сæ амæддагмæ нымдзаст
сты. Рацæуы - уыдон дæр йæ фæстæ. Æрлæууы, уыдон
дæр æрлæууынц.
Гиуæрги базыдта, бирæгътæ афтæ «нымдæй» бирæ
кæй нæ фæлæудзысты, уый, æмæ сдыгъуырццæг. Йæ къу-
хы æгæр-мæгуыр лæдзæг дæр нæй. Йæ алыварс - рæх-
снæг æмæ бæрзонд æнгуз бæлæстæ. Цалынмæ уыдонмæ
быра, уæдмæ йæм бирæгътæ афтæ кæцæй кæсдзысты!
Бирæгъ куы базоны адæймаджы æнæбон, уæд дзы
æппындæр нал фæтæрсы. Хæрз хæстæг бацыдысты
лæппумæ. Гиуæрги сын бæлвырд хъусын райдыдта
сæ хъуырдухæн, се ссырты къæрцц-къæрцц. Йæ зæр-
дыл та æрбалæууыд йæ фыды фæдзæхст: искуы дæ би-
рæгъты ныхмæ хæцын куы бахъæуа, уæд дуртæ кæрæ-
дзиуыл хой.
Лæппу бирæгътæй йæ цæстытæ нæ исы, афтæмæй,
йæ къухтæ зæххыл хафгæйæ, дыууæ дуры ссардта æмæ
сæ кæрæдзиуыл бахоста. Бирæгътæ фæйнæрдæм агæп-
пытæ кодтой. Лæппу цæуынмæ фæци, бирæгътæ дæр
та - йæ фæдыл. Куы йæм бахæстæг вæййынц, уæд та
дуртæ бахойы, æмæ та уыдон дæр фæиуварс вæййынц.
Фæстагмæ бирæгътæ дуртæй нал тарстысты æмæ
лæппуйы алыварс цъилау зилын райдыдтой. Гиуæр-
ги дуртæ аппæрста æмæ, йæ къухы цы лæдзæг бафтыд,
уый йæ алыварс зилгæ размæ тындзыдта.
Лæппу йæ амондæн, хъæугæронмæ бахæстæг. Куый-
тæ; æвæццæгæн, сырдты тæф бамбæрстой æмæ рæй-
гæ рафæдис сты. Бирæгътæ фæтарстысты æмæ хъæды
баивгъуыдтой.
Уыцы тарсты фæстиуæгæн æрыгон лæппу дзæв-
гар рæстæг фæсад; йæ хъæлæс фесæфт æмæ ма тыххæй
ссæрæн. Бæргæ нал куымдта ус курын дæр, фæлæ уæды
рæстæджы кæстæрты фæндонæй чи фарста...
* * *
Сиукъаты Никъала дæр иннæтау хуыздæр цардагур
æрбалыгъд Къахетмæ, фæлæ йæ сывæллæттæй цал-
дæр тæфсæгæй куы амард, уæд уым нал ныллæууыди.
Самадта уæрдоны йæ муртæ æмæ рараст фæстæмæ йæ
райгуырæн бæстæм.
122

Уæды рæстæджы абырджытæй æдасæй ацæуæнтæ
нæ уыд. Никъала дæр куыддæр хъæуæй ахызт, афтæ йæ
алыварс æртыхст иу-ссæдз барæджы. Лæг нæ фæтых-
сти. Худинаджы бæсты - мæлæт, зæгъгæ, аууон ран-
мæ багæпп кодта æмæ сæ уырдыгæй æхсын райдыд-
та. Уым хæстæг сæ фос хызтой Лалыты Хбе æмæ Годе
æмæ фæфæдис сты уырдæм. Хабар куы бамбæрстой,
уæд абырджыты æхсын райдыдтой æмæ дзы фарасты
амардтой. Чи ма дзы уыд, уыдонæн сæ сæр сæ кой сси.
Чердæм лыгъдаиккой, уый нал зыдтой æмæ ма дзы
чи баззад, уыдон сæхи уацары радтой. Никъалаитæ сæ
къухтæбастæй хъæумæ æртардтой æмæ сæ хицауадмæ
радтой. Афтæ æртæ лæджы басастой ссæдз абырæджы.
* * *
Багаты Никъолоз уыд гуырдзыйы хицауады æнæраст
миты ныхмæ æмæ сæ алыхуызы йæ маст иста^ Йæ фæ-
дыл зылдысты, æмæ уый дæр абырæг алыгъд. Йе ’мбæх-
сæн ын куыддæртæй базыдта лекъаг æмæ йæ баны-
мыгъта. Иубон Никъолозыл æрхъула кодтой, лекъаг
дæр семæ, афтæмæй. Хъæбатыр лæппу йæхи удæгасæй
нæ радта. Схæцыд семæ иунæгæй æмæ сæ иууылдæр
ныццагъта. Йæхицæн дæр йæ буар сыхырнайы хуызæн
ссис. Иудзæвгар ма йæ фазыл фæбырыд донагур, стæй
йæ уд систа.
* * *
Лалытæй иу Серги, фос хызта сæрвæты. Йæ рæзты
лекъаг рацæйцыд бæхыл æмæ Сергийы æрмæст лæ-
дзæгимæ куы федта, уæд йæхинымæр загъта, цы мын
ракæндзæн, зæгъгæ. Бацыд æмæ стуртæн сæ нарддæры
равзæрста æмæ йæ фæтæры. Уый афтæ æнхъæлдта,
гуырдзыйы фос-иу куыд ратæлæт кодтой, афтæ йын
рауайдзæн ныр дæр. Фæлæ Серги лæдзæгимæ йæ размæ
æрлæууыд. Лекъаг бæхæй рагæпп кодта æмæ йæ хъама
фелвæста, фæлæ дзы Серги нæ фæтарст. Дард фæхаста
йæ лæдзæг æмæ дзы лекъаджы цонджы хъул ныххаф-
та. Уымæн йæ хъама иуварс атахти. Йе ’муд нæма æр-
цыд; афтæмæй та йæ сæрыл дыккаг цæф сæмбæлд. Сер-
123

ги лæджы уым æрдæгмардæй ныууагъта, йæ бæхыл ын
бабадт æмæ йæ фос хъæумæ æртардта.
* * *
Иурæстæджы дыууæ æрдхорды - Гæджиты Мичел
æмæ Цхуырбаты Гига - абалц кодтой Ахалсопелийы
хъæумæ сæ гуырдзиаг хæлар Къотейы уынынмæ. Йæ
кæртмæ куы бацыдысты, уæд кæсынц æмæ Къоте
мардæрцыды хуызæнæй бады уынджы бандоныл. Йæ
хæлæртты куы ауыдта, уæд афæлурс, ныккæрзыдта
æмæ йæ цæсгом дыууæ къухæй бамбæрзта. Куы йæ æр-
фарстой, цы хабар у, зæгъгæ, уæд ма йын цы гæнæн уыд
æмæ сын йæ маст радзырдта. Куыд рабæрæг, афтæмæй
йæм иу лекъаг фæцахуыр. Æрбацæуы æмæ йæ æддæмæ
ратæры, йæхæдæг усимæ мидæгæй баззайы. Ныр дæр
та хæдзары ис æмæ Къотейы феддæдуар кодта. Лæг
йæхи куыд сраст кодта, афтæмæй йын æнæ хæцæн-
гарзæй йæ бон ницы у. Гига æмæ Мичел гуырдзиагмæ
кæронмæ хъусгæ дæр нал бакодтой. Уайтагъд хæдзары
смидæг сты кардæлвæстæй. Лекъаг ма йæ гæрзтæм
бæргæ фæлæбурдта, фæлæ... Хъаматы тъæпæнтæй
йæ сау быны тæлмытæ скодтой, ныцъцъæл-ныммур
æй кодтой, бæгънæгæй йæ бæхы фæсарцмæ бабастой
æмæ бæхы фæцæфтæ кодтой. Уазджытæм æрлæууыны
зæрдæ нал уыд æмæ сæхи рацæттæ кодтой цæуынмæ,
фæлæ Къоте æмæ йæ ус сæ разы удаистæй æрлæууы-
дысты æмæ сæ нæ рауагътой, æрбацæудзысты æмæ
нæ фесафдзысты, зæгъгæ. Уыдон дæр æртæ боны бад-
тысты æмæ минас кодтой, æнхъæлмæ кастысты,
лекъаг йæ маст исынмæ кæд æрбацæудзæн. Фæлæ ни-
чиуал фæзынд æмæ дыууæ лæджы рафардæг сты сæ
хæдзæрттæм.
* * *
Нозтуарзаг адæм бирæ ис, фæлæ дзы Арешпераны
хъæуккаг Габейы хуызæн мачи уæд. Нуазгæ та афтэе
кодта, æмæ-иу хъуамæ сыкъайы æртах дæр мауал фæуагъ-
таид, кæннод æм афтæ каст, цыма йæ уд уыцы сыкъайы
æртахы баззайы.
124

Иухатт та Габе уазæгуаты æрбацыд йе ’рдхорд Ла-
димæ. Ладийы бинойнаг сын сэе разы цыдæртæ авæрдта
æмæ æддæмæ ахызт. Лади куыннæ зыдта йе ’рдхорды
хабар æмæ дзы ахъазынвæнд скодта. Куыддæр фыццаг сид-
ты фæстæ Габе сыкъа æриста, афтæ Лади ныддиссаг ис:
- Уæй, Габе, уый та дæм цы миниуæг ис, кæдæм ма
дзы фæуадзыс? Кæронмæ йæ аназ.
Габе фефсæрмы æмæ, кæд сыкъайы æртах дæр нал
уыд, уæддæр та йæ ногæй йæ дзыхыл сдардта, фæлæ та
йæ фынгыл нæма æрæвæрдта, афтæ та Лади фæцæрдæг:
- Уæллæй, Габе, абон мæ зæрдæмæ нæ цæуыс, рын-
чын исты дæ, мыййаг? Уый дын кæронмæ цас аназын
хъæуы?
Цы бон та уыди Габейыл. Афтид сыкъа та йæ дзыхыл
сдардта æмæ дзы цыма йæ хъуыры исты ацыд, уыйау
ныккæрзыдта, фæлæ та куыддæр сыкъа фынгыл æрæ-
вæрынмæ хъавыд, афтæ Лади фæгæпп ласта æмæ цæх-
гæр алыг кодта:
- Габе, ахæм аргъ мын кæныс, уый нæ зыдтон. Ды мæ
хæдзары Стыр Хуыцауы тыххæй кæронмæ иу куынæ ба-
назай, уæд... Марг дын фестæд, гъа, уæддæр - кæронмæ!
- Дæ Хуыцауы хатырæй, Лади, цы ма мын дзы нуазын
кæныс? Кæд ма афтид сыкъа аныхъуырон, æндæр, - мæ-
гуырхуызæй йæм бакаст Габе.
- 0, йæд у... Анызтай йæ? Æз та ма, зæгъын... Хæлар
дын уæд, хæлар. Цæстæй рæвдз нал дæн æмæ...
* * *
Советон дуджы 60-æм азты æнæхъæн Къахеты цæр-
джытæ æмризæджы рызтысты Понайы хъæуккаг, зын-
гæ абырæг, Козаты Викторæй. Уый канд Къахеты цæр-
джытæ нæ зыдтой, фæлæ йын бирæ хæлæрттæ уыд
Гуырдзыстоны, стæй Дагъистан æмæ Азербайджаны
дæр. Виктор кæд райдайæны рæстдзинадыл тох кодта,
хицауады, бонджынты æфхæрдта, мæгуыртæн æххуыс
кодта, уæддæр фæстагмæ сæнамонд ис. Нал æвзæрста
раст æмæ зылын. Æфхæрдта, йæ къухы-иу чи бахауд, ^ы-
доны. Давта, мардта, сылгоймæгтæн тыхми кодта. Йæ
фæдыл рагæй зылдысты м!*/шцæ, фæлæ сæ къухы не
’фтыд, йæ сæрыл ын снысан кодтой æхца дæр.
125

Иухатт чидæр хæрзгæнæг фæци милицæмæ,
Виктор Понайы йæ хæдзары ис, зæгъгæ. Уайтагъд хæдзары
алыварс æрхъула кодтой милицæ. Райдыдтой йæ агу-
рын, фæлæ та, æрвылхаттау, зæххы скъуыды ныххауæ-
гау фесæфт. Уæд бинонтæй чидæр сусæгæй ацамыдта
Викторы æмбæхсæн бынатмæ. Куыд рабæрæг; афтæмæй
уый раздæр сарæзта дывæлдах къул æмæ-иу бахъуа-
джы сахат уым бамбæхст. Куынæ сын æй бацамыдта-
иккой, уæд æй никуы ссардтаиккой. Æвæццæгæн дзы
бинонтæ дæр нал фæрæзтой, æдзух дзы се уонджы тас
уыд æмæ йæ милицæйы къухмæ радтой. Куыд зæгъынц,
афтæмæй йæ Тбилисмæ аластой æмæ йæ фыдмардæй
амардтой.
* * *
Лалытæй иу лæг Гио хуындис. Уыди тынг тыхджын
æмæ мæстыгæр. Дæрзæг ныхас никæмæн барста.
Иухатт Гио йæ бæхыл ацыд гуырдзиаг хъæу Ахал-
сопелийы базармæ. Базары бахизæны цалдæр лæджы
лæууыд æмæ ныхæстæ кодтой. Гиойы куы ауыдтой, уæд
сæ сусу-бусу æмæ худын райхъуыст. Гиойы хъустыл ауад
сæ фидис ныхас, сæгъы сæртæй у, зæгъгæ.
Лæг бамбæрста, уымæй кæй дзурынц. Мæстæй адæн-
гæл. Сæ цуры цæхгæр фæурæдта бæхы æмæ сыл уæлбæ-
хæй ехсæй ралæууыд. Уыдон æнæнхъæлæджы фæуыр-
гъуыйау сты, ницæмæуал фæцарæхстысты, фæлæ сыл
ихуарæгау цы ехсы цæфтæ ныккалдысты, уыдонæн нал
сфæрæзтой æмæ куыристау зæххыл афæлдæхтысты.
Гио йæ «куыст» куы бакодта, уæд йæ бæхы фæзылдта
æмæ ма дардæй йæ рыг скалд.
Радзырдта сæ Арешпераны хъæуккаг Джусойты Сергей,
ныффыста сæ Джусойты Нинæ

ОБЩИЕ ФОТОГРАФИИ
Памятник Коста во дворе школы в селе Арешперани
127

Автор памятника Коста,
Инал Дзантиев (в середине)
128

129

130

131

132

133

134

135

136

137

138

139

140

141

142

СÆРГÆНДТÆ
Авторæй 5
От автора 8
Ныхас мæ фыдимæ 11
Мæ рагбонты фæдтæ (Новеллæ) 13
Къахеты истори: Арешперан 15
История Кахетии: Арешперани 37
Знатные персоналии - осетины Лагодехского района Кахетии.... 57
Видные общественные и политические деятели, учёные -
Æмгары мысгæйæ 59
Писатели, журналисты 63
Æрмдæсныйæ æвзаджы дæснымæ 64
Дæ ном нын зынаргъ у 65
Йæ фарн баззад йæ уацмысты 69
Хъысмæты фыдæнæн 70
Люди в белых халатах 74
Дохтыр -хæрзгæнæг -
Улыбка из Бадена 76
«Здесь осетинский дух» 77
Преподаватели Арешперанской средней школы 80
Лица в погонах 82
Строители 84
Спорт -
«Золотой» Алан -
Йæ зæрдæйæн адджын у хъæбысхæст 87
Заслуга алуштинцев 90
Бахва ТЕДЕЕВ: «Играть надо всегда, это наша работа» 92
Работники администрации и сельского хозяйства 99
Къахеты тыххæй загътой 100
Къостайы цырт Къахеты -
Къостайы бæрæгбон Къахеты (Цыбыргондæй) 101
Къахетаг ирон мысы йæ хъизæмæрттæ 102
Ирон Къахет - рæсугъд мысинæгты мысинаг 107
Къахет- мае Иры зæххы хай 113
«Къахет, Къахет»-иу кодтой 115
Къахетимаэ бает рагон хабæрттæ 116
Общие фотографии 127

Джусоева Нина Сергеевна
КАХЕТИНСКАЯ ОСЕТИЯ
Публицистическое издание
Книга издана по решению Издательской комиссии
Государственного комитета информации и печати
Республики Южная Осетия
Редактор И. X. Джанаева
Худож. редактор В. П. Вазагов
Техн. редактор В. А. Тедеева
Корректор В. С. Кудзиева
Комп. вёрстка В. П. Вазагов
Подписано в печать 15.07.2020. Формат 84х108/32.
Бумага офсетная. Печать офсетная.
Уч.-изд. л. 7,63. Усл. -печ. л. 7,56. Тираж 300 экз. Заказ № 178
Дом печати РЮО, 100001, г. Цхинвал, ул. Путина, № 7.
Полиграфическое производственное объединение РЮО.
100001, Республика Южная Осетия, г. Цхинвал, ул. Путина, № 5.