В. Н. ПЕТРОВ

Турлд локтымо. чер, муже ваштареш
шуведымаш

ЙОШКАР-ОЛА

МАРИЙ КНИГА САВЫКТЫШ
1993
63.5

I

П 30

Петров В. Н.

П 30 Марий Ю: Турлб локтымо, чер, мужо
ваштареш шуведымаш.— Йошкар-Ола: Ма-
рий книга савыктыш, 1993—160 с.

ISBN 5—7590—0486—7

Книгашке марин калык медициныште кучылталт-
ше турлб локтымо, пужымо да чер, мужо деч шуве-
дыме Юм поген чумырымо. Нуным этнографий иаукын
полшымыж депе умылтарен иктешлыме.

П

0505000000—07

М 129-93

69—93

63.5

ISBN 5—7590—0486—7

ЛР № 01.0040

© Петров В. Н., 1993
ОНЧЫЛМУТ

Пагалыме лудшо тан\ тыйын ончылнет Ю вий-
лаи эьгертыше марий калык медицина нерген кни-
га. JO — тошто марий eir-влакын умылымашышт
почеш, сандалыкыште эн кугу вий, илыш вин. Ала-
мыняр шуко курым мучко марий-влак да нунын
кугезышт тиде вийым умылаш да илышыштышт
кучылташ тбченыт, а тыгай вийым кучылт мошты-
шо еьгжым юзо маныныт.

Марни Юн значенийже пет кумд'а. Тиде кнн-
гашке марий шуведыме Ю гычын ик ужашыжым—
тазалыкым тбрлымб Юм — гына пуртымо.

Тнде книга черле ешым тбрлымаште марий
юзо-влакын Юм виктарыме опытыштым мыняр
гынат пктешла.

Марий юзо-влак калык медициныште пеш шу-
кертсек чапланыше улыт, турлб чер да колымаш
деч калыкым араленыт. Тыште брыктарышыжат
пеш шуко лийын да уло. Колымаш гыч ылыжта-
рыме eir-влакат, маныт, улыт. Марий калыкын Юм
кучылтман медициныжым але марте научный ме-
днцинат, этнографият юзо-влакын психологийышт
да шолып шинчымашышт гоч умылтарен огытыл.
Ушанем, тиде книга марий Юм кумданрак шым-
лаш корным почеш.

Книгаш пуртымо материалым туш шотышто ма-
рин Юдене торлышб, юзо манме кува-кугыза-влак
деч йодыштынам, нунын деч тунемаш логалын. Та-
ле, уло кундемлан чапланыше калык эмлыше-влак
мыйым, терген налмеке, шке декышт лишемденыт,
шинчымашыштым, тойыде, марий калыклан почат
тореш лийын огытыл. Лумыштым, нунын йодмышт
почеш, ом ончыкто. Нунын кузе мужедмыштым,
шинчанужмыштым, юлен эмлымыштым шуко гана
ужынам, мом вик умылыдымыжым нодыштын ра-
шемденам. Ю дене эмлымым тыште чыла ончык-
таш тбченам, умылтараш лийдымыжымат брдыжкб
шукалын омыл. 10 шотышто наука умылтарен
огеш керт гынат, мэрий калыкын философийышты-
же Юм шукертсек шке шотшо дене умилен налме,
тудо реальный фактлан шотлалтеш. Юм кучылт-
маш, юлымо, Юлан эигертыше медицина — чыла
тиде, иктаж-кблан ок келше гынат—марий калык
культурын ужашыже, культур поянлык семын ту-
дым этнографият шымлен кертеш.

Марий калык медицина илыш-йула, религий,
мораль, производство, пуртус дене чак кылдалтын.
Тыште наукын доказатлыме фактымат, мистика ден
оккультизмымат ятыр муаш лиеш. Чыла нине йо-
дыш-влакым тичмашын почаш, турлб могырым
шымлен лекташ мыйын туш шонымашем лийын
огыл. Мыйын задачем тыгай лийын: мэрий меди-
цинын Ю дене кылдалтше ойыртемже, йбнжб-влак
нерген мэтериэлым иктешлаш, йомаш тушалше
ожнысо шинчымашым чумырен, арален кодаш.

Тиде книгам ямдылымаште пайдале ой-каша-
шым пуымыжлан Йылмым, литературым да исто-
рийым научно шымлыше «Знак Почета» орденан
В. М. Васильев лумеш мэрий институтын фольклор
секторжын сотрудникше В. А. Акцоринлан моткоч
кугу тэу. Тудо мыйым тыгэй книгалэн пижаш да
шонымашым мучаш марте шукташ эре кумылаш-
ден. Тыгак тиде институтын библиотек пашаеш-
же-влаклан — С. С. Присягиналан да 3. Н. Куша-
ковалан — библиотекысе рукопись-влакым ончаш
йбиым ыштымыштлан тау. Марий Ю дене эмлыше
чыла ei-глан ожнысо шинчымашым арален коды-
мыштлан вуем савем.

Книгаште южо мут (чойын, Пуйыршо, по-
шармаш да молат) калыкыште ойлымо семын
пуалтеш.
ЮМ ШЫМЛЫМЕ ИСТОРИИ гыч

ымарте марий калыкын медициныже, Ю
дене кылдалтмылан кора, чот шылтыме,
шолып аралыме лийын. Юзо-влакын шо-
иымышт почет, вес еьглан шинчымашыш-
тым пуымеке, пуйто шкеныштын вийышт

шагалемеш. Юм кеч-могай етлан кучылташ огеш
лий, тыгак тудо айда-лийже кучылтшаш, осал па-
шаш виктаралтшаш огыл. Ю шинчымашым эн
лишыл, учианле ешлан веле пуэныт. Сандене брдыж
eir-влаклан, тыгак ученый-влаклан тудым палаш
пеш неле лийын. Шымлыме паша кулеш семын
каен кертын огыл. Шымлаш тыгак ятыр ий годсек
озаланыше идеологият чаракым ыштен, вет респуб-
лпкысе официальный идеологий почеш, революций
доч ончыч мэрий калыкын культуржо пеш улык-
1116 улмаш,. калыкшат пуйто «почеш кодшо» да
«пычкемыш» лийын, тудын сайжат пеш шагал.
Тидлан кора ожнысо марий культур турыс по-
чылтде кодын.

Тымарте марий калыкын медициныж нерген ик
книга веле лектын, тиде — В. Г. Бирючевын курык
марий медицина нерген книга1. В. Г. Бирючев
1926—1927 ийлаште Курык. марий районышто тра-
хом да туберкулез ваштареш кучедалше отряд-
лаште лийын, тунамак тудо калык медицина нер-

1 Кучылтмо литерат.уршам ссылка-|Вла1кы|м 148—149 стра-
нпцылаште анчыза.
ген материалым чумыраш тушалын. Тидын деч
варат турло яллаште материалым поген, эмлалт-
ше да эмлыше-влак дене вашлийын. Эмлыше-влак
пешыже кутырен огытыл. В. Г. Бирючев воза:
«Знахари очень скупы на разговоры, приходилось
сведения от них выпытывать под различными пред-
логами, и только тогда они рассказывали о неко-
торых своих «действенных средствах»2. Сандене IO
нерген книгаштыже материал пеш чудо, эм-влак
нерген увер гын моткоч поян. В. Г. Бирючевын во-
зымо эм-влак тиде книгаш пурен огытыл. В. Г. Би-
рючев деч оичычат, тудын деч варат марий калык
медицина нерген йодышым ниго тарватен огыл.
Марий здравоохраненийын псторийжым шымлыме
кнвгаштат калык 10 шотышто ик шомакат уке3.

Эмлаш кучылтмо шуведыме Ю мутлам налаш
гын, нуным икмыняр книгаште фольклор поянлык
семын савыктыме. Эн ончыч, очыни, тидым финн
ученый В. Поркка ыштен. Тудо 1885 ий сентябрь
гыч 1886 ий апрель марте Унчо ден Морко кун-
демлаште марий йылмым шымлен. Материалыш-
тыже 9 шуведыме шомак уло4.

Финн ученый А. Генец 1887 ийыште Пермь гу-
берний, Красноуфимск уездысе Улыл Потам ялыш-
те кум тылзе плен, эрвел марий диалектым шым-
лен да Ясанын удыржо Кулви деч И шуведыме
шомакым возен налын5.

X. Паасоиен, Хельсинки уннверситетын стипен-
диатше, 1900 ийыште Упо губернийысе Чорай
ялыште эрвел марий диалект нерген материалым
поген. Чыла погымыжым 1939 ийьйпте савыктен
лукмо, тушто 8 шуведыме мут уло6.

1905—1906 ийлаште У. Вихманн ден Ю. Вих-
манн этнографий да фольклор материалым турло
губернийысе марий коклаште погеныт. 1931 ийыш-
те лукмо книгаштыже У. Вихманн локтышым да
йычкешталтмым шбрымб Юм, вур чарыме Юм
пуртен7.

Икымше туня'мбал cap годым венгр ученый
О. Беке пленыш логалше марий-влак деч йылме,
фольклор да этнографий материалым возен налын,
чыла тидым турлб эллаште савыктен луктын. Ту-
дын возымыж гыч мый кок книгажым веле ончен
кертынам8. Тушто мужавг, шинчанужшо, турлбг
осал мужо-влак нерген ошайын каласкалыме, вур
10 нерген увер уло.

Кушнб каласыме книгала гыч эн оггай шуведы-
ме Юм тиде книгаш пуртенам да кушеч налмым
ончыктенам.

Шуведыме Ю тыгак Йылмым, литературым да
историйым научно шымлыше «Знак Почета» орде-
нан В. М. Васильев лумеш мэрий институтын фон-
дыштыжо аралалтше икмыняр рукописьыште уло.
Тушечын налын, эн oi-гай, тичмаш шуведыме Ю ти-
де книгаш пурталтын.

МАРИЙ ДА МОЛО КАЛЫК
МЕДИЦИНА КОКЛАСЕ КЫЛ

Марий калык медициныште ожнысо пентыде
кыл урал йылме группыш пурышо родо-тукым ка-
лык-влак дене уло. Ожнысек пырля илыме жап
гыч юзо-влакын икмыняр психологий прием-влак,.
эм-влак, осал мужо-влаклан, локтылмылан, поша-
рымылан, шинчавочмылан, йылмыпурылтмылан
ннанымаш, шинчалумымын (гипнозын) секретшым
палымаш аралалт кодыныт. Мутлан, ташастарена
мэрий юзо-влакын кучылтмо пошарыме йбным. Ту-
до иктаж-могай тушман ешым пызыраш, туьгдараш,
кндшым-йолжым тарватыдымым, шинчажым уж-
дымим, пылышыжым колдымым ышташ кучылтал-
теш. Тиде чылт психо-энергетик метод, пошаралт-
шаш айдемым огыт тукб, тудым уждегычат ыш-
талтеш. Кызытат южо марий вате-влак шкеныштын
йушб, кредалаш йбратыше, вуянчык марийыштым
кндыштым-йолыштым нблтал кертдымым, йылмыж
деие вурседыл кертдымым ыштат. Марий-влак 12
турлб пошартышым палемдат. Нунын кокла гыч
иктыже — имне пошартыш, тиде малтыме дене,
омо дене пошарыме. Тиде пеш ожнысо йбн, кугезе
финн-угор тукым-влак тыгай йбным тушман ту-
кым-.влак ваштареш кучедалмаште кучылтыныт,
тиде нунын ик шолып психо-энергетик саркуралышт
лийын. Лач тыгай саркуралым манси-влакат пале-
ныт. Ик манси преданийыште ойлалтеш: эшер вок-
тене шым разбойник илен, эшер дене ийше-влакым
пуштеденыт, погыштым толеныт. Манси патыр
Тохыт Котль Торум, тидын нерген пален налмеке,
моткоч сырен да нунын деке каен, умбакышт
омым колтен, малтен. Малтымеке, чыла кольчу-
гыштым шылтен, вара нунын деке патыр-влакым
колтен. Патыр-влак малыше разбойник-влакым
пуштыныт9. Марий-влак гын тыге маныныт: тиде
манси герой имне пошартышым ыштен.

Ожнысо урал ден финн-угор юзо-влак тушман
тукым енг-влакым локтылыныт, пошареныт, шке
тукымым гын тыгай осал деч араленыт.

Марий-влакын таныктарыме йбныштат урал
группысо моло калыкын гайрак. Книгашке икмы-
няр таныктарыме мутым пуртымо, тушто моло
Юмо-влак дене пырля Кече, Тылзе, Шудыр Ава-
влакым полшаш, танык лияш ужмб нерген ойлал-
теш. Ненец-влакын тадпбейышт (шаманышт) эм-
лыме годым кече, тылзе да шудыр-влакын Юмыш-
тым полшаш толаш ужеш10.

Ожнысо урал группысо тукым-влак чодыраште
але чодыра-степьыште иленыт. Орман огыл, нунын
ожнысо эмыштат чодыра кушкыл, янлык, кол, ми-
нерал гыч ышталтын. Тыгак айдеме кап гыч ышты-
ме эмым паленыт. Лач тыште южо марий эм моло
родо-тукым калыкысе эмлан пеш лишыл. Мутлан,
южо марий эмым венгр-влакын айдеме кап-кыл
ужашла гыч ыштыме икмыняр эмышт дене таша-
стараш лиеш. Венгр калык медициныште айдеме
лу дене эмым ыштеныт, чызе шор дене нзи йочав
сусыржым, шинча катарактым эмленыт, лу пудыр-
гымо годым, шинча, пылыш черым, кишке чунтал-
мым эмлымаште шондым кучылтыныт. Изи йочалан
вийым пуаш манын, умбакыже шуведеиыт, шувыл
дене турло Йорам, корштышо логарым шуреныт11.
Марий-влак, таггастарена, айдеме вуйгонтыра дене
ыштыме корка гыч йуштылыныт, шондым лу пу-
ды ргымо годым, пагар корштымо, шинча чер, моло
чер годым кучылтыт. Шувыл гын шувалме годым
эре эмыш логалеш. Чызе шор дене изи йочан су-
сыржым, йоражым, шинчажым эмлат, чызе шор
умбал гыч уйым шушкын, шинчаш шурен, шинча
катарактым эмлат.

Ожнысо финн-угор-влак шинчалымат сайын па-
леныт. Марий ден венгр-влак тудым ик семынрак
кучылтыныт. Мутлан, венгр-влак лу пудыргымо'
годым черлылан 9 кече але 9 арня шинчалдыме
кочкышым пукшеныт12, тиде йбнак марий калык
модициныштат кучылталтеш. Марий ден венгр-влак
это вес икгай эмым паленыт — йулатыме шинча-
лым (тудым ышташ шинчалым, муно дене йбрен,.
конташте але возакыште йулатеныт)13.

Кугезе урал калыкын шке эмлыше специалист-
ше-влак лийыныт. Нуно родо-тукымыштым эмле-
ныт, сонарлан сай верым ончыктеныт, йомшо еьгым,
иольыкым, погым кычал муыныт, игечым тбрлате-
пыт. Эмлыше-влак таза, ушан, таза пуян, самырык
eir лийшаш улыт улмаш. Шошгемаш туггалмекыже,
юзо шничымашыжым самырыклан кодышаш ул-
маш. Тиде йула почет ожнысо калык тыгай специ-
альный шинчымашым йомдараш пуэн огыл, вет
палыше ei-r колымеке, шинчымашыже ок код гын,
тукымлаи илашыже неле лийын.

«Дач тыгай лийыныт да улыт марин юзо-влакат.
Нуно шонто огыл, йушб огыл, тичмаш пуян, таза
eir лийшаш улыт. Марий-влак тыге шотлат: самы-
рык е-гьш юлеи ыштымыже шонтын деч пентыде,
пбръенын— удырамашын деч, йудымб енын —
йушб деч, брдыж шгыи — пк кумыж-совла гыч
кочшо-йушын деч, вур шот дене родо огыл енын —
вур родо ei-r деч. Моло родо-тукым калыкысе юзо
семынак, марий юзо-влакат шке кумыл дене огыл
юзыш савырнат. Ыуным эмлаш але шпнчанужаш
Юмо туныкта да туда. Тыгай шудымашым иалме-
ке, тиде eir юзо-влак деке тунемаш коштеш, южы-
жо омо дене тунемеш. Омо дене тудо шуведыме
Юм, могай шудо молан кулмым, могай еггым кузе
эмлымым да молымат пален налет. Тыгапрак
омым икте шуко гана ужеш, а весе пк гана веле
шудымашым налет. Тыгай шудымаш (пурымаш)
деч поена нигб юзо лийын огеш керт. Шинчанужшо
лияш гын, ончыч, курылтмаш але клинический
колыма ш гоч эртен, вес ту няшке коштып пбртыл-
ман. Юзо лияш усталык тыгак кпдкопасе корпы-
лаште да коваштысе капилляр суретыште коеш.
Тыгак вуршер кырыме дене поро але осал улмым
палаш лиеш. Вуршер кырыме палым да кидысе
пале-влакым ончен, эмлыше юзо-влак шке алмаш-
тышыштлан поро еггым кычалып, нуиылан шинчы-
машыштым пуэн кертыт.

ААарий калык медициныште Индийысе аюрведа
медицина дене, китай да араб медицина дене кыл
коеш. Сандалыкын илыш впйже — 10 — нерген шо-
нымаш, тиде вийым умылаш да пален налаш ку-
чылтмо йбн-влак (омо гоч, юмо кончымо гоч, ку-
рылтмб гоч) ожнысо Индийысе да Китайысе
мудреч-влакын сандал ыкысе илыш нерген шоныма-
шыштым шарныкта.

Марий-влакын имышурымо, име IO (акупунк-
тура) йбныштб китай имышурымо да Индийысе
аюрведа семынак икмыняр икгайрак элемент уло.
Тиде айдеме капысе илыш корныла (энергий ка-
нал-влак) нерген умылымаш, име дене айдеме ка-
пыште Ю вийын йоген каймыжым тбрлымаш, пкгай
медицина показаниян точко-влак. Ю вин, илыш
корно-влак, име 10 шотышто але раш ойлаш огеш
лпй; тыште улшо икгайлык але ожнысо кыл ул-
мым ончыкта, але нине калык-влакын поена, но
икгайрак шонымашыштым почын пуа.

Фармакологнйыште гын мундыр калык-влакын
медицинышт дене кыл улмо рашрак коеш. Марий,
аюрведа, тнбет, араб, китай медициныште наргу-
мыжым, шпнчалым, вургеньым, ртутьым, ладаным,
таракан-влакым, пурысым, имбирым, аяр кишке-
влакым иксемынрак кучылтыныт.

Наргумыж (нар мы ж) — марий медициныште
ик эн чот пагалыме металл, пеш шуко чер эмлы-
маште туьг эм. Марий-влак пуртусыштб улшо
мышьякын кум соединенийжым: реальгарым (йош-
карге), аурипигментым (нарынче), арсенитым
(ошо) турлб эм ыштымашке пуртеныт (туберкулез,
астме, эпилепсий, мокш, шум, шодо, верге, психик
чер-влак, гельминтоз да моло чер годым). Наргу-
мыжым пеш чучкыдын шпнчал поре кучылтыт,
коклан туберкулез годым медный купорос дене
киндеш шавен пукшеныт. Тыгай эмже Индийысе
аюрведа медицинылан пеш лишыл. Тушто наргу-
мыж ден шннчал эпилепсий, вуйуш кайыме, ораде
лийме, истерия деч рецептыш пура14, а наргумыж
ден вургене туберкулез, астме, хлорозис, кокыры-
мо, лихорадке да моло чер деч эмышке пуртал-
тыт15.

Араб-перс да китай медициныште наргумыж
палыме гынат, шинчал йбре кучылтмо уке гаяк.

Марий-влак наргумыжым поена пеш шуэн ку-
чылтыт, туш шотышто турло эмыш нк компонент
семын ешарат. Икмыняр тыгай эмын составшым он-
чыктена: реальгар, кыне нбшмо шбр, шульб пушто,
шинчал; реальгар, шинчал, йошкар арака; реаль-
гар, уржа кинде нбнчык, кыне нбшмо ложаш, шин-
чал. Наргумыжым турло тутырымашым ышташ
кучылтыт, осал логалме деч пелен коштыктат (ти-
дын годым наргумыж таныктарыме лийшаш).

Ожнысо марий-влак чинчым (жемчугым) пеш
сайын паленыт, шуведыме Юшто чинчым пеш чуч-
кыдын уштат. Чинчым нуно китай-влак деч налы-
ныт, китай йылмыштат тудо чинче маналтеш. Тиде
мутым марий-влак пеш сайын палат гынат, чинче
гыч ыштыме эм-влак шотышто материал але уке.

Шинчалат брдыж гыч кондымо акрет эм ул-
маш, тудым Юлын улыл йогынжо воктене верла-
ныше кундемла гыч конденыт. Шинчалеш шувалаш
йбратат, шинчалан муй дене капым туржыт. Ка-
лыкыште туге шотлалтеш: шинчалде айдеме вашке
черлана, организмже начарештеш, вес могырым
гын, шинчал шинча пусылыклан мешая, лу пудыр-
гымо, шинча эмлыме годым шинчалым кочкыш гыч
кораггдат. Индийыште шинчал лумын параллель-
же уло, тушто ик турло шинчалым «санчал» ма-
ныт16.

Марий медициныште кучылтмо ртуть, муладак
(рожки), имбир, ладан, виноград арака, очыни, шу-
кертсек Юл вуд дене кузышб-волышо купеч-влак
дене пырля толыныт. Марий-влакын араб халифат
дене торгайымышт нерген X—XI курымласе араб
окса — диргем-влак — ойлат, нуным археолог-влак
ятыр тошто марий шугарлаште муыиыт17.

Ртутьым марий-влак пбшырым эмлымаште, сы-
мыстарымаште кучылтыныт, муладак ден имби-
рым — йоча пушкедме годым. Ладаным аза кудал-
тыме лудыкшб, авагудо вурлымб годым йуктеныт,
психик пужлымо годым тутырымашке пуртеныт.
Тиде араб медицииылан лишыл. Ибн-Синан возы-
мыж почеш, ладаным авагудо вурлымб, кугу шоло
вураьгме, пагар пужлымо деч кучылтыныт18.

Турло эм марий калыкын медициныштыже кугу
верим ок айле. Тыште туш верым Юм кучылт-
маш— юлымо — налеш, а мастар ен'лан юлымаш-
те эм огеш кул гаяк. Лач юлымаште, психик ви-
йым, пуртус энергийым кучылтмаште марий-влак
шке шотан да виян йбн-влакым шонен луктыныт.

ЮЛЫМО ЙОН ДА ШУВЕДЫМЕ РАДАМ

Марий калык эмлызе-влак, Ю нерген ойлышы-
ла, тудым сандалыкысе эн кугу вий, тиде илыш
вий манын умылтарат. Чылажат Ю вийын закон-
жо-влак дене келшышын вияшеш, нине законжым
Юмо-влакат пудыртен огыт керт, нуно Ю вашта-
реш нимом ыштен огыт ceire, Юмын пурымыжымат
IO дене вашталташ лиеш, манит. Юзо-влак ойлат:
«Юмо тыге пура але туда, а Ю тудым пудырта,
вес турлын ышта. Кузе Юм ончет, туге тудо тыйын
велкет савырна». Тыгай ой чын мо манын, мый
тудым марий Юмо-влаклан кумалмым вуйлатыше
карт кугыза-влак дечат ик гана огыл тергенам, ну-
нат тидым пентыдемдат. Арам огыл дыр «Юмо деч
Ю кугу», «Юмо деч 10 патыр» манме калыкмут-
влак кызытат марий коклаште плат. Юмо-влакден
турлб мужо-влак шкешт Юн турлб семын палдыр-
нен шогымыжо веле улыт, тудын ик тусшылан,
ужашыжлан шотлалтыт. Ю чыла вере уло: санда-
лыкыште, йырым-йырысе пуртусыштб, айдемыште,
кушкылышто, куштб, вудыштб, южышто, кажне
атом пырчыште... Ю вийым пален налше еьг пуйто
Юмо дечат кугу лийын кертеш. Шотлен пытары-
дыме тукымласе марий юзо ден карт-влак Ю ви-
йым, илыш вийым умылен калаш тыршеныт. Шке
шымлымашышт дене илышын турлб лончыштыжо
Юм кузе сайынрак кучылташ лиймым пален налы-
ныт, тидын негызеш юлымо поена йбн-влакым шо-
нен луктыныт. Тиде ужашыште юлымын медицина
сферысе тунг йбнжб-влак дене палдарем.

Марий-влакын Ю нерген шонымашышт туням-
балсе икмыняр калыкын илыш вин нерген умылы-
машыштым шарныкта. Мутлан, Индийыште тыгай
вийым «прана», «брахман», Китайыште «чи», «дао»,
Меланезийыште да Полинезийыште «мана» маны-
ныт. Хант, чукча, чероки индеец-влакынат тыгай-
ракак умылымашышт лийын. Кызытсе наукышто
чыла тидым умылтараш биоэнергий, биополе, ин-
формационно-энергетический поле да монь манме
гапотез-влакым кучылтыт. Кызытсе научный есте-
ствознанийыште биополе шотышто турлб шоны-
маш дене ко утларак келгын палыме лийнеже гын,
тудлан А. П. Дубров ден В. Н. Пушкинын возымо
книгаштым шергал лекташ темлем19.

Марий калык эмлызе-влак тыге шотлат: айдеме
тудын кбргышкыжб осал Ю пурымо дене черлана,
а тыгай осал вийым айдемат, Юмат колтен кертыт.
Тыге айдемын сандалык дене кыл кучымашыже
локтылалтеш, организмыште энергий коштмо пуж-
ла. Тугс гынат кажне осал Юлан ваштареш шогы-
шо поро 10 уло. Калык эмлызе чыла тидым пала
да черлым йол умбак шогалтышашлан черланда-
рыше Юм айдеме кбргб гыч поктен лукташ, орга-
низмыште поро Юлан сайын кошташыже йоным
ышташ шонен пышта. Тидлан эн ончычак рашем-
даш кулеш: лач могай осал Ю черлан ылыжашы-
же амалым пуэн, а пален налмеке, келшыше йб-
ным ойырен налаш: я шуведыме Юм, я юмылтымо
шомакым кучылташ, я кумалтышлан сбраш, але
тунамак кумалаш.

Черым, осал Юм пален налме юлымо йбн тур-
лб уло. Тыште чылаж нерген кумдан каласкалаш
кулешыже уке, а умбачын лумден лекташ уто
огыл. Чучкыдын кучылтмо йбн-влак — тиде мужед-
маш ден шинчанужмаш. Мужедыт турлб семын:
кидшерым кучен, уштд дене (фотом книган 2-шо
страницыштыже ончыза. Т. Е. Евсеев лумеш марий
национальный музейын фондшо гыч), ногыт дене—
41 шаргум (пурсат, немычпурсат, тулеч мол ат ли-
йын кертеш) кышкылтын, картым кышкылтын,
шуртеш сакыме име дене да тулеч мол ат. Шинча-
нужыт турлб семын. Южо шинчанужшо еьгын саьг-
гаштыже чыла кулешыжым ужеш. Арам огыл дыр
калыкмут уло: «пурымаш санташте, шонымаш ка-
ваште (шонданыште). Шинчанужаш вудыштат,
оксаштат, шинчалыштат, воштончышыштат лиеш.

Мужедын але шинчанужын, але вес семын, юзо
черын кушеч толын лекмыжым пален налеш: осал
Ю вийым я Юмо колтен, я коштшо осал мужо, я
колышын чоижо логалын, але илыше еьг ыштыме
дене. Вара тудо утларак келгын ончалеш: лач мо-
гай 10 логалын, лач могай илыше айдеме ыштен,
але могай колышын чонжо, могай мужо черын
а мал же лийын.

Илыше айдеме деч ылыжше чер кок тушкалан
шелалтеш. Иктыже шке чер маналтеш, весыже —
eir ыштыме. Шке чер — тиде айдемын шке вина-
матше дене лийше чер, мутлан, шотдымын кочмо-
Ногыт дене мужедмаш. Морко район, 1990 ий.

П. /7. Васильевын фотом о.
Кидшер дене мужедмаш. Морко район, 1990 ни.

П. И. Васильевна фотожо'..
йумб, арака йумб, чот кылмыме дене да тулеч мо-
ло тыгайрак амал дене. Утларакше eir ыштыме чер
вашлиялтеш. Тыге шотлат: айдеме, пытараш ию-
ней, вес eir умбаке внч турлб энергнйым— осал
Юм — ыштен колтен кертеш. Тиде — локтыш, по-
шартьии, шинчавочмо, йылмыпурылтмо, овылымо.
Локтыщ мучашдымын турлб уло. Пошартыш 12
турлб лпеда. Шинчавочмо ден йылмыпурылтмо
мыняр турлб тусаи шиича уло, тунаре. Нине осал
Юм айдеме шке чумыра да виктара. Тылеч поена
юзо eir— айдеме деч поена улшо — Ю -вийым’
кучылтын, виктарен кертеш: Юмо-влакым, мужо-
влакым, шыдештарен, вес eir умбаке логалыктен
кертеш. Юмо-влак шкештат айдемым турлб сулык-
шылан чер дене т/ештараш брын огыт того. Турлб
мужо-влак айдеме умбаке шке вуят кержалтыт.
Эше турлб водыж (мутлан, тулводыж, вудводыж)
нуным пагалыдымылан черландарен, пуалтарен
кертыт.

Eir ыштыме осалым айдеме кбргб гыч, тыгак!
илыме вер гыч Ю дене кожей луктыт. (Тидын нер-j
геи мутна варарак лиеш.)

Турлб Юмо да водыж деч толшо черым юмыл-
тен, кумалын, чоклен пытарат. Тидланат ушанат:
юзо, кумалтышым эртараш кумылжо- уке годым, 
юмын шыдыжым да черым вес eir умбаке кусарен
але сбрымыжым вес суртыш шолып пыштеи кер-
теш. Тиде суртпечыи озаже ок кум ал гын, энте- 
кым вучо веле.	•

Черландарыше туш мужо-влак тыгай улыт. ’
Разым — лу йыжыьгым, тупрудым, моло луле-’
гым тодеш, мугыльта, кап-кылыште тидым але ве-
сым пуалтара.

Вуркемет — вачын, пулышыи черже.

Вувер—чоьгештылше тулгишке але тоя сыпан.!
Авагудышто нбшмым пытара, самырыкынат, илал-
Суртышто кумалмаш. Медведеве район, 1993 ий.

П. II. Васильевы» фотожо.
шынат шинчам, пылышым, коваштым локтылеш.
Вувер — айдемым локтылшо ен'ын чонжылан шот-
лалтеш. Тыгай еным илымыж годымак вувер чо-
нан маныт. Нуным йошкар чуриян улмышт дене-
палат, тыгак нуно омо дене тувыртыш подкогыльым <
ужыт. Тыгай ен'ын чонжым пызле шумым шолтымо ;
вудым йуктен эрыктат. Вувер чонан ен'ын чонжо ;
эше илымыж годымак малымыж годым кап гыч ’
лектын кая да eir але вольык умбак кержалтын ; 
чоьгештылеш. Eir колымеке, вуверже шугарыште.
ила, шугар рож гыч лектын коштеш. Ватыже ту-
лык кодеш гын, йудым, туньык гоч суртыш пурен» :
марийже тусым налын, ватыж деке малаш коштын •
кертеш.	;

Кереметым кок семын аклат: южо вере пеш
шучкылан шотлен, южо вере тукымым арален шо- .
гышо вий семын.	•

Шаргшике але вудшар пуйто вудыштб ила. Ту- ;
до, капыш пурен, кбргб орган-влакымат, ковашты-•
мат шуткала, йорам, лумым, кокша гайым шара. ;

Пуйшукш, пуйым пытара.	!

Нерге кува-кугыза — грипп.	Г

Ырлыган (кызамык) — корь.	’•

Шедыра кува-кугыза — оспа.	:

Телеза (ужакаяр)—скарлатина.

Асыра — дизентерий.	•.

Юн'го — панариций.	;	•_

Кылмымужо— лихорадке.	j'

Ужармужо (сармужо) — желтуха.	'

О/тшырт — астме, бронхит.	

Суреммужо — ушым йомдарыше мужо.	!

Недык — пуйым да пылышым кочшо мужо (ку- i
рык марий-влакын инанымашыште).	:

Узак-авак родимец ия — эпилепсий, родимец. •

I
• • ’ 1
! '
ШУВЕДЫМЕ Ю ДЕН ШОНЫМАШ
Ю ЙОН-ВЛАК

Марий Юн тун' йбнжб-влаклан шуведыме Ю
ден шонымаш Ю (медитаций) шотлалтыт. Шуве-
дьгме Ю кок турлб лиеш: йукын ойлен да вуйуш
дене гына ойлен шуведыме. Шонымаш IO шуведы-
ме Ю деч виянрак, тудо шуведыме Ю деч шуко
шотышто ойыртемалтеш. Шонымаш IO годым йу-
кынат, вуйуш денат ик шомакат огеш ойлалт, но
ты йбнат Ю шомак кышкарлан эггерта. Тидыже
брыктарышын коеш. Шонымаш Ю годым, муткыш-
кар деч торлен, уш-акылыште турлб умылымаш ден
образым (суретым) шочыктат да нуным, икте по-
чет весым, черле eir кбргышкб колтат. Тидын го-
дым юзо да эмлалтше айдеме кокласе торалык
кеч-могай лийын кертеш — метр, але тужемле
менте. Шонымаш Ю — весылан ужаш-колаш лий-
дыме, но эн чот полшышо эмлыме йбн. Мастар еьг
ты йбным вес елглан мутланыме годымат, воктен
шогышыжлат, эртен кайышыжлат шижде кучылт
кертеш.

Мут дене шуведыме да вуйуш дене турлб умы-
лымаш ден суретым (образым) колтымаш IO ме-
дициныште, путынь юлымаште тугг йбнлан шотлал-
тыт. Кб могай йбным устан кучылт мошта — лач
ты шот гыч юзын мастарлыкше аклалтеш. Шоны-
маш 10 — юлымаште эн кугу кукшыт. Тиде йбнлан
шуведыме Ю негызешак тунемыт: шуведыме шо-
макым эре ойлымо дене юзын уш-акылыштыже
нине шомакыште каласыме умылымаш да сурет-
влак кончат туггалыт. Уста еьглан, мастарлыкше
кушмо семын, шомак утыш лектеш, мешаяш веле
туьгалеш, садлан, илен-толын, южо юзо шке па-
шаштыже турысиек уш-акыл шонымаш суретлан
эггерта.
Кок йбнжат (шуведыме 10 да шонымо Ю) юзо
ден эмлалтше егг да пуртус коклаште икте-весым
лишемдыше кылым ышта, тиде кылыште улшо еш-
влакын сознанийыштым, психикыштым вашталта.
Коктынат пуйто 10 шьпгалык, леведыш дене леве-
далтыт, пуйто шинчалан койдымо пыл але тутыра
коклаш логалыт, тыштыже нунын коклаште энер-
гетический кыл (Ю кыл) ышталтеш. Тиде кылым
Ю шылгалык але Юмын вургенчык маныт. Тыгай
кылым ыштымаш — 10 медицинын туш негызше.
Сандене Ю шьигалык шотышто калыкын умылыма-
шыжым кумданрак почына.

Ю ШЫНАЛЫК ДА ТУДЫН КОРГЫСО
ТОЛКЫН-ВЛАК 

Такшым 10 шышалык кажне айдемын чонжо
пурымо жапше гычак (3 тылзаш мушкырысб азан
чонжо пура) уло. Ю дене эмлыме годым юзын да
эмлалтше шгын Ю шьпгалыкышт коклаште кыл
лнеш, тиде кылат Ю шьигалык маналтеш. Мут
толмашеш, юзо тыгай кылым айдеме коклаште ве-
ле огыл, пуртусысб' поена объект коклаште ыштен
кертеш, арам огыл вет шотлалтеш, пуйто игечымат
вашталташ лиеш. Айста тыгай кыл да.айдемын шке
10 шьпгалыкше могай улмыштым эмлыме радам
гоч ончалына. Каласышна, юзо шкеже да эмлалт-
ше коклаште у Ю кылым ышта (але кок Ю шыш.а-
лыкым иктыш уша, манаш лиеш). У кылыште
юзо — виктарен шогышо вий, тудо у шышалыкыи
конструкторжо, тудак тысе вийым кушко да мыняр
колтышашым пала. У кылыш 10 в,иным виктарен
ушымо годым юзо молыжым мондыню гай лиеш,
тудын тыглай шижмашыже (пылышып колмыжо,
шинчан ужмыжо, кид шижмаш, умшатам, нерупш)
койын пыта але жаплан йбршын йомеш. Юзын
шинчаже шалана, шинчаште шыри-вури коймыжо
шулымыла лиеш, торашке ийын йомеш, брдыж
йук-йуан пуйто кужгб ватке лончо гоч солна. Ты-
гай годымжо воктенже луен колташ гынат, юзо
йукым ок кол, тудым шуралташ гынат, корштымым
ок шиж. Лач тыгай годым шуведыме шомак, умы-
лымаш ден сурет-влак моткоч куатле вийыш са-
вырнат, черлын кап-кылже гыч осал Юм юзо йы-
рым-йырыш поктен луктеш, шулыкта, але локты-
зылан шканже мбнтеш пбртылта. А пациент шочмо
годсыж гаяк шке яндар Ю шын'алыкешыже кодеш.

Тыгай пагытыште юзын «кбргб . шинчаже» по-
чылтеш, шинчанужаш тун'алеш. Юзо-влак шннча-
нужмо дене пален налыныт: ен'-влакын шке шьига-
лыкышт иктбр огыл. Тыгай шышалыкыште Ю тол-
кын-влак коштыт, нунын шке рудышт уло. Чылаже
7 турлб толкын палыме. Нине толкын-влак «илыш
корныла» дене коштыт.

Айдемын шке шьпгалыкыштыже 7 турлб 10
ушна: нон, орт, шульии, у иг, артам, ку мыл, ал.
Айдеме илышлан эн кулешанже — тиде чон да орт,
нуно иканаште шумыштб да мокшышто верлане-
иыт.

Чон — курыМ-курымашлык, айдеме колымеке,
тудын чонжо Юмо деке але сандалыкыш кая. Жап
шуде, умыр лугыч колышо-влакын чонышт умыр
шумо жап марте мландывалне кодыт, нуно имньыш
савырнат, тыгай имне умбалныже ия-влак куда-
лыштыт. Умыр лугыч колышын чонжым ия дене
ташастарат, ия кашакыш пуртат, тудым таргыл-
тыш (тармылтыш) маныт. Марий-влак тыге шо-
неныт: «Таргылтыш йушб еным корнышто аггырта-
ра. Кожлаште шинчалан пий гаят лийын коеш,
сосна гаят конча, eir лийынат коеш; вудышкб пурен
кайыше айдеме таргылтыш лийын коеш. Умыр лу-
гыч колышо айдемын чонжо таргылтышыш савыр-
нен коштеш. Пасушто таргылтыш йудым кычкырла»
(Малмыж уезд, Тоштоял)20.

Калыкыште таргылтыш нерген ик семынракак
кал аскалат. Тыге, мутлан, таргылтыш йолешкым,
ангыртарен, корно гыч кораггда, поснак руштшо-
еггым, пытараш шонен, корным йомдарыкта. Ти-
дыже теве мо дене умылтаралтеш: таргылтыш иян
кулжо лийын шогымо деч утлынеже. А утленже
тунам гына кертеш, кунам тудо шке олмешыже
вашталтышым муэш, кбм-гыиат пытара, шке олме-
шыже тудын чонжым кода. Умыр лугыч колышо-
влакын чонышт чучкыдынак вес еигын кап-кылыш-
кыже шыьген пураш точат, но тидлан нуно ончыч
у кап-кыл гыч тусо чоным поктен лукшаш улыт.
Утларакше нуно азан, йочан нбргб чонышт умбак
кержалтыт. Калыкыште тидын нерген «ия чоным
вашталта», «ия азам вашталта», «колышо осал ло-
галын» манын ойлат. Икшывын чонжо тыгодым виян
торешлана, кучедалеш, тиде жапыште икшыве чот
черлана. Йочан чонжым вашталтен ынышт керт
манын, тудым шкетшым огыт кодо, кодат гынже,
шепкаш вашкузым але кузым пыштат (воктене
пусо куртньб кийыме годым чоным вашталтен огыт
керт). Йоча чоным вашталтыме деч мэрий калык
медициныште «колышо осал деч», «тошто колышо
деч» шуведыме 10 шомак-влак улыт (тиде книгаш
пуртымо).

Чон айдемын веле огыл, тыгак вольыкынат, ян-
лыкынат, колынат уло; Чоным локтыл кертыт, ту-
нам тудо нигуш пураш бреш да капым коден кая.
Чон локтылалтмым «чон тарваиен», «чон йула»-
маныт.

Орт вольыкынат, янлыкынат, тыгак, чонышт уке
гынат, кушкылынат, кунат, мландынат — икма-
наш, кеч-могай материальный предметын — уло.
Орт пуртусысб предметыштат, тыгак айдемын ыш-
тыме предметыштат лийын кертеш. Орт — предме-
тын копийже, умылжб гае. Умыр шумек, колышо
еьгын бртшб пытеи йомеш,'а умыр лугыч колышын
ортшб умыр жап шумо марте шугар да порт кок-
лаште коштеш, омсам почеш, вольыкым луктеш,
ен'-влакым лудыктылеш. Орт ик жаплан айдемым
кодек каен кертеш. Орт лекме годым айдеме ушым
йомдара. Тыгай еш нерген калыкыште «бртшб ка-
ен, чонжо кодын» манын ойлат. Орт нылле кече
коклаште ок пбртыл гын, айдеме кола. Ортымат,
локтылын, тудым кап гыч луктын колтен але чот
тургыжланышым ыштен кертыт. Тыгайжым калы-
кыште «орт тарванен» маныт.

Уш вуйышто верланен. Айдеме иктаж-могай
амал дене нелеш ынже нал, кочым ынже шарне
манын ойлат: «Ушеш ит нал» але «вуеш ит нал».
Уш айдемым коден кая — айдеме ораде, окмак ли-
еш. Тыгай нерген «ушым йомдарен», «ушыжо ка-
ен», «ушдымо» маныт. Уш вий пеш чот чытырналт-
ме дене йомыи кертеш. Тунам, эмганыме верыш
каен, сортам чуктат, ушым озаж дек пбртылаш
сорвал ат да тудын дек нантаят. Локтызо ушанрак
лийшашлан, маныт, айдемын ушыжым шканже
шупшын налын але весылан пблеклен, тыгак шыл-
тен кертеш.

Артам — вате-марийла илыме вий, пбръшгым
пбръеггымак, удырамашым удырамашымак ышты-
ше вий, азалык (секс) вий. Тиде — пбръе1гын але
удырамашын тарман шижмашыже, пбрьеш ден
удырамаш кокласе йбратымаш. Тиде вийын рудо
верже шинчапун коклаште да шылыжыште. Лок-
тызо-влак айдемын артамжым шолыштын да шыл-
тен кертыт, тунам азалык тарман вийдыме лиеш.
Тыгай туткарыш логалшылан полшаш манын, юзо
йомдарыме артамым кычал мушаш да пбртылты-
шаш.

Кумыл — куаным, ойгым шижын шогышо вин.
Куан годым кумыл пушентывуй деч кушкб куза, а
ойгылан але тудын гай Ъюло амаллан кора улыкб-
улыкб вола. Куан кенета, вучыдымын онгыш са-
вырна — ойлат: кумыл тодылтын. Калыкмут уло:
«Унан кумыл устембалне, озан кумыл авагашташ-
те». Айдемым шке велыш савыраш шонат гын, ту-
дын кумылжым шнждымын нблтат. Кумылан ку-
гыза Юм ат уло, тудын онапужо Советский райо-
ныщто верланен. Шонен пыштымым шукташ
кулешан ен'-влакын кумылышт савырныже, полшен
шогышт манын, тиде онапу дек миеи, Кумылан ку-
гызалан чоклат.

Шулыш.— шулымб да шокшо вий, куатле кап-
кыл вий. Тудо шодылан шулашыже, шумлан култ-
кашыже, вурлан кошташыже, кап-кыллан шокшо
лияшыже йбным пуа. Эше авагудыштак пбръеш ден
удырамаш нбшмб ушнымек, шулыш вий айдеме
организмлан илышыж мучко вняшашыже полша
веле огыл, а тушден тарата. Айдеме колымо годым
шулышыжб койдымо тул семын умша гыч лектеш
да суксо-влакын ужатымышт почеш тунамак Юмо
дене ушна, сандалыкыште шулен йомеш. Шулышын
рудо верже вуйын шоягорем ужашыштыже.

Ал — тыглай, кид-йол вий. Чот нойышо, ярныше
айдеме «алем пытен» манеш.

Илыш корно-влак путынь кап мучко шуйнал-
тыт. Туш корныжо ку мыт, нуно ту пру до воктеч
шоягорем деч почлу марте шуйнат. Шола корныш-
то ужар тусан азалык (секс) вий кая; рудо кор-
нышто — кандалге тусан вий, тудо кбргб оргаи-
влакын пашаштым виктара; пурла корнышто —
роза тусан вий, тудо путынь организмын пашажлан
мутым куча. •
Кушнб палемдыме чыла турлб вин, нунын рудо
верышт, илыш корно-влак нерген марий шинчануж-
шо-влак каласкаленыт, нуно чыла тидым кумымо
шинчашт денат моткоч раш ужыт. Научный при-
борлан але тыглай еиын шинчажлан нуно огыт
кончо. Садлан юзо-влакын шомакыштлан гына уша-
наш кодеш, а нунышт шке пашаштышт кушнб во-
зен ончыктымо вин да йбн-влак дене кумдан пай-
даланат.

Марий калык медицинын шуко ойыртемжым
кызытеш научно негызлыме явлений семын умылта-
раш але ок лий, нуным гипотез семын гына аклы-
маи. Tyre гынат марий калык медицина йбн дене
эмлыме саскам наука кызытат шымлен ксртеш.
Клиникыште тергыме деч вара рашемеш, чынак мо
Ю Юмо дечат кугу.

Тунямбалне психо-соматический медицинын йбн-
жб дене эмлыме деч могай пандам налын кертме
нерген йодышым шинча ончылно кучат, айдемын
организмжым уш-акыл вий гоч эмлыме дене кыл-
далтше проблемым кумдан шымлат. Мый тыште
психо-соматический медицинын ик йбнжб — меди-
таций — нерген веле мутым луктам.

Медитаций — тиде уш-акылым нктаж-могай пое-
на суретыш (образыш) але нимош, яраш виктарен
чумырымаш. Тудо шкем шке таратыме денат, вес
ен’ын таратыше шомакше денат, мутлан, шинчалу-
мы'мо (гипноз) сеанс годым, шукталт кертеш. Ма-
рий-влак коклаште ты виян йбн кумдан палыме,
тудо «шонымаш Ю» маналтеш. Медитаций образым
ышташ шуведыме ден юмылтымо шомак келшен
толыт. Марий юзо-влак Ю вийым уш-акыл гоч,
турлб сылне образ-влакым кучылтын, виктарен кол-
тен кертыт.

Тунямбалсе научный центрлаште кумдан эрта-
рыме шымлыме паша дене ушандарен пеитыдем-
.дыме: медитации — уш-акыл ден кап-кылым ваш
келыштарен вияггдыше, уло организмлан суапле
влиянийым ыштыше эн сай да пайдале йбн. Аюр-
ведический медицина шотышто американский ас-
социацийын президентше Д. Чопра увертара: шым-
.лызе-влак трансцендентальный* медитацийын ай-
деме организмлан суапле влиянийым ыштен
шогымыж нерген пеш поян материалым погеныт.
Медитаций йбным кучылтын, кугу вургорнышто
давленийым иземдаш, вурыштб холестериным ша-
галемдаш, аракам шуэнрак йуаш, тамакым шагал-
рак щупшаш кумылашдаш, ошшырт (астме), миг-
рень, гипогликемий годым айдемын состоянийжым
куштылемдаш лиеш21.

США-се Махариши-Аюрведа центрыште Д. Ор-
ме-Джонсонын шымлен шогымыжо теве мом он-
чыктен: трансцендентальный медитаций йбн дене
эмлалтше-влак, элысе кокла показатель дене таьга-
старымаште, шум да вургорно чер дене 87 про-
центлан, рак дене 55 процентлан шагалрак черла-
иат22.

Мутат уке, нине цифр марий медитаций дене
кылдалтын огытыл, туге гынат, чыла турло меди-
таций коклаште кугу ойыртем укем шотыш налаш
гын, тыге каласаш тошташ лиеш: шымлен лекташ
тын, Марий Ю системын пайдаже турыс рашем-
•шаш.

Чыла турло калык юзо-влак ушандарен керт-
мышт дене, психикым моштен виктарымышт дене
ойыртемалтыт. Тунямбалсе калык-влакыи кузе
юлен моштымышт нерген кумдан палыме книган
.авторжо Г. Райт чын палемден: «Магий пскусст-

* Латинла transcendens (ала-кушко брдыжкб кайыше).
Вес семынже — сознаний шижын шогышо тыглай орпанла деч
сбрдыжкб кая.
вышто психологий ден психотерапийын элементышт
чот палдырнат. Ала-кушто джунгли илемыште
жрец-влакын юлымо радамыштым возен ончык-
таш гын, тачысе психологийын мутшым кучылташ
гын, ме кызытсе психосоматический теорийын ту-
ныктымыж гай суретым ужына»23.

Марий юзо-влакат психический явленийым вик-
тараш турлб йбным муыныт да кучылтыныт, чыла
тидыжым 10 вий нерген учений дене умылтараш
тбченыт.

ШУВЕДЫМЕ ЙОН

Ю кылым писын ыштышашлан, Юм виктарен
кучылтшашлан, юзылан йбнлын шичме, шкем ку-
чымо, мом кучылтмо (могай узгарым), мом шоны-
мо да ойлымо, кече, тылзе, арня кече, тылзын чис-
лаже, могай шагат улмо, яра мушкыран улмо шо-
тышто эскерымаи. Полышым вучышо егг гын
кеч-могай тораште шкенжым кеч-кузе кучен кер-
теш.

Шуведыме годым утларак сайлан тыгай шичме
йбн да тыгай узгар-влак шотлалтыт.

Икымше йдн. Кок йол дене пусб куртньб але
вес металл предметым тошкал шинчыт. Предметше
кузб, сава, товар, пила, сорла, вашкузб да молат
лийын кертеш. Кучылтмо узгар пусб велже дене
шуведыше могырыш мелын кийышаш. Йолжо ваш
тукнышаш огыл. Ик кидше дене’ кузым але
вашкузым куча. Шувалме наста вес кидыштыже-
але ончылныжо пыштыме — умша лишне — лий-
шаш. Тыгай йбн путырак кумдан шарлыше, да ту-
до пуйдымб юлышылан поснак кулешан. Пуйдыма
юлышо-влак шуведаш тушалме деч ончыч, куртньб
але вурс предметым тошкалмек, тыгеракын ойлат:
«Куртньб кидыштем-йолыштем, куртньб пуй
дене чержым пурам!» Тыге ойлымат колалтын:
«Вурс кузым тошкалынам, вурс кузым кученам,
вурс пуй дене шувалам, кугыжан кугу вурс, та-
нык лий!»

Кокымшо йдн. Ик кидеш уштервоштырым, вес
кидеш вашкузым куча, йолжо дене пилам але вес
металл предметым тошкалеш да ойлаш тун'алеш:
«Куртньб пуян улам, куртньб пуй дене шувалам,
осал шукшакшым куртньб пуй дене пурам, вашку-
зб дене пучкедем, уштервоштыр дене уштын кол-
тем!»

Кумшо йдн. Кидышкыже кузым налеш, кок йол-
жо дене уштервоштырым тошкалеш да тыге ойлаш
тун'алеш: «Чыла шукшакшым кузб дене пучкам,
уштервоштыр дене уштын луктам...»

Нылымше йдн. Кидеш вашкузым але кузым ку-
пен шинчеш, йол йымалныже нимат уке.

Моло йбн-влакат улыт. Кушнб ончыктымо йбн-
влак эн чучкыдын вашлиялтыт. Кажне шуведыше
шканже келшыше йбным ойырен налеш, шинчыме
вержат шкенжым сайын шижаш полшышаш.

Полышым вучышо eir воктенак лиеш да таза-
лыкше шот дене шинчен кертеш гын, тудлан шкен-
жым тыге ку чаш эн пайдале: кидкопам пулвуй
умбак кумык пыштен шинчышыла, шуведышын
шинчаш але шувалме насташ ончаш. Тидын годым
кок йолжат, кок кидкопажат ваш тукнышаш огы-
тыл.

Кеч-кунамат мэрий шуведыме Ю кум туш ужаш
гыч — таныктарыме, шбрымб, шулымо манме
ужашла гыч — шога. Нине ужаш да шуведымын
психологий техника нерген икмыняр мутым лук-
тына.
Шуведымаш. Морко район, 1990 ни.

/7. /7. Васильевым фотожо.
Таныктарыме. Марий шуведыме шуко психик
вийым йодеш. Садлан мастар-влак, неле черле-
влакым эмлаш туьгалшыштла, пуртусысб турлб яв-
ленийын вийжым кучылтыт: кечын, тылзын, шуды-
рын, пылын, пушентын, янлыкын, молынат да
Юмо-влакын. Йырым-йыр гыч пуртусысб Юм да
Юмым юлымашке ушымаш таныктарыме манал-
теш. Шуведыше нунын вийыштлан, полышыштлан
эшерта, нуным таныкым ышта. Тидлан лумын ул-
шо шомакым ойлен, юзо шижеш, кузе пуртусысб
турлб явлений деч да Юмо деч Ю толеш.

Тыглай, куштылго чер годым таныктарыме йб-
ным кучылташ кулешыже уке.

Шдрыма. Тиде — шуведымын туш ужашыже.
Ты радамым шуктымо годым брдыж осал Ю айде-
мын шьпгалыкше гыч ойырлен кая, кап-кылысе
илыш корныла да рудо вер-влак эрыкталтыт, ай-
деме шочмо-кушмо яндар могырешыже кодеш,
пуртусын пуымо яндар Ю шьпгалыкше (бнополе-
же) веле кодеш. Айдеме шуко чер дене черле гын,
нунын ваштареш иканаште шбрымым ышташ ли-
еш. Мутлан, локтымо, вувер, разым, шинчавочмо
ик жапыштак витарат гын, таныктарыме почет
нуным почела шбрат: локтышым, вуверым, разы-
мым, шинчавочмым. Мучашлан ик шулымым ыш-
тат.

Шулымо. Тиде шбрымб деч вара ойырлышо
(шбрлышб) осал Юм, черландарыше вийым, шу-
лыктарымаш. Тидым эше шултыш маныт. Шулык-
тарыде кодаш гын, чер айдеме кбргыш вигак уэш
пурен кертеш але шуведыше дек вик пура. Шулы-
мо йулам шуведыме мучаште ыштат.

Тыгеракын, тичмаш мэрий шуведымаш тыгай
радаман: таныктарыме, турлб осал Юм шбрымб,
нуным шулыктарыме. Шулыктарыме олмеш юзо
пбртылтымым ыштен кертеш.
Марий шуведымашым шуктымаште шке шотан
ошай шулымо техника кучылталтеш, тудын ойыр-
темже тыгай. Тыште эн туьгжб— курылтдымын
ойл ымо да вуйуш дене умылымо ден психик сурет-
влакым чарныде вашталтыл колтымо. Тидым шук-
ташлан тыглай огыл шулыман. Шуведыме годым
ойлымо да шулымо техника тыглай мутланыме да
шулымо деч пеш ойыртемалтеш. Шуведыме годым
ик жапыштак умша да нер гоч шулыман: южым
нелман да лукман. Тыглай мутланыме годым шо-
макым шодо гыч юж лекме годым веле каласат
гын, шуведыме годым юж пурымо годымат, лекме
годымат — юж пурымо-лекме мучко — чарныде
шуведат. Шодыш южым налме годым йукын ой-
лаш огеш лий, но умша кбргб дене але уш дене
сайын лиеш. Садланак шуведыше-влак утларакше
умша кбргб дене ойлен шуведат. Шуведымаш пу-
тырак писын да виян кая, мут-влак ик йогыныш
ушнат, нунылан опыт юж пурен лекме ок мешае.
Ойсавыртыш але шонымаш, психик сурет (образ)
пытымеке, юлымо насташ (вудыш, шинчалыш але
весыш) кенета пуалыт да тудын умбалне писын
ыресым ыштат.

Шуведаш черле eir шуведыше воктене уке годы-
мат лиеш. Палыдыме, воктене улдымо шгланат
лиеш. Шуведыше дек толшо айдеме пациентым па-
ла, але пеленже тудын фотожым, иктаж-могай на-
стажым конден — сита веле.

Шуведыме дене эмлыме годым чыла шомак,
юлымо радам моткоч кугу акан улыт, нуным наука
але умылен шуктен огыл, но кызытат раш: йула
радамыште чылажат шке верыште, тыште нимоуто
уке. Теве, мутлан, кеч куртньб дене кылдалтше
пулам налаш. Куртньыш але вес металлыш тошка-
лын да кузым кучен, юзо икмарда виян магнит по-
лом ышта, тушто предметшат, вуйдорыкшат, шо-
нымашыжат йбршын у сын-кунан але виян да
тусан лийыт. Мутлан, ондаксе СССР Наука Акаде-
мийын Физика институтыштыжо эртарыме шымлы-
маш негызеш рашемдыме: магнитан полеш логал-
ше вуд вергыште кум тыгыдемден, шулыктарен кер-
теш!24 Вес шымлызе-влак пален налыныт: магнитан
поле дене осал пуалшым эмлаш лиеш25.

Шуведен пытарымек, кучымо куртньб узгарым
(кузым але вашкузым) куварыш лупшал шуралтат
але нблталме кид гыч мучыштарен керылтарат.
Тидын годым шонат але ойлат: «Чержым (лумден)
шурем!» але «Осал тушманын шумышкыжб-мок-
шышкыжо керылтше!» (Егг локтымо ваштареш
ыштыме годым.)

Шуведыме настам шола oir кусенеш але помы-
шеш кучен нантаят. Мландыш шындаш, шонданыш
пурташ, окна янак але кувар умбак шындаш огеш
лнй. Эггер але вес кугу вуд гоч вончымо годым
тудым коггылайымак шылтыман але вуй умбак
шындыман, уке гын шуведымын вийже пыта — вуд
Юм шупшеш.

Але марте марий калык Ю медицинын кок йбн-
жб нерген — шуведыме Ю да шонымо Ю нерген —
мутым лукна. Но, пале, моло йбнат уло. Нуным
кучыкын лумдена.

Шулен пуалме ден шулыш. Шуведыме годым
эмлалтше айдеме умбак пуалыт. Тыгай шулышым
кукшын акленыт, тыге шотленыт: шулыш айдемы-
лан тунямбал Ю дене, Юмо дене келыштаралт
илашыже пуалтын. Шулыш дене, маныт, юж гыч
Юм шонымо семын налын шогаш лиеш. Марий-
влак, Индийысе йог семынак, «психический шулы-
шым» паленыт. Ик тыгай шулымб упражнений тыге
ышталтеш: пушентыш кузен, юж гыч Юм кбргышкб
вуйлеп гыч «шулен» пуртат да, кап гоч, поснак
черле орган вошт колтен, йолвуидаш гыч «шулен»
луктыт. Весат путырак кулешан: могай чер вашта-
реш могай пушенте келшен толмым палыман. Мут-
лан, сармужо годым пызлыш кузат.

Шинчаончалтыш. Шинчаончалтыш дене айде-
мым пужаш (шинчавочмаш) веле огыл, тбрлашат
лиеш. Юм чумырен, шинчаончалтыш дене виктарен
колтат.

Шинчалумымо мэрий медициныште пеш сай да-
льше. Тудым айдемылан шижде ыштат.

Черым, осал Юм пуртусыш кусарымаш. Оса-
лым курчакыш кусарен, мундыркб, айдеме кошт-
дымо верышке (коремыш, чодыраш) нантаен тоят
але эггерыш кудалтат. Пушентышкат кусарен кер-
тыт. Мутлан, вуй корштымо годым вуйым шолагай
кандыра дене пидын, кож деке каят, кож туным
тиде кандыра дене пидын ойлат: «Кожлан кожгож
лийже!» Ужар.мужо годым, пызлыш кузен, черым
пушенте гоч мландыш кусарат.

Черым, осал Юм вес eir лап кусарымаш. Тиде
й&н локтымо деке лишыл, тудым ыштымаш сулык-
лан шотлалтеш.

Юмылтымо ден чоклымо. Тиде йбн осал мужо-
влак да турлб Юмо-влак логалме годым полышым
пуа.

Имышурымо (акупунктура) марий медициныш-
те шуведыме дене пырля кучылталтын. Тиде метод
нерген лумын статьям возенам ыле26.

Марий калыкын 10 медициныже шуко шудб ий
годым шолып веле илаш точен, тудым официальный
медицина шотлен огыл. А вет марий калык пален:
юлымаш калыкын тазалыкшым аралышаш верч
тавадаьг шоген. Юзо-влакын чеслын ыштымышт-
лан кора сокыржо шинчам почын, коштын керт-
дымыже кушталташ тун’алын, пбръешын тарманже
уэш вийым налын, азам ыштыдымыже ава лийын...
Эсогыл колышым ылыжтьгме йбнат уло. Икманаш,
Кереметым ончымо вер. Волжский район, Ярамарий ял.
П. Н. Васильевич фотожо.
марий калык медицина пеш поян. Але марте Юм,
юлымашым наука шотыш налын огыл гын, амалже
икте веле: марий калык медицинын йбнжым ни-
гуштат, поена лабораторийыштат, клиникыштат
кулеш семын шымлыме огыл. Ты паша ончыкыжо
тарвана манын ушаныме шуэш. Такше ик ошкыл
уже уло.

Мый шкеже Ю медицинын южо йбнжым поли-
клиника условийыште шымлаш амалым пуэнам.
Пашаже тыге туиалын. Ончычсо СССР калык ме-
дицина Фондыш марий Юм официальный медици-
нын йбнжб дене чын шымлен лекташ да тидлан
чыи акым пуаш йодын пуренам ыле. Фондын пред-
седательже, СССР Здравоохранений министерст-
высе Фармакологий комитетын туш ученый секре-
тарьже В. И. Покрышкин полшаш келшен. Мо-
скошто 55-ше поликлиникыште мылам 25 черле
еным ойырен пеьггыдемденыт. Нунын черышт тур-
лб ыле: шум-вургорно чер-влак, опорно-двигатель-
ный аппаратын ситыдымашыже-влак, пагар, шоло
йора-влак, нейроциркуляторный астений, эпилепти-
формный синдром, невроз да тулеч молат. Ийго-
тышт 20—70 ий коклаште ыле. Каласаш кулеш, кон
могай черже — ончычшо мылам ойлен огытыл, чы-
лаштланат диагнозым шындышаш да кум арня жа-
пыште эмлышаш улам ыле. Эмлымемым тергаш
поликлиникысе неврологий отделысе пашаеш-влак
кокла гыч лумын комиссийым ыштеныт. Тергымаш
1991 ий февраль мучаште — март тушалтыште эр-
тен.

Нимогай эм кучылтде, Ю йбн-влак дене мый
шукыштьгм тбрлатенам. Чыла тиде эксперт ко-
миссийын официальный заключенийыштыже он-
чыкталтын (тудым калык медицина Фондыш кол-
теныт, тудын негызеш Фонд мыланем «народный
целитель» лумым да удостоверенийым пуэн). Ко-
миссийын иктешлен ончыктымо тун* шонымашыже
тыгай (рушлак кодем): «По результатам прове-
денной апробации можно сделать вывод, что нетра-
диционный метод биоэнергетического воздействия
в сочетании с методом мануальной терапии и пси-
хотерапевтическим внушением, применяемый Пет-
ровым В. Н., является достоверным и эффектив-
ным и его можно рекомендовать для широкого
пользования в практике лечения больных наряду с
традиционными методами лечения, применяемыми
в области медицины». Тыге возымо йымалан ки-
дыштым 55-ше клиникын туш врачше Я. Б. Гоф-
ман, туш врачын заместительже Н. Ф. Ильина,
неврологий отделенийын вуйлатышыже М. И. Ид-
рисова пыштеныт.

Тыгеракын, марий калыкын Ю медициныжым
икымше гана тыге официально терген шымлымаш
ончыктен: Ю медицинын йбнжб эсогыл ойырте-
малтше культуран вес калык коклаштат кугу пай-
дам пуэн кертеш. Тыгеже марий калыкын Ю меди-
циныже кызытсе медицинын куштен шогымыж
денат келшен толеш. А ты шотышто здравоохране-
нийын Тунямбал организацийжын лукмо докумен-
тыште тыге каласыме: «Калыклан медицина полы-
шым пуышашлык тушка задачым шуктымашке
виктаралтын гын, жапым, верым, тыгак верысе
культурым ончыде, тыгай полышыжым сайын пуэн
итога гын, кеч-могай медицина системе кызытсе
жаплан келшен толшо»27.

Моло элын (Китайын, Индийын да молыиат)
опытышт ончыктен: калык медицина, тудым шот
дене, моштен кучылташ гын, Европысо научный
медицина ваштареш ок шого. Тыгеже, марий ка-
лыкын Ю медициныжланат официальный правам пу-
аш да 10 вийым больницылаште кучылташ йбным
ышташ кулешыже уло.
ШУВЕДЫМЕ Ю-ВЛАК

1. Таныктарыме

ESgag' У'11, Юмо, Мер Юмо, Туня Юмо, Шочын
BOfe Ава, Танык Ава, Кече Ава, Тылзе Ава,
В'- Шудыр Ава, Кудырчб Юмо, Кудырчб
Юмын Аваже, Волгенче Юмо, Волгенче
Юмын Аваже, Мланде Ава! Таныкым
ыштем, танык лийза!

Чодыра маска, чодыра пире, чодыра рывыж,
чодыра шурмантие, чодыра шордо, чодыра пучб,
чодыра луй! Таныкым ыштем, танык лийза!

77 турло янлыкым таныклем!

Вутеле, кайыклудо, кайыккомбо, турня, ошва-
раш, олагорак, тумна! Таныкым ыштем, танык
лийза!

77 турло кайыкым таныклем!

Танык Юмо, Танык Ава! Марий черым, руш
черым, марий коштырам, руш коштырам, осал че-
рым, осал локтышым, пошартышым, овылымым
ойырыза, осал мардежым ойырыза! Кб ыштен гын,
шкеж умбаке кайыже! Танык Юмо, ойыро!

Изарня кече, Изарня Юмо, Изарня Суксо, ку-
гарня кече, Кугарня Юмо, Кугарня Суксо, шумат-
кече, Шуматкече Юмо, Шуматкече Суксо, рушарня
кече, Рушарня Юмо, Рушарня Суксо, шочмо кече,
Шочмо Юмо, Шочмо Суксо, кушкыжмо кече, Куш-
кыжмо Юмо, Кушкыжмо Суксо, вургече, Вургече
Юмо, Вургече Суксо, шым кече, шым Юмо, шым
Суксо, осал коштыражым ойырен колтыза!
Удыр пошарен, рвезе пошарен, вате пошарен,
марий пошарен, Эр Юмо дене пошарен, Кечывал
Юмо дене пошарен, Водо Юмо дене пошарен, Иуд
Юмо дене пошарен, Эр Юмо эрыктен, Кечывал
Юмо эрыктен, Водо Юмо эрыктен, Иуд Юмо эрык-
тен, шинчал эрыктен, вуд эрыктен, тул эрыктен!

Туш Кугу Юмо, Мер Кугу Юмо, Туня Кугу
Юмо эрыктен, Кава Кугу Юмо, Волгенче Юмо,
Кудырчо Юмо эрыктен, Ош Кече Ава, Тылзе Ава,
Шудыр Ава эрыктен, Мардеж Ава, Вуд Ава, Млан-
де Ава эрыктен!

(Тиде Юшто ко могай янлык деи кайыкым йб-
рата, тугайым таныкла. Арня кечым ойлышыла,
кудо кечын шувалыт, тудо кече гыч тушалыт.)

2.	Таныктарыме

Таче кече рушарня, Рушарня Юмо, Рушарня
Суксо, Эр Суксо!* Шочмо кече, Шочмо Суксо, куш-
кыжмо кече, Кушкыжмо Суксо, вургече, Вургече
Суксо, изарня кече, Изарня Суксо, кугарня кече,
Кугарня Суксо, шуматкече, Шуматкече Сук-
со, шым кече, шым Суксо, иктыш ушнен, танык
лийза!

Кече Ава, Тылзе Ава, Шудыр Ава, Мардеж
Ава, танык лийза!

Туш Кугу Юмо, Туш Ава, Туш Суксо, Мер Кугу
Юмо, Туня Кугу Юмо, кугыжан кугу чоткыдо Курт-
ньб, кугыжан кугу Вуд Ава, кугыжан кугу Шин-
чал, ик ой-кашаш дене ушнен, танык лийза, чыла
осалжым ойырен, эрыктен колтыза! Кугыжан кугу

* Кечын могай жалыште шувалыт, тудо жапын суксыжо
каласалтеш (эр, кечывал, водо, йуд).
Куртньб кидыштем-йолыштем, кугыжан кугу Шин-
чал ончылнем.

(Тиде енын) кечывалым коштмаштыже, йудым
коштмаштыже, кечывалым возын малымаштыже,
йудым возын малымаштыже, илымаштыже, шу-
мыштыжб-мокшыштыжо, вуйыштыжо-ушыштыжо,
капыштыже-кылыштыже, вургорныштыжо, илыш
корныштыжо мо осал лийын, мо уло — ала лок-
тыш, пошартыш, шинчавочмо, йылмыпурылтмо, eir
черым шукымб, ала-могай палыдыме мужо логал-
ме, ала кочмаш-йумашешыже ыштен улыт, ала
мардежеш колтен улыт, ала тошкалыктен улыт,
ала пуртен кудалтен улыт, ала палыдыме мужо
тукнен, ала юмын пурымб почеш лийын, ала юмын
пурыде лийын — чыла осалжым ойырен эрыктен;
колтем!

3.	Эмым погымо годым таныктарыме

Погаш тушалме деч ончыч, эр кече лекме го-
дым, кечылан ваштареш пакчаште (олыкышто) ош
вынереш сукен шинчын ойлат: «Господь Кугу Юмо,
тый чоным-шумым, капым пуэнат-шочыктенат. Ор-
лык гычын, чудо гычын арале. Мый языкан айдеме
улам. Чыла капем-кылем, кидем-йолем гыч, вуем.
гыч, кбргем гыч, умбалем гыч чыла чержым, куш-
тыражым, eir манешыжым, шукшакшым эрыктен
ко л то!»

Шудо погымо годым: «Господь Кугу Юмо, тый
чоным-шумым, капым пуэнат. Орлык гычын, чудо-
гычын арален шинче мыйым. Кузе ты шудо куш-
кын оварген кая, тугак мыйын илышем кушкын
оварген кайыже. Кузе ты шудо пеледеш, тугак мы-
йын илышем пеледше. Ты шудо, тый шочынат-куш-
кынат, кузе уна пеледышет йоген кая, туге мыйын
чон гыч, шум гыч, кап гыч, кбргб гыч чыла черже,
куштыраже, еьг шомакше йоген кайыже. Ты шудо
йоллан, ты — вуйлан, ты — чонлан, ты — шумлан,
ты — кбргылан» (мо коршта, тудым ойлат).

Воидо ден пушенте гыч погымо годым: «Тый,
куэ, шочынат-кушкынат, чыла йуштб дечат, шокшо
дечат, лум дечат, йур дечат, шукш дечат аралал-
тынат, шкендычым шке арален ашненат, мыйымат
тыгак арален ашне! Тый эм лняш шочынат, тыйын
капет гычын эмым налам, чоным, шумым, кбргым
эрыкте!»

4.	Локтышым-пошартышым шорымо

Тиде локтызо пошарыше еи’же але вате, але
пбръеьг, але удыр, але рвезе, кечывалым ыштен —
кече ужын, йудым ыштен — тылзе ужын, шудыр
ужын. Кече танык, тылзе танык, шудыр танык!

Чойын уржам уден, чойын уржа шочын, чойын
сорла дене туредын, чойын орва дене кондеи, чо-
йын сапондо дене кырен, чойын уштервоштыр дене
уиггын, чойын шорвондо дене почкалтен, чойын
машина дене пуалтен, чойын мешакышке оптен,
чойын вакш деке нантаен, чойын узак-авак вакшку
йымалан йоныштен кондеи, чойын руашвочкым
ыштеи, чойын вудым пыштен, чойын руашым луген,
чойын пбртым ыштен, чойын контам оптен, чойын
пуым поген, чойын пуым ко нт а ш олтен лектын,
чойын руашым нбштылын онеи пыштен, киндым
куктен луктын, чойын киндым шуктен, шкенжым
шке солалтен, вуйкоптакше дене подым ыштен,
ошылашлуж дене подкылым ыштен, шумсовлаж
дене совлам ыштен, йолвургыж дене подменте-
подкаштам ыштен, вуржб дене вудым ыштен, шыл-
же дене шувыл-кочкышым ыштен, чойын киндыж
дене шкенжын шувыл-кочкышыжым кочкаш 77
турло калыкым, 77 турло кайыкым, 77 турло ян-
лыкым, 77 турло копшантым ик верышке чумырен,
чойын киндыж дене шке шувыл-кочкышыжым йук-
тен-пукшен кертеш гын, тунам иже локтен-поша-
рен, черым ыштен кертше, тыге ыштен огеш керт
гын, локтышыжо-пошартышыже, черже — чыла
ойырлыжо!

Эр лупе кузе чыпчен каен колта, эр покшым
кузе шулен каен колта, пазар калык кузе шаланен
каен колта, пбрдшб мардеж кузе путырен лектын
каен колта, туге лектын каен колтыжо локтыш-по-
шартыш — чер, чыла лектын каен колтыжо!

Куртньб уржам уден...

Вурс уржам уден...

Вулно уржам уден...

Той уржам уден...

Ший уржам уден...

Шбртньб уржам уден...

Вургепе уржам уден...

Чинче уржам уден...

5.	Локтышым шбрымб

Таче шочын шбртньб пунан чома; шбртньб ву-
таш пурен, шбртньб шбрмыч дене кучен, шбртньб
вута гыч луктын, шбртньб суспаным чиктен, шбрт-
ньб брынчакым пыштен, шбртньб шогавуйыш пур-
тен шогалтеп, шбртньб пугб дене руал кычкен,
шбртньб сапым пыштен, шбртньб сапшым шупшы-
лын, шбртньб ашаш каен, шбртньб аггам куралын,
шбртньб шурным удалтен, шбртньб тырма дене
тырмален, тупя локтызо-пошарыше шбртньб ап-
шатыш каен, шбртньб сорлам ыштыктен толын,
шбртньб шурным туредын, шбртньб кылтажым
шбртньб идымыш конден, йбрал шуэн, шбртньб
шаремым шарен, шбртньб сапондо дене шнйын,
шбртньб уштервоштыр дене уштын, шбртньб шор-
вондо дене ойырен, шбртньб мардежеш шбртньб
кольмо дене кышкен пуалтен, шбртньб мешакышке
оптен, шбртньб вакш деке нантаен, шбртньб вакш-
куэш шбртньб ложашым йоныштен толын, юмыш-
кат-мландышкат тукныдымб шбртньб клатыш пур-
тен шынден, шбртньб ложашыжым шбртньб тагы-
наш шбртньб шокте дене шоктын ойырен, шбртньб
руашвочке/ш шбртньб вуд дене луген, шбртньб
комакаш шбртньб пуым олтен, шбртньб киндым
пыштен, куктен луктын, шбртньб устембак пыш-
тен, шбртньб кузб дене пучкеден, шбртньб тарел-
каш пыштен, кугу теныз гоч шбртньб пашмам ша-
рен, 77 турлб йылман калыкым, ик секундышто-
минутышто ужын толын, пукшен-йуктен кунам
кертеш, тунам иже пужымыжо келшыже!

Таче шочын ший пунан чома...

Таче шочын вургене пунан чома...

Таче шочын чинче пунан чома...

Таче шочын яндау пунан чома...

6.	Кугу локтыш деч

Еретник егг вургене агытанлан вургене омытам
чиктен, вургене брынчакым пыштен, вургене шо-
гам кычкен, вургене сапкандырам пыштен, вургене
аьгам каен куралын, вургене урлыккомдеш вургене
уржам пыштен, уден, вургене осо дене осалтен,
куштен шуктен, вургене уржа шочын, вургене сор-
ла дене вургене уржам миен туредын, вургене кыл-
там пидын, вургене суслам шогалтен, вургене ур-
жам оптен толын, вургене агунеш шынден, вургене
тулым олтен, коштен, вургене идымыш луктын ша-
рен, вургене сапондо дене савен налын, вургене
шорвондо дене удыралын, вургене йорва дене со-
лалтен, вургене торчака дене шукалын, вургене
уштервоштыр дене вургене кышылым ыштен чу-
мырен, вургене кольмо дене вургене кышылым
вургене мардежеш пуалтен колтен, вургене меша-
кеш вургене совок дене оптен налын, вургене вакш
деке миен, йонгыштен толын, вургене тагынаш вур-
гене шокте дене шоктын, вургене руашвочкеш лу-
ген, вургене кидше дене нбштылын, вургене коьг-
гаш вургене тулым олтен, вургене кинде кумыж
дене онен, вургене тулвондо дене удыралын, вур-
гене помыла дене уштылын, вургене кольмо дене
вургене конташ кышкен луктын, вургене кумыж-
совлаш пыштен, 77 йылман-тусан калыкым поген
чумырен пукшен-йуктен кертеш гын, тунам иже
кугу локтышет, онтыр локтышет, шувыр локтышет,
пий локтышет, тунам иже еретник еш локтыжо!

Еретник еьг ший агытанлан ший омытам чик-
тен...

Еретник eir шбртньб агытанлан шбртньб омы-
там чиктен...

Еретник еьг той агытанлан той омытам чиктен...

Еретник eir чинче агытанлан чинче омытам чик-
тен...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже!

Вуд Ш01Г гай шбрлен кайыже!

Эр лупе гай шбрлен кайыже!

Эр тутыра гай шбрлен кайыже!

Водо тутыра гай шбрлен кайыже!

Шонанпыл гай шбрлен кайыже!
Мый сешем, мый кертам!
7.	Локтыш деч

Удыр локтенат, (рвезе локтенат)*, вате локте-
нат, пбръеш локтенат, эрдене локтенат, кастене
локтенат, (кечывалым локтенат, йудым локтенат),
мардеж мучашеш локтенат, вудеш локтенат, йума-
шеш локтенат, кочмашеш локтенат, шуматкечын
локтенат, рушарнян локтенат, шочмын локтенат,
кушкыжмын локтенат, вургечын локтенат, изарнян
локтенат, кугарнян локтенат.

Ший уштым ушталынат, ший товарым чыкенат,
ший ментым руэнат, ший ментым керынат, ший
пидышым пидынат, ший печым печеиат, ший им-
ньым кычкенат, ший омытам чиктенат, ший брын-
чакым пыштенат, ший пугым руалынат, ший сап-
керемым пыштенат, ший шогавуй дене куралынат,
ший урлыккомдо дене уденат, ший тырма дене
тырмаленат, ший шурно шочын, ший сорла дене
туредынат, ший кылтам ыштенат, ший орваш оптен
нантаенат, ший идымеш ший шагеш ший каваным
ыштенат, ший идымыш волтенат, ший агуныш шын-
денат, ший идымыш луктын, ший сапондо денекы-
ренат, ший уштервоштыр дене уштынат, ший коль-
мо дене пуалтенат, ший мешакыш оптенат, ший
вакш деке нантаенат, ший вакшкуэш ший ложа-
шым йоныштенат, ший шокте дене шоктынат, ший
руашвочкеш ший руашым лугенат, ший конташ
ший пуым оптенат, ший конташ ший киндым кук-
тенат, ший устембаке луктынат, ший кумыж-совла
дене кунам пырля йуын-кочкын кертат тиде кин-
дым ыштен шуктен, тунам иже мыйым локтен керт!

Шбртньб уштым ушталынат...

Вургене уштым ушталынат...

* Скобкышто улшо мутым мый сшаренам. У. Вихманнын
текстыште нуно возалтде кодыныт.
Пылыш копчыкет дене урлыккомдым ыште, йол
копкат дене шогавуй копкам ыште, шинчапун дене
сускылым пуно, шинчапун вож дене сусошам
ыште!

Эр лупе, эр покшым, умыр пыл кузе шбрлен
кая, тугак кайыже!

Тиде вурс локтызын шумышкыжб-мокшышкы-
жо керылтше!

8.	Локтымым-пошарымым да шукымб
марий черым шбрымб

Шке лулегыж дене станым ыштен, вуйжо дене
вуйвондым ыштен, пуйжо дене ис пуйым ыштен,
шылыжше дене вуртым ыштен, ош пыл дене ту-
вырым ыштен, канде пыл дене шовырым ыштен,
ужар пыл дене ончылшовычым ыштен, волгенче
дене уштым ыштен, кече пижым чиен, тылзе уп-
шым упшалын кунам кертеш, тунам иже локтен-
пошарен, шукен конден кертше! Мыйын eir черлаи
пуаш йбршб вольык уке, пий да пырыс, коля веле.

Курык Кугыза деке Пиямбар Кугыза миен ку-
малтен кунам кертеш, тунам иже локтен-пошарен,
шукен конден кертше!

Туня Кугу Юмо деке миен, Кава Кугу Юмо де-
ке миен, Мер Кугу Юмо деке миен, кунам локты-
шо-пошарыше, шукышб еьг шкенжым шке вудыш
нантаен, вудым пыштен, рузалтарен, шушкылын
кумалын кунам кертеш гын, тунам иже локтен-по-
шарен, шукен кертше!

Вуйгоркаж дене коркам ыштен, пылышыж дене
кумыжым ыштен, шумсовлаж дене совлам ыштен,
кбргб шум-мокшыж дене кинде-шинчалым ыштен,
77 турлб калыкым кунам пукшен-йуктен, шыргык-
тен-мурыктен кертеш, тунам иже локтен-пошарен,
шукен кертше!
Уп пырчыж дене порсыным ыштен, туп коваш-
тыж дене вынерым ыштен, шинчапунжо дене имым
ыштен, 77 турло калыкым поген чиктен шогалтен
кунам кертеш, тунам иже локтен-пошарен, шукен
кертше!

77 турло пушенте лышташ дене Юмын вурге-
мым ыштен, 77 черкым ыштен, 77 попым ыштен,
кунам оветням лудыктен кертеш, тунам иже лок-
тен-пошарен, шукен кертше!

77 теьгыз пундаш гыч ошма пырчым луктын, ту
ошма пырче дене шыштым ыштен, 77 шыште пырче
дене 77 теггыз гоч куварым ыштен, 77 еьг шинча-
• вуд дене нымыштыварам ыштен, ту ыштыме ны-
мыштывара дене Тун? Кугу Юмо деке шопшарым
ыштен, Туш Кугу Юмо деке миен, вургемжым чиен,
устеджым налын, Мер Кугу Юмо деке миен, вур-
гемжым чиен, устелжым налын, Туня Кугу Юмо
деке миен, вургемжым чиен, устелжым налын, кум
Юмын кум устел коклашке 77 турло калыкым ку-
зыктен, 77 турло кайыкым кузыктен, 77 турло во-
льыкым кузыктен кунам пукшен-йуктен, шыргык-
тен-мурыктен кертеш, тунам иже локтен-пошарен,
шукен кертше!

Шинчасортаж дене мланде гыч Юмыш шумеш
мланде рудым ыштыже, Юмо гыч мландыш шумеш
Юмо рудым ыштыже, кок рудо валан кок пачаш
мландым ыштыже, туня кечым ыштыже, туня тыл-
зым ыштыже, туня шудырым ыштыже, 77 луман
калыкым ыштыже, 77 луман кайыкым ыштыже, 77
луман вольыкым ыштыже, 77 луман янлыкым ыш-
тыже, 77 луман копшантым ыштыже, 77 луман
пушегггым ыштыже, 77 луман вондым ыштыже,
77 луман шудым ыштыже, мландыжымат мланде
шот дене, кечым кече шот дене, тылзым тылзе шот
дене, шудырым шудыр шот дене, калыкым калык
шот дене, кайыкым кайык шот дене; вольыкым во-
льык шот дене, янлыкым янлык шот дене, копшаш-
гым копшанте шот дене, пушентым пушенте шот
дене, воидым вондо шот дене, шудым шудо шот де-
не, вожыштымат вож шот дене, туггыштымат туш
шот дене, укшыштымат укш шот дене, лышташыш-
тымат лышташ шот дене, пеледышыштымат пеле-
дыш шот дене, саскаштымат саска шот дене, чыла
тидым шола копавундаш лудын-шотлен пыш-
кемден налын кунам кертеш, тунам иже локтен-
пошарен, шукен кертше!

Кристос Кугу Юмо деке миен, вургемжым чиен,.
устелжым налын, Кристос Кугу Юмын Аваж деке
миен, вургемжым чиен, устелжым налын, Кава
Кугу Юмо деке миен, вургемжым чиен, устелжым'
налын, кум Юмын кум устелже коклашке 77 турлб
калыкым кузыктен, 77 турлб кайыкым кузыктен^
77 турлб вольыкым кузыктен кунам пукшен-йуктен^
шыргыктен-мурыктен кертеш, тунам иже локтен-
пошарен, шукен кертше!

Вуйгоркаж дене коркам ыштен, йолвургыж дене'
шушлыкым ыштен, шылыжлуж дене эггыжам ыш-
тен, кидвургыж дене подкаштам ыштен, брдыжлуж:
дене подментым ыштен, мушкырвуштыж дене по-
дым ыштен, шумжб дене шувым ыштен, вуржбдене
лемым ыштен, шондыж дене аракам ыштен, шур-
жо дене пурам ыштен, 77 турлб калыкым иктеш
поген чумырен, пукшен-йуктен, шыргыктен-мурык-
тен кунам кертеш, тунам иже локтен-пошарен, шу-
кен кертше!

Могыр коваштыжым савырен чиен шогалын, 77
турлб калыкым иктыш поген чумырен, ик капым,
ик кылым, ик йолым, ик кидым, ик лулегым, ик
вурым, ик чурийым, ик пуным, ик шумым, ик мок-
шым, ик вургорным кунам ыштен кертеш, тунам
иже локтен-пошарен, шукен кертше!
9.	Пужыкым шорымб

Ик пуйжб дене катманым ыштен, парняж дене
вургым ыштен, оьглуж дене куртньыгольмым ыш-
тен, мланде пундашке кунчен пурен, Мландын
Аважым ты мландумбаке шудыралтен луктын, ай-
ай авап мандегыЧе, Мланде Ава лийдымашын шу-
чан’ден-ломыжан'ден ик сатыште кочкын-йуын пы-
тарен кертеш гын, тунам иже кысылыже!

«Ик сатыште кочкам-йуам, пытарем» манше
осал вуд пундашке пурен каен, Вуд Авам шуды-
ралтен луктын, Вуд Ава лийдымашын ты мландум-
балан ай-ай авап мандегыче, шучан'ден-ломыжан'-
ден ик сатыште кочкын-йуын пытарен кертеш гын,
тунам иже кысылыже!

Мланде иланыме годсо пушентым 77 аркаште
вожшым кушкб, мучашыжым улыкб унчыли шо-
галтен, илаидарен, вожшым вож семын, пужым пу
семын, рудыжым рудо семын, укшыжым укш се-
мын, шумжым шум семын, лышташыжым лышташ
семын, ресшым рес семын, вуешыже кукум шин-
чыктен мурыктен, 77 калык дене моктанен шогал
кунам кертеш гын, тунам иже айдеме пужыжо-
локтыжо ик сатыште!

Шке кутан шолыж дене вураным ыштен, пул-
вуй товыкшо дене тошкалтышым ыштен, Кугу
Юмо деке кузен каен, Кугу Юмо лийдымашын ты
мландумбаке сумырен, ай-ай авап мандегыче, шу-
чашден-ломыжан'ден ик сатыште кочкын-йуын пы-
тареи кунам кертеш, тунам иже кочню мыйым ик
сатыште!

Шке кутан шолыж дене вураным пунен, брдыж-
луж дене тошкалтышым ыштен, Пуйыршо Юмым
аважын вачыж гоч лупшалын, Пуйыршо Юмым ты
мландумбаке сумырен, ай-ай авап мандегыче ик
сатыште кочкын-йуын пытарен кунам кертеш,
мыйым ик сатыште тунам иже кочшо!

Шке кутан шолыж дене вурашым ыштен, бр-
дыжлуж гычын шопшарым ыштен, Кудырчб Юмым
аважын вачыж гоч лупшалын...

Кугу Юмо дене, Пуйыршо Юмо дене, Кудырчб
Юмо дене ваш шогал мутланен, кок йолжо дене
тошкен, кок кидше дене кучен, Кугу Юмо лийды-
машын, Пуйыршо Юмо лийдымашын, Кудырчб
Юмо лийдымашын ты мландумбаке сумырен, ай-ай
авап мандегыче...

41 тутыра кузе шула, туге шулыжо! 41 эр пок-
шым кузе шула, туге шулыжо.

Пусб пулат керде пеленем, пусб товар пеленем,
пусб кузб пеленем, руэм, туем, шулыштам, курыш-
там, ик сат чытен ынже керт!

10.	Локтымо деч кужу шуведыш

Осал тушман шонышо локтызо чинче вургемым
чиен лектын каен Эр Чолпан ваштареш Кече Ава
деке, ик рузалтымаште 77 турлб саскам поген то-
лын, ик минутышто 77 пачаш чинче тошкалтышым
ыштен шуктен, чинче тошкалтышым тошкен кузен,
чинче омсам почын пурен, Кече Ава дене ойласен-
мутланен шинчен кертеш гын, осал тушман шоны-
шо локтызо, чонжылан тусеи кертде, Кече Аван
могыржым локтен-пужен кертеш гын, тунам иже
(тиде еным) локтен-пужен кертше, ту марте (ти-
де шгым) локтен-пужен ынже керт! (Абзац 3 гана
ойлалтеш.)

Осал тушман шонышо локтызо вургене вурге-
мым чиен лектын каен Эр Чолпан ваштареш Кече
Аван Удыржб деке, ... (3 гана.)
Осал тушман шонышо локтызо шбртньб вурге-
мым чиен лектын каен Эр Чолпан ваштареш Юмын
Эргыж деке, ик рузалтымаште 77 турлб саскам
поген толын, ик минутышто 77 пачаш тошкалты-
шым ыштен шуктен, Юмын Эргыже 77 пачаш млан-
дын пундаштыже шбртньб шот дене шотлен шин-
чен, тудым локтызо ик минутышто кычал муын,
77 пачаш шбртньб омсам почын пурен, Юмын Эр-
гыж дене ваш сайрашен-мутланен кертеш гын, осал
тушман шонышо локтызо, чонжылан тусен кертде,
Юмын Эргын могыржым локтен-пужен кертеш
гын, тунам иже (тиде ен’ын) могыржым локтен-пу-
жен кертше, ту марте (тиде ен'ын) могыржым лок-
тен-пужен ынже керт! (3 гана.)

11.	Локтымо деч кужу шуведыш

Осал тушман шонышо локтызо шбртньб вурге-
мым чиен лектын каен Эр Чолпан ваштареш Кугу
Юмо деке, ик минутышто 77 пачаш шопшарым ыш-
тен шогалтен, кузен каен, шбртньб пасушко шуын,
шбртньб пасу покшелан шбртньб порт, шбртньб порт
кбргыштб Кугу Юмо-Шукчын Удыржб шинча, тудын
умбалныже шбртньб вургем; осал тушман шонышо
локтызо, шбртньб качыж дене Кугу Юмо-Шукчын
удыржын шбртньб вургемжым коптарен налын, ту-
дым локтен-пужен кертеш гын, тунам иже (тиде
еным) локтен-пужен кертше, тулеч ончыч (тиде
еным) локтен-пужен ынже керт! Кугу Юмо-Шук-
чын удыржын пылышешыже кож келам, онтыр ке-
лам ыштен кертеш гын, тунам иже (тиде ен'ын)
пылышыжым кож кела дене, онтыр кела дене пу-
жен кертше, тулеч ожно (тиде ен'ын) пылышыжым
локтен-пужен ынже керт! (Тиде ен'ын) пылыше-
шыже кож келам, ошгыр келам ыштен ынже керт!
(Абзац 3 гана ойлалтеш.)
Осал тушман шонышо локтызо ший вургемым
чиен лектын каен Эр Чолпан ваштареш Юмо-Пу-
йыршо деке... (З.гана).

Осал тушман шонышо локтызо чинче вургемым
чиеи лектын каен Эр Чолпан ваштареш Кудырчб
Юмо деке... (3 гана).

Куллб Юмын Пиямбарже ончылан, Куллб
Юмын Шукчыж ончылан, Куллб Юмын Серлагы-
ше ончылан локтен-пужен кертеш гын, тунам иже
локтен-пужен кертше, ту марте локтен-пужен ынже
керт!
*

12.	Локтымо деч нужу шуаедыш

Осал тушман шонышо локтызо 77 пачаш шбрт-
ньб шопшарым ыштен шогалтен, Миколо Юмо де-
ке кузен каен, шбртньб пасушко миен шуын, Ми-
коло Юмо дене ваш шинчен ойласен кертеш гын,
осал шонышо локтызо эр кече лекма гыч кас кече
шичмашке шбртньб куварым вакшын, шбртньб ку-
вар ончылан шбртньб оргамакым ыштен, тудлан
шбртньб шбрмычым чиктен, шбртньб бртньбрым
пыштен, шбртньб лупшым кучен, шбртньб вурге-
мым чиеи, шбртньб оргамакыш тбрштен кузен
шинчын, эр кече лекма гыч кас кече шичмашке ик
минутышто кудал савырнен толын, Миколо Юмым
локтен-пужен кертеш гын, тунам иже (тиде енгым)
локтен-пужен кертше, тулеч ожно (тиде еьгым)
локтен-пужен ынже керт! Осал тушман шонышо
локтызо кунам Миколо Юмылан аспу кур келам
ыштен кертеш, тунам иже (тиде ешлан) аспу кур
келам ыштен кертше, тулеч ожно (тиде еьглан)
аспу кур келам ыштен ынже керт! Турлб Юмын
Серлагыш ончылан, турлб Юмын Пиямбарже он-
чылан, турлб Юмын Шукчыж ончылан локтен-пу-
жен кертеш гын, тунам иже (тиде еным) локтен-
пужен кертше, тулеч ожно (тиде еным) локтен-
пужен ынже керт! (Тиде еьглан) аспу кур келам
ыштен ынже керт! (Абзац 3 гана ойлалтеш.)

Осал тушман шонышо локтызо 77 пачаш ший
шопшарым ыштен шогалтен, Кугыжан Юмо деке
кузен каен, ший пасушко... (3 гана).

Осал тушман шонышо локтызо 77 пачаш чинче
шопшарым ыштен шогалтен, Кугече Юмо деке ку-
зен каен, чинче пасушко..; (3 гана).

13.	Локтымо деч нужу шуведыш

Осал тушман шонышо локтызо шбртньб вурге-
мым чиен, 77 турло саскам поген толын, 77 пачаш
шбртньб шопшарым ик минутышт.о ыштен шогал-
тен, Кугу Юмын шбртньб пасушкыжо миен шуын,
шбртньб пасушто шбртньб порт, эр кече лекмаш
гыч кас кече шичмашке шбртньб куварым вакшын,
шбртньб кувар ончылан шбртньб решеткам ыштен,
шбртньб решетка умбалан шбртньб ментым шын-
ден, шбртньб менте умбалан шбртньб садокым
куштен, шбртньб парчашт-влакым шалатен куш-
тен, шбртньб парча-влакеш 77 турло кайыкым
шинчыктен сайрашыктен-мурыктен, кайык шулдыр-
жо йымалан шбртньб оргамакым ыштен, шбртньб
лупшым кучен, шбртньб оргамакыш тбрштен ку-
зен шинчын, эр кече лекмаш гыч кас кече шич-
машке ик минут коклаште кудал савырнен толын,
кайыквусо-влакын шбртньб шулдырыштым вел ал-
тарей кертеш гын, тунам иже локтен-пужен керт-
ше, тулеч ожно локтен-пужен ынже керт! Тунам
иже локтызо 77 келам ыштен кертше, тулеч ожно
келам ыштен ынже керт! • (Абзац 3 гана ойлал-
теш.)	- ’
Осал тушман шонышо локтызо ший вургемым
чиен, 77 турлб саскам поген толын, 77 пачаш ший
шопшарым ик минутышто ыштен шогалтен, Пуйыр-
шо Юмын ший пасушкыжо... (3 гана).

Осал тушман шонышо локтызо чинче вургемым
чнен, 77 турлб саскам поген толын, 77 пачаш чин-
че шопшарым ик минутышто ыштен шогалтен, Мир
Юмын чинче пасушкыжо... (3 гана).

14.	Мардеж локтыш деч

Вургене идымыште вургене менте, вургене менг-
ге умбалне вургене кбгбрчен, вургене йолан, вурге-
не капан, вургене вуян, вургене шулдыран, вурге-
не шинчан, вургене неран, вургене пылышан; ку-
нам ик часлан, ик сатлан чоггештен кайышым
ыштен кертеш, тунам иже еретник еш мардеж пош-
тек локтышым колтыжо!

Вулно идымыште вулно менте, вулно менте ум-
балне вулно кбгбрчен...

Чинче идымыште чинче менте, чинче менте ум-
балне чинче кбгбрчен...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже!

Вуд шоиг гай шулен кайыже! Эр лупе гай шулен
кайыже! Эр тутыра гай шулен кайыже! Водо ту-
тыра гай шулен кайыже! Шонанпыл гай шулен
кайыже! Мый сеьгем, мый кертам!

15.	Пошартышым шорымо

Пошартыш-локтыш каласе, ала удырамаш по-
шарен, ала пбръегг (тиде еным) пошарен, ала
удырамаш пукшен-йуктен, ала пбръеш пукшен-йук-
теи, ала удырамаш мардеж почеш колтен, ала
пбръеш мардеж почеш колтен.
Пошарыше eir кунам, чинче тошкалтышым ыш-
тен, чинче тошкалтыш дене Tyir Юмо деке кузен,
ший капкам, ший омсам почын, ший устембалеш
ший кумыж-совла дене йуын-кочкын, пашаш лек-
тын каен кертеш, тунам иже (тиде еным) пошарен-
локтен кертше!

Пошарыше ен\ вудшош тошкалтышым ыштен,
вудшош тошкалтыш дене Мер Юмо деке кузен,
ший капкам, ший омсам почын, ший устембалеш
ший кумыж-совла дене йуын-кочкын, пашаш лек-
тын каен кертеш гын, тунам иже (тиде еным) по-
шарен-локтен кертше!

Пошарыше eir, ошма тошкалтышым ыштен, ош-
ма тошкалтыш дене Миколо Юмо деке кузен, ший
капкам, ший омсам почын, ший устембалеш ший
кумыж-совла дене йуын-кочкын, пашаш лектын
каен кертеш гын, тунам иже (тиде еным) пошарен-
локтен кертше!

Йолвургыж дене подментым ыштен, вуйгонты-
раж дене додым ыштен, парняж дене кочмо совлам
ыштен, шум-мокшыжым шолтен, туня мерым пук-
шен-йуктен кертеш гын, тунам иже (тиде еным)
пошарен-локтен кертше!

Виче вуд ден Немда вудым, пунжо дене пуя
ментым ыштен, оьгжо дене пуялен, йылмыж дене
пуям чактарен кертеш гын, тунам иже (тиде итым)
пошарен-локтен кертше!

Кама вуд дене Какшан вудым, пуйжб дене пуя
ментым ыштен, пуй шылже дене пуялен, орйыл-
мыж дене пуям чактарен ceira гын, тунам иже (ти-
де еным) пошарен-локтен кертше!

Пошарыше-локтышо ен', ала поръеьг ыштен лок-
тен-пошарен, ала удырамаш ыштен локтен-поша-
рен, нине локтышо-влак шке чурийышт дене кни-
гам ыштен, парняшт дене карандашым ыштен, уп
пырчыштым, могыр пуныштым, капыште улшо лу-
ыштым шотлен шуктен налын, кугыжан соборыш
поплан лудыктен кертыт гын, тунам иже (тиде
еным) пошарен-локтен кертышт!

Ала поръегг ыштен локтен-пошарен, ала удыра-
маш ыштен локтен-пошарен, пошарыше ен'же кум
корнывожышто вуйпбрдемешыже уло мер калы-
кым йуктен-пукшен кертеш гын, тунам иже (тиде
еным) локтен-пошарен кертше!

Черке ыресым, часамла ыресым кунам ик ми-
нут коклаште пошарыше-локтышо еш пошарен-лок-
тен кертеш, тунам иже (тиде еным) пошарен
кертше!

16.	Пошартышым шорымо

Пошарыше юзо-еретник, кунам пыл йымач лек-
тын, тутыра йымач лектын, эр кече вошт лектын,
кутко тошкалме кышажым кунам пошарен кертеш,
шушпык тошкалме кышажым кунам пошарен кер-
теш, арслан кайыме кышажым кунам пошарен
кертеш, пошарыше-нелемдыше юзо-еретник, шке
вуйкоптакшым луктын, шинча копажым савырен,
ик минутышто волтен, коштен, малтен, пошарен-
нелемден кунам кертеш, тунам иже пошарен, не-
лемден кертше! А мый юзо-еретникым сешенам,
пошармыжым, нелемдымыжым кудаш налынам!

77 турло мардеж, Юмылан логалде, мландылан
логалде, кузе пуал кая, 77 турло кайык, Юмылан
логалде, мландылан логалде, кузе чоггештен кая,
тугак тиде айдеме деч чыла турло пошартышыжат
ойырлен кайыже!

Юзо-еретник, шке тупрудыжым луктын, кутан
тупрудыжым луктын, йол луж дене подментым
ыштен, вуйкоптакше дене подым ыштен, кид луж
дене подкаштам ыштен, шкенжым шке шолген,
77 турлб калыкым, икгай капаным, икгай чурия-
ным кунам ик минутышто пукшен-йуктен кертеш,
тунам иже пошарен, локтен, пужен, малтен керт-
ше! А мый юзо-еретникым сешеиам, пошартыш-
нелемдышыжым, омыжым, вуй корштымыжым ку-
даш налынам!

77 турлб юзо-еретник, 77 турлб пошарыше, 77
турлб нелемдыше, 77 турлб омо, 77 турлб пушенте
ваштареш шогалын, шке йолвургыштым луктын,
йолвурго луж дене товарым ыштен, вожшым руэ-
ныт, рудышкыжб кузеныт, укшьмпкыжо шинчы-
ныт, лышташышкыже шинчыныт, имышкыжешин-
чыныт, ик минутышто воленыт, йолвурго товарже
дене 77 турлб пушентым йбрыктен кунам ик ми-
нутышто кертыт, тунам иже (тиде еным) пошарен,
нелемден, коштен, малтен кертышт! А мый юзо-
еретникым сеьгенам, пошартышыжым кудаш налы-
нам, шочмо-кушмо пиалжым, тазалыкшым налын,
(тиде егглан) пуэнам!

77 турлб шонанпыл имньым кученыт, 77 турлб
вуд ваштареш шогалтеныт, 77 турлб теьгыз вуд
ваштареш, 77 турлб Юл вуд ваштареш, 77 турлб
Немда вуд ваштареш, 77 турлб Лаж вуд вашта-
реш, 77 турлб коремйол ваштареш, 77 турлб корем
ваштареш 77 турлб имньылан ик секундышто 77
турлб шлеям чиктен, 77 турлб брынчакым пыштен,
77 турлб шбрмычым чиктен, 77 турлб юзо-еретник,
77 турлб вуй корштышо-шамыч, 77 турлб омо-
шамыч, 77 турлб Кугырак, эре купышб-шамыч, ик
секундышто шлея йымач лектын, брынчак вошт,
шбрмыч вошт лектын, шке орйылмыштым луктын,
торчакым луктын, тудо торчак дене 77 турлб ву-
дым, 77 турлб коремым, 77 турлб Лаж вудым ик
минутышто коштен, малтен, пошарен, нелемден
кунам кертыт, тунам иже юзо-еретник мыйым кош-
тен, малтен, пошарен кертше! А мый юзо-еретни-
кым сеьгенам, пошартышым, нелемдышым, осал
тушманым ойыренам!

Мыйын умбалнем пошартыш-нелемдьгшыже 40,
41, иктат уке!

17.	Пошартыш деч

Кече ден тылзым, ваш шуяшлен, пураш шу-
вышла ваче гоч шентек-ончык сакен, ик минутыш-
то, ик секундышто туня йырым-йыр, мурен-куштен,
вер-олмышкыжо савырнен толын кертеш гын, ту-
нам иже пошарен кертше! Пошарен ынже керт!

Моско черке дел Озаиг черкым, ваш шуяшлен,
пураш шувышла ваче гоч шентек-ончык сакен, ик
минутышто, ик секундышто туня йырым-йыр, му-
рен-куштен, вер-олмышкыжо савырнен толын кер-
теш гын, тунам иже пошарен кертше! Пошарен
ынже керт!

Элнет воктен тутырам налын, тортам ыштен,
Юл воктен ошмам налын, терым ыштен, маскам
кычкен, шонаипылым налын, пугым ыштен, шем
кишкым налын, солам ыштен, туня йырым-йыр ик
минут, ик секундышто кудалыштын, вер-олмыш-
кыжо савырнен пбртыл кертеш гын, тунам иже по-
шарен кертше! Пошарен ынже керт!

Эр лупе кузе лупшалт кая, туге пошарме луп-
шалт кайыже!

Пур лупе кузе лупшалт кая, туге пошарме луп-
шалт кайыже!

Эр покшым кузе шулен кая, туге пошарме шу-
лен кайыже!

Ош пыл кузе шулен кая, туге пошарме шулен
кайыже!

Шем пыл кузе шулен кая, туге пошарме шулен
кайыже!
Йур пыл кузе шулен кая, туге пошарме шулен
кайыже!

Шонанпыл кузе шулен кая, туге пошарме шу-
лен кайыже!

Кудырчан йур кузе эртен кая, туге эртен ка-
йыже!

Пече шырка кузе йоген кая, туге йоген кайыже!

Уй гай, муй гай, сакыр гай, шинчал гай, лум
гай шулен кайыже!

Пучымыш торг гай, уй шош гай, вуд шоьг гай
шулен-.пюрлен кайыже!

18.	Пошартышым шорымо

Эр кече дене йошкар мундырам ыштен, кыш-
кылт модын кунам кертеш, тунам иже юзо-еретник
(тиде еным) пошарен кертше!

Кечывал кече дене ош мундырам ыштен...

Кас кече дене шем мундырам ыштен...

Кугу мукш аван пунжым туред налын, ош шур-
тым шудырен, ош вургемым ыштен, 77 турло ка-
лык ончыко чиен лектын шогалын кунам кертеш,
тунам иже юзо-еретник (тиде еным) пошарен
кертше!

Иге мукш аван пунжым туред налын...

Волгенчым волгалтдымым ыштен кертеш гын,
тунам иже юзо-еретник (тиде еным) пошарен
кертше!

Кудырчым кудыртыдымым ыштен кертеш гын,
тунам иже юзо-еретник (тиде еным) пошарен керт-
ше!

Пылым кайыдымым ыштен кертеш гын, тунам
иже юзо-еретник (тиде еным) пошарен кертше!

77 турло памашшинчам лекдымым ыштен кер-
теш гын, тунам иже юзо-еретник (тиде еным) по-
шарен кертше!
Тале тутан мардежым чарныдымым ыштен кер-
теш гын, тунам иже юзо-еретник (тиде еным) по-
шарен кертше!

Вуд умбалне 77 турлб кайыкым чон?ештен ка-
йыдымым ыштен кертеш гын, тунам иже юзо-ерет-
ник (тиде еным) пошарен кертше, тетла ынже
керт!
•••

19.	Пошартышым шорымо

Кб мыйым пошарен гын, шбртньб курыкыш ка-
ен, шбртньб имньым ыштен, шбртньб оржан луп-
шым ыштен, шбртньб имне умбаке кузен шинчынг
шбртньб лупш ден лупшал колтен кунам ик мину-
тышто кертеш, тунам иже мыйым пошарен керт-
ше! Ик минутышто ок керт гын, шке декыже пбр-
тылжб!

Чинче курыкыш каен, чинче имньым ыштен...

Той курыкыш каен, той имньым ыштен...

Вургене курыкыш каен, вургене имньым ыш-
тен...

Яндау заводыш каен, яндау имньым ыштен...

Чойын заводыш каен, чойын имньым ыштен...

Кайыше мардежым кучен, кунам йылмыж дене
иулалын, шинчапунжо дене йолыштен кертеш, ту-
нам иже1 мыйым пошарен кертше!

Кайыше кечым кучен, кунам йылмыж дене ну-
лалын, шинчапунжо дене йолыштен кертеш, тунам
иже мыйым пошарен кертше!

Кайыше вудым кучен, кунам йылмыж дене ну-
лалын, шинчапунжо дене йолыштен кертеш, тунам
иже мыйым пошарен кертше!

Виян куткышуэм лудын шукта гын, тунам иже
мыйым пошарен кертше!

Шемер калыкым кунам ик шинчаончалтышыж
дене ончал пошарен кертеш, тунам иже мыйым
пошарен кертше!
20.	Пошартышым шбрымб

Йолжо дене вуйым ыштен, вуйжо дене йолым
ыштен, вуйгоркаж дене вудкоркам ыштен, кунам
77 турлб калыкым пошарен кертеш, тунам иже
(лум) пошарен кертше!

77 корем мучашым орйылмыж дене нулал, ку-
нам пышкемден кертеш, тунам иже (лум) пошарен
кертше!

Вуйгоркажым, тупкоремжым кунам йылме му-
чашыж дене нулал кертеш, тунам иже (лум) по-
шарен кертше!

Тутыра кузе шула, туге шулыжо! Кутко уй кузе
шула, туге шулыжо!

Миколо Юмо, Мер Юмо, Вуйумбал Шочын,
Илыш Шочын, Лулеге Шочын, тазам пу, таче кече
кузе сбрал, туге чонемлан сбрал лийже, тичмаш
тылзе могай тичмаш, тугак тичмаш лийыктыза!
Ошкыл колтымем капем ынже шиж!

21.	Изи пошартыш деч

Еретник eir, кидшым-йолжым тарватыдегыче,
Юмышко шопшарым шогалтен, Юмышко кузен,
вургене оргамакым ыштен шогалтен, вургене брт-
ньбрым пыштен, кушкыжын шиичын, вургене лупш
дене кок могырышко лупшен-лупшен, 77 мланде
йыр ик часлаи, ик сатлан савырнен толын кертеш
гын, тунам иже еретник йылмыж дене овылыжо-
пошарыже!

...ший оргамакым ыштен...

...шбртньб оргамакым ыштен...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже!

Вуд шош гай шбрлен кайыже!

Эр лупе гай шбрлен кайыже!

4^
Эр тутыра гай шбрлен кайыже!

Водо тутыра гай шбрлен кайыже!

Шонанпыл гай шбрлен кайыже!

Мый сеьгем, мый кертам!

22.	Тул пошартышым шорымо

Кугу Юмын Авам улык волтен шогалтен, ку-
нам пошарен-овылен кертеш, тунам иже (тиде
еным) пошарен-овылен кертше!

Мер Юмын Авам...

Туня Юмын Авам...

Кече Авам...

•_ Шочын Авам...

Тылзе Авам...

Шудыр Авам...

Волгенче Юмын Авам...

Кудырчб Юмын Авам...

Мланде Авам куш луктын шогалтен, кунам по-
шарен-овылен кертеш, тунам иже (тиде еным)
пошарен-овылен кертше!

77 турло янлыкым кунам пошарен-овылен кер-
теш, тунам иже (тиде еным) пошарен-овылен
кертше!

77 турло кайыкым кунам пошарен-овылен кер-
теш, тунам иже (тиде еным) пошарен-овылен
кертше!

Шонанпыл дене тортам ыштен, шонанпыл дене
орвам ыштен, шонанпыл дене омытам ыштен, шо-
нанпыл дене пугым руалын, шонанпыл дене луп-
шым ыштен, шонанпыл дене сапым ыштен, шонан-
пыл дене шбрлыкым ыштен, шонанпылым кычкен
кудалышт кертеш гын, тунам иже пошарен-овы-
лен кертше! Пошармыжым-овылымыжым шбрен
колтем!
23.	Имне пошартышым шорымо

Кугу Юмын Авам улык волтен шогалтен поша-
рен-овылен кунам кертеш, тунам иже (тиде еьгым)
пошарен-овылен кертше!

Мер Юмын имньыжым улык волтен шогалтен...

Туня Юмын имньыжым...

Кече Аван имньыжым...

Шочын Аван имньыжым...

Тылзе Аван имньыжым...

Шудыр Аван имньыжым...

Кудырчб Юмын имньыжым...

Волгенче Юмын имньыжым...

Мардеж Аван имньыжым...

Мланде Авам мланде гыч куш луктын шогал-
тен, пошарен-овылен кунам кертеш, тунам иже
(тиде еным) пошарен-овылен кертше!

Вуд Авам вуд гыч луктын шогалтен...

Пошартышым-овылымым пбртылтен колтем!

24.	Овылтыш-пошартыш деч

•

Еретник еш, кидшым-йолжым тарватыде,
Юмышко шопшарым шогалтен, Юмышко кузен,
Юмын ужар пылже дене ужар сывыным чиен,
Юмын шонанпылже дене ужар потам ушталын,
Юмын волгенчыж дене сосан солыкым сакен,
Юмын кечыж дене рывыж упшым упшалын, му-
рен-чучкен, 77 мланде йыр савырнен толын кер-
теш гын ик сатлан, ик часлан, тунам иже йылмыж
дене овылыжо-пошарыже!

...Юмын канде пылже дене канде сывыным чи-
ен, Юмын шонанпылже дене канде потам ушта-
лын...

...Юмын нарынче пылже дене нарынче сывыным
чиен...

...Юмын ош пылже дене ош сывыным чиен...
...Юмын шем пылже дене шем сывыным чиен...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже!

Вуд шонг гай шбрлен кайыже! Эр лупе гай шбр-
лен кайыже! Эр тутыра гай шбрлен кайыже! Водо
тутыра гай шбрлен кайыже! Шонанпыл гай шбр-
лен кайыже! Мый сеьгем, мый кертам!

25.	Овылтышым шорымо

Ший заводым орйылмыж дене, шинчапунжо де-
не кунам овылен кертеш, тунам иже (тиде еьгым)
овылен кертше! Ок керт гын, ший завод гай по-
чылтшо, онтыр гай яидар лийже!

Той заводым орйылмыж дене, шинчапунжо де-
не кунам овылен кертеш, тунам иже (тиде еьгым)
овылен кертше! Ок керт гын, той завод гай по-
чылтшо, ошгыр гай яндар лийже!

Кресым орйылмыж дене, шинчапунжо дене ку-
нам овылен кертеш, тунам иже (тиде еным) овы-
лен кертше!

Кугыжан кугу пазарыште мо чапле сату уло,
тудым кунам лудын шукта, тунам иже (тиде
еьгым) овылен кертше!

Огеш керт гын, пазар сату гай шумем-мокшем
волгалтше! Кече гай волгыдо, тылзе гай яндар
лийже!

Саска уло, саска пеледыш пеледеш, вара шула,
тугак овылтыш (тиде еьг деч) шулен кайыже!

Эр лупе, эр тутыра кузе йоген-шулен пыта, ты-
гак (тиде еьг деч) шулен пытыже.

26.	Овылымым шорымо

(Оьггырыш пыштыме вудеш.)

Снеге пеледыш ден мор пеледышым ваш кыл-
ден кертеш гын, тунам иже (тиде еным) овылен
кертше!
Эьгыж пеледыш ден шоптыр пеледышым...

Локама пеледыш ден шуанвондо пеледышым...

Куртньышудо пеледыш ден йолвашудо пеледы-
шым...

Олмапу пеледыш ден вишне пеледышым...

Пызле пеледыш ден ломбо пеледышым...

77 турлб пушенте пеледышым ваш кылден...

А тидым тыге ыштен огеш керт гын, овыл-
тыш-локтышыжо эр лупе кузе чыпчен каен колта,
эр покшым кузе шулен каен колта, туге ойырлен
каен колтыжо!

Онтыр йук кузе почылтеш, тугай йукшб лийже!

27.	Овылымо деч чонгештен кайыме

Кугу чодырам каем, ший шулдырем уло, мый
кугу тенызым вончен каем ший шулдырем дене,
нигб мыйым ынже керт овылен! Ший кемым чием
йолышкем, ший пижым чием кидышкем, нигб ни-
мом ыштен ынже керт ни логарем, ни кидем, ни
йолем, ни капем! (Мо коршта, тудым ойлаш.)
Ший шовычым пидам вуйышкем, ший вуем ок
коршто, ший кидем ок коршто, ший йолем ок корш-
то, ший капем ок коршто, нимо мыйын коршташ
ок ту шал! Кб мом шона гын мыйым ышташ, мы-
йым ыштен ынже керт, мый чошештен каем пеш
мундыркб.

28.	Чон тарватымым шбрымб

Уштервоштырым тошкал шинчынам, кидешем
вурс кузым кученам, таче вургече, Вургече Юмо,
Изарня Юмо, Кугарня Юмо, Шуматкече Юмо,
Рушарня Юмо, Шочмо Юмо, Кушкыжмо Юмо,
шым Юмо, серлаген шого!
Виче вуд покшелне ший клат уло, ший клат
сравочым йылме юж дене кунам почин пурен кер-
теш, тунам иже (тиде ен'ын) шумжым-мокшыжым
тарватен кертше! Уке, ок керт, тудын осал шоны-
машыже шке декыже пбртылжб! Мый (тиде ен'ын)
шумжым-мокшыжым лыпландарен сенгем, (тиде
ен'ын) шумжб-мокшыжо шке олмышкыжо шичше!
Ший клат коргышто ший сондык уло, ший сонды-
кын сравочым йылме юж дене кунам почын пу-
рен... Ший сондык коргышто ший устел уло, ший
устел сравочым йылме юж дене кунам почын
пурен... Ший кувыл кузе кумыкталтеш, (тиде
ен'ын) шумжб-мокшыжо тугак шке олмышкыжо
шичше!

Тенгыз вуд покшелне шбртньб клат уло, шбртньб
клат сравочым йылме юж дене кунам почын пу-
рен...

Тен'ыз вуд покшелне вургене клат уло...

Теггыз вуд покшелне вулно клат уло...

Шумжб-мокшыжо аза годымжо могае лийын,
тугаяк лийже!

29.	Ажгынымым, чон йулымым шорымб

Юзо-еретник, 30 няш колен кнйыше ожын шу-
гарышкыже пурен, ик минутышто лулегыжым по-
тен, подышкыжо пыштен шолтен кочкын кунам
кертеш, тунам иже (тудо ен'ын) чонжым алгашта-
рен юзыланен кертше! Юзо-еретникым сешенам,
чон йулымым ойыренам! Ласка кочмо-йумым, лас-
ка чоным (тудо енглан) пуэнам!

Юзо-еретник 30 ияш колен кийыше вульын шу-
гарышкыже пурен...

...таган...

...шорыкын...

...комбын...

I
ч
...лудын...

...кайыкын...

...пбръеггын...

-..удырамашын...

30.	Килам шорымо

Кила, пиймуно, пийводар шындыше еьгже але
удыр, але вате, але рвезе, але пбръегг, а кечыва-
лым осалым ыштен гын, кече ужын, йудым осалым
ыштен гын, тылзе ужын, шудыр ужын. Кече танык,
тылзе танык, шудыр танык лийже, осалым ойырен
кол тем!

Шочмын, шбртньб тошкалтышым ыштен, Шоч-
мо Юмо деке кузен, Шочмо Юмын шумжым-мок-
шыжым луктын кочкын кертеш гын, тунам иже
(тиде етглан) килам, пиймуным, пийводарым ыш-
тен кертше! Тыге ыштен огеш керт гын, кила, пий-
муно, пийводар вуд шоьг, шбр шотг, муй шотт кузе
шулен каен колта, эр лупе кузе чыпчен каен колта,
туге ойырлен каен колтыжо!

Кушкыжмын, ший тошкалтышым ыштен, Куш-
кыжмо Юмо деке кузен...

Вургечын, вургене тошкалтышым ыштен, Вур-
гече Юмо деке кузен...

Изарнян, шаргу тошкалтышым ыштен, Изарня
Юмо деке кузен...

Кугарнян, ошма тошкалтышым ыштен, Кугарня
Юмо деке кузен...

Шуматкечын, тул тошкалтышым ыштен, Шу-
маткече Юмо деке кузен...

Рушарнян, шулалтыме шулышыж дене тошкал-
тышым ыштен, Рушарня Юмо деке кузен...
31.	Келам шбрымб

Айдеме тушман, ик сатыште шбртньб он'ам
ыштен, 77 турлб шбртньб атышбрым ыштен, 77
турлб шбртньб кочкышым ыштен, 77 турлб йыл-
ман калыкым поген, ик сатыште кунам пукшен-
йуктен кертеш, тунам иже келам ыштен кертше!

...ший он'ам ыштен...

...вургене он'ам ыштен...

...чинче он'ам ыштен...

...той он'ам ыштен...

...вулно О1гам ыштен...

...куртньб он'ам ыштен...

...вурс он'ам ыштен...

...калай он'ам ыштен...

32.	Локтызын «куртньб печыжым»
пудыртен пурымо

Осал тушман шонышо локтызо, шбртньб вурге-
мым чиен, шбртньб шбрмычым кидеш кучен лек-
тын каен Эр Чолпан ваштареш, шбртньб оргама-
кым кучен толын, шбртньб орван торташкыже
пуртен шогалтен, шбртньб омытам чиктен, шбртньб
брынчакым пыштен, шбртньб пугым руал кычкен,
шбртньб он'шупшылтышым шупшыл шынден, шбрт-
ньб шылумбалым кылден, шбртньб мушкырйыма-
лым кылден, шбртньб сапкеремым кылден, шбртньб
орваш кузен шинчын, шбртньб сапым кидыш кучен,
шбртньб сола дене рашкалтен колтен, шбртньб ту-
мыр-шувыр дене, шбртньб томбра дене шоктен-му-
рен, кум гана урем йыр савырнен кертеш гын, ту-
нам иже локтен-пужен кертше, тулеч ожно локтен-
пужен ынже керт!

Осал тушман шонышо еш, ший вургемым чиен...

Осал тушман шонышо еш, вургене вургемым
чиен...
33.	Шинчавочмым, йылмыпурылтмым шорымо

Шара шинчан еьг чурийже дене шоягоремжым
алмаштен шынден кертеш гын, тунам иже шара
шинча возын, йылме пурылтын кертше!

Шара шинчан еиг ошлуж дене туп лужым ал-
маштен...

Шара шинчан eir кынервуй дене кынертупым
алмаштен...

Шара шинчан еьг шылыжлу ден он'лум алмаш-
тен...

Шара шинчан енг копавуйжо дене копа тупым
алмаштен...

Шара шинчан eir йолвундашыж дене вуйвун-
дашыжым алмаштен...

Шара шинчан eir удырамаш пунжо дене шин-
чапунжым алмаштен...

Шара шинчан еьг пбръен' пунжо дене шинчапун-
жым алмаштен...

Йошкар шинчан еш чурийже дене шоягорем-
жым алмаштен...

Шем шинчан ен\..

Ноло шинчан ен\..

Канде шинчан eir...

Ужар шинчан eir...

Чакыр шинчан eir...

Шинчасортаж дене минут-секунд коклаште пы-
чалым ыштен, чодыраште кудал кайыше мераным
луен кертеш гын, тунам иже шинча вочшо!

Орйылмыж дене шоягоремжым нулал кертеш
гын, тунам иже йылме пурылтшо!

Орйылмыж дене кутырмо йылмыжым алмаштен
кертеш гын, тунам иже йылме пурылтшо!

Йылмыжым апшат сандал умбаке пыштен, ап-
шат чбгыт перымым чыта гын, тунам иже йылме
пурылтшо!
Йылмыж дене шокшо шучан подпундашым ну-
лал кертеш гын, тунам иже йылме пурылтын керт-
ше!

34.	Шикчавочмо, йылмыпурылтмо деч

Шара шинчан eir шара шинчапунжо дене кунам
меж ныданым ыштен, шинчасорта рудыж дене пы-
чал йытырым ыштен, ик минут коклаште луен
сургалтарен кертеш гын, тунам иже (тиде еьглаи)
шинчавочмо, йылмыпурылтмо лийын кертше! Ша-
ра шаргишкым кунам ик минут коклаште вуд пун-
даш гыч нулал кертеш, тунам иже (тиде ешлан)
шинчавочмо, йылмыпурылтмо лийын кертше!

Канде шинчан енг канде шинчапунжо дене...
Канде шаргишкым...

Ужар шинчан eir... Ужар шаргишкым...

Йошкар шинчан eir... Йошкар шаргишкым...

Шем шинчан еш... Шем шаргишкым...

Чакыр шинчан еш... Чакыр шаргишкым...

Кула шинчан еш... Кула шаргишкым...

Тор шинчан еш... Тор шаргишкым...

Сур шинчан еш... Сур шаргишкым...

Ош шинчан еш... Ош шаргишкым...

Эр лупе, эр покшым кузе кече ончал колтымо
дене шулен пыта, (тиде ешын) шинчавочмо, йыл-
мыпурылтмыжо тугакак шулен пытыже!

Уй шо1г кузе шулен пыта, (тиде ешын) шинча-
вочмо, йылмыпурылтмыжо тугакак шулен пытыже!:

Муй шош кузе шулен пыта...

Шор шош кузе шулен пыта...

Пура шош кузе шулен пыта...

Вуд шош кузе шулен пыта...
35.	Шинчавозын йылмыпурылтмым шбрымб

Шем шинчан eir шинча возын, йылме пурылтын
гын, шем шинчапунжо дене шем тен'ыз пундаш
гычын шем шаргум шем теныз серышке ик минут-
секундышто пуял луктын кудалтен кертеш гын,
тунам иже шинча возын, йылмыже пурылтшо!

Йошкар шинча еиг...

Ужар шинча eir...

Канде шинча ен\..

Тукб шинча ен\..

Лудо шинча еш...

Чакыр шинча еш...

Шем шинчан, йошкар шинчан, ужар шинчан,
канде шинчан, тукб шинчан, лудо шинчан, чакыр
шинчан еьг орйылмыж дене шоягоремжым ик ми-
мут, ик секундышто нулал кертеш гын, тунам иже
шинча возын, йылме пурылтшо!

...орйылмыж дене тупкоремжым...

...орйылмыж дене кутанкоремжым...

...орйылмыж дене йолтаганжым...

36.	Шинчавочмым шбрымб

Шем шинчан егг, шем шинчасортаж дене коль-
мым ыштен, шем шинчапунжо дене уштервошты-
рым ыштен, шем ер пундаш гыч шем шаргум шем
Шинчасорта кольмыж дене куэн, шем шинчапун
уштервоштыржо дене минут-секундышто уштын
луктын кертеш гын, тунам иже шинчавочмо, йыл-
мыпурылтмо лийын кертше! А тыге ыштен огеш
керт гын, шинчавочмо, йылмыпурылтмо эр лупе
кузе чыпчен каен колта, тугак шулен ойырлен ка-
йыже, шор шон', муй шо1г кузе шулен каен колта,
тугак шулен ойырлен кайыже!
Ош шинчан еш ош шинчасортаж дене кольмым*
ыштен...

Канде шинчан ен\..

Йошкар шинчан eir...

Лудо шинчан еьг...

Комбо шинчан ен'...

Сосна шинчан eir...

Шара шинчан ен1...

Чакыр шинчан ен\..

37.	Шинчавочмым шорымо

4

Шара шинчан eir, шара ер кбргыш пурен, шара
ер пундаш гыч шара рокым луктын, шара теркем
ыштен, шара шинчажым, кутырмо йылмыжым
пучкын луктын, теркеш падыштен оптен, кугыжан
кугу пазарыш ужалаш наитаен, кум кече коштын,.
ужален кертын огыл, мбнтыжб пбртылын, шара
шинчажым мбнтеш пыштен, ужшым ыштен, йыл-
мыжым мбнтеш пыштен, кутырышым ыштен кер-
теш гын, тунам иже шинча возын, йылмыже пу-
рылтын кертше!

йошкар шинчан eir, йошкар ер кбргыш пурен....

Шем шинчан eir...

Ноло шинчан eir...

Канде шинчан еш...

Ужар шинчан еш...

Чакыр шинчан енг...

38.	Шинчавочмым, йылмыпурылтмым шорымо

Пылнереш тукныдегыче, мландыш тукныдегыче,.
улнат тутыра, кушнат тутыра, кок тутыра коклаш-
те шем ер, шем ерын пундаштыже шем шаргу;;
локтызо шем шинчасортаж дене кунам налын кер-
теш, тунам иже шинчаже вочшо, тунам иже йыл-
мыже пурылтшо! (3 гана.)

...лудо ер, лудо ерын пундаштыже лудо шаргу...
(3 гана).

...заитар ер... (3 гана.)

...77 ераш, 77 ераш пундаште 77 шаргу, 77 шар-
гум 77 шинчасортаж дене 77 Юмо-Пуйыршын он-
чылан налын кертеш гын, тунам иже шинчаже воч-
шо, йылмыже пурылтшо!

39.	Пуртымо марий черым ойырымо

Кугу Юмо, Кава Юмо, Мер Юмо, Туня Юмо,
Кугу Пурышб, Кулдб Пурышб, Туня Пурышб, Вол-
генче Юмо, Кудырчб Юмо, Кече Ава, Тылзе Ава,
Шудыр Ава, Мардеж Ава, Пыл Ава, Мланде Ава,
Вуд Ава, Теныз Ава, Кугу Серлагыше, Тунямбал
Серлагыше, Сурт Юмо, Сурт Серлагыше, Шочын
Ава, Тунямбал Шочын Ава, Шочмо Юмо, Шочмо
Суксо, Кушкыжмо Юмо, Кушкыжмо Суксо, Вурге-
че Юмо, Вургече Суксо, Изарня Юмо, Изарня Сук-
со, Кугарня Юмо, Кугарня Суксо, Шуматкече
Юмо, Шуматкече Суксо, Рушарня Юмо, Рушарня
Суксо, шым кече, шым Юмо, шым Суксо! Мыйын
суртыштем ала керемет, ала шырт, водыж, кувар,
памаш, мукш шырт, водыж — поктен лукса, мыйын
сурты ш ида пурто!

Кугу Юмо деч йодын каен огыл, керемет, шырт,
водыж кае почешыже, озат вуча, лек, кае. Мыйын
суртышто-пбртыштб шоген-шогаш, шиичен-шинчаш
тылат вер уке. Нур гоч кондеи гын, маякым шо-
галтен, ял гыч конден гын, уремым уштын, кап-
кам почын виш коден, кудывечышкыже вынерым
шарен, олымбал покшеке мамык тбшакым шарен,
мамык купчыкым тошедын, ший устел, ший пукен,
сакый турлб чесым ыштен, тыге керемет, шырт,
водыжым вучен шинча.

Тужем-тужем име, тужем-тужем товар, тужем-
тужем кузб, тужем-тужем пуда чисте. керемет,
шырт, водыж тыйым шурен руэн пытарем, мемнан
деке пурен от керт! Мемнан дене чойн капка,
куртньб леведыш, вурс капка онга, вурс капка
менте, мемнан сурт йыр савар, саварже — куртньб
пырня, куртньб пырня вачын вурс пырня, вурс
пырня вачын ший пырня, ший пырня вачын вурге-
не пырня, тудо саварже 77 важыкан, 77 важыкан
савар валне 77 салтак шога 77 пычал дене, 77 вуян
пикш дене, 77 керде дене. Керемет, шырт, водыж
чер, тыйым чисте луен, шурен, кырен пытарат, лек,
кае!

Мланде умбалне 77 салтак 77 тупан кестен
дене, 77 кок тупан кестен дене, керемет, шырт, во-
дыж чер, тыйым чисте кырен шалатен, луен пы-
тарен!

Кугу Юмо дечын йодын каен огыл, Кава Юмо,
Мер Юмо дечын йодын каен огыл!

Ик шем тен'ыз гоч ик шулыш дене кунам ик
шагат, ик минут, пк секундышто шулалтен кер-
теш, тунам иже керемет, шырт, водыж мыйын
суртышкем-печышкем, пбртышкем пурен кертше,
тулеч ончыч ынже керт!

Ик ияш воштырым ик шагат, ик минут, ик се-
кундышто шочыктен куштен, руэн, чумырен кон-
ден, чоьген, леведын, порт кбргым ыштен, коитам
оптен, ший устелым, ший пукеным, ший кумыж-
совла м, сакой турлб чесым ыштен, 77 турлб веран-
йылмаи калыкым чумырен, пукшен-йуктен кертеш
гын, тунам иже керемет, шырт, водыж мыйын сур-
тыш пурен кертше!

Йошкар теьгызым, ош тенгызым, шем теьгызым^
орйылмыж дене нулалын, шентек чактарен, вер-
жым кукшым коден ик шагат, ик секундышто кер-
теш гын, тунам иже керемет, шырт, водыж мыйын
суртыш-печыш, портыш пурен кертше!

Ош тешызым, йошкар тенызым орйылмыж дене
пуен, пел пуяже ший, пел пуяже шбртньб лийже,
ик шагат, ик минут, ик секундышто кунам шукта,
тунам иже керемет, шырт, водыж мыйын суртыш
пурен кертше!

Покрой теггыз покшелан ку полатым ик шагат,
ик минут, ик секундышто кунам шынден кертеш,
тунам иже керемет, шырт, водыж чер суртышкем-
печышкем, пбртышкем пурен кертше!

Керемет, шырт, водыж чер, тышке толаш Кугу
Юмо, Мер Юмо колтен огыл!

Мланде рудо шочмо годым 77 памашшинча йо-
ген лектеш, тудо йоген кайымым, орйылме дене
нулалын, ик шагат, ик минут, ик секундышто йоген
кертдымым ыштен кунам кертеш, тунам иже кере-
мет, шырт, водыж мыйын суртышкем-печышкем,
пбртышкем пурен кертше!

77 пасу ментым ик ломаш дене кунам печен
кертеш, тунам иже керемет, шырт, водыж мыйын
суртыш-печыш, портыш пурен кертше!

77 пырням ик тореш оптен, умбала чумырен, 77
веран-йылман калыкым ик кыша дене коштыктен,
ик мурым мурыктен ик минут, ик секундышто ку-
нам кертеш, тунам иже керемет, шырт, водыж чер
мыйын суртышкем-печышкем, пбртышкем пурен
кертше!

77 турлб пушентым поген, ик пышкемым пыш-
кемден ик минут, ик секундышто кунам кертеш,
тунам иже керемет, шырт, водыж чер мыйын сур-
тышкем-печышкем, пбртышкем пурен кертше!

77 турлб куткышуэште кунам ик шагат, ик ми-
нут, ик секундышто лудын-шотлен шукта, тунам
иже керемет, шырт, водыж чер пурен кертше!
\

Юмын рудыш, мланде рудыш, теггыз рудыш ик
шагат, ик минут, ик секундышто кунам пышкемый
пышкемден кертеш, тунам иже осал черже пурен
кертше! 

77 черке вуеш кунам мардеж пижын кертеш,
тунам иже керемет, шырт, водыж чер мыйын сур-
тыш-печыш, пбртыш пурен кертше!

Кече кузе пбртыл кая, тугак пбртыл кайыже!

Юмын Удырым кунам путлен-путлен поктен
кертеш, тунам иже осал черже пурен кертше!

Эр лупе гай шулен кай!

Корем вуд шош гай шулен кай!

Кече вияш, тылзе вияш, шудыр вияш. Вияш ва-
чын толынам. Вуд Ава, эре вудым пуэн шого!

Шбртньб черкыш каен, Миколо Юмо дене, Шо-
чын Ава дене, Кристос Юмо дене кунам таьгым ку-
чен, ик пуш совесть дене йуын-кочкын кертеш, ту-
нам иже керемет, шырт, водыж пурен кертше!
*

40.	Конден пуртымо марий черым
тутырыктен лукмаш

Ик ияш шуанвондо воштырым, ик ияш пызле
воштырым, ик ияш ломбо воштырым пучкын то-
леш, иктеш пидеш. Кукшу лумегожым да тарым
ямдыла. Иуд рудо жапыште шолып тутыраш туша-
леш. Кувар йымаке пура, лампым чукта, конта
петыртыш умбак ик ужаш тарым да ик ужаш лу-
мегожым пышта, ылыжта, шикшым луктеш. Ки-
дыште кум воштырым кучен, кувар йымалне чыла
луклам, порт пырдыжым лупшен ойла:

Шареп ку.гыза, Взлет кугыза, мый тендам йук-
тен-пукшен ом мошто, те мыйын ужын кондымо
унам-родем огыдал, мый тендан озада омыл, ка-
йыза тышеч, ,ик. часым, ик минутым тыште ида
того, • кушечын толын улыда, тушкак озада деке
кайыза! Вуй дене толын пурен улыда /гын, вуй
денак лектын кайыза, брдыж дене нушкын пуренда
гын, брдыж денак нушкын лектын кайыза, мый
.тендан озада омыл, мый тендам ончен, йуктен-пук-
шен ом мошто, тендам ончаш, й^кташ-пукшаш
мыйын унарем ок сите, кайыза тышеч, кайыза,
лекса кызытак, ида шого ик минутымат, кайыза
озада деке!

Кувар йымач лектын, кувар омсам кузб дене
ыресла, тидын годым шкеак вудымата: «Мом ыш-
тет? — Куртньб печым печем!—Мом ыштет? —
Куртньб печым печем!».

Порт омсам комдык почын, порт кбргыштб ту-
тыра — адак конга петыртышеш изиш лумегожым
да чывыштыш тарым пышта, шикшым луктеш.
Конта шентеч гуталин, порт кбргысб чыла луклам,
куварумбалым лупшен, тугак ойла. Порт омсам
тучын, тужвачын «куртньб печым» печа.

Пбртбнчыл омсам почеш, тугак шикшым лук-
теш, ойлен лупша, пбртбнчыл омсаш тужвачын
«куртньб печым» печа.

Кудывече капкам почын, тугак шикшым лук-
тын, ойлен лупша. Уремыш лектеш, тужвачын
капкаш «куртньб печым» печа. Лумегож ломыжым,
воштырым петыртыш гыч кум корно вожеш яста-
рен кода.

Пбртылын, кудывечыш пура, капкан кбргб ве*
лешыже «куртньб печым» вудыматен печа. Пбр-
тбнчыл омсан, порт омсан кбргб велешышт тугак
«куртньб печым» печа.

41.	Пуртымо черым ойырымо

(Вудыш шувалеш.)

А ко конден тыйым? Мый тыйым ом шинче.
Мыйын кумалаш нимо уке, пнем уло — пурлеш,
пырысем уло — удыралеш, мыйын нимат уке. Мы-
йын капкашке пурен от керт, мыйын капка име —
пурен от керт — шуралта, кудывече мыйын име —
тошкал от 'керт, пбртончыл тошкалтыш мыйын
име — тошкал от керт, порт куварем име — тошкал
от керт, тентыл мыйын име — шинчын от керт, тб-
шак мыйын име, купчык име — возын от керт!
Тый мый декем пурен, шинчен, илен от керт, лек,
кае!

Тыйын озат уло, озатын ший пбртшб уло, ший
капкаже уло, ший пбртбнчыл-тошкалтышыже уло,
ший пбртыштыжб ший куварже уло, ший олымбал-
же уло, ший тбшакше уло, ший купчыкшб уло, ший
устембалже уло, ший устембалеш ош йуксын ма-
мыкше дене устембал шовычым ыштен, олымбаке
шем йуксын мамыкше дене портышым ыштен, ший
устембаке ший тарелкам шынден, ший колым па-
дыштен, озат тыйым вуча. Кае озат деке, тыйым
онча, пукша-йукта. Мый денем шоген от керт, кае,
ойырло!

(Совокыш чыве шурым, орва шурымб тегытым,
монча выньыкым, наргумыжым, пычалтарым пыш-
тен, шикшым луктеш. Икте шикшым ыштен кая,
весе шувалме вудым пуал кая, шинчыр дене луп-
шат, кузб дене шуркалат. Поктен лукмеке, шуй'ым
кодшо вуд дене йбрыктат, кум корно вожыш каят,
шола кид дене тупуй кудалтат, савырныде каят.
Вашлийме eir дене огыт пелеште — тиде чер са«
выра.)

42.	Марий осал пурымо ваштареш

77 пушенте вуйыш кузенам, 77 пушентым руз-
нам, 77 пушенте дене суртем йыр пестем печенам,
молан пурыш марий осал? 77 куртньб пестем пе-
ченам.

77 турлб поп дене ик службышто служитлен
кунам кертеш, тунам иже мыйын суртыш толын
•кертше! Кугу Мер Юмо дене кунам пырля илен
кертеш, тунам иже мый денем илен кертше!

Имне пудымашын, ушкал пудымашын, ушкыж
пудымашын, шорык-тага пудымашын, лудо-комбо
пудымашын, чыве-агытан пудымашын, кол пуды-
машын. Нимом ом пу, минут кокла гыч лектын
кае!

Кузб пучкедыже, вашкузб ггучкедыже, товар
ружо, сава пучшо!

77 турлб лышташ кузе почкалт кая, туге поч-
калтше. 77 турлб пуда кузе пудалалтеш, туге пу-
далалтше. Тошкен, шурен поктен лукшо!

43.	Разимым шбрымб

Пбртйымал разым шем ожым ошыш ик минут-
секундышто савырен кертеш гын, тунам иже (тиде
евглан) пижын кертше! Пижын ынже керт!

Комака йымал разым шем ушкыжым ошыш...

Пбрткокла разым шем тагам ошыш...

Монча разым шем соснам ошыш...

Мланде разым шем пийым ошыш...

Аша йыраш разым шем пырысым ошыш...

Омса разым 41 выньык лышташым мугыльтен
сакен лектын кертеш гын, тунам иже (тиде ешлан)
‘пижын кертше! Пижын ынже керт!

(Мончаште черле еным, кыдалже гыч кандыра
дене лбка йол деке кылден, выньык дене кырышы-
ла ойлалтеш.)

44.	Разимым шбрымб

Разым, разым, эр ужара рудым кочкын от керт,
(тиде ешын) туп ден ошжым кочкын от керт!

...водо ужара рудым кочкын от керт...

:  „.кече кылымде рудым кочкын от керт...
...тылзе кылымде рудым кочкын от керт...

...мланде рудым кочкын от керт...

Лумдымб парнян лум уке, разымлан кочкаш
вер уке!

45.	Разимым шорымо

Тиде порт йыр савырнен, ныл лукшым нылы-
нек, монча йыр савырнен, ныл лукшым нылынек,
вута йыр савырнен, ныл лукшым нылынек ик час,
ик минутышто ия разым осал тодышт кертеш, ту-
нам иже тодышт кертше (тиде ешын) тупрудыжым,
тулеч ончыч ынже керт!

Вуд нореп йыр савырнен, ныл лукшым нылы-
нек, лум нореп йыр савырнен, ныл лукшым нылы-
нек ик час, ик минутышто ия разым кунам тодышт
кертеш, тунам иже тупрудым тодыштын кертше,
тулеч ончыч ынже керт!

Пуста пбртын эн улыл пырняжым мугыльтен
луктын, кидым-йолым тарватыде, тупышкыжо пыш-
тен, чодырасе шке пундышыжым муын, пунды-
шышкыжо шогалтен, куштен шуктен, тушан кайык
пыжашым оптен, игым луктын ик минутышто кер-
теш гын, тунам . иже разым (тиде еьгын) капшым
мугыльтен кертше!

77 турло вудыш каен, 77 турло куйым кудал-
тен, 77 турло рожым шутен куэшыже, тушан 77
турло ментым керлын, 77 мешге вуйышто 77 турло
имым керлын, ия разым, осал, сывыным чиен, вур-
генчыкым пыштен, рывыж упшым упшалын, ик
час, ик минутышто таче кечын имышке шогалын
шушкен-мурен кунам кертеш, тунам иже (тиде
айдемым) кочкын-йуын кертше!

А мый ия разымым сешенам, ия разымжым,
родимсыжым, осалжым мый курым-курымеш се-
шеиам, таза чоным тиде ешлан пблекленам!
46.	Мланде разым деч

Мланде разым кунам мландым, тодын луктын,
кочкын кертеш, тунам иже айдемым локтылжо!

...ку курыкым...

...куртньб сирымым...

Шушмуй шон- кузе шула, тугак шулыжо! Пура
шонг кузе шула, тугак шулыжо! Вуд шоьг кузе
шула, тугак шулыжо! Шонанпыл кузе шула, тугак
шулыжо!

47.	Вуд разым деч

Вуд разым кунам йошкар теьгызым йуын пыта-
ра, тунам иже айдемым локтылжо!

...ош тешызым...

...шем тешызым...

Шушмуй шоьг кузе шула, тугак шулыжо! Пура
шоьг кузе шула, тугак шулыжо! Вуд шон? кузе шу-
ла, тугак шулыжо! Шонанпыл кузе шула, тугак
шулыжо!

48.	Мардеж разым деч

Мардеж разым кунам туняште мардежым йуын
пытара, тунам иже айдемым локтылжо!

...кунам кечым кочкын кертеш...

...кунам тылзым кочкын кертеш...

...кунам шудырым кочкын кертеш...

Шушмуй шоьг кузе шула, тугак шулыжо! Пура
шоьг кузе шула, тугак шулыжо! Вуд шоьг кузе
шула, тугак шулыжо! Шонанпыл кузе шула, тугак
шулыжо!
49.	Параличым шбрымб

Порт йыр савырнен, ныл лукшым нылынек ик
час, ик минутышто паралич ден ия тодышт кертыт
гын, тунам иже (тиде ешлан) паралич осал лога-
лын кертше, тидын деч ончыч ынже керт! А иям,
параличым, мый сешенам, ойыренам, шочмо-кушмо
сай капшым, шумжым-мокшыжым, кидшым-йол-
жым (тиде ешлан) пбртылтена-м! Мут лийже,
аминь лийже, шувалме шувылем вереш лийже!

Вута йыр савырнен...

Агун йыр савырнен...

Вуд нбреп йыр савырнен...

Ия ден паралич, туня йыр савырнен, ия йыраш
гоч вончен, мый денем вашлийын, ик секундышто
мыйын шовычем кунам пидын кертыт, а мыланем
упшым упшалтат, тунам иже мыйым паралич се-
шен кертше!

Ия ден паралич, мланде йымач лектын, млан-
дым чытырыктеи-сургыктен, ия йыран* гоч вончен,
мыйым кучен, мыйын йолашемым кудашын, шке
йолашыжым кудашын, мыйыным чиен, шкенжыным
мыланем чиктен кунам ик секундышто кертеш, ту-
нам иже ия ден паралич (тиде ешым) перен кер-
тышт, тулеч ончыч ынышт керт! А мый иям сеше-
нам, параличым ойыренам, шочмо-кушмо тазалык-
шым (тиде ешлан) пуэнам, эм лийже!

Ия ден паралич, уло туням чытырыктен, тута-
пым луктын, ия йыраш гоч вончен, мыйым кунам
поктен кучен кертыт, ик секундышто кидемым-йо-
лемым, капемым, вуемым шке кидышт-йолышт,
капышт, вуйышт дене вашталтен кертыт, тунам
иже ия ден паралич (тиде ешым) перен кертышт,
а тылеч ончыч кочкын-йуын ынышт керт!

Ия ден паралич, 40, 41, иктат уке! Иям, пара-
личым мый сешенам и ойыренам, шочмо-кушмо сай
тазалыкым портылтенам!
50.	Вувер логалмылан

Кучык вуверым кутынь пучкедем, кужу вуве-
рым тореш пучкедем, а тиде вувер, ия, апшат сан-
далим кочкын кертат гын, тунам иже (тиде ешын)
(можлан) логал сеше!

Апшат чбгытым кочкын кертат гын, тунам иже
(тиде ешын) (можлан) логал сеше!

Шокшо куртньым...

Шокшо шолгымым...

Тегыт завод шокшо контам...

Тегыт завод шокшо кошгавундашым...

Тегыт завод шокшо конта маскам...

Тегыт завод шокшо конта шолгымым...

Тегыт завод шокшо подым...

Возак тулым...

Возакын шокшо под пундашым...

Возак шолшо вудым йуын...

А тыге ыштен от керт гын, вуд шош, шор шош,
муй шош кузе шулен каен колта, тугак (тиде ешын)
(можо) парем кайыже! Осал ойырлен кайыже!

51.	Вувер кочмым шорымо

Пире йылмым кунам вувер ик минут-шагатыште
кочкын кертеш, тунам иже (тиде ешын) (можым)
кочкын кертше!

Маска йылмым...

Рывыж йылмым...

Мераш йылмым...

Пучб йылмым...

Шордо йылмым...

Шурмашше йылмым...

Луй йылмым...

Ур йылмым...
41 корем гыч чинче рудым кунам вувер ик ми-
нут-шагатыште кочкын кертеш, тунам иже (тиде
еныи) (можым) кочкын кертше!

41 корем гыч чойн рудым...

...куртньб рудым...

...вурс рудым...

...шбртньб рудым...

...ший рудым...

...вургене рудым...

...той рудым...

...вулно рудым...

41 корем гыч айдеме пызле вожым кунам вувер
ик минут-шагатыште кочкын кертеш, тунам иже
(тиде ен'ын) (можым) кочкын кертше!

41 корем гыч ир пызле вожым...

...айдеме ломбо вожым...

...пийломбо вожым...

...шуанвондо вожым...

...ошкусб вожым...

...куэ вожым...

...кож вожым...

...пунчб вожым...

...нулго вожым...

52.	Вуверым шорымо

Кечывал вувер, йуд вувер, мланде вувер, млан-
де йымал вувер, шукшб вута вувер, узо вувер,
ава вувер, чодыра вувер, тул вувер, вуд вувер.

Кече рудым кунам вувер кочкын кертеш, ту-
нам иже (тиде ен'ын) (можым) кочкын кертше!

Тылзе рудым...	,

Шудыр рудым...

Пызле рудым...

Апшат сандалым...	- • •

Апшат чбгытым...
Апшат шокшо подеш пыжашым оптен, игыжым
луктын кертеш гын, тунам иже (тиде енын) (мо-
жым) кочкын кертше!

53.	Вуверым шбрымб
•а

Кукшу тумым кунам вувер кочкын кертеш, ту-
нам иже вувер (тиде енын) (можым) кочкын
кертше!

Кукшу пунчым...

Кукшу кожым...

Кукшу нулгым...

Кукшу лумегожым...

Кукшу ломбым...

Кукшу олмапум...

Кукшу 77 турлб пушентым...

Кукшу 77 турлб вондым...

Кукшу 77 турлб шудым...

Ала кечывал вувер, ала йуд вувер, ала шем
вувер, ала ош вувер, ала тул вувер, ала узо вувер,
ала ава вувер, ала кбргб вувер, ала тужвал вувер,
ала комдык вувер, ала кумык вувер, ала йышт
вувер, умша гыч пурен, кутан гыч лектын, кутан
гыч пурен, умша гыч лектын, йолвундаш гыч пурен
улмаш, вуймучаш гыч лектын, вуймучаш гыч пурен
улмаш, йолмучаш гыч лектын, пылыш гыч пурен
улмаш, умша гыч лектын, умша гыч пурен улмаш,
пылыш гыч лектын! Капше гычын, кылже гычын,
кидше гычын, йолжо гычын, шинчаж гыч, кбргыж
гыч, тужвалже гыч вуверым ойырен колтем, пбр-
тылтен колтем!

54.	Вувер деч

Вувер капка менте рудым кунам
теш, тунам иже (тиде еным) кочшо!

...кукшо кож рудым.:.

кочкын кер-
...кукшо нулго рудым...

...кукшо тумо рудым...

...кукшо ваштар рудым...

...кукшо пунчо рудым... • 1

...кукшо куэ рудым...

...кукшо писте рудым...

...кукшо нолго рудым...

...кукшо пызле рудым...

...кукшо шоптырвондо рудым...

...77 кукшо пушенте рудым...

Шушмуй кузе шула, тугак шулыжо! Пура шош
кузе шула, тугак шулыжо! Вуд шош кузе шула,
тугак шулыжо! Шонанпыл кузе шула, тугак шу-
лыжо!

55.	Ушкал водарым вувер кочмо деч

Ала тул вувер, ала вуд вувер, ала шуй вувер,
ала вольык вувер, ала удырамаш вувер, ала пбръ-
еш вувер, а кунам помыла вол пундашым вошт
кочкын каен кертеш гын, тунам иже (тиде енгын)
ушкал водарын чызе шбржым вувер кочкын каен
кертше! Тулеч ончыч кочкын каен ынже керт!

...шуар вошт кочкын каен кертеш гын...

...тылзе рудо вошт...

...кече рудо вошт...

...шудыр рудо вошт...

...вуре руда вошт...

...ший руда вошт... .

...шбртньб руда вошт...

...пушешге укш вошт...

...77 турло мланде рудо вошт...

...77 турло вудыштб 77 турло шаргу вошт...

...туня шикш вошт...

...77 турло черке ырес вошт...
Эр лупе кузе шула, тугак (тиде ен'ын) ушкал
водар чызе шбрын вувер кочмыжо шулыжо!

Эр покшым кузе шула...

Уй шонг кузе шула...

Пура шон' кузе шула...

Вуд шош кузе шула...

Шор шоьг кузе шула...

Канде пыл кузе шула...

Ноля пыл кузе шула...

Туня тутыра кузе шула...

Туня пыл кузе шула...

(Шинчал шавыман кинде шултышеш шувалыт.
Эр-кас пуат.)

56.	Вувер ваштареш

Вувер пыр-пыр йулен чошештен толеш, эрде
шылже ден кутан шылжым пучкын пуэн, кошкы-
шо пуэш 77 турлб тынан еным кычкырен пукшен
кертеш гын, тунам иже (тиде еьглан) вувер иярген
кертше, тулеч ожно вувер (тиде еьглан) иярген
ынже керт!

57.	Вуркеметым шорымо

Кече умылым осал вуркемет ик минут-секун-
дышто кунам кочкын-йуын кертеш, тунам иже
(тиде ен'ын) вуй лулегыжым, кап лулегыжым, кид
лулегыжым, йол лулегыжым, опт лулегыжым, пу-
лыш лулегыжым кочкын-йуын кертше!

Тылзе умылым...

Шудыр умылым...

Порт умылым...

Клат умылым...

Пулдыр умылым...

Монча умылым...

Агун умылым...
Таве умылым...

Пунчб умылым...

Кож умылым...

Нулго умылым...

Куэ умылым...

Шопке умылым...

Листе умылым...

Арама умылым...

Шоло умылым...

Тополь умылым...

58.	Вуркеметым шорымо

Сбсиа кутанеш кунам нюрык-нюрык пижын
кертеш, тунам иже (тиде ешлан) вуркемет пижын
кертше!

Ушкыж кутанеш...

Имне...

Шорык...

Пий...

Пырыс...

Маска...

Пире...

Рывыж...

59.	Пошырым шорымо

Шаршудо вож рудо вошт, туш рудо вошт, укш
рудо вошт, лышташ рудо вошт, пеледыш рудо
вошт, кичке рудо вошт кунам кочкын-йуын кертат
гын, тунам иже логал керт, а тыге ыштен от сеше
гын, нзи азан мушкыржб гыч вуд шош, шбр шош,
муй шош кузе шулен шбрлен лектын кая, тугак
ойырлен кае!

Йолвашудо вож рудо вошт...

Лопшудо...

Арымшудо...
Нолиншудо...

Куртньышудо...

Локамашудо...

77 турло шудо...

Лумегож вож рудо вошт...

Кож...

Нулго...

Пунчб...

Куэ...

Шоло...

Ваштар...

77 турло пушенте...

60.	Пошырым шорымо

Пбшыр, кунам пбшыр пует дене кечым нелын
кертат, тунам иже (тиде еным) кочкын-йуын кер-
тат!

Кунам пбшыр пует дене тылзым нелын кертат...

Кунам пбшыр пует дене шудырым нелын кер-
тат...

Кунам пбшыр пует дене тулым нелын кертат...

Пбшыр, пбшыр пуетлан ший печым печем, ший
печым кочкын-йуын от керт, (тиде ешын) кылымде
рудым, мосна рудым кочкын-йуын от керт!

Пбшыр, пбшыр пуетлан вургене печым...

Пбшыр, пбшыр пуетлан шбртньб печым...

Пырдыжыште кукшо укш кошкен, пбшыр кош-
кен! Лумдымб парнян лум уке, пбшырлан шинчаш
вер уке!

61.	Пошырым шорымо

Агун контан тулан тулвондыжым, тулан ку-
жым, тулан помылажым, тулан тулвуйжым кунам
пбшыр кочкын кертеш, тунам иже (тиде еным)
пбшыр кочкын кертше!
Порт ко нт ан...

Монча контан...

Корно кадырым 77 турлб калыклан кочкын
ончыктен кертеш гын, тунам иже пбшыр (тиде
еным) кочшо!

Пушенте кадырым 77 турлб енлан кочкын он-
чыктен кертеш гын, тунам иже пбшыр (тиде еным)
кочкын кертше!

Вуд кадырым 77 турлб енлан кочкын ончык-
тен кертеш гын, тунам иже пбшыр (тиде еным)
кочкын кертше!

77 турлб маскан кылымде рудыжым кунам пб-
шыр, ужар коя кочкын кертеш, тунам иже (тиде
еным) кочкын кертше!

62.	Пбшырым тбрлымб

Пбшыран азам омса лондемыш пыштат. Аза
кондышо ей, салмавондым кушкыжын, пурла ки-
деш йытырвондым кучен, тужвалне порт йыр кече
почеш савырна, кажне угылеш йытырвондо дене
пералтен, йодеш: «Кува, мом ыштет?». Пбртыштб
улшо кува, азан пбшыржым турвб дене пушкыдын
пурын, вашешта: «Пбшырым пурам!». Кум гана
тыге порт йыр савырна. Тыге ыштат кум кече по-
чела кече шичме деч ончыч.

63.	Умдыр мушкам шорымо

Шем отым кунам умдыр мушка кочкын кертеш,.
тунам иже (тиде енын) мушкыржым кочкын
кертше!

Йошкар отым...

Ужар отым...

Пуста порт умылым...
Пуста клат умылым...

Пуста кудо умылым...

 Пуста вута умылым...

Шем ушкал тупеш кунам кож шочын-кушкын
кертеш, тунам иже умдыр мушка (тиде енын)
мушкыржым кочкын кертше!
л
f •	4	*

64.	Умдыр мушкам шорымо
4	•

Шем теггыз пундаште Ямази кугыза-куван исыр
•шешкыжын кунам мушкыржб коршта, умдыр муш-
ка лиеш, тунам иже (тиде енын) мушкыржб корш-
тыжо, умдыр мушка лийже!

йошкар теныз пундаште Ямази кугыза-куван
исыр шешкыжын...

Ужар тен'ыз...

Канде теьгыз...

Пелганде тен'ыз...

' Нарынче тен’ыз...

Ош тен’ыз...

65.	Умдыр мушка деч

Ямази кугыза ден куваже мланде йымалне кок-
тынат исыр улыт, Ямази кугыза ден куважлан ку-
нам умдыр мушка лиеш, тунам иже айдемылан
лийже!

Ямази кугызан исыр вульыжлан кунам умдыр
мушка лиеш...

...исыр пийжылан...

...исыр пырысшылан...

- ...исыр ушкалжылан...

...исыр шорыкшылан...

...исыр комбыжлан...

...исыр лудыжлан...

...исыр чывыжлан...
Шушмуй кузе шула, тугак шулыжо! Пура шош
кузе шула, тугак шулыжо! Вуд шош кузе шула»
тугак шулыжо! Шонанпыл кузе шула, тугак шу-
лыжо!

66.	Родимецым шорымо

Узак-авак родимец ия, а тый молан логалынат?
А тылат логалаш ок лий! А тый йошылыш логалы-
нат!

Тый чойын олам ыштен, чойын соборым ыштен»
чойын черкым ыштен, чойын монастырым ыштен,
чойын часамлам ыштен, минут-секунд коклаште
пар шиште лийын, чойын ола вошт, чойын собор
вошт, чойын черке вошт, чойын часамла вошт
чушген музырталын лектын кертат гын, тунам иже
(тиде ешлан) логал сеше! Тыге ыштен от керт гын»
вуд шош, шор шош, муй шош кузе шулен каен
эрта, тугак ойырлен каен колто!

Куртньб олам ыштен, куртньо соборым ыштен...

Вурс...

Вулно...

Той...

Ший...

Шбртньб...

Вургене...

Чинче...

67.	Родимец деч

Эр кече лекмаште Кугу Юмын индеш эргыже»
шым удыржб уло, лудмб родимец, ший шулдыр-
жым шулдыртен, шбртньб шулдыржым шулдыр-
тен, чинче шулдырым шулдыртен, кунам Юмышко-
кузен каен, кугу Юмын индеш эргыжым, шым
удыржым тодыштеш, могыржым ырыкташ туша-
леш, индыра, тунам инее (тиде етлан) южышто
коштшо родимец перныже!

Кечывал кече йымалне Пуйыршо Юмын индеш
эргыже, шым удыржб уло...

Кас кече волымаште Пиямбар Юмын индеш эр-
гыже, шым удыржб уло...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже! Эр лупе
гай шбрлен кайыже! Эр тутыра гай шбрлен кайы-
же! Водо тутыра гай шбрлен кайыже! Шонанпыл
гай шбрлен кайыже! Мый сенгем, мый кертам!
•

68.	Кадыр ситкам шорымо

Эр кече лекмаште йошкар сосна тура курык
ваштареш кудал кузымыж годым шуй лодешыжым
савырнен пурлын кертеш гын, тунам иже (тиде
ен'лан) кадыр ситка лийже!

Кечывал кече тураште ош сосна...

Кас кече шичмаште шем сосна...

69.	Ужармужым шорымо

Ужармужо деч ончыч мый шижынам (3 гана).

Ужармужо ик шинча пуялмеш 109 лышташан
пушенте вожлан парчам луктын, парчалан вожым
колтен кунам кертеш, тунам иже (луман ен'ын)
шумжым-мокшыжым ужармужо солалтен ужартен
налын кертше! Тулеч ончыч ынже керт!

Ужармужо ик шинча пуялмеш кукшо кож вож-
лан парчам луктын...

... кукшо лумегож...

... кукшо пызле...

... кукшо куэ...

... кукшо 77 турлб пушенте...

Тиде ужармужо йолкоптакет дене порт негызым
ыштен, йолвурго луэт дене порт пурам ыштен, мо-
гыр коваштет дене порт куварым ыштен, потоло-
кым шарен, порт умбалым леведын, вуйгонтырат
дене кбрагам ыштен, кидвургет дене пура шушкы-
чым ыштен, кидкопат дене кумыж-совлам ыштен,
шке вурет дене пурым ыштен, шке шурет дене
лашкам ыштен, шке шондет дене лашка лемым
ыштен, 77 турлб калыкым ик шинча пуялмеш пук-
шен-йуктен, кочкын-йуын кунам кертат, тунам иже
(луман енын) кбргыштыжб тиде ужармужо шоген
керт! Шоген от керт — лектын кае!

Ош-ужар eir, ош-ужар упан, ош-ужар шинчапу-
нан, ош-ужар картузан, ош-ужар тенызыште ош-
ужар островышто ош-ужар койкым шынден, ош-
ужар тбшакым шарен, ош-ужар купчыкым тошедын,
ош-ужар одеялым леведын, акырдыме тора кия.
Кугыжан кугу пазарыште налме шокте дене шок-
тын, сортироваен, ош-ужар мужым ош-ужар тены-
зыште ош-ужар островлан пуэм.

Шем-ужар еш, шем-ужар упан...

Ужармужо ужаргылан лийже! Ужармужо ужар
шудылан лийже! Ужармужо ужар лышташлан лий-
же! Ужармужо ужар пушентылан лийже!

70.	Ужармужым шорымо

Пунчб вож гыч туьгалын, кож вож гыч туша-
лын, нулго вож гыч туггалын, вожышкыжо пурен,
рудышкыжб кузен, рудыж гыч лектын, укшышкы-
жо шинчын, таче кечын имыжым ик час-минутыш-
то шотлен, шолтен кочкын-йуын, угыч ужартен
кунам кертеш, тунам иже ужармужо (тудо еным)
кочкын кертше! А мый ужармужым сешенам, ик
час-минутышто кудашынам, шочмо-кушмо сай яндар
могыржым (тудо ешлан) пуэнам!
Ломбо вож гыч тушалын, куэ вож гыч туьгалын,
пызле вож гыч тувгалын, рудышкыжб кузен...

Ужармужо 40, 41, иктат уке! Шочмо-кушмо
яндар могыржо тудын!

71.	Колышо осалым ойырымо

Осал деч ончыч мый шижынам (3 гана).

Кугезе кочай годсо, кугезе кувавай годсо, ко-
чай-кувавай годсо, ачий-авий годсо, изай-ентай
годсо, акай-шужар годсо, шкенан тангаш годсо ко-
лышо осал (луман еьглан) логалын улыда, арака
йуын колышо осал логалын улыда—тыланда арака,
наргумыжым кочкын колышо осал логалын улы-
да— тыланда наргумыж, пикталт колышо осал
логалын улыда — тыланда кандыра, кузб дене шу-
ралалт колышо осал улыда — тыланда кузб, товар
дене руалалт колышо осал улыда — тыланда товар,
пычал дене луялт колышо осал улыда — тыланда
пычал, вудыш пурен кайыше осал улыда — тылан-
да вуд, пушенте дене пызырналт колышо осал
улыда — тыланда пушенте, машинаш пызырналт
колышо осал улыда—тыланда машина, отравит-
лалт колышо осал улыда — тыланда отрава.

Тиде колышо осал йолкоптакет дене порт не-
гызым ыштен, йолвургылуэт дене порт куварым
ыштен, эрдылуэт дене порт пурам ыштен, могыр
коваштет дене порт куварым ыштен, потолокым
шарен, пбртумбалым леведын, вуйгонтырат дене
кбрагам ыштен, кидвургет дене пура шушкычым
ыштен, кидкопат дене кумыж-совлам ыштен, шке
вурет дене пурым ыштен, шке шурет дене лашкам
ыштен, шке шондет дене лашка лемым ыштен, 77
турло калыкым ик шинча пуялмеш пукшен-йуктен,
кочкын-йуын кунам кертат, тунам иже (луман
енгын) коргышто тиде осал шоген керт! Шоген от
керт — лектын кае!

Ик ияш воштыр дене нуктам ыштен, ик ияш
воштыр дене бртньбрым ыштен, ик ияш ош талгы-
дым кучен, умбакыже кузен шинчын, шем тенгыз
воктене каен, 12 вуян тумо воктелан ик ияш вош-
тыр дене подым ыштен, ик ияш воштыр подеш ик
ияш ош талгыдыжым, шушкылын, ик ияш подеш
шолтен, ик ияш воштыр дене кумыж-совлам ыш-
тен, ик ияш воштыр дене 41 сортам чуктен, марла
черым чоклен, рушла черым юмылтен, 77 турлб
калыкым ик шинча пуялмеш орйылмыж дене нул-
тен-подылтен, пукшен-йуктен, кочкын-йуын кунам
кертеш, тунам иже (луман ен'ын) коргышто пуж-
галыме-локтылмо осал чер шоген керт! Шоген от
керт — ойырлен лектын кае!

Суртем йыр 77 важык мланде гыч 77 важык
юмышко чинче саварым саварлен, чинче савар
кбргеш чинче пбртым ыштен, чинче порт кбргеш
чинче комакам оптен, чинче комака кбргеш чинче
подым ыштен, чинче подеш чинче оржан имньым,
шушкылын, шолтен, чинче устембак луктын шын-
ден, чинче кумыж-совла дене 77 турлб калыкым
ик шинча пуялмеш пукшен-йуктен кунам кертеш,
тунам иже (луман ен'ын) коргышто пужгалме-лок-
тылмо осал чер шоген керт! Шоген от керт — лек-
тын кае!

Суртем йыр 77 важык мланде гыч 77 важык
юмышко шбртньб саварым саварлен, шбртньб са-
вар кбргеш шбртньб пбртым ыштен, шбртньб порт
кбргеш шбртньб комакам оптен, шбртньб комака
кбргеш шбртньб подым шынден, шбртньб подеш
шбртньб пунан ушкыжым, шушкылын, шолтен,
шбртньб устембак луктын шынден, шбртньб ку-
мыж-совла дене 77 турлб калыкым ик шинча пуял-
меш пукшен-йуктен кунам кертеш, тунам иже (лу-
ман енын) кбргыштб пужгалме-локтылмо осал чер
шоген керт! Шоген от керт — лектын кае!

Суртем йыр 77 важык мланде гыч 77 важык
юмышко ший саварым саварлен, ший савар кбр-
геш ший комакам оптен, ший комака кбргеш ший
подым шынден, ший подеш ший шуран тагам,
шушкылын, шолтен, ший устембак луктын шынден,
ший кумыж-совла дене 77 турло калыкым ик шин-
ча пуялмеш пукшен-йуктен кунам кертеш, тунам
иже (луман ешын) кбргыштб пужгалыме-локтылмо
осал чер шоген керт! Шоген от керт — лектын кае!

Суртем йыр 77 важык мланде гыч 77 важык
юмышко вургене саварым саварлен, вургене савар
кбргеш вургене комакам оптен, вургене комака
кбргеш вургене подым шынден, вургене подеш,
вургене шурашым пыштен, вургене пучымышым
шолтен, вургене устембак луктын шынден, вургене
кумыж-совла дене 77 турло калыкым ик шинча
пуялмеш пукшен-йуктен кунам кертеш, тунам иже
(луман ешын) кбргыштб пужгалыме-локтылмо осал
чер шоген керт! Шоген от керт — лектын кае!

Суртем йыр 77 важык мланде гыч 77 важык
юмышко той саварым саварлен, той савар кбргеш
той пбртым ыштен, той порт кбргеш той комакам
оптен, той комака кбргеш той подым шынден, той
подеш, той шурашым пыштен, той пучымышым шол-
тен, той устембак луктын шынден, той кумыж-сов-
ла дене 77 турло калыкым ик шинча пуял-
меш пукшен-йуктен кунам кертеш, тунам иже
(луман ешын) кбргыштб пужгалыме-локтылмо осал
чер шоген керт! Шоген от керт — лектын кае!

Суртем йыр 77 важык мланде гыч 77 важык
юмышко куртньб саварым саварлен, куртньб савар
кбргеш куртньб пбртым ыштен, куртньб пбртеш
куртньб комакам оптен, куртньб комака кбргеш
куртньб подым шынден, куртньб подеш, куртньб
шурашым пыштен, куртньб пучымышым шолтенг
куртньб устембак луктын шынден, куртньб кумыж-
совла дене 77 турлб калыкым ик шинча пуялмеш
пукшен-йуктен кунам кертеш, тунам иже (луман
енын) кбргыштб пужгалме-локтылмо осал чер шо-
ген керт! Шоген от керт — лектын кае!

77 покшым кузе шулен шбрлен кая, колышо
осал туге шулен шбрлен кайыже!

Эр покшым, эр тутыра кузе шулен шбрлен кая,
колышо осал туге шбрлен кайыже!

Ик ияш воштыр йуд лупе дене кузе кошкен
ойырлен кодеш, (луман енын) кап-кылже колышо1
осал деч ойырлалтше!

Пыл гыч чевер кече кузе волгалт лектеш, (лу-
ман енын) шумжб-мокшыжо осал гыч волгалт
кайыже!

100, 90, 80, 70, 60, 50, 40, 30, 20, 10, 9, 8, 7, 6Г
5, 4, 3, 2, 1, иктат уке! Колышо осал уке!

72.	Тошто колышо азам кочкеш гын

Шке кутан шолыж дене вураным ыштен, бр-
дыжлуж дене шопшарым ыштен, Кугу Юмо деке
кузен каен, шбртньб капкам пурен, шбртньб тош-
калтышым кузен, шбртньб омсам пурен, Кугу
Юмын Аважын эргыжым, шбртньб лепшыште ке-
чыше эрге азам, ай-ай, авап мандегыче лузыртен,.
кунам кочкын-йуын пытарен кертеш, мыйын азам
иже кочшо!

...Кудырчб Юмо деке кузен каен, ший капкам^
пурен, ший тошкалтышым кузен...

...Пуйыршо Юмо деке кузен каен, чинче капкам
пурен...
73.	Таргылтышым портылтымо

Таргылтыш тупшо дене устел ошам ыштен, вуй-
торкаж дене кбрагам ыштен, порт шырча дене
шурым ыштен, монча шикш дене аракам ыштен,
•кудо шырча дене сырам ыштен, часовня менте ву-
еш 77 турлб калыкым ик шагат-минутышто кунам
пукшен-йуктен кертеш, тунам иже таргылтыш мый
.декем чакем толжо!

74.	Шукшондал-ия ваштареш

Шукшондал, кужу йолжо ден кужу кпдшым
шучкын налын, пбртым ыштен, айдемым ашнен,
кечывал кечын агытан мурымо годым 77 турлб
.калык ончылно, Юмо-Пуйыршо ончылно кончен
коштын кертеш гын, тунам иже (ту еным) саташ-
тарен кертше, ту марте (ту еным) саташтарен
•ынже керт!

Юмо-Пуйыршылан иярген кертеш гын, тунам
иже (ту ешлан) иярген кертше, ту марте (ту ен1-
.лан) иярген ынже керт! ‘

Кече пбртылеш, пбртылеш, Чолпан пбртылеш,
.пбртылеш, пбртыл кайыже, ко пужен, ко локтен,
•тудын деке шке декыже!

Шукшондал ача, шукшондал ава, нантае шук-
•шондалет-влакым шке декышт! Омса рожым муын,
тбрза рожым муын, ко колтен гын, шке декыже
.миен пурыжо!	ч

Осал тушманын шум-мокшыжым тыге шурал-
тем! (Кузым, вуй йыр кум гана савырен, куварыш
кум гана керылтарен шола. Чыла текстым 3 гана
ойлыман.)
75.	Шукшондал ваштареш

Шукшондал кум пырче упшб дене 77 пачаш?
шопшарым ыштен, ик минутышто кечын рудышкы-
жб кузен каен, 41 ий годсо тошто оралтын мек-
шыжым налын кузыктен, кечын уйжб-муйжа
дене сарайым ыштен, илен-иланен кертеш гын, ту-
нам иже (тиде ешлан) иярген кертше, ту марте
(тиде ен'лан) иярген ынже керт!

Кече пбртылеш, пбртылеш, тылзе пбртылеш,.
пбртылеш, Чолпан пбртылеш, пбртылеш, пбртыл:
кайыже озаж деке, ко колтен, тудын деке! (Текс-
тым 3 гана ойлыман.)

76.	Шукшондал ваштареш

Шукшондал кунам Киямат Торан суртышкыжо-
пурен саташтарен кертеш гын, тунам иже (гиде-
еным) саташтарен кертше, ту марте (ту еным)
саташтарен ынже керт!

Шукшондал кунам Киямат Саусын суртышкыжо-
пурен саташтарен кертеш гын, тунам иже (тиде:
еным) саташтарен кертше, ту марте (ту еным).
саташтарен ынже керт!

77.	Шукшондал ваштареш

Йылдыр пий, шукшондал, кум пырчы упшб де-
не океан вудын покшеланже куварым ыштен, ик-
шыве-тулеже дене Тунямбал Пуйыршо ончылан^
77 калык ончылан куштен-мурен, семым шоктен
ончыктен кертеш гын, тунам иже шукшондал (тиде
шглан) иярген кертше, тулеч ожно иярген ынже-
керт! Юмо-Пуйыршо, шукшондал деч утаре! (3>
гана.)
...Ю вудын покшеланже... (3 гана.)
...Чолман вудын покшеланже... (3 гана.)
...Ош Биче вудын покшеланже... (3 гана.)

78.	Шукшондаллан

Шукшондал, «ик сатыште кочкам-йуам, пыта-
рем» манше, индешле ияш годсо шопке лышташым
лудын шуктен ик сатыште кунам кертеш гын, ту-
нам иже кысылыже!

...шымле ияш годсо пунчб лусым...

...витле ияш годсо куэ лышташым...

Пусб пулат кердем пеленем, пусб пулат това-
рем пеленем, пусб кузб пеленем, руэм, туем, шу-
.лыштам, курыштам, ик сат шинчен чытен ынже
керт!

79.	Мланде парий (ия) ваштареш

10 ияш мланде парий лу пачаш мланде пундаш-
те, удырамаш пари ден пбръетг парий айдемын йы-
жынгжым кочкаш кашашен шинченыт, кечывал ке-
чын агытан мурымо годым 77 калык ончылно,
Юмо-Пуйыршо ончылно кончен коштын кертыт
гын, Юмо-Пуйыршын могыржым, йыжыьгжым коч-
кын кертыт гын, тунам иже (тиде енын) могыр-
жым, йыжын'жым кочкын кертышт, ту марте
мланде парий (тиде енын) могыржым, йыжын’жым
(кидшым, йолжым) кочкын ынже керт!

Юмо-Пуйыршын кидшым-йолжым, капшым
луалтарен кертеш гын, тунам иже (тиде енын)
кидшым-йолжым, капшым пуалтарен кертше, ту
марте (тиде енын) кидшым-йолжым, капшым пу-
алтарен ынже керт!
80.	Мланде парий ваштареш

Мланде умбалне мланде умбал парий, мланде
йымалне мланде йымал парий мланде йымалысе
парий 77 пачаш мландым шутен лектын, мланде
умбал парийын шум-мокшыжым шуалтен йуын-коч-
кын кертеш гын, тунам иже (тиде ен'ын) шбнжым,
могыржым кочкын кертше, ту марте парий (тиде
енын) могыржым да шбнжым кочкын ынже керт!

81.	Мланде парий ваштареш

Мланде парий, кум пырче упшб дене 77 пачаш
тошкалтышым ыштен, Мланде Ава деч, Мланде
Саус деч, Мланде Сер деч каиашым йодын, ик ми-
нутышто мландын рудышкыжб волен каен, 41 ий
годсо тошто оралтыи мекшыжым налын волен,
мландын уйжб-'муйжб дене сарайым ыштен, илен-
иланен кертеш гын, тунам иже (тиде еныи) могы-
решыже иланен кертше, ту марте (тиде ен'ын)
могырешыже иланен ынже керт!

Кунам Юмо-Пуйыршын могыржым, йыжьпгжым
мланде парий кочкын кертеш гын, тунам иже (тиде
ен'ын) могыржым, йыжьпгжым кочкын кертше, ту
марте (тиде еныи) могыржым, шбнжым, йыжьпг-
жым мланде парий кочкын ынже керт! (Текстым
3 гана ойлыман.)

82.	Мардеж сакмат деч

Мланде умбалне мардеж сакмат, мланде йы-
малне мланде йьгмальгсе сакмат, мланде йымалысе
сакмат, 77 пачаш мландым шутен лектын, мланде
умбалсе мардеж сакматын шум-мокшыжым шуал-
тен йуын-кочкын кертеш гын, тунам иже (тиде
*енын) могыржым, шбнжым йуын-кочкын кертше,
ту марте (тиде евгын) могыржым йуын-кочкын ын-
же керт!

Кече пбрдеш, пбрдеш, тылзе пбрдеш, пбрдеш,
Чолпан пбрдеш, пбрдеш, кайыже, колтыжо, пбр-
тыл кайыже озаж деке, кб локтен-пужен, тудын
деке!

Мардеж Ава, нантае мардеж сакматым, кб ну-
жен, ко локтен, тудын деке! Мардеж Ава, шукты-
маш верышкет намиен шукто! (Текстым 3 гана ой-
лыман.)

83.	Кече ия ваштареш

Кече ия шонанпылым ваш онто гае ушен кер-
теш гын, тунам иже логал кертше!

Локтызо кож вуй кукшыт кузышб эр кечым
-мбнтеш мландыш волтен шынден кертеш гын, ту-
нам иже кече иям ушен, пужен-локтен кертше, ту
марте кече иям ушен, локтен-пужен ынже керт!
(3 гана.)

Эр кече лекмаш гыч кас велеш пбрдшб кечым
монтешла, касвел гыч эрвелыш пбрдыктен колтен
кертеш гын, тунам иже кече иям ушен, локтен-пу-
жен кертше, ту марте кече иям ушен, локтен-пужен
-ынже керт! (3 гана.)

84.	Вудия ваштареш

Вуд Ава деч, Вуд Сер деч, Вуд Саус деч канга-
шым йодын, кум пырче упшб дене ик минутышто
77 пачаш шопшарым Ыштен, вудын рудышкыжб
волен каен, 41 ий годсо тошто оралтын мекшы-
жым налын волен, вудын уйжб дене, муйжб дене
сарайым ыштен, илен-иланен кертеш, тунам иже
(тиде енын) могырешыже иланен кертше, ту мар-
те (тиде енын) могырешыже иланен ынже керт!

Юмо-Пуйыршын могырешыже кунам вудия шы-
гыльым, Йорам, чунчам, шаргишкым, ракыМ ыштен<
кертеш, тунам, иже (тиде енын) могырешыже шы-
гыльым, Йорам, чунчам, шаргишкым, ракым ыште»
кертше, ту марте (тиде енын) могырешыже вудия-
шыгыльым, Йорам, чунчам, шаргишкым, ракым;
ыштен ынже керт!

Кече пордеш, пбртылеш, тылзе пбрдеш, порты-
леш, Чолпан пордеш, пбртылеш, пбртыл кайыже
озаж деке, ко локтен-пужен, тудын деке! Чыке гай,,
кылта гай, копна гай, скирд гай миен мызырыжеГ
Осал тушманын шум-мокшышкыжо тыге керылт-
ше (3 гана.)

85.	Кож деч

Пуста пбртын пылышпырняжым кунам кож коч-
кын-йуын кертеш, тунам иже тудын пылышыжым
кож кочшо-йужб!

Пуста сарайын...

Пуста мончан...

Пуста агунын...

Пуста апшаткудын...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже! Вуд шош
гай шбрлен кайыже! Эр лупе гай шбрлен кайыжеГ
Эр тутыра гай шбрлен кайыже! Водо тутыра гай
шбрлен кайыже! Шонанпыл гай шбрлен кайыжеГ
Мый сешем, мый кертам!

86.	Кож кела ваштареш

Кож келам пылышлан ыштат, пылыш кож гае-
кужла. Кож келам поремдышаш верч евг-влаккок-
тыи кожлашке каят. Пылыш корштышыжо пылы-
шыжым кожеш эн-ертен шогалеш, а йолташыже
товар ден кожым чучеш.

— Мыйын пылышем мо лийын? — йодеш пы-

лыш корштышо.

— Тыйын пылышетлан кож кела лийын — ма- .

«ын, вес ен'же кожым товар дене пера (3 гана).

Икымше кечын кож воктен. Вес кечын нулго
гвоктен. Кумшо кечын пунчб воктен.

87.	Муно кела ваштареш

Шбртньб ераш, шбртньб ераш коргышто шбрт-
ньб печке, шбртньб печкен кбргыштыжб шбртньб
агытан, шбртньб агытанын кбргыштыжб шбртньб
муно. Шбртньб муным локтызо шочмо кидышкыже
налын кертеш гын, тунам иже муно келам ыштен
кертше, тулеч ожно (тиде ешлан) муно келам
ыштен ынже керт! (3 гана.)

Ший ераш... ший муно...

Чинче ераш... чинче муно...

88.	Нерге кува-кугызам шорымо

Нерге кува-кугыза кунам пуал кайыше Мардеж
Авам, йолжо гычын кучен, мландыш лупшал пыш-
тен кертеш, тунам иже (тиде еным) кучен кертше!

...волгалт кайыше волгенчым...

...кудыртен кайыше кудырчым...

.лйурын кайыше йурым...

89.	Пуй шукш кочмым шорымо

Пила вуйым кунам пуй шукш кочкын кертеш,
тунам иже (тиде енын) пуйжым кочкын кертше.
Вашкузб вуйым...

Булавкё вуйым...

Кузб нерым...

Товар нерым...

Ис нерым.\

Пила пуйым...

V ,	 * г  - г -	••	«	»Т.:

90.	Кишкышинчам шорымо

Тул кишкышинча, вуд кишкышинча вудонто
умбалан кунам шинчын кертеш, тунам иже (тиде
ен'лан) кишкышинча лийже!

...кече умбалан...

...тылзе умбалан...

...той завод умбалан...

ший завод умбалан...

77 кайыквусо чоьгешта, кидшат-йолжат ок ло-
гал, тудлан кунам кишкышинча возын кертеш, ту-
нам иже (тиде ен'лан) кишкышинча возын керт-
ше, тунам иже (тиде ен'лан) кишкышинча лийже!

91.	Кишкышинчам шорымб

Таче шочшо чома кучеш кунам кишкышинча ик
минут-шагатыште пижын кертеш, тунам иже (ти-
де ен'ын) шинчаш пижын кертше!

...ушкал кучеш...

...шорык кучеш...

...комбо кучеш...

...лудо кучеш...

...чыве кучеш...

...маска кучеш...

...пире кучеш...

...рывыж кучеш...
92.	Кишкышинча, осал лекме ваштареш

Кукшо пунчб вуеш, чадрака вожещ пыжашым
оптен илен кунам кертеш, тунам иже мый декем
толын илен кертше!

Кукшо кож вуеш...

Кукшо нулго вуеш...

Кукшо ошкиза вуеш...

Кукшо лумегож вуеш...

77 турлб лышташ кузе почкалт кая, туге поч-
калт кайыже!

77 турлб саска кузе кошкен велалт пыта, туге
пытыже!

93.	Кишкышинча деч

Кунам кишкышинча кожлан лиеш, тунам иже
айдемылан лийж:е!

...нулгылан...

...тумылан...

...ваштарлан...

...пунчылан...

...куэлан...

...шопкелан...

...пистылан...

...нолгылан...

...пызлылан...

...шолылан...

...нблпылан...

...шоптырвондылан...

...77 турлб пушентылан...

Шушмуй кузе шула, тугак шулыжо! Пура шотт
кузе шула, тугак шулыжо! Вуд uioit кузе шула,
тугак шулыжо! Шонанпыл кузе шула, тугак шу-
лыжо!
94.	Кишкышинчалан

Пусб пулат кердын пусешыже кишкышинча
ажен тбрштыл кунам кертеш, тунам иже парня-
шем ажыжеГ,

Пусб пул ат1 товарын пусешыже...

Пусб пул ат кузын пусешыже. ..

95.	Кишкышинчам шорымо

Шокшо конташке кишке мунчалтен пурен, ик
сатыште муным мунчен, ик сатыште пуктен, ик
сатыште игым луктын кунам кертеш, тунам иже
кишкышинча лийже!

Шокшо салмашке...

Апшат пукеныш кузен, ик сатыште муным
мунчен...
•	*	. • Л f л . 9

96.	Лектыш, суван, телеза деч

Шым курык йымалне шым памаш кузе йудшб-
кечыже мугырен йоген шинча гын, туге (тудо еныи)
лектышыже, суванже, телезаже шуйын-вурын йоген
кайыже!

Вич курык йымалне вич памаш...

Кум курык йымалне кум памаш...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже! Эр лупе
гай шбрлен кайыже! Эр тутыра гай шбрлен кайы-
же! Водо тутыра гай шбрлен кайыже! Шонанпыл
гай шбрлен кайыже! Мый сетгем, мый кертам!
'л •

97.	Суван деч
• 9	9 * * •

(Шере руашеш шувалмеке, суваныш пидыт.)
Кунам суван шокшо монча куэш шочеш, тунам
иже айдемылан шочшо!
/

...шокшо контавундашеш...	/

...шокшо салма пундашеш...	у

...апшат под пундашеш...	/

...апшат сандалеш...	/

...шокшо подкутанеш...	/

Шушмуй кузе шула, тугак шулыжо! Пура шок
кузе шула, тугак шулыжо! Вуд шон^ кузе шула, ту-
гак шулыжо! Шонанпыл кузе шула, тугак шулыжо!

98.	Юнто деч

Шокшо контавундашеш кунам юнто возын кер-
теш, тунам иже (тиде ешын) (моэш) юнто возын
кертше!

Шокшо возак пундашеш...

Шокшо тулвондыш...

Шокшо салмаш...

Шокшо конта oirain...

Шокшо конта оигаш юнто возын огеш керт? —
Огеш керт! (Тиде ешын) (моэшыже) юнто возын
огеш керт!

Шокшо конта салмаш...

Шокшо тулвондыш...

Шокшо возак пундашеш...

Шокшо контавундашеш...

99.	Юнто вочмо деч

Йошкар агытан, ик шулдыржо юмышто, вес
шулдыржо мландыште, тудо шулдыр мучашешыже
юнто кунам возеш, тунам иже (тиде ен'лан) юнто
возын кертше!

Ош агытан...

Шем агытан...

Юнто, юнто, юнталта, юнталта да шунталтеш,
шунталтеш да кынелеш, кынелеш да куржеш!
V ’ !

\
\
\ •

100; Кучэрем, тулэрем, вудэрем шорымо

Кучэрёлан кучэре лийже, тулэрелан тулэре
лийже, вудЬрелан вудэре лийже! (3 гана.)

\

101.	Йорам шорымо

Кучэре кучлан лийже, вудэре вудлан лийже,
тулэре туллан лийже, шуйшыэре шуйшылан лий-
же, мугыльыэре мугыльылан лийже, кишкышинча
кишке шинчалан лийже, (тиде енын) вуйжо гычын,
шуйжб гычын, чурийже гычын, капше гычын мо
осал йора уло, чыла кошкен, катлен, эрыкталт
кайыже! (3 гана.)

102.	Шож деч

(Шожлан чишкам ончыктен.)

Ис мыс ма, кис мыс ма, чишка вуеш кунам шож
шинчын кертеш, тунам иже (тиде енын) шинчаш
шож шочын кертше! (3 гана.)

Чишка вуеш шож шочын огеш керт, огеш керт,
огеш керт, (тиде енын) шинчаш шож шочын огеш
керт, огеш керт, огеш керт. (3 гана.)

103.	Шаршукшым шорымо

Кукшо кож кбргыш шаршукш минут-секунд
коклаште пурен, кож рудыштб илен кунам кертеш,
тунам иже (тиде енын) (мошко) пурен илен керт-
ше!	х

Кукшо пунчб...

Кукшо нулго...
Кукшо лумегож...	' J

Кукшо пызле...	/

Кукшо ломбо...	/

Кукшо куэ...	/

Кукшо ваштар...	/

Кукшо шоло...	/

Мончаште шбртньб олма шытен,лШбртньб олма-
пу шочын, шбртньб олмам чумыртен, шбртньб ол-
ма кбргыш шаршукш минут-секундышто пурен,
шбртньб олмагичке рудыштб илен кунам кертеш,
тунам иже (тиде еныи) (моштыжо) илен кертше!

Мончаште ший олма...

...вургене олма...

. ...той олма...

...вулно олма...

...чинче олма...

...куртньб олма...

...вурс олма...

...чойын олма...

104.	Шаргишке кела ваштареш

Ош лум клат, ош лум клат коргышто ош лум
кышыл, ош лум кышыл коргышто ош лум мамык,
ош лум мамыкеш локтызо шаргишке келам ыштен
кертеш гын, тунам иже (тиде еныи) могырешыже
вудия шаргишке келам ыштен кертше, ту марте
локтызо (тиде еныи) могырешыже шаргишке ке-
лам ыштен ынже керт! Ош лумеш шаргишке кузе
колен пыта гын, туге (тиде еныи) могыржо гыч
шаргишке лектын колен пытыже! (3 гана.)

Ий клат, ий клат коргышто ий кышыл... (3 га-
на.)

Тул клат, тул клат коргышто тул кышыл... (3
гана.)
105.	Тул аярлак

Тул кащкала пбрдын толеш, Ут вудышкб пурен
каен, Ут в$дым шучаигден, ломыжан'ден, кочкын-
йуын пытарён кунам кертеш, тунам иже ик сатыш-
те тул аяр налже мыланем!

...Патам вудышкб...

...Песер вудышкб...

Уй кузе шула, муй кузе шула, эр тутыра кузе
шула, эр покшым кузе шула, ик сатыште тугак
шулен кайыже!

106.	Ужакаяр деч

Эр кече лекмаште йошкар ушкыж, йошкар уш-
кыжын пел тукыжб юмышто, пелыже мландыште.
Кунам ик часлан, ик сатлан юмышко-мландышке
кузен-волен кертеш гын, тунам иже ужакаяр коч-
шо-йужб!

Кечывал кече йымалне ош ушкыж...

Кас кече шичмаште шем ушкыж...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже! Вуд шош
гай шбрлен кайыже! Эр лупе гай шбрлен кайыже!
Эр тутыра гай шбрлен кайыже! Водо тутыра гай
шбрлен кайыже! Шонанпыл гай шбрлен кайыже!
Мый сешем, мый кертам!

107.	Полмезе аяр* деч

Шем Виче покшелне шем кышкар, шем кышкар
кбргыштб шем вуян кишке, шем вуян кишкын шу-
мышкыжб-мокшышкыжо, капышкыже-кылышкыже
кунам полмезе аяр пурен йуын-кочкын лектеш, ту-

* Полмезе аяр—аяр мардеж почеш колтымаш
(В. М. Бердниковын палем дымыже).
«ам иже (тудо енын) шумжым-мокшыжым, кап-
шымнкылжым полмезе аяр йужб-кочшо!

Ош Виче покшелне ший кышкар, ший кышкар
•кбргыштб ший вуян кишке...

Кумыж Виче покшелне кумыж кышкар, кумыж
кышкар кбргыштб кумыжвуянтишке...

Чинче Виче покшелне чинче кышкар, чинче
кышкар кбргыштб кумыжвуянгишке...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже! Эр лупе
гай шбрлен кайыже! Эр тутыра гай шбрлен кайы-
же! Водо тутыра гай шбрлен кайыже! Шонанпыл
гай шбрлен кайыже! Мый сеьгем, мый кертам!

108.	Азырен ю

Азырен, кужу кузым кучен, вур калныкым са-
калтен лектын каен Эр Чолпан ваштареш (тиде
'ен'ым) шушкылаш, кунам ик солалтымаште 77
турло пушентым руал сумырен коштен кертеш,
тунам иже (тиде еным) шушкыл кертше, тулеч
ожно (тиде еным) шушкыл ынже керт!

Азырен кунам ик рузалтымаште 77 турло шу-
дым солалтен сумырен коштен кертеш, тунам иже
(тиде еным) шушкыл кертше, тулеч ожно (тиде
еным) шушкыл ынже керт!

Азырен кунам ик солалтымаште 77 турло кайык-
•вусым шушкыл пуштын кертеш, тунам иже (тиде
еьгым) шушкыл кертше, тулеч ожно (тиде еьгым)
шушкыл ынже керт!

109.	Орт шындыме

Уржа пеледыш кузе пеледын, шыркам колтен,
•бртым шынден, тугак (тиде енын) шумжб-мокшы-
жо бртым шындыже!
Шемш^дан* пеледыш...

Шульб'

Шож... \

Шыдан\.\

Паренте...

Кыне... \

77 турлб пеледыш...

Полан пеледыш...

Кугырудывондо...

Пирывондо...

Шемшоптыр...

Пуншоптыр...

Эныжвондо...

Вишне...

77 турлб вондо...

Писте пеледыш...

Олмапу пеледыш...

Ломбо пеледыш...

77 турлб пушенте пеледыш...

110.	Чон вургыжмо деч

Кече кузе аваж помышыш шып шыпланен шин-
чет, туре чонем шыпланыже.

Тылзе кузе аваж помышыш шып шыпланен
шинчеш, туге чонем шыпланыже.

Шудыр кузе аваж помышыш шып шыпланен
шинчеш, туге чонем шыпланыже.

Тале туман мардеж кузе аваж помышыш шып
шьшланен шинчеш, туге чонем шыпланыже.

Пыл кузе аваж помышыш шып шыпланен шин-
чет, туге чонем шыпланыже.

Кудырчб мардеж кузе аваж помышыш шып
шыпланен шинчеш, туге чонем шыпланыже.
111.	Вур малыме ваштареш

Шбртньб курык, шбртньб курыкышто шбртньб
под, локтызо кунам шбртньб подкутанеш вурым
малтен кертеш гын, тунам иже (тиде енын) могы-
реш вурым малтен кертше, ту марте (тиде енын)
могыреш вурым малтен ынже керт! (3 гана.)

Ший курык, ший курыкышто ший под... (3 га-
на.)

Чинче курык.,. (3 гана.)

Эр тутыра, кас тутыра кузе шалана, малыше
вуржб туге шаланыже!

Ош пыл, шем пыл кузе шалана, малыше вур-
жб туге шаланыже!

Эр покшым кузе шула, малыше вуржб туге ша-
ланыже!

112.	Нартумыжым пукшымылан
•

Кугу Мер Юмо, шумжым-мокшыжым нт пыта-
рыкте, осалым эрыкте! Тунямбал Кугу Серлагыше,
шумжым-мокшыжым ит пытарыкте, осалым эрык-
те! Юмын кумдыкеш кунар Юмо уло, чыланат
шумжым-мокшыжым ида пытарыкте! Кече, шум-
мокшым ит пытарыкте! Тылзе, шум-мокшым ит
пытарыкте! Юмын шудыр, шум-мокшым ит пыта-
рыкте!

Тарля Марля тый улат, ала могай луман пуре-
нат, тый ит шого, лек! Семон Аркади тый улат,
тый ит шого, лек! Кутан велыште улат гын, шо-
рын пытаре, вуй велыште улат гын, укшич пытаре!

Капыште осалже ынже код, чыла эрыкталтше!
113.	Наргумыж кочмо деч

Шемгйшкын шумышкыжб-мокшышкыжо, ка-
пышкыже-кылышкыже кунам наргумыж аяр пу-
рен йуын-кочкын кертеш, тунам иже тудын шум-
жым-мокшыжым, капшым-кылжым наргумыж аяр
йужб-кочшо!

Кумыжвуянгишкын...

Той кишкын...

Огеш керт гын, ошкедыже, кайыже! Вуд шош
гай шбрлен кайыже! Эр лупе гай шбрлен кайыже!
Эр тутыра гай шбрлен кайыже! Водо тутыра гай
шбрлен кайыже! Шонанпыл гай шбрлен кайыже!
Мый сешем, мый кертам!

114.	Когаргыме деч

Апшат сандалеш кунам тул йора шинчын кер-
теш, тунам иже (тиде ешын) (моэш) шинчын
кертше!

Контавундашеш...

Возак пундашеш...

Товар вурсеш...

Кузб вурсеш...

Тул йора шке йулышым шке паремдыже!

(Лутана шувалман.)
* • * - *

115.	Пук йоммылан

Эр кече нблтын толеш, эр кече лекмашым кок
копаж дене савалтен, йылмыж дене нулалын, мбш-
геш чактарен ик сатыште кунам кертеш, тунам
иже мыйым пужыжо, локтыжо!

Волгалт толеш, волгалт толмашым кок копаж
дене../

Эр ужара койын толеш, эр ужара коймашым
кок копаж дене...
116.	Мокмырым шорымо

Авагашталан кунам мокмыр лиеш, тунам иже
(тиде еьглан) мокмыр лнйже!

Уржа шыркалан...

Шульб шыркалан...

Шож шыркалан...

Шыдаьг шыркалан...

Шор шоьг кузе шулен кая, туге (тиде еьгын)
мокмыржо шулен кайыже! Вуд шоьг кузе шулен
кая, туге (тиде еьгын) мокмыржо шулен кайыже!
Таче кече кузе почылт волгалт кая, туге (тиде
е!гын) мокмыржо почылт кайыже!

117.	Шыл кушмо

Ужар озым кузе йудшб-кечыже иланен кушкын
шога, туге (тиде еныи) (можо) йудшб-кечыже ила-
нен кушшо!

Ужар нуж...

Ужар шудо...

Ужар изи куэ...

118.	Кылымде шындыме

Эр ужара рудо верыште, (тиде ен'ын) кылымде
рудо верыште!

Водо ужара рудо...

Кече рудо...

Тылзе рудо...

Шудыр рудо...

Мланде рудо...

Тумо рудо...

Маска шбн ок лупшалт нигунам, (тиде ен'ын)
кылымде рудо ок лупшалт нигунам! Пире шбн
ок лупшалт нигунам, (тнде енын) кылымде рудо
ок лупшалт нигунам!

119.	Лочым тбрлымб

Изи кбршбкеш пучымышым шолтат, тушко
уйым пыштат, кбршбк туреш сортам чуктат. Кбр-
шбк кувар умбалне шинча. Икте йочам кбршбк
йыр кече почеш нумал нантая, весе почешыже то-
вар дене йоча йол коклаште руалмыла ыштен кая.
йоча нумалше йодеш: «Тый мом ыштет?» Руышо
манеш: «Кепшылым руэм!» Тыге кажне савырны-
йаште ыштат, кум гана савырнат. Тидым ача-ава-
лан ышташ ок лий, вес ен?-влак ыштышаш улыт.

120.	Пунчештмым шорымо -

(Пунчештме верым туржшыла шуведат.)

Шордо тырыкыште кунам пунчештеш, тунам
иже (тиде енын) (моэш) пунчештше!

Маска...

Пире...

Ожо...

Ушкыж...

Тага...

Сосна...

Пий...

Пырыс...

Коля...

Пбрткайык...

Тий...

Шуршо...
121.	Пуй корштымым шорымо

Ужаван пычыкше кунам коршта, тунам иже
(тиде енын) пуйжо корштыжо! Кишкын пычыкше
кунам коршта, тунам иже (тиде ешын) пуйжо
корштыжо! Пирын пычыкше кунам коршта, тунам
иже (тиде ешын) пуйжо корштыжо. Рывыжын пы-
чыкше кунам коршта, тунам иже (тиде ешын)
пуйжо корштыжо!

122.	Кишке чушгалмым шорымо

Шаргишке кунам пече мешгыште пыжашым оп-
тен, муным мунчен, игым луктын илен кертеш, ту-
нам иже чушгал кертше. Туге ыштен огеш керт
гын, вуд шош, шор шош, муй шош кузе шулен шбр-
лен каен колта, тугак ойырлен кайыже!

ШаргиШке кунам капка мешгыште...

...омса кылыште...

...клат кылыште...

...вута кылыште...

...часамла вуеш...

...черке вуеш...

...монастырь вуеш...

...собор вуеш...

Кумыжвуянгишке кунам пече мегыште пы-
жашым оптен, муным мунчен, нгым луктын плен
кертеш, тунам иже чушгал кертше. Туге ыштен
огеш керт гын, вуд шош, шор шош, муй шош кузе
шулен шбрлен каен колта, тугак ойырлен кайыже!

Кумыжвуянгишке кунам капка ментыште...

...омса кылыште...

...клат кылыште...
...вута кылыште...

...часамла вуеш...

...черке вуеш...

...монастырь вуеш...

...собор вуеш...

Шемгишке кунам пече ментыште пыжашым оп-
тен, муным мунчен, игым луктын илен кертеш, ту-
нам иже чунтал кертше. Туге ыштен огеш керт гын,
вуд шон’, шор шон4, муй Ш01Г кузе шулен шбрлен
каен колта, тугак ойырлен кайыже!

Шемгишке кунам капка ментыште...

...омса ментыште...

...клат ментыште...

...вута кылыште...

...часамла вуеш...

...черке вуеш...

...монастырь вуеш...

...собор вуеш...

123.	Кишке чунталмым шорымо

Шпй-зантар черке уло, ший-зантар черке кбр-
гыштб ший-зантар муно уло, ты ший-зантар му-
ным кунам шем вуян, той вуян, кумыжвуянгишке
чунтал пуалтарен кертеш, тунам иже (тиде енгым)
пуалтарыже!

Шбртньб черке уло...

Вургене...

Вулно...

Той...

Чинче...

Куртньб...

Вурс...
Кукшо курык вуйышто шбртньб сондык, шбрт-
ньб сондыкын кбргыштыжб шбртньб терке, шбрт-
ньб теркен кбргыштыжб порсын мундыра, кишке
тушко миен, чунталын налын, кочкын-йуын пытарен
кунам кертеш ик сатыште, тунам иже мыйым чуш-
гал кертше!

...ший сондык...

...чинче сондык...

125. Ушкал водарым кишке чунталме деч

Кече умылым кунам кишке чунтал кертеш, ту-
нам иже (тиде енын) ушкал водаржым чунтал
кертше, тулеч ончыч ынже керт!

Тылзе умылым...

77 турлб пушентын умылжым...

77 турлб вондын умылжым...

77 турлб шудын умылжым...

Курык умылым...

Айдеме умылым...

Порт умылым...

Клат умылым...

Вута умылым...

Монча умылым...

Эр лупе кузе шула, (тиде енын) ушкал водарын
кишке чунталмыже тугакак шулыжо!

Эр покшым кузе шула...

Уй шон5 кузе шула...

Муй шовг кузе шула...

Пура шон' кузе шула...

(Шинчал шавыман киндеш ышталтеш. Кок кече
эрдене да кастене пукшат.)
126.	Куштылемдыме

Эр ужара, эр кече, кечывал кече кузе нблтал-
теш, тугакак (тиде енын) вуйжо-ушыжо, шумжб-
мокшыжо, капше-кылже, кидше-йолжо, уло луле-
гыже, вургорныжо, илыш корныжо, кумылжо
нблталтше, весела лийже, таза лийже, эм лийже
мый дечем!

Ошлагайыкын, вутэле кайыкын, ош варашын
шулдыр йымал пунжо кузе оварген кая, тугакак
(тиде ешын) вуйжо-ушыжо, шумжб-мокшыжо, кап-
ше-кылже, кидше-йолжо, уло лулегыже, вургор-
ныжо, илыш корныжо, кумылжо оварген кайыже,
весела лийже, таза лийже, эм лийже мый дечем!

Турий кузе, муралтен-шушкалтен, шке капше-
кылже дене куш чошештен кая, тугакак (тиде
ешын) вуйжо-ушыжо, шумжб-мокшыжо, капше-
кылже, кидше-йолжо, уло лулегыже, вургорныжо,
илыш корныжо, кумылжо нблталтше, весела лий-
же, таза лийже, эм лийже мый дечем!

Варсешге шке ешыж дене кузе вычыматен-куа-
нен, моктанен-кугешнен ила, тугак (тиде еш) шке
ешыж дене вычыматен-куанен, моктанен-кугешнен
илыже, кумылжо нблталтше, весела, таза лийже,
эм лийже мый дечем!

77 турло кайыквусо кузе, мурен-шушкен, шиж-
де, куш чошештен кая, тугак (тиде ешын) кумылжо
куш нблталтше, таза, весела лийже, эм лийже
мый дечем!

Мом ойленам, паремденам, тудо шотеш кайы-
же, Юмо тазам пужо!

127.	Куштылемдыме

Шовыч наймык — мый наймык, тувыр наймык—
мый наймык, йолаш наймык—мый наймык, ыш-
тыр юж дене мый каем, йыдал юж дене мый каем.
Кече сора кузе волгалт почылт куштылем кая,
туге капем-кылем волгалт почылт куштылем ка-
йыже!

Тылзе сора кузе волгалт почылт...

Шудыр сора...

Туня сора...

Омыж лонташте пулдырчын куштылгын кынел
кайымыжым кузе шижде кодам, туге мый куштыл-
гын шижде кынел каем!

128.	Куштылемдыме

-(Муй пурышкб шувалме.)

Рушарня Кугу Юмо! (Могай кечын ышта, тудо
кече лум дене туьгалеш.)

Умыр мардеж кузе пуал колта, умыр пыл кузе
оварген кая, (тиде ен'ын) уло могыржо, шумжб-
мокшыжо, кидше-йолжо, уло лулегыже тугакак
йуд-кече модын шогыжо!

Умыр кудырчб кузе кудырта, умыр волгенче
кузе волгалт кая...

Эр кече, кечывал кече, кас кече, юмылан-млан-
дылан логалдегыче, кузе йуд-кече модын каен эр-
та...

77 турлб пушенте лышташ, 77 турлб мардеж,
77 турлб вуд, 77 турлб кайык кузе йудшб-кечыже
модын чонтштен шога...

77 турлб янлык кузе чодыраште йуд-кече мо-
дыт...

77 турлб кол кузе, йудшб-кечыже кап-кылжым
шинчыдегыче, вуд йымалне модеш...

Порт воктенсе ужар пистышке кузе кайык йуд-
кече чонгештен толын мурен шинча...

77 турлб ур, 77 турлб меран', 77 турлб рывыж
кузе мланде валне модын коштыт, тыгак (тиде
ен'ын) ур гай, мераЕг гай, рывыж гай уло могыр-
жо...
Юмын Удыр Юламбий, Кечын Удыр Кечамбий,
77 турлб мланде вал нет 77 турлб мландет уло,
77 турлб пушентет уло, 77 турлб пушентыштет 77
турлб кайык кузе йудшб-кечыже модын шинчат...

Иуд шушпык кузе йудшб-кечыже модын шин-
ча...

Вуд умбалне вутэле кузе йудшб-кечыже мо-
дын шога...

Аша валне пулдырчо йудшб-кечыже кузе мо-
деш...

Мардеж Ават, йуд-кече кузе модат, Вуд Ават,
йуд-кече кузе модат, пушенте лышташ, кузе мо-
дат...

Кече кузе волгалтеш, Тылзе кузе нблтеш, шу-
дыр кузе нблтеш...

Пеледыш гай пеледын, шем пыл гай оварен
(тиде енын) уло могыржо, шум-мокшыжо, кидше-
йолжо, кап-кылже пеледыш гай пеледше, шем пыл
гай оваргыже!

Кузе пошкудемын шомакше-ойжо мылам лачеш
толеш, тугакак (тиде ешлан) мыйын шувалмем
лачеш толжо!

129.	Куштылемдыме

Кече кузе модын чучкен коштеш, капем-кылем
тугак модын чучкен коштшо! Тылзе кузе модын
чучкен коштеш, капем-кылем тугак модын чучкен
коштшо! Шудыр кузе модын чучкен коштеш, ка-
пем-кылем тугак модын чучкен коштшо!

Юмын почто, кугыжан почто кузе талын кош-
теш, тугак талын коштыктыжо!

Лудо шулдыр, комбо шулдыр кузе вуд умбал-
не куштылгын коштеш, тугак куштылгын кош-
тыктыжо.
77 турло кайык кузе кушнб куштылгын noireui-
ген кая, тугак капем-кылем куштылгын кайыже!

Мардеж дене пуалалтын кузе куштылгын кая,
тугак капем-кылем куштылгын кайыже!

130.	Куштылемдыме
г

Рушарня кече кузе нблтеш, туге (тиде екгын)
капше-кылже, кидше-йолжо нблтшб!

. Шочмо кече кузе нблтеш...

Кушкыжмо кече кузе нблтеш...

Вургече кече кузе нблтеш...

Изарня кече кузе нблтеш...

Кугарня кече кузе нблтеш...

Шуматкече кече кузе нблтеш...

Шым кече кузе нблтеш...

Шонанпыл кузе нблтеш...

Шыма пыл кузе нблтеш...

Умыр пыл...

Вияш мардеж...

Иыжгымше мардеж...

Тутан мардеж...

V.

131.	Куштылемдыме

Куштылго кече кузе куштылгын кузен кая, ту-
гак капем куштылго лийын кайыже!

Куштылго мардеж кузе куштылгын пуал кол-
та...

Куштылго кайык кузе куштылгын чоьгештен
колта...

Куштылго кол кузе вуйын-почын коштеш...

Паша ышташ тушалмем ынышт шиж! Ышташ
туша лмем ынышт шиж, ыштен пытарымем ынышт
шиж!

Кече танык, тылзе танык, шудыр танык, кайык
танык, шоракан танык! Мыйын чонем ит нал!

।	132. Куштылемдыме

Мераш кузе тбршталтен колта, тугак могыр чон
куштылемже!

Йос кузе йышт-йошт кудал колта, тугак мыйын
могыр куштылемже!

Вуд кузе йуд-кече йоген кая, тугак мыйын мо-
гыр куштылемже!

Мардеж кузе писын пуал-пуал колта...

77 турлб кайык кузе каен колта...

77 турлб пушентын лышташыже кузе тарваны-
леш...

к 	" '\-

133.	Куштылемдыме

Кече кузе куштылгын ончал колта, тугак могы-
рем куштылем кайыже!

Кудырчб кузе куштылгын кудырта, тугак могы-
рем куштылем кайыже!

Пыл кузе куштылгын кая...

Шудыр кузе куштылгын куза...

Тылзе кузе куштылгын куза...

Вуд кузе куштылгын йога...	-»>

Тале туман мардеж кузе куштылгын пуал кол-
та...

Вуд умбалне 77 турлб кайык кузе куштылгын
чошешта...
134.	Вур чарыме

Кузб пусб гыч кунам вур йога, тунам иже (ти-
де енын) (можо гыч) вур йогыжо.

Сорла пусб гыч...

Сава пусб...

Товар пусб...

Шерге пуй гыч...

Устембал шбр гыч...

Окна янак шбр гыч...

Олымбал шбр гыч...

' Пукен шбр гыч...
•

135.	Вур чарыме

(Мо дене пучкылтын, эн ончыч тудым ойлат.)
Кузб гыч кунам вур йога, тунам иже йогыжо.-
Товар гыч...

Ший гыч...

Шбртньб гыч...

Вургене гыч...

Той гыч...

Вулно гыч...

Ик ияш арама кузе кушкын шинча, тугак куш-
кын парем шичше. Ик ияш шудо кузе кушкын
шинча, тугак кушкын парем шичше.
•	• • •	

W	*

136.	Вур чарыме
•'	*	• •>< ’ 4 * » & J-*—I * •*	I	• ••

Кузб вурс вошт кунам вур йоген кертеш, тунам
иже (тиде ешын) (можо гыч) вур йоген кертше!

Сорла вурс вошт...

Сава вурс вошт...

Товар вурс ВОШТ..; ...	.

Пила вурс вошт...	. -
137.	Вур йогымым чарыме

Ший кува толын, ший пукеныш шинчын, ший
име дене урген кайыш...

Шбртньб кува...

Той кува...

138.	Вур ю

Ший вате ший шуртб дене ургыжо. Шбртньб
вате шбртньб шуртб дене ургыжо. Вургене вате
вургене шуртб дене ургыжо. Вулно вате вулно
шуртб дене ургыжо.

139.	Вур лекмылан

Йошкар мландын йоаикар вуржым, сорла дене
пучкын, и к сатыште кунам йоктарен кертеш, тунам
иже мыйын вурем йогыжо!

Шем мландын шем вуржым, сорла дене пуч-
кын...

 Ош мландын ош вуржым...

Эр ужара кузе шулен кая, туге шулен кайыже
(осалже)!

140.	Шулымо

Вуд шош, уй шош, шбр шош кузе шулен кая,
тугак шулен кайыже!

Шем пыл, ош пыл, канде пыл кузе шулен кая,
тугак шулен кайыже!

Шонанпыл кузе кече гыч ойырла, тугак (тиде
еш) гыч ойырлыжо!

Юмын тутыра, эр тутыра, мланде тутыра кузе
шулен кая, тугак шулен кайыже!
Волгенче шырча, кудырчб шырча, кече йымал
шырча кузе шулен кая, тугак шулен кайыже!

Кожга мардеж, ир мардеж, умыр мардеж кузе
пуалтен колта, осалым ойырен колта, тугак пуал-
тен кайыже, мардеж почеш ойырлен кайыже!

77, 75, 70, 65, 60, 55, 50, 45, 40, 35, 30, 25, 20, 15,
10, 9, 8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1, иктат уке, нимат уке!

141.	Шулымо

77 покшым кузе шулен шбрлен кая, туге шулен
шбрлен кайыже.

Эр покшым, эр тутыра кузе шулен шбрлен кая,
тугак шулен шбрлен кайыже.

Ик ияш воштыр йуд лупе дене кузе кошкен
ойырлен кодеш, туге (тиде ен'ын) кап-кылже осал
деч ойырлалтше.

Пыл гыч чевер кече кузе волгалт лектеш, туге
(тиде ен'ын) шумжб-мокшыжо осал гыч волгалт
лекше.

100, 90, 80, 70, 60, 50, 40, 30, 20, 10, 9, 8, 7, 6,
5, 4, 3, 2, 1, иктат уке, локтыш уке!

142.	Шулымо

Юмын канде пыл гай шулен кайыже.

Юмын шем пыл гай...

Юмын чевер пыл гай...

Юмын кудыр пыл гай...

Юмын сур пыл гай...

Юмын шонанпыл гай...

Вуд шон' гай... . 

Муй шош гай...
w

wflE *	.	/

л	\

j - Шбр шоиг гай...

Сакыр гай...

Шинчал гай...

77	турлб мланде вал не эр покшым кузе шулен
кая, тугак шулен кайыже.

77	турлб мланде валне эр тутыра кузе шулен
кая, тугак шулен кайыже.

77	турлб мланде валне эр лупе кузе шулен кая,
тугак шулен кайыже.

100,	99, 98, 97, 96, 95, 94, 93, 92, 91. Нимат уке.
Локтыш, пошартыш, овылымо, шинчавочмо, йыл-
мыпурылтмо, марий чер, руш чер, марий коштыра,
руш коштыра нимат уке.

89,	88,	87,	86,	85,	84,	83,	82,	81.	Нимат	уке...

79,	78,	77,	76,	75,	74,	73,	72,	71.	Нимат	уке...

69,	68,	67,	66,	65,	64,	63,	62, 61.	Нимат уке...

59,	58,	57,	56,	55,	54,	53,	52,	51.	Нимат	уке...

49,	48,	47,	46,	45,	44,	43,	42,	41. Нимат уке...

39,	38,	37,	36,	35,	34,	33,	32,	31. Нимат уке...

29,	28,	27,	26,	25,	24,	23,	22,	21. Нимат уке...

19,	18,	17,	16,	15,	14,	13,	12,	И. Нимат уке...

9,	8, 7, 6, 5, 4, 3, 2, 1. Нимат уке. Локтыш, по-
шартыш, овылымо, шинчавочмо, йылмыпурылтмо,
марий чер, руш чер, марий коштыра, руш коштыра
нимат уке.

143.	Шулымо

Эр ужара кузе шулен кая, тугак шулен кайыже.

Кас ужара...

Эр тутыра...

Кас тутыра...

Эр лупе...

Кас лупе...

Эр покшым...
Шонанпыл...

Вуд шош...

Муй шош...

Уй шош...

144.	Шулымо

Эр лупе кузе лупсалт кая, туге лупсалт ка-
йыже.

Иур лупе кузе лупсалт кая, туге лупсалт ка-
йыже.

Эр покшым кузе шулен кая, туге шулен кайыже.

Ош пыл кузе шулен кая, туге шулен кайыже.

Шем пыл кузе шулен кая, туге шулен кайыже.
Иур пыл кузе шулен кая, туге шулен кайыже.
Шонанпыл кузе шулен кая, туге шулен кайыже.
Кудырчан йур кузе эртен кая, туге эртен кайы-
же.

Пече шырка кузе йоген кая, туге йоген кайыже.

Уй гай, муй гай, сакыр гай, шинчал гай, лум
гай шулен кайыже.

Пучымыш шош гай, уй шош гай, вуд шош гай
шулен шбрлен кайыже.

145.	Шулымо

Тешыз вуд шош кузе шула, туге шулыжо.

Юл вуд шош...

Немда вуд шош... ,	.

Лаж вуд шош...

Мушко вуд шош...

Кече пече кузе шула...

Тылзе пече кузе шула...

Эр покшым кузе шула...

Уй шош кузе шула...
146.	Аярым пукшымылан

(Могай аяр дене ыштеныт, тудо аярын лумжымг
тыгак, пале гын, отравитлыше ен'ын лумжым ойлен
ышталтеш.)

Удырамаш осалым ыштен пукшен, пбръеьг оса-
лым ыштен пукшен гын, Тун? Юмо деке кузен, Туня
Юмо деке кузен, Курлб Юмо деке кузен, Юмын
Пиямбар деке кузен, Микол Чудотворец деке кузен,
Мер Юмо деке кузен, Кристос Юмо деке кузен,
Шочын Ава деке кузен (чыла Ава-шамычьш кала-
сет), наргумыж шбрмычым ыштен, наргумыж им-
ньым ыштен, наргумыж мландым ыштен, наргумыж
шурно пырчым уден, наргумыж шуре дене шурен,
наргумыж сорлам ыштен, наргумыж сорла дене
наргумыж шурным туред налын, наргумыж кылтам
ыштен, наргумыж суслам ыштен, наргумыж орвам
ыштен, наргумыж сапондым ыштен, наргумыж
кольмым ыштен, наргумыж мардежым ыштен,
наргумыж уштервоштырым ыштен, наргумыж кы-
шылым ыштен, наргумыж совокым ыштен, наргу-
мыж мешаным ыштен, наргумыж вакшым ыштен,
наргумыж вакшкуым ыштен, наргумыж ложа-
шым ыштен, наргумыж шоктем-тагынам, руашвоч-
кым ыштен, наргумыж контам ыштен, наргумыж
киндым ыштен, наргумыж кумыж-совлам ыштен,
наргумыж олымбалым, устембалым ыштен, наргу-
мыж айдемым ик шагат, ик минутышто ыштен,
кунам пукшен шогалтен кертеш, 77 турлб калы-
кым кунам ик шагат, ик минутышто пукшен-йук-
тен кертеш, тунам иже (тиде ei-гын) капыште-кы-
лыште, пагарыште, шум-мокшышто вуйушым на-
лын йуын-кочкын сен'ыже! Тидым ыштен кертын
ок сен'е!

12 кугыжан 12 крепость вуй гыч крепость пун-
дашыш шумеш кунам-наргумыж пурен йуын-кочкын
кертеш, тунам иже (тиде енын) шумжым-мокшы-
жым йуын-кочкын кертше! Кертын огыл, ок ceire!

12 черке вуй гыч черке пундашыш шумеш...

147.	Имне-влакын чоныштым лыпландарыме

(Уян тегытыш шувалеш, вара уян тегытым
пыстыл дене пмне-влакын нор умбакышт изиш
шуралта.)

А теве кече кузе лын’ шинчеш, Тикын тулары-
нат, Максимын веныже-влакынат имньыштын чо-
нышт тугакак льп-г лийже!

А теве тылзе кузе лын1 шинчеш...

А теве 77 турлб мардеж кузе йудшб-кечыже
модеш, Тикын туларынат, Максимыч веныже-вла-
кынат имньыштын капышт-кылышт, йолышт, лу-
легышт тугакак модшо!

А теве 77 турлб пушенте вуй кузе йудшб-кечы-
же модеш, Тикын туларынат, Максимын веныже-
влакынат имньыштын капышт-кылышт, йолышт,
лулегышт тугакак модшо!

77 турлб кайыквусо кузе йудшб-кечыже чонеш-
тылеш, Тикын туларынат, Максимын веныже-вла-
кынат имньыштын капышт-кылышт, йолышт,
лулегышт куштылго лийже!

Тикын туларын, Максимын веныже-влакын им-
не-влакышт умбаке Юмын пургенчыкым леведам
кудырчб шулдыр дене!

Тикын туларын, Максимын веныже-влакын им-
ньыштын кбргыштышт-умбалнышт улшо нелыже-
осалже уштылалт лекше!

148.	Имне куштылемдыме

(Вудыш шувалеш, вара, вудым подылын, им-
не-влакын капышкышт пуал колта.)
Мардеж кузе шушкен кая, (нине ен'-влакын)
имньышт туге тиде кудывече гыч лектын кайышт!’

Волгенче кузе йыл-йул волгалт кая, (нине еш-
влакын) имньышт туге тиде кудывече гыч йыл-йул
койын лектын каен колтышт!

Кудырчб кузе кудыртен колта, (нине еш-вла-
кын) имньышт туге тиде кудывече гыч кудыртымб
семынак лектын кудалышт!

Шупгкан мардеж шушкымб семынак (нине еш-
влакын) имньышт тидё кудывече гыч лектын куда-
лышт!

149.	Памаш кучен гын

(Иуд рудо жапыште, шинчал ден шурашым-
налын, памашыш толеш, тушто семынже вудыма-
тылеш.)

А теве Вуд Он, Вуд Ава, мый тендалан шураш
ден шинчалым конденам, те тиде шураш-шинча-
лем дене пучымышым шолтен кочса, ала шукерт-
сек пучымышым кочкын огыдал, пучымышым коч-
мыда шуэш дыр. Тендалан пучымышым шолтен-
кочкашда шураш-шинчалым кондеи кудалтыме-
мым те шотыш налза. Ынде 3—4 кече лиеш, Се-
мой эргым йол дене пеш чот йбсланен кия. Те
мыйын Семой эргымыи йол корштымашыжым луш-
тараш полшыза, йбсландарен ида кийыкте, йол
умбаке шогалташ полшыза!

(Шураш-шинчалым памашыш кудалта.)

150.	Ушкал шор пуаш огыл

Кб мыйын ушкал шбрем налын гын, кугу чо-
дыраш каен, шбртньб шинчыр ден шбртньб шураш
шордым кучен конден, капка ончылан шбртньб--
ментеш йолыштен, шбртньб ведраш луштен, шбрт-
ньб атеш малтен, шбртньб бранвочкеш шушкын,
шбртньб кумыж-совла дене 77 турлб калыкым
пукшен-йуктен кертеш гын, тунам иже мыйын уш-
кал шбрым налын кертше!

Кб мыйын ушкал шбрем налын гын, кугу чоды-
раш каен, ший шинчыр ден ший тукан пучым кучен
конден...

...той шинчыр ден той кучан маскам кучен кон-
ден...

...вургене шинчыр ден (вургене пуян) пирым ку-
чен конден...

Кб мыйын ушкал шбрем налнеже гын, эн он-
чыч Юмын Аван ушкал шбржым кузен луштен
волыжо, 77 калыкым пукшен-йуктен шогалтыже,
тунам иже ушкал шбрем налже!

Мланде Аван ушкал шбржым кунам луштен
налын кертеш, тунам иже мыйын ушкалемын шбр-
жым налын кертше!

Виян куткышуэн кажне куткыжын шбржым
луштен налын, 77 турлб калыкым пукшен кертеш
гын, тунам иже ушкалемын шбржым налын керт-
ше!

77 турлб калыкын вуржым налын, 77 турлб
калыкым пукшен кертеш гын, тунам иже ушкале-
мын шбржым налын кертше!

(Тыге марий вате-шамыч эр шошым, кутучын
первый гана пуч пуалтыме йукшым колмеке, шу-
валыт. Южо вате кинде курнкаш гына шуведа,
южышт конташ олтат, руаш пундаш дене комым
ыштен, шуй кбрган когыльым турлат, шуведен,
ушкалыштлан пуат. Южышт когыльо комым эр
лупсеш лугат. «Эр лупе гай уй погыныжо!» ма-
ныт. «Уй погымо» шуведыш эше шуко турлб уло,
утларакшым первый нурыш лукмо кече шуведат.
В. Бояринован палемдымашыже.)
151.	Ушкал уй погымо деч

Юмын Вудвара умбаке кузен шогалын, Юмын
Удыр ден Юмын Каче дене кунам ойлен, кунам во-
льык нуным лудын шукта, тунам иже мыйын уш-
калемын уйжым-шбржым налын кертше!

Мер, Кава Юмын кунам вольык пун пырчыжым
налын кертеш, тунам иже мыйын ушкалемын
уйым-шбрым налын кертше!

Юмын престолыш кузен шогалын, чарак менте
гай чараклен шогалын, кунам 77 турлб калык он-
чылан, Юмын Удыр ден Юмын Каче ончылан,
Юмын Удыр дене кутырен кертеш гын, тунам иже
мыйын ушкалемын шбржым налын кертше!

152.	Йушб марийлан кыраш да пелешташ
кертдыме

(Аракаш але вудеш ыштен йуктат.)

Шола кидше дене, пурла кидше дене кунам
Карпат курыкым перен шалатен кертеш, осал шин-
чаж дене, осал йылмыж дене кунам Карпат куры-
кым шалатен кертеш, тунам иже мыйым перен.
кертше, пелештен кертше!

(Мучашыште перен кертмыжлан, пелештен
кертмыжлан шулымо ышталтеш.)

153.	Кредалаш кертдыме

(Шомак огеш ойлалт, раш уш сурет (психик,
образ) дене ышталтеш, тидын годым шола-йолым.
да шола кидысе казаварням шентек рузат, умша;
дене койдымын eir ваштареш пуалыт.)
Шола йолжо дене, ик минут-секундышто кечыш
кузен, кечым чумен кунам кертеш, тунам иже йол-
жым нолталын, чумен кертше!

Шола йолжо дене, ик минут-секундышто тыл-
зыш кузен...

Шола йолжо дене, ик минут-секундышто Чолга-
шудырыш кузен...

(Нине ой-влак негызеш ыштышыла, шола йо-
лым шентек рузат. Улнб ончыктымо вес кум ой не-
гызеш ыштышыла, шола кидысе казаварням шен*-
гек рузат.)

Шола кидше дене кечым кунам шелын кертеш,
тунам иже умбакем кидшым нолталын, шелын
кертше!

Шола кидше дене тичмаш тылзым кунам ше-
лын кертеш...

Шола кидше дене Чолгашудырым кунам шелын
кертеш...

(Мучашыште кид-йол, кап-кыл вийлан, але ал
вийлан шулымо ышталтеш.)

154.	Вурседалаш кертдыме

(Йылмым кугун луктын, уш ден ышталтеш, еш
умбак пуалыт.)

Кечыш кузен, кечым нулей кунам кертеш, ту-
нам иже мыйын умбакем ойлен кертше!

Тылзыш кузен, тылзым кунам нулей кертеш...

Чолгашудырыш кузен, Чолгашудырым кунам
нулей кертеш...

155.	Кырен кертдыме

Тарза янаклан чоным-шумым пуртен шогалтен,
тудо ешын вургемжым чиктен шогалтен кырен
кертеш гын, тунам иже кырен кертше!
Омса янакым, капка ментым, пене ментым пу-
тырен шогалтен кертеш гын, Гунам иже кырен
кертше!

Апшат сандал пукеным налын, нблтен перен
кертеш гын, тунам иже кырен кертше!

156.	Туманлен, кырен кертдыме

Эр кече лекмаште Ош Виче, Ош Виче покшел-
не пунчб кашка, пунчб кашкам, кидшым-йолжым
логалтыде, сер турыш орйылмыж дене луктын
кертеш гын, тунам мый ваштарешем туманлен
кырен кертше!

Кечывал кече нблтымаште Йошкар Виче, Йош-
кар Виче покшелне тумо кашка...

Кас кече шичмаште Шем Виче, Шем Виче пок-
шелне ваштар кашка...

157.	Енг чактарен ынже керт

Орйылмыж дене кечым чактарен кертеш гын,
тунам иже мыйым чактарен кертше!

Орйылмыж дене тылзым...

Орйылмыж дене Чолгашудырым...

158.	Еным чактарыме

Эр кече кузе аваж помышыш пурен чакна, ту-
гак (тиде еьг) мый дечем чакныже!

Кечывал кече кузе аваж помышыш...

Водо кече...

Чолгашудыр...
159.	Тукнымо деч

(Онтырыш пыштыме вудыш.)

Кечым кунам родимец-разым ик минут, ик се-
кундышто кочкын-йуын, тундарен кертеш, тунам
иже (тиде енын) орйылмыжым, кутырымо йыл-
мыжым кочкын-йуын, тундарен, тукныктарен, лу-
дыктен, вургорныжым петырен, илыш гычын ко-
р анден, овылен кертше!

Тылзым...

Шудырым...

Пуста порт пырням, вуйжым мландыш шогал-
тен, вожым куш савырен шогалтен, ик минугышто,
ик секундышто иляндарен кунам кертеш, тунам
иже родимец-разым орйылмыжым, кутырымо йыл-
мыжым кочкын-йуын, тундарен, тукныктарен, лу-
дыктен, вургорныжым петырен, илыш гычын ко-
рангден, овылен кертше!

Пуста клат пырням...

Пуста пулдыр пырням...

Пуста в^та пырням...

Пуста агун пырням...

Пуста монча пырням...

Пуста таве пырням...

(Вара шулымо кая. Тудын деч вара орйыл-
мым, кутырымо йылмым ушен, куштылемдыме кая.
Мучашыште ойла.)

Ала вуйыштыжо, ала ушыштыжо, ала шумыш-
тыжб-мокшыштыжо, капыштыже-кылыштыже, ор-
йылмыштыже, кутырымо йылмыштыже, вургор-
ныштыжо, илыш корныштыжо мо осал лийын, чы-
ла осалжым, родимец-разымжым, eir чержым, йо-
ражым ойырен эрыктен колтем мардеж почеш, вуд
почет. Ты онтыр йук кузе куштылгын-яндарын
шокта, тугак кутырымыжо куштылго яндар лийже!
(Вудым йуктыкта, онтырым шоктыкта.)
ШУВЕДЫМЕ ЮМ КУШЕЧ НАЛМЕ
»

1.	Марий Эл, Советский р-н, Кораксола. Автор
возен налын.

2.	Марий Эл, У Торъял. Автор возен налын.

3.	Марий Эл, Морко р-н, Кугу Шургб. Автор во-
зен налын.

4.	Марий Эл, Шернур р-н, Чашкаял. Автор возен
налын.

5.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.

6.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 363. С. 23—33.
Бердников В. М. Материалы фольклорной экс-
педиции, собранные в Косолаповском, Шур-
минском и Уржумском районах. 1938 г.

7.	У. Вихманн возен налын (1931: 68—71).

8.	Марий Эл, Советский р-н, Кологудо. Автор
возен налын.

9.	А. Генец 1887 ийыште Пермь губ., Красно-
уфимск уезд, Улыл Потам ялыште возен на-
лын (1889: 53—55).	.

10.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 722. Л. 34—34 об.
Сатуков С. С. Эрвел марий-влакын турлб ина-
нымышт нерген погымо материал. 1959 ий.

11.	Туштак. Л. 38 об.—41 об.

12.	Туштак. Л. 42—43.

13.	Туштак. Л. 44—45.

14.	МарНИИ-н НРФ, on.. 1, д. 363. С. 20—23. Берд-
ников В. М. Материалы фольклорной экспеди-
ции, собранные в Косолаповском, Шурминском
и Уржумском районах. 1938 г.
15.	Ма.рНИИ-н РФ, on. 1, д. 905. 112—115 с.
Севрюгин В. И. Шернур марийын тоштыенг
ой-влакышт. 3-шо тетрадь.

16.	МарНИИ-н НФ, оп. 5, д. 42. Л. 7—9. Жили-
на М. С. Черым эмлыме шуведыме мут-влак.

17.	Марий Эл, Морко р-н, Нур'ьял Корамас. Ав-
тор возен налын.

18.	Район пале огыл. Авторын архивше гыч.

19.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 583. Л. 32—35. Шу-
ведыме мут-влак. В. Бояринова 1944 ийыште
Кемсолаште возен налын.

20.	Туштак. Л. 37—38.

21.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 363. С. 12—13.
Бердников В. М. Материалы фольклорной экс-
педиции, собранные в Косолаповском, Шур-
минском и Уржумском районах. 1938 г.

22.	Марий Эл, Советский р-н, Кораксола. Автор
возен налын.

23.	Туштак возен налме.

24.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 363. С. 8—11.
Бердников В. М. Материалы фольклорной экс-
педиции, собранные в Косолаповском, Шур-
минском и Уржумском районах. 1938 г.

25.	Марий Эл, Советский р-н, Кологудо. Авторын
возен налмыже.

26.	Марий Эл, Шернур р-н, Чашкаял. Автор во-
зен налын.

27.	Вятка обл., Пижанка р-н, Семеял. МарГУ-н
преподавательже Л. И. Барцева возен налын.

28.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор во-
зен налын.

29.	МарНИИ-н НРФ, оп. 5, д. 42. Л. 3. Жили-
на М. С. Черым эмлыме шуведыме мут-влак.

30.	Марий Эл, Шернур р-н, Чашкаял. Автор во-
зен налын.
31.	X. Паасонен 1900 ийыште Упб губернийысе
Чорай ялыште возен налын (1939:77—80).

32.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 769. Л. 66 об.—67.
Сатуков С. С. Этнографические материалы.
Тетрадь 3. 1961 г.

33.	Марий Эл, Советский р-н, Кологудо. Автор
возен налын.

34.	МарНИИ-н РФ, on. 1, д. 905. С. 103—109.
Севрюгин В. И. Шернур марийын тоштыен’
ой-влакышт. 3-шо тетрадь.

35.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.

36.	Марий Эл, Шернур р-н, Чашкаял. Автор во-
зен налын.

37.	Марий Эл, Советский р-н, Кологудо. Автор во-
зен налын.

38.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 769. Л. 54—54 об.
Сатуков С. С. Этнографические материалы.
Тетрадь 3. 1961 г.

39.	Марий Эл, Советский р-н, Кологудо. Автор
возен налын.

40.	МарНИИ-н РФ, on. 1, д. 905. 49—53 с. Сев-
рюгин В. И. Шернур марийын тоштыегг ой-
влакышт. 3-шо тетрадь.

41.	Марий Эл, Шернур р-н, Чашкаял. Автор возен
налын.

42.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор во-
зен налын.

43.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.

44.	Вятка обл., Пижанка р-н, Семеял. МарГУ-н
преподавательже Л. И. Барцева возен налын.

45.	МарНИИ-н НФ, оп. 5, д. 42. Л. 1—1 об. Жи-
лина М. С. Черым эмлыме шуведыме мут-влак.

46.	МарНИИ-н НРФ, оп. 3, д. 10. Л. 8. Евсевь-
ев Т. Е. Рукописный материал по фольклору
и этнографии.

.47. Туштак. Л. 9.

48.	Туштак. Л. 10—11.

49.	МарНИИ-н НРФ, оп. 5, д. 42. Л. 4—5. Жили-
на М. С. Черым эмлыме шуведыме мут-влак.

50.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор возен
налын.

51.	Марий Эл, Морко р-н, Кугу Шургб. Автор во-
зен налын.

52.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.

53.	Марий Эл, Советский р-н, Кораксола. Автор
возен налын.

54.	МарНИИ-н НРФ, оп. 3. Д. 10. Л. 5—7. Ев-
севьев Т. Е. Рукописный материал по фоль-
клору и этнографии.

55.	МарНИИ-н РФ, on. 1, д. 905. 64—72 с. Севрю-
гин В. И. Шернур марийын тоштышг ой-вла-
кышт. 3-шо тетрадь.

56.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 769. Л. 55 об.—

56.	Сатуков С. С. Этнографические материалы.
Тетрадь 3. 1961 г.

57.	Марий Эл, У Торъял. Автор возен налын.

58.	Марий Эл, Морко р-н, Кугу Шургб. Автор во-
зен налын.

59.	Марий Эл, Шернур р-н, Чашкаял. Автор во-
зен налын.

60.	Вятка обл., Пижанка р-н, Семеял. МарГУ-н
преподавательже Л. И. Барцева возен налын.

61.	Тудыпак, туштак возен налмыже.

62.	Марий Эл, Курык марий р-н, Улыл Емангаш.
Автор возен налын.

63.	Марий'Эл, Морко р-н, Кугу Шургб. Автор во-
зен налын.
64.	Туштак автор возен налын.

65.	МарНИИ-н НРФ, оп. 3, д. 10. Л. 16—17. Ев-
севьев Т. Е. Рукописный материал по фоль-
клору и этнографии.

66.	Марий Эл, Шернур р-н, Чашкаял. Автор возен
налын.

67.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 363, С. 43-45.
Бердников В. М. Материалы фольклорной экс-
педиции, собранные в Косолаповском, Шур-
минском и Уржумском районах. 1938 г.

68.	Район пале огыл. Авторын архивше гыч.

69.	Марий Эл, Морко р-н, Зеленогорский. Автор
возен налын.

70.	МарНИИ-н НФ, оп. 5, д. 42. Л. 6. Жили-
на М. С. Черым эмлыме шуведыме мут-влак.

71.	Марий Эл, Морко р-н, Зеленогорский. Автор
возен налын.

72.	А. Генец возен налын (1889: 54).

73.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 496. Николаев Пет-
рын возен налмыже. Морко р-н, Элекэьгер.

74.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 722. Л. 6—6 об.
Сатуков С. С. Эрвел марнй-влакын турло ина-,
нымышт нерген погымо материал. 1959 ий.

75.	Туштак. Л. 8.

76.	Туштак. Л. 8 об.

77.	Туштак. Л. 9 об.

78.	А. Генец возен налын (1889: 51).

79.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 722. Л. 11 об. Са-
туков С. С. Эрвел марий-влакын турлб ина-
нымышт нерген погымо материал. 1959 йй.

80.	Туштак. Л. 12 об.

81.	Туштак. Л. 14 об.—15.

82.	Туштак. Л. 13 об.—14.

83.	Туштак. Л. 27 об. —28.

84.	Туштак. Л. 17—17 об.
85.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 363. С. 7—8. Берд-
ников В. М. Материалы фольклорной экспе-
диции, собранные в Косолаповском, Шурмин-
ском и Уржумском районах. 1938 г.

86.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 722. Л. 32 об. Са-
туков С. С. Эрвел марий-влакын турлб ина-
нымышт нерген погымо материал. 1959 ий.

87.	Туштак. Л. 33.

88.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.

89.	Район пале огыл. Авторын архивше гыч.

90.	Марий Эл, Советский р-н, Кологудо. Автор
возен налын.

91.	Марий Эл, Морко р-н, Кугу Шургб. Автор во-
зен налын.

92.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор возен
налын.

93.	МарНИИ-н НРФ, оп. 3, д. 10. Л. 13—17. Ев-
севьев Т. Е. Рукописный материал по фоль-
клору и этнографии.

94.	А. Генец возен налын (1889:50).

95.	X. Паасонен возен налын (1939:75—76).

96.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 363. С. 14. Бердни-
ков В. М. Материалы фольклорной экспеди-
ции, собранные в Косолаповском, Шурмин-
ском и Уржумском районах. 1938 г.

97.	МарНИИ-н НРФ, оп. 3, д. 10. Л. 11 — 12. Ев-
севьев Т. Е. Рукописный материал по фоль-
клору и этнографии.

98.	Марий Эл, У Торъял. Автор возен налын.

99.	Район пале огыл. Авторын архивше гыч.

100.	Марий Эл, Советский р-н, Кораксола. Автор
возен налын.

101.	Марий Эл, У Торъял. Автор возен налын.

102.	Марий Эл, У Торъял. Автор возен налын.
103.	Марий Эл, Морко р-н, Изи Корамас. Автор
возен налын.

104.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 722. Л. 19—20. Са-
туков С. С. Эрвел марий-влакын турлб ина-
нымышт нерген погымо материал.

105.	А. Генец возен налын (1889:51—52).

106.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 363. С. 15—16.
Бердников В. М. Материалы фольклорной
экспедиции, собранные в Косолаповском, Шур-
минском и Уржумском районах. 1938 г.

107.	Туштак. С. 18—20.

108.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 769. Л. 52 об.—53.
Сатуков С. С. Этнографические материалы.
Тетрадь 3. 1961 г.

109.	Марий Эл, Советский р-н, Кораксола. Автор
возен налын.

110.	Район пале огыл. Авторын архивше гыч.

111.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 722. Л. 24 об.—

25 об. Сатуков С. С. Эрвел марий-влакын тур-
лб инанымышт нерген погымо материал.

112.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор во-
зен налын.

113.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 363. С. 17. Берд-
ников В. М. Материалы фольклорной экспе-
диции, собранные в Косолаповском, Шурмин-
ском и Уржумском районах. 1938 г.

114.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор возен
налын.

115.	А. Генец возен налын (1889:50).

116.	Район пале огыл. Авторын архивше гыч.

117.	Район пале огыл. Авторын архивше гыч.

118.	Вятка обл., Пижанка р-н, Семеял. МарГУ-н
преподавательже Л. И. Барцева возен налын.

119.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.
120.	Марий Эл, Морко р-н, Кугу Шургб. Автор во-
зен налын.

121.	Туштак возен налме.

122.	Марий Эл, Шернур р-н, Чашкаял. Автор во-
зен налын.

123.	Башкортостан, Мишкан р-н, Лепешкан. Автор
возен налын.

124.	А. Генец возен налын (1889:52).

125.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 905. С. 84—86. Сев-
рюгин В. И. Шернур марийын тоштыеш ой-
влакышт. 3-шо тетрадь.

126.	Марий Эл, У Торъял. Автор возен налын.

127.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.

128.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 905. С. 117—121.
Севрюгин В. И. Шернур марийын тоштыетг
ой-влакышт. 3-шо тетрадь.

129.	Марий Эл, Советский р-н, Кологудо. Автор
возен налын.

130.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор возен
налын.

131.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 583. Л. 23. В. Боя-
ринова 1944 ийыште Кемсолаште возен налын.

132.	Туштак. Л. 24.

133.	Район пале огыл. Авторын архивше гыч.

134.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.

135.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор возен
налын.

136.	Марий Эл, У Торъял. Автор возен налын.

137.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 496. Николаев
Петрын возен налмыже. Звенигово р-н, Мик-
лай кутырышто возен налын.

138.	Беке О. Возен налын (1957:565).

139.	А. Генец возен налын (1889:50).
140.	Марий Эл, У Торъял. Автор возен налын.

141.	Марий Эл, Морко р-н, Зеленогорский. Автор
возен налын.

142.	Марий Эл, Советский р-н, Кораксола. Автор
возен налын.

143.	Марий Эл, Морко р-н, Кугу Шургб. Автор во-
зен налын.

144.	Марий Эл, Морко р-н, Нуръял Корамас. Ав-
тор возен налын.

145.	Марий Эл, Шернур р-н, Кугенер. Автор возен
налын.

146.	Марий Эл, Шернур р-н, Ананур. Автор возен
налын.

147.	МарНИИ-н РФ, on. 1, д. 905. Л. 55—56. Сев-
рюгин В. И. Шернур марийын тоштыен* ой-
влакышт. 4-ше тетрадь.

148.	Туштак. Л. 56—57.

149.	Туштак. Л. 62—63.

150.	МарНИИ-н НРФ, on. 1, д. 583. В. Бояринова
возен налын.

151.	Туштак. Л. 38—39.

152.	Марий Эл, Морко р-н, Изи Корамас. Автор
возен налын.

153.	Туштак автор возен налын.

154.	Туштак автор возен налын.

155—158. Йошкар-Олаште автор возен налын.

159.	Марий Эл, У Торъял.
ШУВЕДЫМЕ Ю ЛУМ УКАЗАТЕЛЬ

ТАНЫКТАРЫМЕ

1.	Таныктарыме

2.	Таныктарыме

3.	Эмым погымо годым таныктарыме.

ЕН" ЫШТЫМЕ ВАШТАРЕШ

4.	Локтышым-пошартышым шбрымб

5.	Локтышым шбрымб

6.	Кугу локтыш деч

7.	Локтыш деч

8.	Локтымым-пошарымым да шукымб марий че-
рым шбрымб

9.	Пужыкым шбрымб

10.	Локтымо деч кужу шуведыш

11.	Локтымо деч кужу шуведыш

12.	Локтымо деч кужу шуведыш

13.	Локтымо деч кужу шуведыш

14.	Мардеж локтыш деч

15.	Пошартышым шбрымб

16.	Пошартышым шбрымб

17.	Пошартыш деч

18.	Пошартышым шбрымб

19.	Пошартышым шбрымб

20.	Пошартышым шбрымб

21.	Изи пошартыш деч
22.	Тул пошартышым шорымо

23.	Имне пошартышым шорымо

24.	Овылтыш пошартыш деч

25.	Овылтышым шорымо

26.	Овылымым шорымо

27.	Овылымо деч чонгештен кайыме

28.	Чон тарватымым шорымо

29.	Ажгынымым, чон йулымым шорымо

•30. Килам шорымо

31.	Келам шорымо

32.	Локтызын «куртньб печыжым» пудыртен пу-
рымо

33.	Шинчавочмым, йылмыпурылтмым шорымо

34.	Шинчавочмо, йылмыпурылтмо деч

35.	Шинчавозын, йылмыпурылтмым шорымо

36.	Шинчавочмым шорымо

37.	Шинчавочмым шорымо

38.	Шинчавочмым, йылмыпурылтмым шорымо

39.	Пуртымо марий черым ойырымо

40.	Конден пуртымо марий черым тутырыктен
лукмаш

41.	Пуртымо черым ойырымо

42.	Марий осал пурымо ваштареш

КОШТШО МУЖО-ВЛАК ВАШТАРЕШ

43.	Разымым шорымо

44.	Разымым шорымо

45.	Разымым шорымо

46.	Мланде разым деч

47.	Вуд разым деч

48.	Мардеж разым деч
49.	Паралич шорымо

50.	Вувер логалмылан

51.	Вувер кочмым шорымо

52.	Вуверым шорымо

53.	Вуверым шорымо

54.	Вувер деч

55.	Ушкал водарым вувер кочмо деч

56.	Вувер ваштареш

57.	Вуркеметым шорымо

58.	Вуркеметым шорымо

59.	Пошырым шорымо

60.	Пошырым шорымо

61.	Пошырым шорымо

62.	Пошырым торлымо

63.	Умдыр мушкам шорымо

64.	Умдыр мушкам шорымо

65.	Умдыр мушка деч

66.	Родимецым шорымо

67.	Родимец деч

68.	Кадыр ситкам шорымо

69.	Ужармужым шорымо

70.	Ужармужым шорымо

71.	Колышо осалым ойырымо

72.	Тошто колышо азам кочкеш гын

73.	Таргылтышым пбртылтымб

74.	Шукшондал-ия ваштареш

75.	Шукшондал ваштареш

76.	Шукшондал ваштареш

77.	Шукшондал ваштареш

78.	Шукшондаллан

79.	Мланде парий (ия) ваштареш

80.	Мланде парий ваштареш

81.	Мланде парий ваштареш

82.	Мардеж сакмат деч

83.	Кече ия ваштареш

84.	Вудия ваштареш
85.	Кож деч

86.	Кож кела ваштареш

87.	Муно кела ваштареш

88.	Нерге кува-кугызам шорымо

89.	Пуй шукш кочмым шбрымб

90.	Кишкышинчам шбрымб

91.	Кишкышинчам шбрымб

92.	Кишкышинча, осал лекме ваштареш

93.	Кишкышинча деч

94.	Кишкышинчалан

95.	Кишкышинчам шбрымб

96.	Лектыш, суван, телеза деч

97.	Суван деч

98.	Юнто деч

99.	Юнто вочмо деч

100.	Кучэрем, тулэрем, вудэрем шбрымб

101.	Йорам шбрымб

102.	Шож деч

103.	Шаршукшым шбрымб

104.	Шаргишке кела ваштареш

105.	Тул аярлан

106.	Ужакаяр деч

107.	Полмезе аяр деч

моло ю

108.	Азырен Ю

109.	Орт шындыме

ПО. Чон вургыжмо деч

111.	Вур малыме ваштареш

112.	Наргумыжым пукшымылан

ИЗ. Наргумыж кочмо деч

114.	Когаргыме деч
115.	Йук йом м ыл а н

116.	Мокмырым шорымо

117.	Шыл кушмо

118.	Кылымде шындыме

119.	Лочым тбрлымб

120.	Пунчештмым шорымо

121.	Пуй корштымым шорымо

122.	Кишке чунталмым шорымо

123.	Кишке чунталмым шорымо

124.	Кишке чунталмылан

125.	Ушкал водарым кишке чунталме деч

126.	Куштылемдыме

127.	Куштылемдыме

128.	Куштылемдыме

129.	Куштылемдыме

130.	Куштылемдыме

131.	Куштылемдыме

132.	Куштылемдыме

133.	Куштылемдыме

134.	Вур чарыме

135.	Вур чарыме

136.	Вур чарыме

137.	Вур йогымым чарыме

138.	Вур Ю

139.	Вур лек мыл ан

140.	Шулымо

141.	Шулымо

142.	Шулымо

143.	Шулымо

144.	Шулымо

145.	Шулымо

146.	Аярым пукшымылан

147.	Имне-влакын чоныштым лыплаидарыме

148.	Имне куштылемдыме

149.	Памаш кучен гын

150.	Ушкал шор пуаш огыл
151.	Ушкал уй погымо деч

152.	Йушб марийлан кыраш да пелешташ керт-
дыме

153.	Кредалаш кертдыме

154.	Вурседылаш кертдыме

155.	Кырен кертдыме

156.	Туманлен, кырен кертдыме

157.	Eir чактарен ынже керт

158.	Еьгым чактарыме

159.	Тукнымб деч
ЛИТЕРАТУР

1.	Бирючев В. Г. Народная медицина среди горных ма-
ри. Йошкар-Ола, 1934.

2.	Туштак. С. 4.

3.	Александров Н. А., Мочалов С. Г. Развитие здравоох-
ранения в Марийской АССР. Йошкар-Ола, 1980.

4.	Porkka К Tscheremissische Texte mit Ubersetzung. He-
rausgegeben von Arvid Genetz // Jornal de la Societe Finno-
Ougrienne XIII (1). Helsingfors. 1895. S. 30—33.

5.	Genetz, Arvid. Ost-Tscheremissische Sprachstudien. 1.
Sprachproben mit deutscher uebersetzung // Suomalais-Ugrilai-
sen Seuran Aikakauskirja. VII. Helsingfors, 1889. S. 50—54.

6.	Tsheremissische Texte. Gesammelt von H. Paasonen.
Herausgegeben von Paavo Siro // Memoires de la Societe
Finno-Ougrienne. LXXVIII. Helsinki, 1939. S. 73—81.

7.	Volksdichtung und Volksrauche der Tscheremissen. He-
rausgegeben von Yrjo Wichmann // Suomalais-Ugrilaisen Seu-
ran Toimituksia. LIX. Helsinki, 1931. S. 68—72.

8.	Tscheremissische Texte. Band I. Gesammelt und He-
rausgegeben von О. Веке. Budapest, 1957; Mari szovegek.
IV kotet. Gyiijtotte es kiadta Веке Odon. Budapest, 1961.

9.	Гондатти H. Л. Следы язычества у инородцев Северо-
Западной Сибири. М., 1988. С. 37.

10.	Иславин В. Самоеды в домашнем и общественном
=быту. СПб., 1847. С. 114.

11.	Hoppdl М„ Toro L. Ethnomedicine in Hungary//Ethno-
medicine in Hungary. Budapest, 1975. P. 93—94.

12.	Туштак. C. 94.

13.	Туштак. C. 101.

14.	Sen Gupta, N. The ayurvedic system of medicine. Delhi:
Nearaj Publ. House, 1984. Vol. 1. P. 243, 244; Vol. 2. P. 413,
415.

i5.	Sen Gupta. Vol. 2. P. 369—370, 373, 413, 419, 430, 434.

16.	Sen Gupta. Vol. 1. P. XXXII, XXXIII.

17.	Казаков E. П. О характере связей волжских булгар
с финнами и уграми в X—XII вв.//Археология и этногра-
фия Марийского края. Выл. 9. Древние этнические процес-
сы Волго-Камья. Йошкар-Ола, 1985. С. 29.

18.	Ибн Сина. Канон врачебной науки. Т. 2. Ташкент,.
1980. С. 653—654.

19.	Дубров А. П.. Пушкин В. И. Парапсихология и совре-
менное естествознание. М.: СП «Соваленко», 1989. С. 178—
213.

20.	Beke О. Mari zsovegek. IV Kotet. Budapest, 1951.
О. 28—29.

21.	Аюрведа в Москве/Наука и религия. 1989. № 9. С. 9,

22.	Чопра Д. Исцели себя сам/Наука и религия. 1990.
№ 2. С. 27.

23.	Райт Г. Свидетель колдовства. М.: Молодая гвардия,
1971 С. 63.

24.	Калита В. Вода для гомеопата / Советская Россия.
1991. 10 январь.

25.	Удачин В. «Журавль» Синицкого / Советская Россия,
1990. 12 январь.

26.	Петров В. Н. Методы акупунктуры марийцев и их
параллели в народной медицине других народов // Археоло-
гия и этнография Марийского края. Выл. 20. Межэтнические
связи населения Марийского края. Йошкар-Ола, 1991. С.
123—153.

27.	Всемирная Организация Здравоохранения. Серия тех-
нических докладов. 622. Доклад совещания ВОЗ. Народная
медицина: пути содействия и развития. Женева, 1980. С. 9.
ВУЙЛЫМАШ

Ончьтлмут	....			. • 5
Юм шымлыме историй гыч .	• •	9	9	9	7
Марий да моло калык медицина	кокласе	КЫЛ .	9
Юлымо йон да шуведыме радам			в	•	. 15
Шуведыме ю ден шонымаш ю йбн-влак		• • •	. 23
Ю шыжалык да тудын кбргысо	ТОЛКЫЕЬ	влак .	. 24
Шуведыме йбн	• •	9	9	9	. 31
Шуведыме ю-влак .	• •	•	•	а	. 41
Шуведыме юм кушеч иадаме .	• •	• • •	. 143
ШуИедыме ю лум указатель	 •	• • •	. 152
Литератур ....	• •	• • •	. 158

Валерий Николаевич Петров

МАРИЙ Ю

Турлб локтымо, чер, мужо ваштареш
шуведымаш

МАРИЙСКИЕ ЗАГОВОРЫ

Нга марийском языке

Редактор Г. Г. ГАДИАТОВ, Оформление художника Р. Е. ЯНГИЛЬ-
ДИНА. Художественный редактор В. Н. АНДРЕЕВ. Технический
редактор Р. О. ЗАЙНИЕВА. Корректор Л. К. КОЛЬЦОВА.

ИБ № 2183.

Сдано в набор 04.02.93.	Подписано к печати 12.05.93. Формат

70Х100/аа. Бумага офсетная Na 2. Гарнитура Литерат. Печать вы«
сокая. Усл. печ. л. 6,15. Усл. кр.-отт. 9,3. Учетно-изд. л. 5,48.
Тираж 10000. Заказ 76. Изд. 8. «С> 117.

Марийское книжное издательство, 424000, г. Йошкар-Ола, ул. Па*
-лантая, 114. Марийский полиграфическо-издательский комбинат.

424700, г. Йошкар-Ола, ул. Комсомольская, 112.