СПАДЧЫНА
 'CZYZN
 KOLOZA
 Urbanonymarl
 інаслоў-  кашмэгоа
 I  Рсіпд
 ZAW1ER
 W—j  r—
 —  ulyli  /
 Q- 	х^ууш>>  л
 ж/ха^Ш
 44  Xbu*h£  J3j4i  K,n.  A
 r  j_/:  ?j>&  Ji~ 	f  1
 Аднаўленьне  гістары
урбананіміі
 Урбанонімы  Берасьця
паводле  крыніцаў
 Людамонт,  Крупіца,  П:

КАНЦЭПЦЫІ
 31
 Асноўныя  прынцыпы  аднаўлення
ўрбананіміі  Беларусі
 На  жаль,  сучасная  ўрбананімія
Беларусі  зусім  не  адпавядае  на-
шай  гісторыі  і  культуры,  бо  сфар-
мавалася  яна  не  пры  нацыяналь-
най  уладзе,  а  пад  уздзеяннем
дамінацыйных  вонкавых  сілаў,
сацыяльна-палітычных  працэсаў,
якія  праходзілі  ў  XX  стагоддзі.
Безумоўна,  паўстае  пытанне  пра
аднаўленне  традыцыйнай  для
Беларусіўрбананімічнай  прасто-
ры.  Але  перад  тым,  як  перайме-
наваць  або  назваць  вуліцу,  неаб-
ходна  пазнаёміцца  з  прынцыпамі
гарадской  тапаніміі  і  метадамі
яе  змены.
 Тапанімія  гарадоў  павінна
адпавядаць  чатыром  асноўным
принципам:  арыентавання
(дапамагаць  людзям  арыента-
вацца  ў  прасторы),  гістарызму
(апавядаць  пра  гісторыю  вуліцы,
раёна),  выхавання  (назвы  вуліц
павінны  выхоўваць  у  людзях
любоў  да  Радзімы,  гонар  за  род-
ны  горад,  павагу  да  гістарычных
асобаў  і  падзей)  і  эстэтыкі  (на¬
звы  павінны  быць  нескладанымі,
прыгожымі  і  мілагучнымі).
 Са  шкадаваннем  трэба  прыз-
наць,  што  большасць  цяперашніх
назваў  вуліц  беларускіх  гарадоў  і
мястэчак  сфармаваныя  без  уліку
вышэйузгаданых  прынцыпаў.  Для
любога  больш-менш  вялікага  на-
селенага  пункта  Беларусі  (апроч
Маладзечна)  характэрныя  такія
недахопы,  як:
 Адарванасць  ад  беларускай
тапанімічнай  аўтэнтыкі,  зладжа-
нае  савецкай  уладай  штучнае  на¬
зывание  аб'ектаў  назвамі  святаў,
лозунгаў,  імёнамі  дзеячаў  савец-
кага  дыскурсу;
 Вялікая  колькасць  аднолька-
вых  найменняў  альбо  найменняў,
што  перагукаюцца  (ў  Мінску  ёсць
5  вуліц  Шчорса,8  Пуцеправодных
завулкаў,  2  Радыятарныя  вуліцы  і
5  завулкаў,  вуліца  і  8  Чыгуначных
завулкаў;  у  Полацку  вуліца  і  14  (!)
завулкаў  Касманаўтаў,  вуліцы  і  па
5  завулкаў  Калінінаі  Кандраценкі;
у  Віцебску  —  19  (!)  Гарадоцкіх,
14  —  Полацкіх,  11  —  Задарожных,
9  —  Загарадных,  7  —  Клінічных
вуліц;  Гомелі  —  8  завулкаў  Ілы’ча).
Такі  падыход  становіцца  прычы-
най  урбананімічнай  алагічнасці,
а  для  жыхароў  —  пабытовай  ня-
зручнасці;
 Рознасць  гучання  ўрбанонімаў
на  беларускай  і  рускай  мовах.
Такія  назвы  перакладаюцца  і  па-
глыбляюць  характэрную  для  на-
шай  краіны  моўную  праблему.
Згодна  з  нормамі  ЮНЭСКА,  не-
абходна  патрабаваць  перадачы
беларускай  фанетычнай  карціны
ў  рускамоўным  варыянце,  напры-
клад,  Чйгуночная  (Чыгуначная),
Весёлковая  (Вясёлкавая),  Квет-
ковая  (Кветкавая)  і  г.д.;
 Прысутнасць  лічэбнікаўу  наз-
ве  вуліц,  што  неўласціва  бела¬
рускай  трэды  цыі  (30-,  50-,  60  год
БССР,  50  год  ВЛКСМ,  23-х  Гвар-
дзейцаў,  26-ці  Камісараў,  30-га
З'езда  КПСС);
 Перанасычанасць  патрані-
мічнымі  найменнямі,  «мода»  на
якія,  дарэчы,  існавала  не  толькі
на  тэрыторыі  савецкай  Беларусі,
але  і  ў  Заходняй  Беларусі  пры
паляках.
 Аналіз  тапанімічнай  сітуацыі
паказаў,  што  адзіным  горадам
Беларусі,  дзе  ўрбананімны  ланд¬
шафт  можна  ацаніць  здаваль-
няюча,  з'яўляецца  Маладзечна.
У  пачатку  1990-х  тагачасны  мэр
Маладзечна  Генадзь  Карпенка  ад-
ным  указам  перайменаваў  больш
20  вуліц.  Так,  у  Маладзечне  зноў
з'явіліся  плошча  Старое  Места,
Замкавая,  Гарадоцкая,  Віленская
вуліцы.  Замест  вуліц  Будзённага,
Куйбышава,  Маркса,  Энгельса,
Камуністычнай,  Жданава,
Савецкай,  Піянерскай  там  з  явіліся
вуліцы  Драздовіча,  Ясінскага,
Забэйды-Суміцкага,  Буйніцкага,
Машэрава,  Велікодная,  Купальская,
Калядная,  Грамадоўская,  Местач-
ковая.  А  галоўную  вуліцу  гора-
да  Ленінскую  замянілі  на  Вя-
лікі  Гасцінец.  Але  назвацьурба-
нанімічную  прастору  сучаснага
Маладзечна  ідэальнай  усё  ж  нель-
га,  пакуль  там  застаецца  вуліца
Хмяльніцкагаі  няма  вуліц  Тамаша
Зана,  Ермаловіча,  Каханоўскага  і
Карпенкі.
 У  пачатку  1990-х  яшчэ  ў
двух  гарадах  Беларусі  —  Мінс-
ку  і  Гродне  —  пачаўся  працэс
аднаўлення  гістарычнай  та-
паніміі.  У  Мінску  былі  вернутыя
найменні  вуліцам  Ракаўскай,
Кальварыйскай,  Раманаўскай
Слабадзе,  Гарадскому  Валу.  Па-
мылкова  на  месцы  прадмесця
Старосцінская  Слабада  новай
вуліцы  далі  назву  Старажоўская,
хоць  гістарычная  Старажоўская
32
 Іван  САЦУКЕВІЧ
 вуліца  была  перайменаваная  ў
Кісялёва.  Цягам  апошніх  гадоў
вярнуліся  назвы  Зыбіцкая  і
Траецкая  прыбярэжная.
 Станоўчыя  зрухі  адбыліся
ў  апошнія  гады  ў  старажыт-
ным  Полацку:  праспект  Маркса
стаў  праспектам  Францішка
Скарыны,  вуліца  Леніна  —  Ніж-
не-Пакроўскай  (хоць  больш
каштоўнай  з'яўляецца  першапа-
чатковая  назва  гэтай  вуліцы  —
Вялікая),  Фрунзэ  —  Еўфрасінні
Полацкай.  У  мінулым  годзе  пад-
час  «Дажынак»  у  Лідзе  каля
замку  з'явіліся  вуліцы  Замкавая
і  Грунвальдская,  бульвар  Ге-
дыміна.
 Але  ў  такіх  вялікіх  гарадах,  як
Віцебск,  Магілёў  і  Гомель,  былі
вернутыя  назвы  толькі  адзін-
кавым  вуліцам.  Гэта,  адпавед-
на,  Пакроўская  (ў  савецкі  час
Дзяржынскага),  Пажарны  заву-
лак  (Лібкнехта),  Ірынаўская.  А  ў
такіх  гарадах,  як  Брэст,  Бабруйск,
Баранавічы,  —  аніводнай  за
апошнія  20  год.
 Для  любога  горада  існуе
некалькі  метадаў  паляпшэння
ўрбананімічнай  сітуацыі.
 Метод  рэстаўрацыі  гру  нту-
ецца  на  ўзнаўленні  аўтэнтычнай
назвы  аб'екта.  Напрыклад,  з  пун¬
кту  гледжання  гісторыі  вельмі
каштоўнымі  з'яўляюцца  назвы
мінскіх  вуліц  Бернардынская,
Валоцкая,  Зборавая,  Дамі  ні  канская,
Феліцыянская,  Каралеўскі  Шлях,
Уваскрасенская  і  інш.  У  Ві-
цебску  ўнікальнымі  тапонімамі
з'яўляюцца  гістарычныя  назвы
вуліцУзгорскай  (зараз  Суворава),
Наддзвінскай  (Талстога),  Вак-
зальнай  (Кірава),  Духаўскай
(Калініна),у  Магілёве  —  Ветранай
(Ленінская),у  Лідзе  —  Каменскай
(Ленінская),  у  Глыбокім  —  Двор-
най  (Кірава).  Аднак  гэты  спосаб
не  ўніверсальны.  Ён  не  падыдзе
ў  выпадку,  калі  такая  назва  ўжо
прысутнічаеўтапаніміцы  горада
(прыклад:  першапачатковая  наз¬
ва  вуліцы  Маркса  —  Лошыцкая,  а
такая  вуліца  цяпер  знаходзіцца
ў  паўднёвай  частцы  Мінска).
Таксама  часам  папярэдняя  на¬
зва  не  нясе  за  сабою  сэнсавай,
гістарычнай  нагрузкі.  Асабліва
гэта  ўласціва  назвам  XIX  —  па-
чатку  XX  стагоддзя,  калі  чужымі
ўладамі  надаваліся  бессэнсоўныя
назвы  новым  вуліцам  (Новая,
Міхайлаўская,  Сяргееўская,  Геор-
гіеўская).  Асабліва  складана
займацца  «рэстаўрацыяй»  у
Бабруйску  і  Брэсце,  дзе  перша-
пачатковы  пласт  урбананіміі
ўзніку  перыяд  Расійскай  імперыі.
Большасць  найменняў  у  гэтых
гарадах  з'яўляюцца  штучнымі,
хоць  і  тут  сустракаюцца  цікавыя
выключэнні.  Напрыклад,  вуліца
Мільённая  (цяпер  Савецкая)  ў
Брэсце.
 Метод  рэканструкцыі  будзе
карысным,  калі  вяртанне  першас-
най  назвы  аб'екта  ўжо  немагчы-
мае.  У  такім  выпадку  вуліцы  на-
даецца  назва  ваколіцы,у  якім  яна
знаходзіцца,  населенага  пункта,
які  існаваў  тут  раней.  Напрыклад,
вуліцу  Валадарскага,  першапачат¬
ковая  назва  якой  Серпухоўская,
не  мае  для  Мінска  гістарычнай
каштоўнасці.  Можна  было  б  на-
зваць  вуліцу  Пішчалаўскай  —  па
назве  турэмнага  замку,  да  якога
гэтая  вуліца  падыходзіць.  На  мес-
цы  Маскоўскай  вуліцы  ў  Мінску
раней  знаходзілася  прадмесце
Добрыя  Мыслі.
 Геаграфічны  метод  гіста-
рычны  для  беларускіх  гарадоў.
Вуліцы  называліся  з  адпаведнасці
з  накірункам,  па  якім  яны  вя-
дуць.  У  Мінску  ёсць  вуліцы  Бры-
леўская,Трасцянецкая,  Цнянская,
Старавіленская,  Ракаўская,
Даўгінаўскі  і  Лагойскі  трак¬
ты,  калісьці  былі  Барысаўскі  і
Чэрвеньскі  тракты.  У  мястэч-
ку  Мір  галоўныя  вуліцы  раней
называліся  Нясвіжская,  Віленская
(цяпер  абедзьве  аб'яднаныя  ў
Чырвонаармейскую),  Менская  і
Слонімская.  Неабавязкова,  каб
вуліца  непасрэдна  вяла  да  гэ-
тага  населенага  пункта,  дастат-
кова  таго,  што  яна  знаходзіцца
ў  частцы  горада,  накіраванай  на
той  горад  або  вёску.  Напрыклад,
у  новым  мікрараёне  Мінска
Каменная  Горка,  які  знаходзіцца
на  заходняй  ускраіне  горада  ля
гродненскай  шашы,  ўсе  назвы
вуліц  былі  падабраныя  пры  да-
памозе  геаграфічнага  метада:
Каменнагорская,  Казіміраўская
(адпаведна  фальварку  19  ст.),
Нёманская,  Лідская,  Налібоцкая
і  Люцінская  (па  назве  сядзібы
Вінцэнта  Дунін-Марцінкевіча).
 Метод  персаніфікацыі
(патранімічны),  паводле  яко¬
га  аб'ект  называецца  ў  гонар
пэўнай  выбітнай  асобы.  У  цэ-
лым  ён  не  ёсць  традыцыйным
для  нашай  урбананіміі  ды  стаў
надта  распаўсюджаным  за  са-
вецкай  уладай.  Аднак  сёння  на-
зываць  вуліцы  імёнамі  славутых
нацыянальных  дзеячаў  —  звы-
чайная  практыка  ў  свеце,  таму
і  нам  яе  не  пазбегнуць.  Варта
хіба  адзначыць,  што  пажадана
называць  аб'ект  імем  вядома-
га  чалавека,  калі  ён  звязаны  з
жыццём  і  дзейнасцю  гэтага  ча¬
лавека.  У  Мінску  толькі  4  вуліцы
«прывязаныя»  да  персаналіяў:
Багдановіча,  Мулявіна,  Максіма
Танка  і  Янкі  Купалы.  Напрыклад,
вуліцу  Маркса,  якая  ў  сваёй  двух-
сотгадовай  гісторыі  паслядоўна
называлася  Лошыцкай  (цяпер  так
называецца  вуліца  ў  іншым  раё-

Асноўныя  прынцыпы  аднаўлення  ўрбананіміі  Беларусі
 не  горада),  Базарнай,  Падгорнай,
Свярдлова,  Маркса,  Адраджэння,
Камэндатурнай,  Каліноўскага,
Маркса,  можна  было  б  перайме-
наваць  у  гонар  Уладзіміра  Карат-
кевіча,  які  пражыў  там  апошнія
гады  жыцця.
 У  працэсе  аднаўлення  бела-
рускай  урбананіміі  (у  дачыненні
да  кожнага  населенага  пункта)
можна  выдзяліць  4  асноўныя
этапы.  Па-першае,  неабходна
прааналізаваць  урбананімічную
сітуацыю,  што  склалася,  на  адпа-
веднасць  чатыром  прынцыпам  бе-
ларускайурбананіміі.  Па-другое,
скласці  спіс  найменняў,  што  ні-
якім  чынам  не  адпавядаюць  бе-
ларускай  тапанімічнай  традыцыі.
Па-трэцяе,  падабраць  іншую  назву
з  прымяненнем  чатырох  метадаў
аднаўлення  ўрбананіміі.  I,  нарэш-
це,  апошняе  —  рэалізаваць  запла-
наваныя  перайменаванні.
 зз
 Пачынаць  перайменаванні  па-
трэбна,  безумоўна,  з  гістарычнага
цэнтра  населенага  пункта.  Пры
гэтым  трэба  актыўна  тлума-
чыць  у  СМІ  неабходнасць  гэтых
мераў.  Было  б  разумна  прымер-
каваць  вяртанне  гістарычных
назваў  да  святаў  горада,  юбілеяў,
«Дажынак»,  дзён  беларускай  куль¬
туры  і  пісьменнасці  і  г.д.
 Іван  САЦУКЕВІЧ

Індэкс  74988.
 ISSN  0236-1019.
 Цана  паводле  дамовы.
«Спадчына».