Отсканировано
18 февраля 2013 года
специально для эл. библиотеки
паблика «Бгерзгефцаег»
(«Крестовый перевал»).
Скангонд аерцыд
2013 азы 18 февраль!
сгермагондгей паблик «Бзерзгефцаег»-ы
чиныгдонаен.
http://vk.com/barzafcag
ИРОН
АДХЕМОН
СФ/ЕЛДЫСТАД
w *
Bl
ft?;

Цаегат Ирыстоны Абайты Васойы номыл гуманитарок земае социален иртасаенты институт
Уаедати
Хъубади
Тауаераехътае, аргъэеуттае
аема
дигорон царди хабаерттэе
ДЗ/ЕУ/ЕГИГЪ/ЕУ
2012
82.3(2 Рос=Осет)
У—34
Уждати Хъ.
У—34	14рон адаемон исфаелдистадае — Дзаеуаегигъапу: Ир, 2012
- 139 ф.
Уадаев К.Н.
Осетинское народное творчество
ISBN 978 5 7534-1327-7
ISBN 978-5-7534-1299-7
В книгу вошли произведения устного народного творчества, запи-
санные Г.А. Дзагуровым от К.Н. Уадаева. Материалы подготовила к
печати Т.А. Хамицаева
4702040000-2
М131(03)-12
82.3(2Рос=Осе)
ISBN 978-5-7534-1327-7
ISBN 978-5-7534-1299-7
© ГУП РСО—Алания «Издательство «Ир», 2012
© Уадаев К.Н., 2012
© Хамицаева Т.А., составление, 2012
© Григорян В.С., оформление, 2012
У/ЕДАТИ ХЪУБАДИ
(раздзурди базсти)
Адсемон исфселдистадсе хуарз ка зуд-
та, ка ’й сембурд кодта, фал, гъигагсен,
ке фероих кодтонцсе, уонсей сей Уседати
Гуоади deep. /Ез 1905-сеймаг анзеей сембурд
кодтон адсемон исфоелднстадсе иронау
сема дигороиау. Агурдтон, хуарз сей ка
зудта, усехсеп адсеймсегути. 1924-сеймаг
анзи мин байамудтонцсе, уседи Ирон
зилди (Осетинский округ), Лескени
гъсеуккаг — Уседати Губадий. Уоци рсес-
тсеги кустон Ирон ахури хайади сема
Хусенхон-педагогон институти сема мин
сенпундсер рсестсег н’ адтсей ескумсе
цсеунсен. Уседай-фурти исхудтон Леске-
нсей Дзсеусегигъсеумсе. Усед сез цардтсен
Ленини иомбоел гъсеуигсебсел, 28-сеймаг
хседзари, сехссезсеймаг фатери. Ами
мсемсе Губади фоецсей 1924-сеймаг анзи
дууип фиццаегсеймагсей дууин сестсеймаг
маймсе. Е мин уоци рсестагги ракодта
берсе таурсегътсе дигорон адсемон исфсел-
дистадсей, сез ссе ииффинстон сема ссе
уой фсесте бахастои, «Ирон адсемон ис-
фселдистадсе», зсегъгое, уоци сембурд-
гондмее.
Уседати Губади мин куд радзурдта
сехе туххеей, уомсе гсесгсе е райгурдсей
Дигоргоми, Донифарси гъсеуи, мсегур
хседзари, ссе муггаг райдайуй, адсемон
исфселдистади се кой ксемсеи ес, уоци
Тсериои Тулабегсей.
Донифарси Уседати Губади кодта
Дзагурти Губади
зоенхи куст, дардгпа фоне. УЕригонсей ба есксемсен коссег
deep уидсе. Фсестагмсе, се хъаурити фсерци, цсергсе хседза-
рсебсел серцудсей нимад', фал косгутсе ба нексед дардта.
Донифарси зилди (Донифарс, Лезгор, Къумбултсе) ни-
мад лсег адтсей, устур аргъ ин кодтонцсе, куд сенсесайд,
адоемуарзон, адсеми интерестсе гъсеуайгсенсег, адсемон
исфселдистадсе сембурдгсенсег. Берсе хсеттити ’й Дони-
фарси зилди равзарионцсе еумсейаг старшинайоей, ксебсел
сеуусендионцсе, усехсенсей, тоерхонгсенсегсей. ГЕма, адсеми
сеуусенксе нексед фсессайдта, алкседдсер си арази адтоенцсе.
Цал анзи ’йбеел цсеуй, уой туххеей Уседати Губади
сехуседсег уотсе загъта: «Шамиль Ксессегмсе ку бабурста,
усед мсеносел цудсей цуппар анзи». 2Ехе нимадмее гсесгсе
’йбеел, 1924-сеймаг анзи цудсей 83 анзи. Шамиль Ксессегмсе
бабурста 1846-сеймаг анзи. Зсегъсен ес, сема Уседай-фурт
райгурдсей 1842-сеймаг анзи.
Сувселлонсей фсестсемсе Уседати Губади игъуста хсе-
дзари, нихсеси, адсемон бсерсегбсентти аргъсеуттсе, тау-
рсегътсе, сембессендтсе, ести рагон хабсерттсе... 2Ема ссе
се зсердсебсел бадардта. ГЕ зсердсемсе хсестсегдсер иста,
Дзсегойти Дихо сема Дзирати Дзида-Хадзи ци таурсегътсе
ксенионцсе, уони.
Дзсегойти Дихо Махчески гъсеусей адтсей, хъсебсер берое
таурсегътсе зудта. Губади се хееццее фембселидсе цийни
deep сема зиани deep. Хседзари deep имев арсех уидсе иуазсег-
уати, сема берсе фседздзубанди ксенионцсе. Дзсехойти Дихо,
дан, рамардсей сехссез анзей размсе (1918-сеймаг анзи).
Дзирати Дзида-Хадзи ба нее таурсегъгсенсегсен се гъсеуггаг
— донифарсаг — адтсей.
Губади уой туххеей зсегъуй: «Къорнати Бареги фсесте,
дуккаг адоеймаг адтсей Дигори, хецауади рази се дзурд ка
зсегъидее». Е тухтсей баделиати нихмее. Къорнати Баре-
ги хееццее паддзахи размсе севардтонцсе фарстатсе, цсе-
мсей баделиатсе ссе дселбарсе ма баксенонцсе саугоссег адсе-
’Ахургаенаег Гаемости Ибрагим куд дзурдта, уотемаей Уаедати Губади
1917-аеймаг анзи размае адтаей гьаездугбаел нимад, гьосингаенаен завод даер
ма ’ймае адтаей, аема, дан, имае косгутае даер адтаей.
Уаедати Хъубади
ми. Уседай-фурт цсей туххсей дзоруй, уой туххсей финст
сей историон гсегъседити, нуртсекксе ссе райстонцсе архив-
тсей, сема ссе Б. В. Скитский адсеми рсенгъсемсе рахаста.
Дзурд си цсеуй, XIX сеноси астсеу ма ( усед усегъдсегонд
серцудсенцсе саугосгутсе) ке цудсей кълассон тугъд фео-
далтсе сема коссег адсеми астсеу.
Донифарссей Уседати Губади Лескенмсе ралигъдсей
1918-сеймаг анзи — фондз анзей размсе.
Мсенсен усехсен уавсертсе нсеййес, сема бундорон нихас
раксенон Губадий сема се таурсегъти туххсен, фал усед-
дсер цубурсей зсегъдзсенсен мсе гъуди:
а)	се характермсе гсесгсе Уседати Губади адтсей сабур,
хуседзунд, курухон зсеронд лсег. Дзубандигсенгсей гириз
deep раксенидсе. АЕхецсен аргъ ксенун deep зудта. АЕппун-
дсер нексед ахур кодта Губади сема нее зудта уруссаг
оевзаг, фал хуарз зудта балхъайраг сема гурдзиаг севзсегтсе.
Балхъайраг севзаг базудта, Ассий гъсездугутсемаг фиййа-
усей, саугоссегсей ку куста, усед;
б)	Губадийсен е 'ндаг бакаст, уселедарсес адтсенцсе
хусенхаг: рсестсембесассе, цубур уорс боцъо, се цохъхъа —
хеуафт, зсенгсейттсе ’йбеел, се късехтсебсел — хусенхаг
дзабуртсе, се астсеу б сел — хумсетсег ронсе, ауигъд ибсел
адтсей устур кард фестони. АЕ ходсе ба адтсей фуси ца-
рсей конд. АЕ къахдзееф — у создан';
в)	дигорон севзаг Уседати Губади хуарз зудта, хъсебсер
рсесугъд озурдта дигоронау. АЕз, ку мин дзоридсе, усед се
фсесте финсинсе, сема си мсехецсей еунсег дзурд deep не-
ксед бафтудтон. Бсерсег уидсе, ци мин дзоридсе, уой хуарз
ке зонуй сема ’й берсе хсеттити ке дзурдта;
г)	Уседати Губадий сермсегутсемсе гсесгсе базоисен ес,
дигорон адсем куд цардсенцсе, уой, Дигорсе Усерсесей хееццее
ку нсема баеу сей, усед дигорон адсем куд цардсенцсе, уой.
Уоци рсестсеги туххсей историон документтсе нее байза-
дсей, уомсе гсесгсе ба адсемон исфселдистади базонсен ес
1 Губадий хузае исистан 1924 анзи. Еу хузае ин си равардтонцае. Иннае
ба маенмае адтаей, фал фесавдаей мае архиви хаеццае. /Ехемае каеци хузас
адтаей, уой ба нин иссердта Гаемости Ибрагим 1958 анзи. /Ез аей наеуаегаей
исистон (каесае 1-аеймаг фарсбаел).

<-Х*Х-><-Х-Х-><*Х»Х-><-Х-Х-Х-Х-Х-Х*Х»> Дзагурти Губади
уседи рсестсеги ад семи туххсей. Губадий сермсегутсемсе
гсесгсе ба бсерсег сей, Дигоргоми феодалтсе куд фоеззинд-
тсей, е. Уседта ма базонсен ес, оигорон адсем сое синхон
адсемти хсеццое куд цардсенцсе, уой (гурдзисегтсе, свантсе,
балхъайрсегтсе, ксесгсенттсе).
Уседати Губадий адсемон исфселдистади сермсегутсе фе-
дар ксенунцсе М. Горъкийи дзурдтсе, гъома, дан, адсемон
исфселдистадсе фсерссей-фарсмсе цсеуй коссег адсеми ис-
торий хсеццое, сеное адсемон исфселдистадсе нее базондзсенсе
сема нее оалседсердзсенсе коссег адсеми истори. Уоелдай
хъазардсер ба адсемон исфселдистадсе севдесоен сей, диго-
рон-ирон адсем, тсетсери уседта Тамерлани оербабурсти
фудсей ци фудтсе бавзурстонцсе, гъеуомсей.
д)	се Нарти кадоенгитсе сенцсе цсемседессаг варианттсе,
ес син устур нисанеусег;
е)	гъеусехсен цсемседессаг сенцсе се легендитое доер;
е) уселдайдсер ба, баханхое коенун гъсеуй се фиййсеут-
ти нимад, уой туххсей сез лсембунсегдсер дзурдтон мое
мухургонд уаци 1925 анзи.1
Ксеронбсеттсени ма мое зсегъун фсендуй: Уседати Губа-
дий мсенмсе Дзсеусегигъсеумсе исласта Лескени авданзон
скъолай директор Бердити Стъепани фурт Дудар, е мсен
фсерци раийивта се ахает адсемон исфселдистадсемсе сема,
мое курдиадсемсе гсесгсе, Чиколай ахурдзаути сенхуссей
серсемоурд кодта еу-дуусе минемсе хоестсег сембессендтсе
(уони туххсей дзордзееноен иннсе сембурдгонди)2.
Уседати Губади доер оехуседсег адтсей пусулмон лсег
сема сенхсест кодта еугур сегъдсеуттсе дсер( кодта намаз,
хусеруйнагоей deep алли хусеруйнаг ное хуардта). Уомсе
гсесгсе ба, горсети ку адтсей, усед ин хецсен хусеруйнаг
ксенун гъудсей. ГЕ зсердсемсе хъсебсер фсеццудсей сселдсег,
оехуседсег сей исхудта « сатсег хусеруйнаг». Арсех-еу дзур-
1 Каесае мае уац: «Осетинский пастушеский счет» в «Изв. Сев.-Осет.
научно-исследовательского института», вып.1 за 1925 год.
2 Бердити Стъепани фурт Дудар — ирон ахуради хъаеппае-
ресгунаей ка куста, тох кодта, цаемаей Дигори гъаеути (Чикола, Лескен) уа
советон скъолатае, XX аеноси 20-аеймаг аензти адаемаен сае фулдаер адтаенцае
хъаебаер пусулмон, фанатикон аегьдауаей адтаенцае динбаел хуаест.
Уаедати Хъубади
дта: «Еци сатсег хуоеруйпагсей ма мсе фегъсестсе ксентсе».
Цсемсей ин се зсеросе естсемсей барохс ксенсен, уой тух-
хеей Губадий Бердити Дудар фсеххудта циркмее. Е зсер-
доемсе хъеебсер срсеццудсей цирки, уселдайдсер ба, кизгее
ку рацудсей осехбсел, усед е. Е ’ймсе хъеебсер дессаг фсек-
кастсей, Бердити Дудари ма фсерсгсе deep бакодта:
«Енгъселдсен сема, беехбеел ка бадуй, е силгоймаг сей?»
Ема ин е ку загъта, еецсегсейдсер силгоймаг сей, зеегъгее,
усед ее къохтее хеердмее фсеккодта сема бабсей загъта:
«Астафир Аллах!»
Уседати Губадийеен се бон ку нсебал адтсей горести
уавсерти цсерун, ссехемсе ’й гъееумее цсеун фсендадтсей
(28 маййи 1924 анзи), усед мин уотсе, гъома, нецибал
зонун, зеегъгее, уседта ма ходгсей загъта: <<Дзагуртсен
сефссенсей нивсе нее рацудсей!» Уомсей уой зсегъунмсе гъае-
та, куд сей балседеердтсен, уомее гсесгсе: сентееститсе мин
ес ахуради, киунугутсе ксесун...
Еу загъдсей, св гъуди нее муггаги туххеей загъта.
Уседати Губади мин ци радзурдта 1924-сеймаг анзи 2Ггсей
28-сеймаг маймсе, уони гъе усед ниффинстон. Ертин сертсе
анзи ку рацудсей, усед уоци сермсегутсе фсестсемсе бакас-
тсен, сема, цума, мсе рази цардсегас адтсей, уотсе мсемсе
фсеккастсей.
Нее ’й иронх коенун сеппундоер. Рохсаг у о, Губади!
Цалинмсе ма цсерон, у седмсе дсе нее феронх ксендзсенсен.
Мсе зсердсе дарун, фсестагонтсе дсе есксед ке серимисдзое-
нсенцсе, сема дсе ном ке байзайдзсенсей уонсен ссерустур
сема кадсен. Еу ма хатт ма дин, «рохсаг уо» зсегъун.
Дзагурти Губади
Уруссаг севзагсей Будайти Милуси тоелмац
Нарти тауаераехътаей
НАРТИ САУРОБАСДЗАР
v/\/\z
Хаемиц адтаей сае хестаер Нарти /Ехсаер-
таеггатаен, Уораезмаег ба дуккаг хестаер, уой
аервадае. Уонаей каестаер ка ’дтаей, е ба Со-
слан. Уаэдта зулун Батраз, Хаемици фурт.
Цауаени рацудаенцае Хаемиц аема Уораез-
маег аема Сослан. Къаесибадаег уосаебаел
рамбалдаенцае, аема дууае хестаери сае на-
даей раздахтаенцае фаеснадмае ае налат-
дзинади тасаей, аема еуваерсти рацудаенцае,
къаесибадаег уосае ба надбаел цудаей. Уотае
ба Сослан аерхъаерттаей.
Е ба загьта:
— Уе ’лваехаен уайтае, Нарти зае-
раендтае, къаесибадаег уосаен над ка ниу-
уагъта.
ТЕма ’й баехи раззаг аердаегаей рацавта,
аема каесгон хумае ’ндаергъцае рахаудтаей
надаей.
Къаесибадаег уосае сае фелгьиста:
— Размае ракаесгаей, уае баехи барцае
куд нае уинайтае, фаестаемае ракаесгаей ба,
уае топпи цъух куд нае уинайтае, уаехаен
мегъае уаебаел аербадаед!
/Ема саебаел ниббадтаей уаехаен мегъае.
Уаедта саебаел мет уаехаен ниууардта, аема
рацаеун наебал фаеразтонцае. Судаей мае-
лунмае аерцудаенцае баехаей, лаегаей даер
аема: «Сослан, цауаен нин ракаенае, каеди-
майдима есгаеми еу сирд рамарисае!» ТЕма
рацудаей аема сау робас рамардта.
Хуаерун сае фаендадтаей, фал каерае-
дземаей не ’ндиудтонцае.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
^Ж-Х-Х-Х^^Х-Х^Х-Х^
§§§
Сослан загъта:
— Нарти заераендтае, судаей ку маелаен аема робаси фид
цаемаеннае хуаераен?
— Нае ди аендеуаен, аендаера нае фаендуй бахуаерун, нае-
раемон дае аема ’й есгаеми радзордзаенае.
— Каеми уи дзорун, аез даер сумахаей игьаугидаер судаей
ку маелун! Некаеми ’й радзордзаенаен!
/Ема син дзурд равардта, ’ма ’й бахуардтонцае, робас ка
’дтаей, уой.
Уаедта и царбаел наебал федудтонцае.
— Фасти хадзимае цаеуаен, аема нин е аккаг каемаен ис-
каена, уой фаеууаед!
/Ердзурдтонцае ин, царбаел нае федауаен, заегъгае.
Уаедта Сослан загъта:
— Цаей, Нарти заераендтае, робасхуар, робаси царбаел ка
нае федауй! — уотае син бафедис кодта.
Фасти хадзи син загъта:
— Уае лаегигьаедтае дзоретае, аема уи аккаг каемаен уа,
уомаен ба ’й, уаед ратдзаенаен.
«Заегъае, ду заегьае» фаеккодтонцае, уаедта Хаемиц хес-
таер адтаей, аема дзурд уомае равардтонцае, ду заегъае,
заегъгае.
Хаемиц загъта:
— /Ез бацудтаен, аерфестаег даен уотемаей, еу туппури
раебунмае, аема туппури раебун ба — дуар. Дуарбаел бацуд-
таен, аема уоми ба — еу уосае урундухъи, йе ’нсуртае даргъ,
аестур, баехъити хузаен. Ниххустаен аехсаевае ае цори ’ма
имае еу афони маехе раргъувтон, бацаеун имае гъавтон ма
маемае исдзурдта:
— Гъей, наертон, сабур хуссае дае хуссаени!
Ма бабаей уаедта мае хуссаени нихъхъан даен фаестаемае.
Ци рацудаей, уаедта бабаей рауаелае даен аема ’ймае раур-
дуг даен, аема бабаей маемае исдзурдта:
— Гъей, наертон, сабур хуссае дае хуссаени!
/Ема бабаей нихъхъан даен мае хуссаени дуккаг хатт.
/Ертиккаг хатт ку фестадтаен, уаедта мае буйнаг аехсаей
рацавта аема загъта:
— /Едта куй фестае!
/Ема куй фестадтаен. Куййаей муггаг фаедтаен, уойбаерцае
маебаел рацудаей.
Берае фаедтаен уотемаей, уаедта мин-еу уотае загьта:
— Гъей, наертон, куйтае дае фаесте бахонае ’ма урундухъи
буни балаесае!
’Ма куйтаебаел бауаегае ’й аема мае буйнагин аехсаей ра-
цавта:
— Наертон, ци адтае, уой дае Хуцау фаестаемае фестун
каенаед!
/Ема ци адтаен, уой фестадтаен. /Ендаемае рацудтаен аема
мае баехбаел рабадтаен ’ма ранаехстаер даен. Дессагдаераен
гье уой фаеййидтон, аендаер даргъ дзубанди маемае наеййе,
— уотае разагьта Хаемиц.
Уораезмаег, заегъае, заегьгае, ’й бафарстонцае, аема, «Заегь-
дзаенаен», заегьгае, е даер загьта:
— Мае Тотуригурд сау галтаебаел уаердун исефтигьтон,
хумае каенун, заегьгае, аема денгизи билаемае бацудтаен. Ден-
гиз аербафаелхъазта аема нае, уаердунаей, галаей, еугураей
даер байста аехемае. ТЕма каефи гъаелаеси бафтудан еугу-
раей даер. /Е фарсаей ин аевгаердинае, уотемаей маебаел афаей
рацудаей. Уаедта и фарс даер истаенаег аей, аема денгизи еу
фарсмае ратунстаен, аема бабаей денгиз бафаелхъазта аема
бабаей нае сор заенхаемае рагаелста.
Сор заенхаемае нае ку рагаелста, уаедта каефи фидаей
аевгаердун байдаедтон-байдаедтон аема си мае уаердуни дзаг
аербаластон. Гъе уомаей идарддаер ци дзубанди аеркаенон,
уаехаенаей неци фаеййидтон.
Сослан ба загьта:
— Етае ци адтаенцае, уомаен неци зонун, фал аез ба мае
енцег аервади хаеццае цауаени рацудтаен аема таерхъос ра-
мардтон. Мае енцег аервадаен загьтон:
— Тагьд мин фезонаег каенае, мах ба ’й рахуаераен.
Маехуаедаег ба рахустаен. Ку райгъал даен, уаедта ин загь-
тон, гъаейдаеуай, нае таерхъос исфунхтаей аеви ци, заегьгае.
ТЕма загьта: «Исаейфунхтон аема ’й маенае зобатбаел рай-
вар дтон аема аеригас аей аема фаеллигьдаей».
Нае ми байруагаес аей, аема Мае енцег аервади рамардтон,
бамаесайдтай, заегьгае.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е <*><-X*X*XtX-X-X-><-X-X->
Гузавае куд нае кодтон, фаесмон маемае аерцудаей аема,
цаей, аез даер аей бавзарон, заегъгае, аема ме ’нцеги зобат-
баел аеривардтон, ’ма бабаей е даер райгас аей.
Гъаей, гиди, Сослан, ку мае бауагътайсае, уаед дин маер-
дти Барастури кизгае уосаен худтон, нур ба мин байзадаей!
— Мадта мае маргае ракаенае, — заегъгае, ’ма мае рамард-
та. Маердти Барастурмае бацудтаен аема ин ае кизги уосаен
аерхудтон. Уотае ба мае зобатбаел ниввардта, аема аеригас
даен.
Сослан гье уотае радзурдта.
— Гъе уонаей аккаг каемаен аей, гъе уой ба ду базонае, —
заегъгае, Фасти хадзий бабаей бафарстонцае, уомаен разагь-
тонцае.
Е ба загьта:
— ТЕгасаей даер дессаг аенцае, фал, маердтаей ка ’риздах-
таей, е дессагдаер аей, аема уомаен аккаг аей.
Фиццагдаер каестаераен аккаг адтаей не ’гьдаумае гаесгае,
аема Сослани бацаей сауробасдзар.
НАРТИ УАЦАМОНГ/Е НАРТИ
Х/ЕМИЦИ ФУРТ БАТРАЗИ БАЦ/ЕЙ
Нарт дзурдтонцае Уацамонгаебаел; алке
аевзурста; дзурдтонцае сае лаегигъаедтае,
аема неке уаерагмае бахизтаей.
Уаедта зулун Батрази кезу аерхъаерд-
таей аема е, заегъдзаенаен, заегъгае, загъта.
Ж фидае Хаемиц ба ин загъта:
— Гъей, зулун, аккаг заегъае, аенаккаг
ба ма заегъае!
— Аккаг аема аенаккагаей неци зонун,
фал Хуарелдари фурт Борхуаралий куд
рамардтон, уой цацаегаей заегъун, уацае-
гаей мае уаерагисаермае Уацамонгае аерба-
хезаед!
Уацамонгае фаеллаеуирдта аема ае уаера-
гисаермае, ае гъаебесмае аербахизтаей.
Хуарелдар фаеххуаестаей хуари аефсе-
раебаел аема ’й заенхаей уаелаемае иссаерф-
та ае къохаей.
ТЕма ’ймае Уасгерги дзоруй:
— Гъаейтт, мае баехи фагае ма ’й фаеу-
уадзае!
ТЕма ’й аефсерае фаеууагъта, инней ба
истудта, аендаера заенхаей ае каеронмае хуар
еугур аефсерае адтаей. Уасгергий загъдаей
ма аефсерае байзадаей адаеми цардаен адае-
ми ниваей, аендаера зулун Батрази туххаей
хуари муггаг исаефгае кодта.
НАРТИ СОСЛАН ТЕМА
ТУХИ ФУРТ НОКАРА
Нартаебаел лаегьуз анз никкодта, аема
сае фоне цаегъдуни кодтонцае. Ку ис-
хъурмае аенцае, уаед Сирдон фаеккастаей
аема загьта:
— Тухи фурт Нокарай заенхаей аендаер
сау заенхае некаеми ес.
— Мадта нин нае фоне уордаемае ба ка
фаеттаердзаенаей, Сослан ку нае уа, уаед,
заегьгае, аема Сосланмае бакастаенцае, аема
сае Сослан фаеттардта.
Уоми фоне ку раскъардта, уаедта Тухи
фурт Нокара тухуаст гъаергаенгае рацу-
даей:
— Маен аеввастаей сае мае заенхаемае ка
’рбатардта? Ци дае, ци уаваер дае? —
заегьгае ’й бафарста.
— Гъонгаес даен, — заегьгае, загьта Со-
слан.
— Ке гъонгаес дае? — заегьгае ’й бафар-
ста.
— Нартаен сае фоне исаефунмае аерцу-
даенцае, аема син гаенаен наебал адтаей, аема
сае ардаемае аккаг искодтонцае, аема сае
аертардтон.
— ’Ма Нарти гъонгаес дае? — бафарста.
— Даен, — заегьгае, загъта, — Нарти
гъонгаес.
— Мадта каед Нарти гъонгаес дае, уаед
Сослани нае фаесмаерис?
Е ба загъта:
— Фаесмаерун аей.
— Мадта ае гьазунтае куд аенцае, уони мин ку радзорисае,
уаед дае хезун уадзинае.
— /Е гьазунтае ин нае фаеккодтон, фал ин ае хабар ба
игьосун, аема баелаестае аед бунтае ае дууае къохемаей тонгае
рацаеуй аема сае еумае цурхуй.
Тухи фурт Нокара фаеххуаестаей аема баелаестае тонгае
рацудаей аема сае еумае цурхта.
— Гъой, е нецаей гьазт аей!
Тухи фурт Нокарай заердаемае нае бацудаей.
— УЕндаер ма ин неци гьазт зонис? — заегъгае ’й бафарста.
— Зонун, — заегъгае, — ке ’ртудта, еци баелаестае цадаемае
бахаессуй аема сае каераедзебаел раенгъитаей ниццурхуй,
аехуаедаег ба сае буни балаесуй аема аехсаеваей-бонмае сае буни
фестуй. Ниййех уй аема саебаел саеумае ба йе ’усхъитаей ие-
ху аецуй аема сае фаейнердаемае ратонуй.
Тухи фурт Нокара даер сае уотае рацурхта аема сае буни
бацудаей аема аехсаеваей-бонмае сае буни фестадаей. И саеумае
ба саебаел ае усхъитаей исхуаестаей аема сае фаейнердаемае
ракалдта аема исхизтаей.
— Йа, уаеу-уаей, нецаей Сослан аей, амаей аендаер гьазт
каемае наеййе!
— Никкидаер бабаей сае сае бунати ниццурхуй еци бае-
лаестае аема бабаей сае буни аертае бони аема аертае аехсаеви
фестуй, уаедта саебаел иехуаецуй аема сае фаейнердаемае ра-
калуй.
Бацудаей сае бунмае Тухи фурт Нокара аема сае буни аертае
бони аема аертае ’хсаеви фаецаей, уаедта нийзаеститае кодта,
аема ех фаеффедардаер аей, аема ’й истонун наебал бакумд-
та, наебал аей бафаеразта истонун.
— Куд аей, баеззуй е гъазтаен аеви нае? — фаерсуй аей
Сослан.
— Мадта сае Сослан истонидае уони?
— Иссаетонидае аема сае фаейнердаемае ракалидае.
Тухи фурт Нокара загъта:
— ТЕдта Сослан маенаей тухуастдаер лаег аей?
— Мадта дин Сослани ба аез фаеййинун каендзаенаен,
Сослан ба аез даен!
— Мадта Хуцау аезнагаен ма бакомаед, мардзаенае мае,
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДЦИСТАД/Е <*><-Х-Х-><-><-Х-Х-Х-Х-Х->
гема дин еу уосиат кгенун: мге сгер мин геркгендзгенге гема
мин мге астгеуи хъанз исласге гема ’й дге астгеубгел ниб-
бгеттге гема ’й ами ма ниууадзге!
Ж сгер ин церхъгей ракъугердта гема ин ге астгеуи хъанз
исласта гема ’й бгеласгебгел гербатухта, гема бгеласге ге ас-
тгеубгел фгеллух кодта хирхи хузген.
— Хуарз лгевар мин кодта мге фусун! — загъта Сослан.
Нарти гергъау фгеххизта, цалдген гей фгендадтгей, угед-
та сискъардта Нартмге.
2 Уаедати Хъубади
НАРТИ СОСЛАНИ К/ЕРЦИ РЕУТ/Е
\Vx5z\V
Сосланаен аехсийнае /Ефсийнж, Нарти
Хаемици уосае, каерцае кодта айдагъ лаег-
ти рехаей. Каерцае исгьаеуаггин аей; реутае
ма ’й, гъаеуй, заегьгае, загъта Сосланаен.
Сослан фаеццудаей, аема Ацах-Мацах-
баел гьолон рехае адтаей, аема уой ратудта
аема ’й исхаста.
Уомаей ин аехсийнае /Ефсийнае каерци
реутае искодта.
НАРТИ СОСЛАНИ ИГУРЦ/Е

Сослан сосдораей игурд адтаей. ТЕхсий-
нае дони еу фарсаей хъаеппаелтае аехснад-
та; дони иннае фарсаей ба лаег рацудаей,
аема каераедзебаел не ’симбаелдаенцае, лаег
аема уосае куд фаеууй, уотае, фал и наемуг
ка ’дтаей, е /Ехсийни раевгъудта аема дор-
баел исаембаелдаей.
Баенттае ибаел рацудаей, ма ’йбаел, су-
ваеллонбаел мади губуни ци рацаеуй, е
ибаел ку рацудаей, уаедта аехсийнае
/Ефсийнае дор басаста аема ’й Сослани ра-
нета; Курдалаегони, курдадзаемае ’й исха-
ста аема ’й уоми байсардта. Исаерунбаел
ин ае уаерагисаертае нае рамбарзта, аема
къаедзаеуаерагаей аема къуптаернихаей бай-
зад аей.
Уаедта ’й уотемаей исхаста.
/ЕХС/ЕРТ/ЕГГАТ7Е ТЕМА БОРИАТИ
АСТ/ЕУ 7ЕЗНАГГАД7Е
УЕхсаертаеггатае гема Бориатае Нартгей
адтаенцае, аема с’ астаеу аезнаггадге адтаей,
аема Жхсаертаеггатае абаераег фаеллигъ-
даенцае, аема Каенти аелдармае бацудаенцае,
аема саебаел уоми аензтае баенттау рацу-
даенцае, аема сае, е «ка айтае», е «ци айтае»
нецаебаел сае фаерсуй.
Уаедта ’й догъ адтаей, аема Хаемици
/Ерфаени догъи рауагьтонцае. Догъ фаес-
таемае ку ’рбаздахтаенцае, уаед /Ерфаен
аербафиццаг аей, ’ма каемаен ае гъос ра-
тудта, каемаен — ае думаег, каемаен — ае
къох, уотемаей аербафиццаг аей.
— Ке баех аербафиццаг аей?
— Наертон иуазаеги баех аербафиццаг
аей.
Уаеддаер бабаей сае Каенти аелдар нае
бафарста.
Уаедта загъта Сослан:
— Йа, уаеу-уаей, ку неци ан, ацал-ауал
бони мах ка нае фаерсуй! Нае ун хуаездаер
аей! Уой хаеццае нин, Хуцау ку заегъа, уаед
каераедзей аенае бавзарун наеййес!
/Ема ае церхъ исласта аема ’й инсадта,
ае цаестисуг ба ин донаен дардта. Цаести-
сугаей аей ку инсадта, уаед цаехаертае калд-
та церхъ хаердмае, аема еци цаехаертаей
Кисбеги баерзондбаел1 фаесалае сугъдаей.
Ку бансадта, уаедта Сослан загъта:
— Гъай, маенае церхъ, саеумае Каенти
аелдар «бон хуарз» заегьунмае ку нае’рба-
‘Кисбеги баерзонд — гора Казбек.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е

G»S&ux>
цаеуа аема ин ае баерзаей ку нае ниццаевон, уаед мае Хуцау
Каенти суваеллаентти къаехти буни рамараед! Ду ин, мае
церхъ, ку нае рахаун каенай ае саер, уаедта дае еци биццеу-
таен каердхуаердтаен Хуцау байзайун каенаед!
Каенти аелдармае бахабар аей:
— Уаелае Кисбеги баерзондбаел цаераег наеййес, аендаер
наеййес, аема ’й фаесалае цаефсуй, аема е ци дессаг аей? —
заегьгае. Уотемаей аей ракаесун кодтонцае.
«Ци дессаг, куд дессаг?» заегьгае, аема еу загьта:
— Е ци дессаг аей, уой дин аез заегъдзаенаен: наертон иуаз-
гутаей еу ае кард аеддорбаел инсуй, ае цаестисуг ин донаен
даруй; карди цаехаертае уаелаемае хаунцае, аема уой цаехаер-
таей фаесалае Кисбеги баерзондбаел содзуй. — Уаедта атае
даер загъта, уотае даер загъта, — уотае разагьта Каенти аелда-
раен.
— ТЕдта е ба хуарз ку наей!
/Ема саеумае ба раги фестадаей Каенти аелдар аема саемае
бацудэей аема син загъта:
— Уге бон хуарз уаед, Нарт!
Загъта син:
— Каеми адтайтае, ци адтайтае, ци уае фаендуй? — заегьгае,
гъе уотае сае бафарста.
— Жрдаемаецудан лаеваргор.
— Сумах ке корайтае, еци лаевар маехемае нае ниууадз-
дзаенаен, — заегьгае син дзурд равардта.
— Мадта ди кораен аефсад.
— Цаейбаерцае? — заегьгае, загъта.
— Нае еу баехбаел рабаддзаенаей аема рауайдзаенаей, аема,
цалинмае е фестаемае ракаеса, уалдаен куд цаеуонцае, уотае.
/Ема дзурд равардта Каенти аелдар гъаеуаен:
— Исон аефсади цаеудзинайтае, аема алке аехе цаеттае
каенаед!
/Ерсаеумае ’й, аема саемае Каенти аелдар аерцудаей аема
син загъта:
— Гъаейдае, гъенур ци каенетае? — заегьгае.
/Ема Сосланбаел нае баууаендтаенцае, наераемон дае,
заегьгае.
ТЕфсад сае раевдзаей нистадаенцае, сае наехстаер ефтон-
<-Х-Х*><-Х-Х-><-Х-Х-><’Х-Х-Х-Х-Х-><-><’> Уеедати Хъубади
гау. Еу куд рауайа, аема уой фаесте куд ранаехстаер уонцае,
уотемаей ниллаеудтэенцае.
Уаедта Уораезмаег рабадтаей баехбаел аема рауадаей,
аефсад даер ае фаесте ранаехстаер аенцае. Ци рауадаей, уаед-
та фаестаемае фаеккастаей, аема ма заераендтае райзадаенцае,
иннетае ба раевгъудаенцае.
Цаеун байдаедтонцае аема Нартигьаеумае исхъаердтаенцае
аема гъаеуи фаесте нистадаенцае.
— Цаемаен нае исхудтайтае, уой нин заегъетае? — заегъгае,
сае бафарстонцае.
— Бориатаебаел тохунмае.
— Не ’стохдзинан, цалдаенги нин, цаейбаерцае ан, уой
исбаераег каенайтае — разагьтонцае аефсад.
УЕрталингае ’й, аема Хаемиц загъта:
— Цаеуон, мае хаедзарае бабаераег каенон, — заегъгае, баех-
баел рабадтаей аема талинги еу нихаеси цорти иссудаей аема
баех аерцаефтае кодта, аема еу заеронд лаег загъта:
— /Еллаех, аеллаех, /Ехсаертаегтати аехси гъаер мае гъоси
ку ’рцудаей.
Исибаел дес кодтонцае заерондбаел:
— Ци аерра аей, Жхсаертаеггатаен сае кой некаемибал аей,
аема ма син се ’хси гъаераей таерсуй!
Бацудаей Хаемиц ае хаедзараемае аема ибаел аехсийнае
/Ефсийнае сек аерхаста (дузаердуг ибаел кодта). Бацудаей
аема ин гогуз аербахаста аема ин аей равгэердун кодта,
аема ’й аехсийнае ТЕфсийнае багъуд кодта. Тефсеги медаегае
гогузи мард аеривардта Хаемицаен ае рази. Каед аей растауа
аема мин карди фийбаел гъолгун аербадаедта, уаед е аей,
заегъгае, загъта аехсийнае /Ефсийнае.
Хаемиц даер кардаей растудта гогузи мард, уаедта карди
фийбаел гъолгун аербалаевардта аехсийнае /Ефсийнаен. Уаед-
та ’й баруагаес аей, аема уаедта каераедземаен сае дзубанди
каенун байдаедтонцае.
Хаемиц загъта:
— ТЕфсад аербахудтан, аема нин нае тохунцае, аенае сае
нимаедзае иссергаей.
— Е ба зин нае уодзаенаей! — загъта аехсийнае Жфсийнае.
— Саеумае ’й равзардзинан.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
Саеумае ба аертикъахуг хаелаф рааразта аема ’й гъаеун-
гаенгаерон райтудта.
Сирдон ибаел аерцудаей аема ниддес аей аема загъта:
— Фаесгьаеудзаегат аефсад аербадтаей, аема уомаен ае ни-
маедзае ку аей: саед-саед саедаевдай, авд саеди аема авд сае
уаелдай, аема уонаемае аертидзаестуг ес, аертикъахуг ба
уонаемае даер наеййе! А бабаей ци дессаг аей?
Хаемиц аербацудаей аема аефсадаен загъта ае уоси унаффае:
— Ка бафиццаг уа аема Бориай фурти Бораефаернуги ка
рамара, уомаен ме ’фсийнае аехсийнае /Ефсийни ратдзаенаен.
Жма аертидзаестуг раздаер цудаей, уаедта Хаемиц аерба-
раздаер аей, аема имае аехсийнае Жфсийнае дзоруй:
— Сиахс адгин аей, аема тасаенцонгаей ма ’хсае!
Уаедта аербалваста сагъадахъ аема ’й Хаемиц аехуаедаег
рамардта.
Сае саер е адтаей, аема уой ку рамардтонцае, уаедта сае
бафхуардтонцае, аема, ТЕхсаертаеггатае ахаест цаейбаерцае
фаецаенцае, Бориатае ба уойбаерцае аефхуаерд аерцудаенцае.
НАРТИ СОСЛАНЫ М/ЕЛ/ЕТ
Сосланбаел Ойнони-Цалх разилдаей аема
ин ае дууае уаераги рахаун кодта.
Бераегъ ибаел аерцудаей аема ибаел берае
фаеккудтаей:
— Гъа, уаеу-уаей, али адагае мин фидаей-
дзаг ка дардта!
— Ниууадзае каеун, фал, маенае ка бам-
буйдзаенаей, еци фидтаей ести бахуаерае!
/Ема нае бакумдта, аема ин Сослан загь-
та:
— Медаемае бацаеунмае дин маехе бае-
гъатирдзинадае фаеууаед, фаестаемае раз-
дахунмае ба даемае кизги заердае фаеууаед,
ме ’наенон аенгулдзи хъаурае ба дае баер-
заеййи фаеууаед!
Бераегъ раздахтаей уотемаей.
Уаедта робас аерцудаей аема е даер фаек-
кудтаей:
— Али адагае нин фидаейдзаг ка дард-
та!
— Ниууадзае каеун, фал аерцо аема,
маенае аембуйгае ка каендзаенаей, еци лае-
баези фидтаей даехе бафсадае!
Робас бацудаей аема лаебаези фидтаей
аехе бафсаста.
Сослан ин загъта:
— Дае уод куд хаеран аей, дае фид адае-
маен уотае хаеран фестаед! Дае цар дарунмае
баеззаед, аема дае уомае ба сораентае!
Уаедта хой аерцудаей аема бабаей е даер
иннети аегъдауаей фаеккудтаей.
Уомаен даер бабаей загъта, мае фидтае
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДЦИСТАД/Е <<Х-Х*К«Х»><*Х*Х><’Х’Х-> лС&Й
бахуаерае, аембуйгае ка каендзаенаей, аема бабаей е даер ба-
хуардта.
’Ма ин загъта:
— Даеттун дин даеуаен дзурд: хуали каеми уа, уордиги
дае цаестаемае тоги цаегиндзае араезт куд у а, уотае, аема ’й
куд ерай!
Уаедта халон аерцудаей аема е даер фаеккудтаей:
— Али адагае фидаейдзаг ка дардта, еци Сослан!
Уомаен даер загъта:
— ТЕрцо, каеун ниууадзае! Ка ’мбуйдзаенаей, еци фидтаей
бахуаерае!
/Ема бабаей е даер аерцудаей аема ин ае фидтаей бахуард-
та.
Уомаен даер загъта:
— /Елгьистае дае, аелгъистае, аелгъистаей байзайае! Бонае
еунаег дзурдаей фаестаемае дае цъухаей ма цаеуаед! Еци дзае-
баех дзурдбаел ба аерфаесмонгаенгаей, аехсаевае-бонмае бае-
ласаебаел ауигъдаей куд лаеууай, къадобаел!
Уой фаесте Сослан рамардаей.
СИРДОНИ Х7ЕСН7Е
Еу лаег Сирдони хаеццае хаеснае искод-
та:
— Уазай аефцаегмае исхезгаей, аехсае-
ваей-бонмае ка бабухса аен’ арт, аенае них-
хусгае, уомаен гал бает.
Сирдон Уазаей бзерзондмае иссудаей аема
истадаей уоми, ае хаеццае ба ин лаег рарви-
ста. Жмбал имае кастаей гьараей. Ехаен куд
н’ адтайдае, аема Сирдон Ху ми будури
ниууидта арт. Сирдон ае къохтае каераедзебаел
райваеридае, ае цаесгом расаерфидае:
— Ох, ох, цаехаен арт адтаей, ку мае ис-
гъар кодта?!
Жрцудаенцае, аема ’й бафарста:
— Гъи, куд, ци, бабухстаей?
— Бабухстаен, бабухстаен, — заегъгае,
загъта. — Арт даер нае никкодтон, хусгае
нае никкодтон, бадгае даер не ’скодтон.
И аембали бафарста:
— Жцаеги бадгае даер не ’скодта, арт
даер, хусгае даер?
— Уотае адтаей, фал Хуми будури и
артмае ае къохтае тавта.
— Мадта е арт наей?
’Ма ибаел лаег исидаеудтаей ’ма неци-
бал равардта.
— Хуцау дин ма бакомаед! — загъта
Сирдон.
Уалдаенги Сирдон косарт никкодта,
кувд каенун, заегъгае. Хонгутае рарвиста,
адаем аераембурд кодта. /Ехуаедаегка, агае
ка ’дтаей, уой раехисбаел ниййауигъта, арт
ба фаесдуар никкодта.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
<-><*X-X’Xt><-X»X-X-X'X->
Адаем ку ’раембурд аенцае, уаед «наема, наема» каенунцае.
— Гъуйтт, Нарт, ма рауаегае уотае! Нае агае фунх нае-
ма ’й!
Ку бауаегае ’нцае, уаедта:
— Араеби, Сирдон бабаей цидаер баеллаех каенуй, байбае-
раег каенайтае!
Байбаераег кодта еу лаег аема загъта:
— Гъи-гъае, и агае раехисбаел ниййауигьта косарти мар-
ди хаеццае, арт ба фаесдуар никкодта!
— Ци каенис, Сирдон, дае миутаей бабаей ку каенис, ку
нае сайис?
— Ци каенун, — заегъгае, загъта. — И арт Хуми будураей
Уазаемае ку хъаертуй, уаед фаесдуараей ба таеригьосмае нае
хъаертдзаенаей?
Ж хаеснае к’ адтаей, уобаел и лаег басастаей аема ин гал
равардта.
Е даер аги бунмае бандзарста, аема кувд исцаеттае ’й, аема
бахуардтонцае.
СИРДОНИ КУВД
Уаед бабаей Сирдон дзурд рауагъта,
кувд каенун, заегъгае; аертае хаераеги ду-
мает ба ниййауигъта е ’рбацаеуаенбаел.
— Цидаер баеллах бабаей ес, заегъгае,
загътонцае.
— Рацотае, и Нарт, исбадетае!
— Атае бабаей дин ци фаелдесонтае ’нцае,
уой нин заегъае, кенае ба нае бахуаердзи-
нан.
— Бахуаеретае, — заегъгае син, загъта,
уаедта уин сае заегъдзаенаен.
Бахуардтонцае.
— Гъенур ба уин сае заегъдзаенаен, —
заегъгае, загъта. — Дууае лаеги каераедзей
ку рауаса, етае дзубанди каенунцае аема,
уони фаесте аенае хонгаей ка рацаеуа, и
даргъдаер хаераеги думаег уой мади хай
фаеууаед! Е ’рвадаей байуаргаей, уой
хаеццае фаестаемае ка бацаера, иннае хае-
раеги думаег ба уой мади хай фаеууаед! /Е
уосае ’й ниййардаугаей, ка исмаестгун уа,
уой коммае ка бакаеса, иннае хаераеги ду-
маег ба уой мади хай фаеууаед!
— /Еллаех, аеллаех, аци хатт дае лаегъуз-
еугутае нимбарзтай, Сирдон!
Хуарз саемае фаеккастаей ’ма ин раарфае
кодтонцае ’ма ниффардаег аенцае.
СИРДОН НАРТИ У/ЕЙГУТ/ЕЙ
Ф/ЕЙЙЕРВ/ЕЗУН КОДТА
Уаед бабаей, и Нарт ка адтаей, етае ра-
наехстаер аенцае, Сирдон сае хаеццае уоте-
маей. Сирдони баехаен ае гъаелаес ниххае-
леу аей, аема уотемаей цудаей сае фаесте. Е
ба син сае баехти дунгутае аеривгарста.
Загътонцае ин:
— Сирдон, дае баех цаебаел ходуй, ходгае
ку каенуй?
— Куд ма хода, ае разаей ходуйнаегтае
уинуй аема ходуй.
Ракастаенцае, аема сае баехти дунгутае
аевгарст:
— Йа, Хуцау дин ма бакома!
Цаеун байдаедтонцае аема уаейгутаемае
бацудаенцае, аема уонаемае аерфестаег
аенцае. Уаейгутае сае дортаебаел исбадун
кодтонцае. Сирдонаен даер заегъунцае:
— Ду даер исбадае, — заегьгае.
— На-а, маенаен исбадаен наеййес! Атае
ме ’лдаерттае ’нцае. Уонаей мин дзурд ку
нае рацаеуа, уаед мин исбадаен наеййес.
Маенаен бадаен ес, аенаебун хускъадонае
фунукаейдзаг, уобаел мин ес бадаен.
Раидзаг кодтонцае еу дзаума фунукаей
аема уобаел исбадун кодтонцае Сирдони.
Уалдаенги син аенаедон сане сае бунти ра-
уагьтонцае, аема дортаебаел ниццаефстаенцае.
Сирдонаен даер ибаел баергае равгаедтонцае,
фал сане уоми бадтаей! Фунуки рандаей.
Уаейгутае унаффае каенун райдаедтон-
цае, фезонаег сае искаенаен, аги сае ниффи-
цаен, заегьгае.
Уаедати Хъубади
Уотемаей уаейгутае нае федудтонцае.
Сирдон къуаецаел амадта аема уаедта сае еуей рауаста ма
ин загъта:
— Ку неци лаедаерунцае де ’рвадтаелтае! Ду куд заегьис,
уотае хуаездаер аей.
Уотемаей сае уасгае рацудаей аема син фаейнае ухсти ис-
каенун кодта; ку фаецаенцае, уаедта фаеххилге ’нцае. Ку
фаеххилае ’нцае, уаед каераедзей фаеццагътонцае.
Уаейгутаей ку некебал адтаей, уаедта загъта Сирдон:
— Гъи, ци уин каенон, Нарт, уае лаебаезтае уин аеривгаер-
дон, аендаера ци?
— Йараеби, цидаер нин каенис, уой нин бакаенае, ардиги
куд рандае уаен, уотае!
Гъар дон искодта; уой син сае буни — уадзгае, аема сае
исузегъдае кодта.
Уаейгутаен сае мулк рахастонцае аема рафардаег аенцае.
СИРДОНИ УОСИАТ
Сирдонзен зе адзал ку зерцудзей, узед
загъта Нартзен:
— Корун уи, зема мин мге уосиат исзен-
хзест каенетзе.
— Ззегъэе ’й.
— Нихзесгзерон ма байвзеретзе!
ТЕ уосзен ба загъта:
— Дзеузен дзер уосиат кзенун: Узелдзар
кзерцзе мзебэел медгъунзей ма бадара; гьар
дзол ку бахузерай, узед уой фаесте ба уазал
дон ма баниуаззе!
Ку рамардзей, узед Нартзен фуд адтзей
зема ’й нихзеси рази байвардтонцзе. ТЕ
уосзе ба узелдзар кзерцзе медгъунзей да-
рун байдзедта; гъар дзол искзенидзе, ба-
хузеридзе зема ибзел уазал дон ниуазта.
Сирдон нихзесгзерон нигзед н’ адтзей,
зема дуузе лэеги ку фзеххилзе уиуонцэе,
узед раззегьиуонцзе: «Мзенгзей ни ка ’й, е
Сирдрнзен фзелдист фзеуузед!»
ТЕ уосзебзел узелдзар кзерцзе медгъунзей
ниссистзей, зема ин зе цъар зема зе фид
систзе бахуардта. Гъар дзол зема уазал дон
еумзе хузергзе зема ниуазгзе ку кодта, уэед-
та ин етзе ба зе дзендзегутзе зеркалдтонцзе.
Узед и Нарт загьтонцзе:
— ТЕ зегас нин фуд адтзей, зе мард ба
нин дуузе уотзе исцзей, — уотзе разагъ-
тонцзе.
НАРТИ ИС/ЕФТ
Нарт адтаенцае. Нарт ба уотемаей ад-
таенцае: саедае ивазни адтаей сае даергьцае,
сае уаерхцае даер уомае гаесгае.
Адтаей уонаемае пахампар. Баергае син
загьта, дин каентае атае, уотае, ’ма имае нае
байгъустонцае.
Сае пахампар адтаей Саелих. Ку нае
имае игъустонцае, уаедта ин сае паддзах
загъта:
— ТЕз дае цаебаел фаерсон, уобаел мин
дзуапп раттае, ’ма ми уаед байрагаес уо-
дзаенаей.
Еу бон аей фаерсдзаенаей, заегъгае,
уаедмае адаемаен дзурд равардта:
— Еци бон Саелих-пахампари фаерс-
дзаенаен, аема аембурд куд уайтае, уотае.
Жраембурд аенцае. Даут, заегъгае, еу
лаехъуаен адтаей ае адаеми аехсаен, аема ин
загъта Саелих-пахампар:
— Корун ди, аема мин пелеуанаен куд
рацаеуай, уотае. Естаемаен ку исбаеззай,
уаед дин мае кизгае даер ратдзаенаен, мае
мул к даер дууае ’мбеси бакаендзаенаен.
Даут1 рацудаей аема исдуа кодта аема
дортаей еу ае гъаебесмае бахизтаей; иннае
дорбаел даер уотае исдуа кодта, аема е даер
бахизтаей; аертиккаг дорбаел даер — уотае.
Уаедта аертебаел еумае исдуа кодта, аема
еунаег ку иссаей, уаедта ’й ае къохи рахас-
та.
1 Хъубади дзурдта агртаг хузи: Даут /Дауит/ Да-
уид.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДЦИСГАД/Е	Х&ЗХ
/Ефсаедтае каераедземае ку рацудаенцае, уаедта Даутаен
Саелих-пахампар загъта:
— Даут, таерегъаед дае, дае адзал мае къохаей ку фаеу-
уидае, уотае мае нае фаендуй, аема раздаехае.
— Нае раздаехдзаенаен, — заегъгае, нае раздахтаей.
/Ертиккаг хатт ма ку курдта, уаедта ин и дораей ае саер
ниццавта, аема Нарти пелеуанаен ае саер ниппурх аей.
/Ема бабаей загъта Даут Нартаен:
— Рамауицаеуаед еу пелеуан, — заегъгае.
Уотемаейти сае рацаеун кодта аема сае расидзае каенун
кодта.
Уаеддаер нартаен сае заердае нае сабур кодта. Загъта син
Саелих:
— Наема уи аеруагаес каенуй нур даер пахампардзинадае?
— Нае ни аеруагаес каенуй, мах дин ци дессаг заегъаен,
уой нин ку нае фаеййинун каенай, уаеди уалаенгае. Уаертае
еци хонхи аерхъези саермае сурх зайуйнаг сауцаестае теуа
ку исхезун каенай, уаед ни баруагаес уодзаенаей.
/Ема имае дзурд аерцудаей Хуцауаей, Джебраил аей аерха-
ста:
— Ма ’й каентае! Уой уин ку фаеууинун каенон, уаед уе
’саефт уоми уодзаенаей, аема ’й ма агоретае!
— Гъай, маенгаеттае ’й! Фаеннинаей уинун каенае, нае ни
баруагаес уодзаенаей!
Ку нае си баруагаес, уаедта Саелих-пахампар Хуцаумае
никкувта:
— Йа Хуцау! Дае дзурдбаел даер аема мае дзурдбаел даер
не ’ууаендунцае, аема син аей фаеууинун каенае!
/Ема хонх никъкъаер-къаер кодта, аема ае хурфаей ае
саермае исхизтаей сурх зайуйнаг сауцаестае теуа. Зайгае даер
никко дта аехе асае бае до лае. Теуа к’ адтаей, е донмае иссу-
даей аема син сае даенттае ниуазун байдаедта аема не ’фсас-
таей. Еу афонаей иннае афонмае ае саер донаей наебал исиста
аема син еу афонаей иннае афонмае дон наебал рауагъта.
Таерсун райдаедтонцае. Еу афонаей иннае афонмае бабаей
дон етае фаеххастонцае. Уаедта бабаей теуа донбаел ниста-
даей, аема бабаей дон наебал уагъта.
ТЕруагаес каенун си байдаедта. Донаей куд не ’фсастаей,
3 Уаедати Хъубади
Уаедати Хъубади
уотае теуа гехсир даер кодта, аема аехсир доцун байдаед-
тонцае.
Уотемаей саебаел ци рацудаей, аема, оххай, аецаег ку загъ-
та, заегъгае, аема теуабаел марун унаффае искодтонцае. Рай-
мар дтонцае теуай. Уой ку рамардтонцае, уаедта ае баедолае,
куцаей иссудаей, уордаемае бацудаей.
Уаедта се ’саефт уобаел ранаехстаер аей аема фесавдаенцае1.
1 Библиаг-апокрифаг хуцауи хаеццае тохгаенаег диалект. Аци тауаераехъ-
таен нурма аендаер диалект наема ее. Тауаераехъмае уаелаемхасаени ма, Ху-
цау куд тухгин аей, уой туххаей Хъубади загъта: «/Ефсаейнагбаел хуаецае
аема ‘й баемпаегау аелвесае, — аема си аесхъаертае аелвесун байдаедта Даут-
пахампар». Нихмаелаеуд: Дауит-пахампар аема Саелих-пахампар.
Историон аема цардиуагон
тауаераехътае
Т/ЕРИОН ТУЛАБЕГ ДИГОРИ
/ЕФСАД БИЛ/ЕЙ Ф/ЕККАЛДТА
Дигорае ’ма Донифарси астаеу аезнаг-
гадае хаттаей, аема Дигорае аефсади хаеццае
аербацудаенцае. Сае астаеу хед н’ адтаей,
’ма сосаеггаей хед искодтонцае аема донар-
даег аербадтаенцае аехсаевае, «исон исцаеу-
дзинан аема сае нимпурсдзинан» — сае заер-
дтаей.
Таерион Тулабег ба цауаени адтаей аема
сае изолмае фаеууидта.
Еу лаег ибаел аербацудаей аема ин загъ-
та:
— Фаеццо аема фегъосун каенае Адзае-
гъати дзаегьарсаертаен, Турменти къобос-
гинтаен даер: Даеллаггъаеди саегти аеруаедз
аербадтаей, аема сае раскъаераен каенаен.
Узунти булугьтаен даер фегъосун каентае.
Хабархаессаег аехе банимахста, аема игьо-
сунгаенаег даер, рацаеуаег даер нае фаецаей.
Уаедта саемае и аехсаевае аехуаедаег ниц-
цудаей с’ астаеумае, аема цаемаей аей зуд-
то нцае талинги, аема еуебаел ниххуаецидае
аема ’й билаей рагаелдзидае. Уотемаей сае
аегасаей даер фаеккалдта; еунаегей ма си
ниууагъта.
Уомаен ба загъта:
— Каед дае фаендуй, уаед дае, даелае де
’мбалтае каеми ’нцае, уордаемае рагаелдзон;
ци адтайтае, уой мин каед нае заегьис, уаедта
дае гаелдзун.
— /Ербацудан батухае каенунмае, сае

<’X*X-><*X«X-><*X-X*><’X-X’X*X*X’X*><^ У Began! Хъубади
фоне син фаеттаердзинан, заегъгае, сае адаем ба син фаех-
хаесдзинан.
— Каед мин маенгаеттае заегьис, уаед дае гаелдзун; каед
аецаег дзорис, уаедта мин, каемаей дае, уой заегъае.
— /Ез ба даен Абисалтаей.
— Мадта цо, фаендагираст! — аема ’й рауагьта.
Иуордаег ку фаецаей, уаед кард фелваста аема ’й батилд-
та:
— Еу бон дин, Хуцауи ку фаендае уа, уаед аци кард дае
баерзаейбаел аериваердзаенаен!
Кард ба баерзонд батилдта.
/Ема ибаел бахудтаей ма загъта:
— Баракалла!1 Даергьаехсарае Абисал, дае фаестагонтаен
федис ниууагътай!
Нур даер ма син федис каенунцае, Абисалтае даергъаех-
сарае аемае цубуркъох аенцае, заегъгае.
1 «дигоронау: «хуарз дае», — загъта Хъубади.
ДИГОРТЕ ТЕМА ДОНИФАРС
КТЕРТЕДЗЕМТЕН ТУХТТЕ
КОДТОНЦТЕ
а
Дигорае ’ма Донифарсаен сае дони бун
*нае раесог кодта аема каераедземаен, сае бон
ци адтаей, уомаей нае аурстонцае тухае кае-
нунаей.
Ниццудаей бабаей Тулаебег1 Дигораемае
Дзайнухъти къуаеребаеласи2. /Ехсаевае
аераембурд аенцае. Фингае идзагаей лаеуд-
таей, синон даер ае астаеу ивард, ае саери
ба цараебаел адтаей гинкъос, алли дзаебаех-
дзинадаей араезт, ’ма ибаел кафтонцае фин-
гаебаел ’ма лаебурдтонцае, ’ма неке къохи
аефтудаей, неке имае хъаердтаей.
Тулабег ба фаесдуар истадаей феций
хъаеппаелти. Уаедта, Хъубадтаей еу хъал
ка ’дтаей, ейае ин ае къабазаебаел фаех-
хуаестаей аема ’й рагаелста:
— Ду даер ракафае, уаеллагкоймаг!
Разелаентае кодта; фингаей даер неци
фезмаелун кодта, уаедта февналдта аема:
«ТЕллаех, аеллаех, маенае имае кумае ис-
хъаерттаей, заегъгае, еу ма ракафай, хуарз
лаег», заегъгае. Еу ма ракафта ’ма дзаебаех
ракафта ’ма ’ймае уаедта фаеллаебурдта
Гинкъосмае ма ’й ратудта.
— Йае, уаеу-уаей, нае гинкъос нин уаел-
лагкоймаг ку ратудта, — заегъгае, гъигае
саемае фаеккастаей.
1 Таерион Тулабег.
2 Къуаеребаеласае — хуаернаег. Дзай-
н у х ъ т ае — Хъубадти къабазае.
Каеми ’й базудтонцае, Тулабег ке адтаей, уой.
/Ехсаевае фаенниуазтонцае. Е ба ниццудаей искъаетмае аема
хисти фиртаенттае ниццагъта еугураейдаер, уаедта саебаел
хаераег никъкъуаехтае кодта ’ма саебаел уой рагаелститае код-
та, аехуаедаегка ранаехстаер аей, гинкъос ае рагьи ниббаста
аема ае дивилти медаегае аербафардаег аей.
/Ербонаей, ’ма ибаел фаендагбаел аембаелун байдаедтонцае
ма ’й фарстонцае, каеми адтае, заегъгае, ’ма син загъта:
— Дзайнухътаен сае мадае рохсаг уаед, мае бон куд ад-
таей, уотае байурстон, аема нур уаехуаедтае уае хестаер, уае
каестаербаел бафедауетае.
Дони ардаег ку фаецаей, уаедта ’й расурдтонцае:
— Нае бераегъи хай бабаей ку адтаей, ’ма ’й ку нае базуд-
тан! Бараен, мах дин аци гъуддаг нае заердаебаел бадардзи-
нан аема дае еу рауаен ердзинан, — заегъгае, банхъераен имае
кодтонцае.
— Уой, аенаехъиамает уотае, уае маердтае даер рохсаг! Ар-
даеги уаелаемае ба мае эембал наебал гъаеуй, маехуаедаег даер
цаеудзаенаен.
Донифарси нихаесмае ку бакастаей, уаедта дес кодтонцае:
— Араеби, ае ци гъаела дигорон аей, хуаернаеги бони куд
иссудаей!
Ку ’рбахъаерттаей, уаедта ибаел бацийнае ’нцае, а ба наехе
лаег ку аей, заегъгае, ести хабаерттае нин дзордзаенаей.
— Каеми адтае, Тулабег?
— Адтаен, Дзайнухътаен сае мадае рохсаг уаед, уонаей
маемае хонаег адтаей, аема уоми адтаен.
• — Мадта нин хабар ести заегъае, куд хуаернаег адтаей?
— Куд зудтон, уотае син байурстон, ’ма син раарфае кае-
нетае: маенае уин хестаертае сае хунае аербарвистонцае, — аемае
саемае фиртонгъостае балаевардта хестаертаемае. — Каес-
таертае, сумахмае даер фаедзахстонцае: «Ка нае зинадае кэе-
нуй, етае нае бабаераег каенаентае», — аема уонаемае бабаей
хаераеги гъостае балаевардта: «Уае суваеллаенттае цаергае
каенаентае, уонаен сае раевдауаенаен байуаретае!»
’Ма сае алке байурстонцае. Фаейинарфитае кодтонцае,
аегайтима не ’знагаен аезнаггадае ракодтай, заегъгае.
Дзайнухътаен сае заердаебаел даргае гъуддаг куд н’ ад-
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
<*><-X*X*X*><tXX-><-X-X*>
таей, гема угедта Дигори аефсад искодтонцге. Донифарсген
ба адтаей ге астаеути заенхи бунти дон араезт, ае саери ба
маесуг, аема син сае дон ниййауаздзинан, заегъгае, аема
таеккае хумти уаелиаути аербацудаенцге. Даеллаей сае еу фаег-
гаерах кодта, аема Дзайнухъи-фурт разаей куд цудаей, уомае
гаесгае рахаудтаей.
’Ма саемае Донифарс гъаер кодтонцае:
— Уае алли фаендаг уотае фаендараст! Саергин саг уе ’хсае-
ваер, уотемаей цотае!
’Ма раздахтаенцае фаестаемае.
Уаехаен тухтае кодтонцае каераедземаен Дигорае аема До-
нифарс.
б
Уомаен (Тарион Тулабегаен) ае лаехъуаен ба Хабиц ад-
таей, ’ма уой каесаеги аефсад рамардтонцае. Уомаен байза-
даей хуарз лаехъуаен, Тотай, заегъгае. Еци Тотай Дигорае
’ма Донифарси ’хсаен хъалаур маесуги бадтаей. Дигорае берае
адтаенцае, Донифарс ба маенги, ’ма си таерсгае кодтонцае.
Дигорае бабаей тухае кодтонцае аема бабаей аефсади ниццу-
дзенцае. Хъалаури маесугмае ку ’рбахаестаег аенцае, уаедта
Туйгъантаей еу сае разаей цудаей, аема ’й Тотай фехста аема
ин ае маекъустаег басаста, аема ае баехаей рахаудтаей.
— Каед маегур лаег адтае, уаед маегурдаер фаеууо! Баде-
лон каед адтае, уаедта мае фидаен фаелдист фаеууо! — уотае
ма загъта Тотай.
Раздахтаенцае уой хаеццае етае даер.
ДИГОР/Е ТЕМА ДОНИФАРС -
/ЕЗН/ЕГТ7Е
Донифарси къубус нирризтаей, гема
Кобегкати Айдарухъ урундухъгей рахауд-
тгей.
— Ци дессаг гей, ракгесетге гендгемге! —
загъта Айдарухъ.
’Ма ракастгенцге, ’ма — Фгеснгели сгери
арви дуар байгон гей, згегъгге.
— Тагъд Тулабегмге бадзоретге! Е нин
ку нае равзара, угед махген ка еруй!
Дзанайти губур Дзанаймге дгер бадзурд-
та:
— Мгердхуссге ку никкодтай! Нге къу-
бус ге бунтаей ку нирризтаей, угед куд хус-
сис?
Ци адтаей, куд адтаей, згегъгге, аема ’й
Хуцау Донифарси фгеккаенаед!
Разелген кодта Тулабег даер, гема Къум-
булти дгер, Лезгори даер, Донифарси дгер
гъог зайгег дгер нге разиндтгей.
— Устур Дигори’й гедта Хуцау фгеккге-
нгед, — згегъгге, гема уоми дгер рахаттгей,
гема уоми даер неци разиндтгей.
Уоми дгер ку неци разиндтгей, уаедта
загъта:
— Кгед Дигори рантгестгей, угед аей
Хъубадтгей ма фгеккгенге, Хуцау, Абисал-
тгей, Туйгъантгей гей фгеккгенге! Туйгъан-
тгей ку уа, угед Туйгъантге тумбул финги
фаесте цгеуагге’нцге, уонген уомгей ести
бакгендзинан. Абисалтае ба дгергъгехсарае
гема цубуркъох генцге, гема етге ба сае цъу-
хгей ку радзоронцге, угеддгер сае къохгей
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е <-Х-Х-Х*Х-Х-Х'Х-Х'Х->(->
ба неци каендзаенаенцае. Хъубадтае ба цъухаей лигъз дзо-
рунцае, заердаей ба хаеран аенцае, аема’й Хуцау уонаей ма
фаеккаенаед!
Рацудаей Тулабег, аема ибаел надбаел фаеббон аей. Диго-
раебаел раздахтаей, Дигори ма бабаераег каенон, заегъгае, ’ма
ибаел согдзаутае саеумаераги заргае иссудаенцае.
— Цаебаел заретае, Дигорае, саеумон ахъуз уае цаеститае ку
къахуй; фаестаемае ку раздаехайтае, уаедта уин ТЕхсинтти
дунгае уае реугудуртае ’ма уае уаерагисаертае ку басуйун каен-
дзаей?
Етае ба загьтонцае:
— Куд нае зараен? Хъубадти Тазаеретаен заераердаемае
лаехъуаен райгурдаей; уой ба Нигколти истур Иналухъ ен-
цег хаессуй; уоми ба сау баегаени ахид уодзаенаей, галаев-
гаерстаелтае’й уодзаенаей, аема уоми мийнасае каендзинан.
— /Е цъаехбаел ин бацийнае айтае, фал уин аей ае бор
раегъаедмае Хуцау ма рахъаертун каенаед!
Ниццудаей аема Нари Нигколти Налухъмае баздахтаей
’ма ин загъта Налухъаен:
— Хуцауи хуарзаенхаебаел дин фаеййауодаентае дае зае-
ронд маердтае, заеронд маердтае ка’римиста!
Е ба ’й фаесмардта Тулабеги.
— Нае маердтаен ке равардтан, е сае фагае уаед, фал кае-
цэей фаедтае, нае бераегъи хай? Хуарз наебаел аерцудаей,
Хъубадти Тазаеретаен заераердаемае лаехъуаен райгурдаей,
уой ба енцег хаессун аема аегтае уомаен аразун.
— Хуарз, хуарз! — уомаен даер бабаей загъта: — /Е цъаех-
баел ин бацийнае дае, фал ин ае бор раегъаед ма фаеууинае!
Фаеййагайдта уордиги аема, Хъубадтае каеми цардаенцае
Фаеснаели, уоми исмедаег аей. Уоми гъазт адтаей, аема гъа-
зун байдаедта уаеллагкоймаги раеуони, фаесмаераег ба ’й
н’ адтаей. И уатмае фаеммедаэг аей аема аефхъаеддон уоси
фарсаей суваеллон фелваста аема’й ае думаеггаги аербатух-
та. Дуармае ку рахъаерттаей, уаедта суваеллон ницъцъаехаст
кодта.
— А бабаей нае бераегъи хай ку аей, — заегъгае, ’ма ин аей
рараемухтонцае, аехуаедаегка ралигъдаей.
Донифарс тарстаенцае.
<’Х-Х-><-Х*Х*><-Х*Х-><*Х-Х*><-Х*Х'Х»><*> Уаедати Хъубади
Хъубадти Тазаерет загъта:
— Уаехаен игурд маемае ку райгуридае, аема Хъанухъти
аефсаен дуараей ж баехаен цуппар цаефхади ка искаена!
— Ци амал ин искаенаен, — заегъгае, аема донифаерсаг
кизгае нарон уосае адтаей.
— Нае дзедзегъаестае ку фаецайдае, каедимайдима ае
заердае фаелмаендаер адтайдае.
Гъема ин донифарсаг кизгае ае гъаелаесмае дзедзе нит-
тагьта, аема бабаей ницъцъаехаст кодта ’ма донифарсаг дзе-
дзе ае хъури нае рауагъта.
Нае бантаестаей енцегдзинадае, аема, куд дзорунцае, уомае
гаесгае аефсаен дуараей еу гаеппаел ратудта, цаефхаедтае’й
искодта. /Е фидаен ин ае цирти цормае фаеццудаенцае аема’й
бахуастонцае:
— Дае уосиат дин дае фурт исаенхаест кодта: Хъанухъти
аестур аефсаен дуараей ае баехаен цаефхаедтае искодта.
ХЪАНУХЪТИ ЕСЕН
а
Хъайтухъи фурт фаедгитае ку кодта,
уаед минаеваерттае аербарвиста Дони-
фарсмае Бийи-фурт Муртазали аема Хъа-
радзаути Сафаралий. Тъекъой-фурт сае
кегъаере. Донифарси аерфестаег аенцае аема
маетъаел адтаенцае и минаеваерттае.
— Ци маетъаел аейтае, не’уазгутае? Ци
хабар ес? Ести нин заегъетае!
— Заегъдзинан уин уае хабар, нае мае-
тьаелдзинадае даер уин. Биаслантае фаедгитае
корунцае, дзиллитаебаел фаедгитае аевае-
рунцае, аема уонаен минаевар ан сумахмае.
— Берае уин не ’ссердзинан, мах даер
фаедги нон рауадздзинан, маетъаелаей уае
нае рауадздзинан, — заердае син байвард-
тонцае.
Саеумае ку наехстаер кодтонцае, уаедта
сае бафарстонцае:
— Гъи, ци заегъетае, ци аей уае дзуапп?
— Заегъдзинан уин, заердае уин цаемаей
байвардтан, уомаей уае нае фаессайдзинан:
саеумае нае биццеутае гъаедаемае ку фаеццае-
унцае аема сауаедонмае ку рацаеунцае, уаед
саехе нихснунцае. Фаестаемае ку раздаехунцае,
уаедта нае хаергутаен сае фаеллад раййафуй,
аема ’й етае фаеммезунцае. Махаен е фаедгае
фаеууаед даеуаен, Хъарадзауи-фурт!
Рандаенцае маетъаелаей; дзуапп син нае
равардтонцае аендаер.
Уаедта Хъайтухътае аефсаедтае каенун
байдаедтонцае, тухае аевдесун райдаед-
тонцае.
Уаедати Хъубади
ТЕхсинтти коми аербацудаей аертае баехгини. Хъанухъти
Есе каесаенцаестаей фаеккастаей:
— /Ертае баехгини аербацудаей, аема астаеуккаг бадуй уорс-
барцае, уорсдумаег цъаех саулохбаел, е уодзаенаей Хъайтухъи-
фурт Сар-Асланбег. Галеу фарсаей ка цаеуй, е бадуй баегае-
нихуз таеранбаел; е ба уодзаенаей Бийи-фурт Муртазали,
баехи буни саерфаегаен ка хаетуй, еци Бийи-фурт Муртаза-
ли. Рахес фарсаей ка цаеуй, е ба бадуй мистрагъ цагъде-
баел; е ба уодзаенаей Хъарадзауи-фурт Сафарали; е ’хси
дудагъ телуй, хъабхай уоси хузаен аевзагхаессаег ка хаетуй
Хъайтухътаен. Етае уодзаенаенцае, не’фсийнае, махаен не ’уаз-
гутае, ’ма наемае ести хъаурае уодзаенаей?
— Уодзаенаей. Хуцау ку заегьа, уаед ме’лаетон баегаени,
мае хулудздзаг каердзин аема хъаебаер цигъд — уонаей сае
байуазаег каендзинан.
/Ербацудаенцае аема Мисигони ’фцаеги донбаел аербад-
таенцае.
Мисигони донбоел ниббадтоей уорс цоергоес;
ТЕ дууое фарсемое — дууое хойи.
«Цицци» син зсегъоен, оема ноемое ку ное цоеунцое.
«Усси» син зсегъоен, оема нин тоехгое ку некумое коенунцое.
Уаедта син рарвиста аелаетон баегаени, хулудздзаг каер-
дзин аема цигъд:
— Етае дин нае хуаенхаг маегур цард. И баегаени даер
баниуазае, цигъд аема и каердзинбаел дае кард бавзарае, аема
уони каед никкаерда, уаед наебаел дае тухае аевзарае; каед нае
никкаерда, уаедта нае ма маестаеймарае.
/Евзурста уонаебаел ае кард аема и цигъд, и каердзин нае
никкарста.
— Цидаер аей! Уонаен, сае ниуазаен тухгин каемаен аей, сае
цигъд, сае каердзин мае кард каемаен нае каердуй, уонаен аез
неци каендзаенаен.
— Исон ба дин бахуаерун каендзинан заетхин каердзин
муди хаеццае. Нае уорс дзол ба дин бахуаерун каендзинан
фиди хаеццае.
У сед ма ное ку моестоеймарай,
Уседта дое исон оехсоевое оакоендзоеноей
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
^С-Х^Х-Х^^С-Х^С-Х^»
Тсерион Тулабег Хъозипш искъоети хути хазццаз.
Уоедта д<е рарветдзинан дов баивсед' оестур фуди хсеццсе.
— Анаей мин пайда наеййес, — заегъгае, аема саеумае фес-
тадаей аема рандаей.
Уаедта бабаей фаестаги цуд аефсади хаеццае аербакодта
аема изолдаер аербадтаей аефсади хаеццае.
И саеумае ку фестадаей, уаед хъувгъани хаеццае изолдаер
рацудаей. Изол адтаей, фал аей маесуги саераей Хъанухъти
устур Есен фехста ’ма ин ае хъувгьан ае размае басаста.
Уаедта саемае Есен исцудаей, ае топп ае лаедзаегбаел ний-
йауигъта идарддаер, аема имае бацудаей аема ин фиццаг «дае
рагисон хуарз» раарфае кодта, уаедта ин «аегас цаеуай» даер
раарфае кодта.
Исбадун аей кодта аема ’й фаерсуй:
— Маехе аехстай аеви мае хъувгъани?
— Хуцау байсаед, цаемае дае аехсон? Даехе не ’хстон, фал
каед хъувгьан раргъавтон.
И дуккаг аехсаевае хаестаег аерцудаенцае аема тохун бай-
даедтонцае. Есен цирагъи къудурбаел цираегътае (цуппар
цирагьи цуппар серабаел) исасугъта, ма кафтонцае ае мае-
суги саери, каесаег ба аехстонцае. Каесгон топп саемае нае
хъаердтаей, аема си нае тарстаенцае.
— Дзиуисхан1 2, корун, аема мае минаевардзинадае рауадзае
аци хатт.
— ТЕхсае, даеттун дин барае!
— Мадта ди никкидаер корун, цалдаенги мае топпи гъаер
раевгъуйа, уалдаенмае топп аехсун маке бауадзае.
— Маке фехсаед, заегъгае, дзурд равардта, аема йе’мбал-
таей, каесаегаей, некебал фехста.
Цирагъи къудуртаей еу фехста, аема цирагьи къудуртаей
еу рахаудтаей.
Донифарс каеун байдаедтонцае:
— Оххай, ае топпи аехст наемае хъаертун байдаедта,
заегъгае.
Есен ба син загъта:
1 фаестаемае дае фаедбаел, каебаел аербацудаей, уобаел.
2 дзиуисхан — аелдар; каесгонау аелдараен йе’монау ном.
<»X*X-><<<*X«><tX*X*><*X^	Уаедати Хъубади
— Цаемаей таерсетае? Е каесгон топпи гъаер наей, заегъгае.
Е Текъой-фурти топпи гъаер аей, аема ма таерсетае! Текъой-
фурт! Дон цаеуй, аезмесае ба изайуй, ами уодзаенае, аема
даеу хаеццае каераедзей уиндзинан.
Уаедта Сари-Асланбегаен загътонцае:
— Даехе наебаел ци ’взарис? Каед Астантаей фаедгае ра-
хаессай, уаед махаей даер ести уодзаенаей.
Ж бон син неци иссаей аема уаедта рандаей реваедаей.
б
Хъайтухъи-фурт Сари-Асланбег йе’фсийнаен дууае имо-
нау гъолон гали дардта, сае сиутаебаел аевзестае аевард, аема
сае Хъарадзаути Сафарали, Таеторси дин сае иснард кае-
нон, заегъгае, Таеторсмае аербатардта. Донифарс сае аерба-
тардтонцае аема сае исаевгарстонцае. Агурдта сае, аема сае
каеми ирдта, аевгарст ка фаецаей, уони! Хъозитаей еу лае-
гъуз Маелки, е сгутае каецаей радавта, ка’й зонуй, ’ма ин
сае е фаеххаста. Кондзаеуаеккаг ин худзаридзаг равардта
хуар. Баергае си агурдта феддаен, фал ма уой феддаен ад-
таенцае!
в
Хъарадзауи-фурт! Уае цаерунаей фидаей фуртмае каебаел
дзоретае, е Таеторс аей, фал нае баести каеронмае Заенгфаер-
дгуни1 нае фиййау-биццеутае уоми хезунцае; Таеторсаен дае
бон неци’й, фал уонаен бахатир каенае дае уосаей.
г
/Елдаррезаен Къумбулти цори аей.
Сар-Асланбеги бафаерсиуонцае:
— Хабар, Асланбег?
— Неци хабар. Ку баталингае уй, уаед аестъалутае нима-
йун; ку ’рбон уй, уаедта Къумбултаемае каесун аема уони
согдзаутае нимайун.
1 ТЕрдози ном.
ГАГУАТИ РАНТ/ЕСТ


Сата гема Гагу дууге ’рвади адтаенцае,
аема Сата Лезгори байзадгей.
Гагу цаугени адтгей аема Мисигони саг
рамардта; уоми заенхи хатмае аеркастаей,
аема ’й цаераег ба Федантаей аендаер неке
ма адтаей, ’ма ин загъта:
— Дае цори ку бацаерон, уаед арази нае
дае? — заегъгае, бафарста, ’ма ин дзуапп
равардта, арази даен, заегъгае.
Уаедта фаеццудаей аема йе’рвадаен загъ-
та:
— Байурстан, ме’рвадае! Бацгерун ба
барае даеу уаед: каед дае фаендуй, угед те-
гъаей ацирдаемае бацаерае; каед дае фаен-
дуй, уаедта тегъи фгесте.
— /Ез фаестегъаемае неци фгеццаеудзае-
наен, — заегъгае, аема е уоми байзадаей. Гагу
ба Донифарсмае рацудаей.
Сатайаен Лезгори дууае лаехъугени рай-
гурдаей: Тембол аема Хутъи; Гагуйген ба
аертае лаехъугени райгурдаей: Хъанухъ,
Кобег аема Хъабан.
Уаедта цаергае герцудаенцае гема фаем-
мгегур генцге. Лезгори гелдари ном н’ ад-
тгей, Донифарси ба уезд они ном даер ад-
таей, хъумайаги ном даер адтгей. Сге
маердтае ба еу раугенмге хастонцге, уоте-
мгей цардаенцае. Киристонтге ма мгехуге-
дгег гериййафтон, фал уаедта пусулмонтае
фгеффулдгер генцге.
Х7ЕМИЦАТ7Е ТЕМА АЗНАУРТИ
РАНТ/ЕСТ
/Естур Дигори цардаей фиццаг маегур
адаемаей Хаемица. Азнаур аема Хаемица
Гурдзий аефцаегбаел аерхизтаенцае аема
Астани-фурт Силтанаей ракурдтонцае, аема
син е ба загъта:
— Каеми уае фаендуй, уоми аерцаеретае!
Раарфае кодтонцае аема ранаехстаер
аенцае ’ма уаелае /Еркъедахаени бафаелла-
даенцае аема аерлаеудтаенцае уолаефунмае.
Се ’ркъетае куд кодтонцае, уотае ба сае
Силтан исиййафта аема син загъта:
— Нае астаеу аехсаен куд уа, уотае!
— Мадта а не’хсаен фаеууаед, — заегъгае,
’ма еци аехсаен искодтонцае.
Уаедта Азнаур Каесаегмае фаеллигъдаей,
Каесаеги бацардаей ’ма каесаегти уездони
хузаен е уездонаей цаеруй. Хаемица ба уоми
цаергае байзадаей.
Уоми ку байзадаей, уаедта фаеццудаей
аема Тасолтанти кизгае уосаен аербахудта.
Тасолтантаен бацъух кодтонцае, уае кизгае
гурдзиагаен ку равардтайтае, заегъгае.
Рацудаенцае аема сае кизги фаестаемае
истонцае, аема син нае ракумдта. Ку нае
син уагьта сае кизги фаестаемае есун, уаед-
та Тасолтантае Хаемицай рамардтонцае.
— Нур даер ма нае цаеуис? — заегъгае,
бафарстонцае сае хуаери.
— Каецаей цаеуон, мае заенаег каеми ниу-
уадзон? — ма син нае кумдта.
Уаедта ’й рахастонцае тухаей.
— Ци каенон, нае мае ниууадздзинайтае,
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
фал мае адгин дзаумаутаей ести ку рахастайнае, — уотае
разагьта уосае.
Каердаен рахаста; атае мае заенаеги фаеууаентае, заегъгае,
айдагъ каердаен рахаста.
Каердаен ае къохи ку бафтудаей, уаедта еу маенги ку ра-
цудаенцае, уаед, мае таерегъаедаей хайгин фаеууотае, заегъгае,
аема каердаенаей аехе рамардта.
Рандаенцае етае, аедта ци кодтонцае!
Етае даер, и ахил, байзадаенцае аема исгъаеу аенцае1. * 4
* Еци тауаераехъ ба фегъустои, — заегьуй Хъубади, — Дзангерийаей
Бузойти, заеронд лаег адтаей.
4 Уавдати Хъубади
Ц/ЕРГ7ЕСАТ/Е 3/ЕНХИТ/Е С/ЕХЕ
К/ЕНУНЦ/Е
Цаергаес ка адтаей, е Туалтаей аерцудаей
Устур Дигораемае. Е даер исмуггаг аей аема
аертае муггаги ниууагъта: Хъантемуртае,
Таймазтае аема Хъарабугъатае.
Етае зундаей арфдаер адтаенцае аема етае
заенхити дзаебаехтаебаел хуаецун байдаед-
тонцае.
Уаедта саебаел ТЕстур Дигорае дзорун
байдаедтонцае, аема син Баделиатае даер
аенхос кодтонцае Цаергэесатаен.
Хъубадти Налухъ Гобети Бадейаен загъ-
та: «Куй!»
Е бабаей бацудаей аема болкъонаен загъ-
та:
— /Еццаейнае, болкъон, куй даен? Куй
ку уайнае, уаед маебаел цуппар къахи нае
уидае?
— На-а, куй нае дае, фал лаег дае, — ин
загъта болкъон.
— Мадта мае Хъубадти Налухъ ба куй
ку хонуй, фал ди корун ’ма мин, маенае
Лек заеронд лаег аей, аема мин аей бафаерсае
аевдесаенаен, Цаергаеса уонаей аей аеви ма-
хаей аей?
— /Ема каеми’й? Каеми дин аей иссерон?
— Ами ’й. /Ез дин аей маехуаедаег аерба-
хондзаенаен.
Рацудаей аема’й иссердта, Лек ка адтаей,
уой.
— /Ецаег радзорунмае мин Хуцау дае
хуарзаенхае раттаед, аевдесаен дае бавдис-
тон, аема, аецаег куд радзорай, уотае.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
ТЕрбайхудта, аема ’й болкъон бафарста:
— Гъи, Гобети Баде дае аевдесаенаен бавдиста.
— На-а, /Естур Дигори каед цаеруй, уаеддаер Цаергаеса*
мах аервадае ’й, — загъта Къадзти Лек.
— Кутемаей уе ’рвадаей? — бафарста аей болкъон. — Ци
бзераеггаенаен ин ес?
— Цаергаести маесуг аенихаелд аей, еунаег дор даер аей
ихалд наема ес. Сае раехис даер ма ае медаегае’й, ауигъдаей
лаеууй. Дзубанди даер ибаел наеййес, махаен не ’рвадае ’й
ма ’й некаемаен даеттаен.
Баде ба загъта:
— Гъи, болкъон, еци дзубанди аевдесаенаен баеззуй?
— ТЕллаех, аеллаех, хуарз радзурдта, — загъта болкъон.
Заенхитае ТЕстур Дигори бацаенцае.
1 «А»-баел ка фаеууй наелгоймаги уаехаен саермагонд наемттае араезт: Цаер-
гаеса, Хаемица, Заегъаега, Нокара аемае аенд.
ИРОН ЛЕМА ДИГОРОН КИУНУГИ
ИС/ЕВД
Мах, Дигори, киунуги хай гъог ба-
хуардта1. Уос-Баегъатаер аема Тамар-До-
допали раестаеги киунугае ирон аема диго-
рон аевзагбаел хаттаей.
Уой фаесте ба фесавдаей.
1 Куд аембарун гъаеуй аци гъуди: гъома Ал анти
гораеттае саст аема пурхгонд ку ’рцудаенцае манголтае
’ма таетаери нимпурститаей, уаед ирон финсуйнадае
фесавдаей: и гъаеути, культурен артдзаеститае, за-
водтае аема фабриктае каеми н’ адтаей, уоми наеуаегаей
амал наебал адтаей финсуйнад фаеззиннунаен.
АСТАНТ/Е, БАДЕЛИАТ/Е ТЕМА
ДИГОР/Е
а
Дигорае адтаенцае Дигорхани фурттае.
Дигорхан ’ма Ерехан дууае аервади ад-
таенцае аема Ногъайаей аербацудаенцае.
Ерехан ка адтаей, е Уаеллаг Ираемае ба-
хизтаей, Дигорхан ба Дигори цаергае бай-
задаей, ма ин райгурдаей Силтан*. Уомаен
ба адтаей Запар аема Астан. Запар Гур-
дзимае бафтудаей, Астан ба Дигори байза-
даей.
Ку исберае ’нцае, уаедта фаейнае гъаеуе-
ми цардаенцае, аема Дигорае аема Донифар-
си астаеу ба цудаей аезнаггадае. Дигораемае
зингаефтауаен топпаей аендаер сампал топп
н’ адтаей. Дигор Хъабан с’ астаеу цардаей.
Паддзах н’ адтаей. Сае унаффае саехемае
адтаей, аема уотемаей цардаенцае.
Уалдаенги Бадели исаефтудаей. Ад-
таенцае аертае ’рвади аема Мадзари дон-
баел гъазтонцае, каесалгдзауаен кодтонцае.
И дон сарсена раласта. Уаеллаей ма цаер-
гутае е, заегъгае, аема донбаел уаелаемае
цаеун байдаедтонцае. ТЕма и дон фаесса-
гелае ’й. Байурстонцае аема Чегемби Чеге-
ми донбаел рандаей. Басиат ба Цаераеки
донбаел рандаей. Бадели ба Ираефбаел
исаездахтаей. Дигораемае иссудаей аема уоми
аеризадаей.
Уомае ба адтаей сампалгун топп. А ба
нин хуарз лаег ку ’й, заегъгае, ма ’й Ди-
1 Астани цаеуает — уездаенттае, Басулухътае — хъу-
майаегтае.
<*><*^><*><*><<><*X*>x*><*><*><<><4,><*><*><*><»> Уаедати Хъубади
торге хъалагьур искодтонцге. Хъалагъур гей кгеми искод-
тонцге, уоми ба ин итугердген еу къоли равардтонцге1. Кгер-
дунмге зин рауген адтгей, гема бгендген ниббаста гема’й над-
бгел угеллгей ниффедар кодта. Дгелгемге кгердтге ниццгеуи-
дге, угелгемге ба’й исхгессидге, гема ге бгехген — хуасге, кгер-
дгет.
Угедта ин ге бгендген радавта еу кадгер, ма ин гехсгез
федтгени бафедун кодтонцге, генгезунд бони райтурдгенцге
Диторге гема.
Угедта Бад ел и уосге ракурдта угеллатирон кизгге, гема
зайуйнат разиндтгей. Уомгей гехе ка истудта, уони ге хгеццге
киндзген рахудта, гехугедгет ба Дигорген загъта:
—	Корун уи, Диторге, гъе атге-атге мге бафхуардтонцге,
гема сге куд ниццгетъдайтге, уотге.
/Ема ин уомгей ка райтурдгей, етге ин хъумайати нонбгел
байзадгенцге, аехуаедгетга герхудта Уанити кизги, лезгорон.
Уомгей ба ин райтурдгей гертге лгехъугени: Хъубади, Туй-
тъан гема Абисал.
Дигорае син фгедгае кодтонцге, гема уотемаей цардгенцге
Дигори хаеццае.
Акъо ба йе’рвадге адтаей Баделийаен* 2, гема Акъо бгех-
баел бадтгей, Бадели ба хгергегбгел. Надбгел цудгенцге, За-
дгелески ба кувд адтаей еу хаедзари.
Бадели загъта:
—	Хъадирбгел аенцондгер гей бадунмае гема тъа, ду уобаел
рабадае, — згегъгге. ТЕма Акъо хъадирбгел рабадтаей, Баде-
ли ба бгехбгел, гема уотемаей, кувд кгеми адтгей, еци синхмге
бацудаенцае. Акъо фаерраедудаей гема бгехаей хгергетмге ра-
хизтгей, е ба бгехбгел рабадтаей. /Ерсгефестгет кодтонцге
гема Баделий идонаебаел аерхуаестгенцге, уотемаей сге аерфе-
стгет кодтонцае.
Идардгей кастаей гема Бадели загъта:
— Сге хъугецге фесунмае цаеуй (тъома: гефсийнаен синон
нгема равардтонцге).
* Нари бу ни ’й нур даер ма фаеййамонунцае.
2 Нихмае лаеуд гъуди: уотае уайуй, цума Акъо цуппаераеймаг аенсуваер
адтаей.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е

Ку исбадтаенцае, уаедта Бад ели фестадаей аема ае синон
аема ае хай аефсийнаемае исдаеттун кодта.
— Дае берекет, дае намус берае уаед! /Ертае бони аема аертае
’хсаеви мае берекетаей фаеллаевардтон, аема мин ае синон
неке ма равардта.
И гъаела уосае ин уотае искувта:
— Арфае дин каенун, гъаеуаелдараей фаеццаерае, — заегъгае.
Сае залундзинадае берае адтаей, аема анзаей анзмае сае
тухае Баделиатаен фулдаергаенгае цудаей.
Бегкиз Баделиатаен фаедгае нае лаевардта (Цаеукъилтае,
Тохъайтае, Гаематае, Бйастае, Хохойтае).
Уаедта Абисалти Гъоза къаернаех адтаей ’ма син фоне
наебал уагъта, давта син сае.
Ку сае бауаегае кодта, уаедта загътонцае:
— Цаей, махаен даер, Дигораен аенгьаед ци’й, уой фаедгае
мах даер даеттаен.
— Ести ма мин бафтауетае уомаей уаелаемае даер ма.
— Ци ма дин бафтауаен?
— Нивонд косарт ка уа, еци косартаей мин фаехсун хаес-
сетае. Сирди мардаей даер мин фаехсун хаессетае.
— Хаесдзинан, — заегъгае, разагьтонцае.
— Хуарз, заегъгае, каед мин хаесдзинайтае, уаедта мае фи ди
хаезна сумах фаеууаед, — аема син, Бадели ци топи исхаста,
уой Бегкизаен равардта.
Топп ма нур даер аегас аей. Маехе ’рвадае еци топпаей еу
гъаеуанз даер рамардта. Нур даер ма Тохъайтаей Циколай
каемаедаер истуй.
б
Басиатген дгер аертае фурти райгурдаей: Абай, Дзанходт
аема Айдабол. Чегембийаен ба — Малхъарухъ, Басиат аема
Бараесби1.
1 Загъта Хъубади: Абай-фурти, гъаездуги фурт, Мисикай-фурт — /Елда-
ри-фурт.
ДИГОР-ХЪАБАН /ЕМА
/ЕДЗ/ЕФСИ-ФУРТ ХЪУДТЕБЕРДИ
Дигор-Хъабанаен аефсае адтаей аема ’й
хезунмае раскъаеридае донгонмае аема имае
ракаесидае, лаег ае фонсмае куд ракаесуй,
уотае, аема ае еу ракасти ба донаей урс ис-
лаеуирдта, аема е ’фсае еци урсаей урсмае
исцудаей.
Загъта Дигор-Хъабан, бацийнае кодта,
уотемаей:
— Е ба хуарз гъуддаг ку уодзаенаей,
Хуцауи ку фаендаеуа, уаед.
Байибаел цийнае кодта аема ’й гъаеуай
каенун байдаедта. ТЕ зайун ку ’рхъаердтаей,
уаедта имае ае нимает бадардта, аема е ’фсае
низзадаей коксиуала байраг. Нимает ба
имае уой туххаей дардта, баехаен базуртае
ес, заегъгае, аема ае базуртае цаемаей нае ба-
саеттонцае.
Байраги гъаеуай кодта, куд гъудаей,
уотае, аема исбаех аей. Ж кой рацудаей
дзиллитаебаел, Дигор-Хъабанмае ауаехаен
баех исаентаестаей, заегъгае.
ТЕ хабар ин фегъуста /Едзаефси-фурт
Хъудаеберди аема имае баехи адгор аербацу-
даей1 аема ’й далиси къах баетгае баафта2.
Дигор-Хъабан далиси къах баеттуй аема
иуазаегаен «аегас цаеуай» заегъун райраеги
кодта. Райимаецудаей, аехе рараевдзитае
кодта аема ин загъта:
— ТЕгас цаеуай, иуазаег! Бахатир каенае,
1 Йади корун, йади курд — ести ракорун еу-
цаейдаербаерцае раестаегмае
2 баафта’вм ‘баййафта’ от ‘афун’ вм ‘аеййафун’.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
иуазаег, аераегаемае ке адтаен, уой; еу далиси къах саст ад-
таей аема уой бастон.
/Е заердаей иуазаег бахъурмае кодта: «Йа, уаеу-уаей, да-
лиси къахи баеттунмае ка бафаестеуат кодта, е мин цаей баехи
йад раттун бафаераздзаенаей?»
Цаейбаерцае имае фаецаей, Хуцау зонуй, уаедта ин загьта:
-Йа, мае фусун, ци мин заегъис, цаеугае каенун?
Дигор-Хъабан аей бафарста:
— Ци дае гъаеуй?
Загьта Ждзаефси-фурт Хъудаеберди:
— Дае баехи кой фегьустон аема даемае йади кораег аерба-
цудтаен.
Барвиста аема баех раласун кодта аема ин аей равардта,
каемаей дае, заегьгае, даер аей нае бафарста. Рараст аей код-
та надбаел аема ’й рарвиста.
Рандаей баехи хаеццае аема ТЕдзаефси-фурт Хъудаеберди
аехе абрег райста, Тасолтантае ибаел лаеги марди дауае
аеркодтонцае, аема уой туххаей. Баех даер уой туххаей ра-
курдта Дигор-Хъабанаей.
Рандаей аема еу гьаеугаерон дони иннае билаебаел аерцар-
даей аема уоми гьаеу каенун райдаедта; раскъаефидае кизгае
аема лаехъуаен аема сае уоми уосонги аерцаерун каенидае.
Уотемаей гъаеуй аендаергъцае гьаеу искодта. И гъаеу имае,
иуазаегаей, аендаер номаей нае дзурдтонцае, фаерсгае даер аей
нае кодтонцае.
Жрсагъаес кодта:
«Ами маехецаен аендаер кадае каеми наеййес, уоми мае бай-
зайаггагаен ба аеппундаер неци уодзаенаей, фаелтау цаеуон
аема Тасолтанти хаеццае естаебаел аеринцайон».
Терки къохмае бахъаерттаей аема уоми саг рамардта. Бай-
гъуд кодта аема’й баеласаебаел ниццурхта. И гъаеумае бацу-
даей, йе ’нгартае, ае хаестаегутаебаел фаеххаттаей:
— Лаег рамардтон, аема мае уае хуарзаенхае уаед, аема’й
бафснаетае.
Неке ин бакумдта, уаедта е ’рвадаемае бацудаей аема ин
загъта:
— Лаег рамардтон, аема ’й аефснайун гъаеуй, аема ’й бафс-
найаен.
<*XtX*><»X-X-><*X»X<><tX»><»><<K*X*><«><<> Уаедати Хъубади
— Йа Хуцау аезнагаен ку нае бакумдта, ци каенаен аедта?
Галтаей цаеуаен аеви баехтаей?
— Баехаей ин ци бакаендзинан, баехаей аей кумае фаех-
хаесдзинан, галтае исефтиндзае аема уонаей рацо.
Исефтигъта, аема баеласи бунмае бацудаенцае, саг ауигьд
каеми адтаей, уордаемае, аема ’й фаерсуй:
— Гъи, каеми’й дае лаегимард?
Е ба загъта:
— Маенае гье а лаеги мард наей, фал саги мард.
— Мадта мин аей лаеги мард ба цаемаен худтай?
— Мае хаестаегутаебаел фаеххаттаен, аема неке ракумдта.
Жвзаргае сае кодтон. Уаедта даеумае аербацудтаен аема дае-
уаен даер дае баераег нае зудтон, цаеудзаенае аеви нае. Гъенур
ба цурхгае саги мард.
Саги мард рацурхтонцае аема аербацудаенцае саехемае. Е
саги марди хаеццае байзадаей ае хаедзари, Ждзаефси-фурт
Хъудаеберди ба Тасолтанти тургьи аерфестаег аей. ТЕ саргъ
исиста, ае баех ба баехбаеттаенбаел бафтудта. ТЕ кард, ае толп,
каеми аккаг адтаей, уоми ниййауигьта баерзонди. ТЕфтау-
гутае ае бу ни никкодта, ае саргъ ба ае ниваерзаен, ае уаеле ба
нимает байтудта аема уотемаей хустаей.
Саеумае ба косаег уосае (унаут) фестадаей аема баехи ра-
уидта тургъи баехбаеттаенбаел. Фаестаемае раздахтаей аема
аефсинаен загъта:
— Даехе истаен, Дзан, баехбаеттаенбаел уаехаен баех бает ес
аема ае конд, ае уиндаен наеййес, ае даендаегтаей ба баехбает-
таени къохтае бахуардта. ТЕнае койгондаей баехи ниууагъта
иуазаег аема иуазаегдони хуссуй: нимает — ае уаеле, саргъ ае
ниваерзаен, аефтаугутае — ае бу ни, уотемаей.
— Гъедта, Хуцау ин ма бакомаед, е /Едзаефси-фурт Хъу-
даеберди уодзаенаей, — заегъгае, загъта аефсийнае.
/Ефсийнае аераембурд кодта, гъаеуи дзаебаех лаег ка ад-
таей, уони.
— Цаемаен нае аераембурд кодтай? — заегъгае’й бафар-
стонцае.
— Иуазаегдони иуазаег ес аема нин аехе нае базонун код-
та, аема уи корун, уае хуарзаенхае мае уаед, базонетае, ка ’й,
уой.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДДИСТАД/Е <4X*X«X-Xt><*X’X*><»X»X->
Байбгергег кодтонцге аема’й базудтонцге.
Загътонцае:
— ТЕдзгефси-фурт Хъудгеберди аерцудаей, гема е гей.
— Мге тоггин уоггей, мге тургъи ци нифсгей герфестгег
аей, уобгел гей бафгерсетге.
— Тасолтантгей лгег ку рамардтай ’ма нур ба ци нифсгей
герцудтге? — уобгел гей бафарстонцге.
— Кгед бгеззун, угед мге сге тогмае марун ракгенетге! Кгед
нае бгеззун, угедта адаеми гегъдаугей бартасетге! — загъта
ТЕдзгефси-фурт Хъудгеберди.
Бацудаенцае гема ин еци хабар Тасолтантген радзурд-
тонцае.
— Хуцау ин ма бакомгед! Рамаруни pay ген гей ку иссерд-
тайанге, угед аеггер баезтаей, гема ’й рамардтайанге. Нге тур-
гъи герфестгег уоггей ба ма ’й ци ’гьдаугей рамарген, фидгей
фуртмге дгер ма наехебаел иуазгегхуар федис исгеваерген?
Тасолтантге адгемаен дзурд равардтонцге:
— Нге тгерхон, нге барге сумахмае дгеттген.
Уомае дгер бацудаенцае гема ин загътонцае:
— Тасолтантае нин дзурд равардтонцге, гема нин ду ба
ци заегъис?
— Мге барге дгеттун, фал еу гъуддаг корун: а гъгеуген
федог гъаеуй астаеу гьэеунггебаел гъаерггенгге рацаеуаед: «Та-
солтантае гема /Едзгефстге бафедудтонцге, сге маргег син
равардта Хъудгеберди». Каергей-каеронмге дгер гъгеу куд
фегъосонцге, уотге.
Нигыъгер каенун кодтонцге гема бабаей ин загътонцае:
— Гъи, нигъгъгер каенун кодтан, ду куд загътай, уотае.
— Мадта уи корун, гема мин сгеумгемге генгъуд раттетге.
— Арази ан де’нгъудмге, — заегъгае, гема ин сгеумаемае
генгъуд равардтонцае.
Сгеумге ба аераембурд генцге гема загътонцае:
— Гъи, генгъуд дин равардтан, гема цгей думгегмге ад-
тгей, уой ма нин балгедаерун кгенге.
— Корун уи никкидгер, гема мге уге хуарзаенхге фаеууаед:
а гъгеубгел фгеххаететге гема базонетге, еске саебаел бафту -
дгей геви фгегъгъудгей, уой, угедта уин згегъдзгенген.
— /Енгьезуй е дгер, — заегъгае, гема бгехтгебгел рабад-
<-Х<К-><-Х-Х-><*Х-Х*><-Х€Х>^^	Уаедати Хъубади
таенцае аема каераей-каеронмае гъаеубаел фаеххаттаенцае.
Гъаеуи медаегае тухуастдаер муггаг ка’дтаей, етае еци еу
аезмаелаег фаеллигъдаенцае, Псаедаухуаемае бацудаенцае
Цаецаен аердаемае аема уоми аерцардаенцае.
Еци муггагаей ами некебал ес, заегъгае, хабар аерхастонцае
Тасолтантаен даер аема /Едзаефси-фуртаен, Хъудаебердийаен
дгер-
Загъта Хъудаеберди:
— Куд аей, мае раестдзинадае у и баруагаес аей аеви нае?
— Баруагаес ни аей, берекет-берсин, — заегъгае, и адаем
ин раарфае кодтонцае.
И адаем бабаей ин загътонцае:
— Мадта, Тасолтантае, ае раестдзинадае адаемаей даер аема
сумахаей даер каеми баруагаес аей, уоми каераедземае уае
къохтае раттетае!
Каераедземаен равардтонцае сае къохтае.
Хуарз адаемтае бабаей аеркастаенцае аема /Едзаефси фур-
таей ракурдтонцае:
— Ай баерцае хъиамаеттае марди туххаей каеми фаеккод-
тай, уоми сае мардаен ниххаелар каенае.
— Хаелар сае каенун, заегъгае, разагъта, — фал уи корун
аема, исони бони хаедзараен уаердун аема хаедзараен лаег
мае хаеццае цаемаей рарветайтае, уой.
— Ци си каени уой баерцаей? — бафарстонцае ’й.
— Еу цидаертае маемае аераембурд аей аема мин уони цае-
маей аербаласонцае, уой.
Бацудаенцае аема йе ’сконд гъаеуи ниццурхтонцае, аема
сае аербаластонцае. /Ербаластонцае сае аема сае Тасолтанти
гъаеуи думаеги ниввардтонцае. Ке бон адтаей, е аехуаедаег
хаедзарае кодта; ае бон каемаен н’ адтаей, уомаен ба гъаеу
исхаедзарае кодта.
ТЕдзаефси-фурт Хъудаеберди ае гъаеумае бацудаей аема
ибаел зинг бафтудта, аема иннае гъаеу ба уотае аенгъаел ад-
таей, гъаеу ма уоми’й, зинг аей цаефсуй, заегъгае. Еци гъаеуи
иуазаегуати адтаей; фаемминасае кодтонцае, уаедта феста-
даенцае аема ниууастонцае, аема Хъудаеберди баехбаел ра-
бадтаей, аема имае баехгини синон ислаевардтонцае аема ’й
бафарстонцае, цаемае рабадтае, заегъгае.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕПДИСТАД/Е <-><-Х’Х-Х»><*Х-Х-Х*Х-Х«>
— Мге фидге дгер угелбгехгей ниуазта.
Ж къохмге’й ку райста, угедта искувта:
— Гъе ’стур еунге Хуцау, абонгей фгестгемге мге иуазгег-
уати мабал герцгеун кгенге! Мген уотге ка нге бафарста, ка
дге, ци дге, згегъгге, — уотге син бауайдзгеф кодта. — И
синдзге н’ астгеу фгеуугед, ге хугецген мгенгердгемге, синдзге
ба сумахгердгемге, — уотге син разагъта.
Фгессагъгеси генцге, атге цгемген загъта, згегъгге.
Уалинмге ба ’й раниуазта гема, гевзестин хъалац ка ад-
тгей, уой ге сгербгел гербакодта.
— Гъенур ба хугерзгебонге, — згегъгге, гема ралигъдгей.
— Нге хъалац нин ку фгеххгессуй! — згегъгге, гема’й ра-
су рдтонцге фгедеси.
Еу адаггемге бахъгерттгей; уоми и над угердунгингей —
идзаг. Над ин нгебал адтгей, гема бгех ниццгефтге кодта,
гема адагген еу билгей иннге билгемге батахтгей.
Фгедес бахъаердтгенцге ’ма син загътонцге:
— Гъе-гъе, угехе мабал мгестгей маретге, згегъгге.
— Цгемге ггесгге ’й еци загъд?
— Аци билгебгел ге бгехген угехген цгефтге никкодта, гема
иннге билгебгел равзурстгей, батахтгей, гема, кгед уомге уге
нифс хгессетге, угед гей соретге!
ТЕрбаздахтгенцге, гедта ци кодтонцге!
/Едзгефси-фурт Хъудгеберди гербахъгерттгей гъгеумге
гема, уоми ку геринцадгей, угедта загъта:
— Цгей, а бгех ке адтгей, уомген гей фгестгемге фгелласон,
— згегъгге, гема цгеун фгендге искодта.
Рабадтгей. Рангехстгер гей, ге саргъ, ге думетонг гевзестге
искодта, уотемгей. Еци гевзестин хъалац к’ адтгей, уой ге
нахгетбосбгел ниббаста. Сугъзгерийнге кгехцге кгедзос къох-
мгерзгени батухта гема ’й ге рони ниццафта.
Цгеун байдгедта гема, ку баталингге’й, угед бахъгерттгей
Дигор-Хъабанмге.
Тургъгемге ку бахъгердтгей, угед и бгех ниууаста.
И гефсийнге загъта:
— /Еллгех, геллгех, нге хецау, нге бгехи уасун мге гъоси
герцудгей.
— Етге, — згегъгге, загъта, — кунаег бгехи уасунтге нгеййес!

Уаедати Хъубади
Нае баруагаес аей Дигор-Хъабанаей. Уалдаенги баех еу ма
хатт ниууаста.
— Нае баехи уасун ке ’й, е ди наема баруагаес аей, нае
хецау? — аефсийнае бабаей загъта.
Куд аей нае баруагаес аей, иуазаег аема баехи Дигор-Хъа-
бан ае тургъи ку иссердта, уаед!
Ку сае бафснайдта баехаей даер, иуазаегаей даер, уаед ба-
цудаей аема загъта:
— Не ’фсийнае, нае баех даер аербацудаей, не ’уазаег даер.
Жхсаевае аербон аей, ’ма каераедзей фаеййидтонцае. /Едзаеф-
си-фурт Хъудаеберди лаеваерттае балаевардта Дигор-Хъа-
банмае, аема имае арфаемае Дигорае цудаенцае:
— Ирайгае у о дае баехаей даер, де ’уазаегаей даер!
Къах баетгае ци далис баййафта, уой Дигор-Хъабан ниб-
баста, цалинмае мае баехи баераег базонон, уалинмае’й нае
нивгаерддзаенаен, заегъгае, аема ’й нур ба равгарста.
Ку исцаеттаей фингае, уаед аей аербахастонцае, аема загъ-
та Дигор-Хъабан:
— Me ’уазаег, бахатир каенае: аци далис, ае къах баетгае
мае ке ’рбаййафтай, уой Хуцауаен нивонд искодтон, цалинмае
мае баех аема ме’уазаеги хабараей ести фегъосон, уалинмае,
аема ’й багъаеуай кодтон.
Бахуардтонцае, фаеммийнасае кодтонцае.
Бауолаефтаей иуазаег, уаедта ае хаеццае баехгинтае рабад-
таенцае, аема каераедземаен раарфае кодтонцае Дигор-Хъа-
бан аема /Едзаефси-фурт Хъудаеберди, аема рандаей ае хае-
дзараемае.1
1 Хъубади тауаераехъ фаецаей уотае: «/Евзестин хъалац маехе раестаеги
даер ма адтаей, маехе цаестаей ма ’й фаеййидтон. Сугьзаерийнае каехцае си-
уагьи рандае’й аелдармае. И саргъ адтаей сосхъаедаей, саргъи къохтае; фаей-
йидтон аей Коцкионти Наеуаеги рагъаенбаел». Сиуагъае — федтон дууае лае-
гей астаеу, зиани федтон.
ДИГОР-ХЪАБАНИ 3/ЕРОНДИ
ГУЗАВ/Е (ГЪАР/ЕНГ/Е)
Дигор-Хъабан ку базаеронд аей, уаедта
загъта:
— Маегур (мае) бон, мае байзайаеггаг,
Махческаемае ниццаеугаей, куронгаес ку
хаета! Саехуаедтае ба Къубусаей1 ку фаех-
хаелеу уонцае аема ку фаеххауаеггаг уонцае!
Ка каеми цаера, уой ку наебал зононцае!
Фаестагмае ба каераедзей ку наебал фаес-
маеронцае! Маегур бон уаед уодзаенаей! —
заегъгае, загъта.
1 К ъ у б у с — Хъалаей раегь, Нарае аема Фаераес-
къаети астаеу.
ДИГОР-ХЪАБАН ТЕМА
БАДЕЛИА77Е
Дигор-Хъабан ае хъумайаг лаехъуаенаен
загъта:
— Мае уормег искаенае, мае лаедзаег даер
райсае аема Дигораемае ниццо аема мае ба-
даен дорбаел исбадае. Битуй-фурт1 дае раез-
ти рацо-бацо каендзаенаей аема даемае дзор-
дзаенаей: «Дигор-Хъабан, Дигорае аераем-
бурд аенцае, аема син унаффае искаенае».
ТЕма имае маци исдзорае. Еума даер дае
бафаерсдзаенаей еци фарст: «Дигор-Хъа-
бан, аераембурд аенцае Дигорае?» заегъгае.
Уаеддаер имае маци исдзорае. Жртиккаг
хатт уотае ку заегъа, уаедта фестае аема
дае лаедзаег райсае аема еунаег уотае ис-
дзорае:
— Дигорае, уе’саефт ку’рцудаей, уаед ма
уае унаефтаебаел ци дзоретае!
Дае фаесте дзордзаенаенцае, наема рацох
уодзаенае, уотемаей:
— Ци каенис, Дигор-Хъабан, цаебаел нае-
баел дае заердае фаеххудтаей?
Фаестаемае даер даехе ма рахатае, дзу-
апп ма радтае.
ТЕ фурт уотае бакодта, уаедта иссудаей
ае хаедзараемае, аема’й Дигор-Хъабан ба-
фарста:
— Гъи, ци хабар е Дигори аембурди?
— Ке мин бафаедзахстай, уонаей неци
феронх даен аема сае бакодтон, — загъта.
1 Битутае — баделон Хъубадтаей еу къабазае;
уонаей лаег унаффаегаенаег иссаей Дигори аембурди.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДЦИСТАД/Е
<<Х-Х*Х-Х*><-Х»Х*><-ХгХ->

— /Ендаер хабараей нецибал фегъустон, фал дессаг фаей-
йидтон маехе цаеститаей: сау заенхаебаел урди фаедтае фаей-
йидтон.
— Гъаей, кенае ба син Хуцау ма бакома, каед етае урдитае
нае ’нцае! Етае бабаей Туйгъанти хъал аефсинттае араенаей
араенмае сае уаергутаебаел лаесгае фаеццаеунцае каердаеги ме-
даегае. Цаеугае ба уой туххаей, аема — маенмае каесунмае.
5 Уаедати Хъубади
ДИГОР-ХЪАБАН ТОГ БАФИСТА
АСТАНТ7ЕН
Астани аст фуртемаей еуей рамардта
Дигор-Хъабан. Сае астаеу дигорон аегьда-
уаей неци ’ма аерцудаей. Тогагор тоггони
куд агурдтонцае, уотае ’й агурдтонцае Ди-
гор-Хъабани ма ибаел некаеми аембал-
даенцае, аема цудаенцае баенттае.
Уаед балций адтаей Дигор-Хъабан аема
талинги аенафони ае кокциуалбаел аерба-
цудаей Дигори коммае.
Загъта Дигор-Хъабан ае баехаен:
— Аци аехсаевае Дигори коми хуаездаер
аехсаеваер каеми ес, уордаемае мае ку нае
бахаессай, уаед дае фонсбаел ма банима-
даеуаед, аез ба уордиги ку раздаехон, хъал
уаед, маегур уаед, уаед маен ба Хуцау Ди-
гори астаеуаей рацох каенаед!
Байхаста Астани тургъаемае, ае авд фур-
ти уоми, уотемаей. Сае баераегаехсаеви кувд
кодтонцае, сае косаерттаг ковунмае куд
аерластонцае, уотемаей.
Куд нае фаессах аенцае лаехъуаентае, аема
саемае Астан исдзурдта:
— Биццеутае, бамаемаеигъосетае!
Баимаеигъустонцае, аедта ци кодтонцае!
— Ахсаеви аема ’й исон иуазаеги уинд
фаеккаенетае; иуазаег Хуцауи иуазаег аей;
ахсаеви ами фаеууогаей, исон саехемае ран-
даеуогаей, уаедта адаеми аегьдау уае астаеу
ку ’рцаеуа, уаед хуарз.
Сае фиди дзубанди фаестаемае нае ра-
гаелстонцае, фал аей аехсаевае даер аема
бонае даер байуазаег кодтонцае. Сае кувд
ИРОН АД/ЕМОН ИСФУЕДДИСТАД/Е <*><-Х-Х«*><'Х*Х*Х-Х*Х*>
алли аегъдауаей даер исраевдзае кодтонцае, аехсаеваер ба-
хуардтонцае; саеумае даер уотае; уаедта’й рарвистонцае.
Дигор-Хъабан даер хуарз адаемтаемае рарвиста, Диго-
раемае нае ходае, заегъгае1.
Дигорае аераембурд аенцае, аема саемае сае барае раваерд-
тонцае, аема син Дигорае тоги таерхон искодтонцае. Дигорон
тог ба адтаей цуппаринсаей тумани. Цуппаринсаей тумани
ку н’ адтайдае, уаедта дууадаес зайуйнаг кенае ба зад гьоги;
дууадаес гьоги, сае дугаердгутае сае буни, уотемаей; дууадаес
гали, уаедта уони уаеле дууае бараеуадзае гали бонгаендае
каенунмае. Етае ба, аенаййепп гъоцитае аема галтае куд ад-
таййонцае, уотае, аенае дуккаг дзурд.
Уонаебаел исарази аенцае тоггин аема тогагор даер.
Уаедта Дигор-Хъабан исаккаг кодта уони уаеле тоги цитае
бакаенун. Уони уаеле ба ма исаккаг кодта дигорон рауаени
хуми бонгаендае, адаеми заердаемае ка цудайдае, уаехаен хумае.
Еу уаехаен хумае ку нае адтайдае, уаедта бабаей ин адтаей
даес аема инсаей тумани аехцайаей.
Къахбаел коваеги тоги цитае даер Дигор-Хъабанаей рацу-
даей.
Етае байзадаенцае Дигори’хсаен Дигор-Хъабанаей.
1 Фаесномугаей, гьома: Дигораемае нае барае.
7ЕСТУР ДИГОРИ ТАУ/ЕР/ЕХЪ
Рамбурд генцге ТЕстур Дигорге Мадзас-
ггемге, гестгери фгеццгеуген, згегъгге, фоне
кгенунмге.
Хъайи-фурт Гегки сге хугездгер лгег
фгерсаг адгемгей адтгей ’ма загъта:
— Цгеугге кгенген, ТЕсту р Дигорге, фал
сау хал он угерццге нге ахгессуй. Цгергге-
сатгей нге хгеццге еу лгег ку уайдге!
«Ци кгенген, куд кгенген?» — сагъгес
кодтонцге ’ма загътонцге:
— Хъарабугъатгей хонген, гема сабат-
изгертге ес, ма уонгей нге раевдгелдзге-
нгенцге. Таймазтге ба угеллагкоймаг галау
лгехлгебгез генцге. Хъантемуртгей лгег нге
ку уайдге, — згегъгге, ’ма Хъантемурти
Туалтай фурт Мазухъ-гелдарген нгеугег-
хунд осге адтгей ’ма нге фгеццгеудзгенгей.
Хъайи-фурт Гегки загъта:
— /Ергейхондзгенген, фгеццгеудзгенгей.
Баимгецудгей ’ма ин загъта:
— ТЕстур Дигорге Мадзасггемге гергем-
бурд генцге, сау Геземге гестгери цгеунцге
гема де’ной нге комунцге.
Загъта е ба:
— Фгеццгеуни равгге дгер мгемге нгей-
йес, топпи хуаллаггей дгер ргевдзге нге дген.
— Етге ргеуонген нге бгеззунцге, уони
дууети дгер иссердзинан.
Уони дууети дгер ин герргевдзге кодта,
’ма рангехстгер генцге. Бахизтгенцге Гезей
гефцгегбгел гема еу рауген гехегевеуат
геркодтонцге. ТЕхсгевеуати ба ниххус-
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е <-><-Х*Х-><-><-Х-Х-><«Х->Х'
таенцае. Мазухъ-аелдар аема Хъайи-фурт ба бадунцае аема
дзубанди каенунцае.
ТЕфцаегбаел ку бахизтаенцае, уаедта сае гезейаг цауаей-
наенттае фаеййидтонцае. ТЕрсаемаегъузтаенцае, аема дууей
бадгае фаеййидтонцае. Гурдзиаг цауаейнаенттаей ба еу ад-
таей Гурдзий аелдар Ахалбеда.
Е ’мбалаен загъта:
— Саг аехсон аеви нарддаер хуййи аехсон?
Е ба загъта:
— Хуй нард ку уа, уаеддаер саг хуаездаер аей.
Фаеййаехста, ’ма Хъантемури-фурт Мазухъ-аелдар фаем-
мард аей.
Гегки загъта:
— Нур гузаваей нецибал аерцаеудзаенаей. ТЕз цаеун фаеде-
си, фал ма мае бахезетае ами.
/Ема сае аездахун нае рауагъта ’ма сае уоми фаеууагъта.
Къасарай комбаел Уаеллаг Ираебаел рацудаей аема загъта:
— Геземае бацудан аема сае тъасхаей иссирдтан, аема ма
нае адаем гъаеуй, аема лаег ка 'й, е рацаеуаед, аема аертаераен
Гезей.
Еци дзубандитаей, Дигораей даер, Ираей даер ка адтаей,
уони рамбурд кодта, аема бабаей Гезей аефцаегбаел рахиз-
таенцае.
Загъта:
— /Ез цаеун аема гаени дзаехаерай маесуги размае маехе
банимаехсдзаенаен. Сумах ба, хор ку ’рбакаеса, уаед уаехе
аербавдесетае изолаей, уаедта фаестаемае уаехе аербаесдзи-
найтае аууонмае. Маесуги къаеразгаей аехсдзаенаей, аема ку
расидзае каенайтае, уаедта заегъдзаенаей: «Гъи, нае раздаех-
дзинайтае, Дигорае!» — уотае аехебаел банваерсдзаенаей. Мае-
суги къаеразгаей ку ракаеса, уаед ин аез даер, каед Хуцау
заегъа, уаед еу ести бакаендзаенаен.
И аууон ку фаецаенцае, уаедта, расаеаездахтон, заегъгае,
маесуги къаеразгаей ракастаей, аема’й маесуги бунаей исаех-
ста, аема къаеразгаей маесуги бунмае рахаудтаей. /Е гъос аема
ин ае мухур (аенгулдзае) аербавгарста аема аербахъаерттаей
е’мбалтаемае.
Уой ку фаеййидтонцае, уаедта аербагургур ластонцае
<*X*X’X-X'X*><-X-X-><-X*X*X’X'X»><*><-> Уаедати Хъубади
аефсад Геземае. Ниссаеаемпурстонцае аема, каемаей тар-
стаенцае, уони ба цаегъдгае никкодтонцае.
/Ерсаетардтонцае /Естур-Дигораемае. Сае ес-сае бесаей ци
фаеразтонцае, уой даер рахастонцае.
Мазухъ-аелдари фидаемае Гегки каеугае бацудаей, ае къо-
хаей лаехъуаен аема кизгаебаел хуаестаей, уотемаей.
— Каед естаемаен исбаезтайтае, уаед уе ’рцаеун хуарз; каед
нецаемаен исбаезтайтае, уаедта уае не ’рцаеун хуаездаер ад-
тайдае, — загъта Мазухъ-аелдари фидае Туалта.
— Даеу фесафтан, фал уонаен ба, нае бон ци адтаей, уой
бакодтан.
— Сумах ходуйнагаей каед не ’рцудайтае, уаед е хуарз,
уомаен ба ае адзал адтаей, ’ма рамардаей.
И лаеги гьос аема ин мухур даер бавдиета:
— Нае мараеги рамардтан, иннети ба аертардтан.
УЕрсаемаецудаей аема сае ае адаемаей даер, гезетаей даер
фаеууидта.
— Арфае уин каенун, уой тог даер ка райста, фонсиконд
даер ка фаеккодта. Мае мардбаел мае заердае наебал ресуй,
фал уи корун, аема мае хатир фаеууинетае; коргае ба уае
уотемаей каенун, аема, мулкаей ке’рхастайтае, етае фаеххаир
уаентае, адаеми ба рауадзетае.
Адаем ба загьтонцае:
— ТЕллаех, аеллаех, дае таерхонбаел хъаебаер арази ан.
Дууае гъуддагемаей дин барае даеттаен: басаеиуараен аема
лаегаей хай искаендзинан, даеуаен ба дууае хайи. Каед дае
фаендуй, уаедта сае еугураей рауадздзинан.
— Корун, аема сае мае хатираей рауадзетае!
Уадзунбаел ку исарази аенцае, уаед Гегки загъта:
— Сау Гезе, сумахаен барае даеттаен: каед Хъантемуртаен
фаедгае каендзинайтае, уаед уае рауадздзинан; каед уае фаен-
дуй, уаедта уае лаеггай байуардзинан.
— Гъай-гъай, арази ан! Каендзинан, сумах наебаел ке’вае-
ретае, еци фаедгае.
Расаеуагътонцае, аема рандаенцае аема фаедгае кодтонцае
Гезе Хъантемуртаен.
Уалдаенги Гезетаей еу хаедзарае Рагьимае фаеллигъдаей.
Хъантемурти Хъарадзау фаедгае есунмае бацудаей аема:
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е

— Еци хаедзарае каеми’й?
— Е ба Рагъимае фаеллигьдаей.
Е ба бацардаей Запарати цори. Хъантемурти Хъарадзау
ниццудаей аема ае фаедгае агурдта.
Запаратае ба загътонцае:
— Нае ратдзинан ардиги фаедгае.
Уотемаей син хъаугъа раеудагъ аей, аема фаеххилаенцае.
Тухае каенун ин ку райдаедтонцае, уаедта кард фелваста,
еуей цаевон, заегъгае, аема кард тугургъаедаебаел рауадаей.
Тугургъаедае даер фаеккарста, уаедта, ке цавта, уой баерзаей
даер рахаун кодта.
Зараей уотае’й нур:
«Гъаей-гидсе, Хъарадзау!
Дог фиццаг цсеф — тугури,
Запарай-фурти ку иссирдтайсое Рагъи будури!»
Уой разоей Хъарадзау фоендуроей цагъта:
«Рагъи, Рагъи ’нцае.
Хъарадзаусен ба хусеруйнаг сенцсе».
Гезе аераеги уалаенгае даер ма, цалдаенги паддзах истух-
гин аей, фаедгае кодтонцае Хъантемуртаен.
АХСАХЪ-ТЕМУРИ ТАУ/ЕР/ЕХЪ
Ахсахъ-Темур биццеу адтаей аема даеркъ-
гаес адтаей. Изаераей ба аерцудаей аема биц-
цеу бахъан аей, аема имае ае фидае дзоруй:
— Ци каенис, биццеу, ести ди ресуй?
— Неци ми ресуй, фал ниффаелладтаен,
аци бон еу даеркъае мин нае раедтаей1, ледз-
гае мин кодта аема мае бафаеллайун кодта.
— ’Ма ци фаецаей, фаеддинлигьдаей?
— На, неци мин фаеллигъдаей, аераей-
тардтон.
— Рацаеуай, фаемминаей уинун каенай,
маха ’й нивгаердаен, е исон бабаей ледзгае
каендзаенаей.
Бацудаей аема ’й бамудта, уаертае еци
даеркъае, заегъгае, е ба дин — таерхъос.
Оххай, а хуарз нае уодзаенаей, — заегъ-
гае, аема ин ае фидае ае заенгае басаста, аема
фаекъкъулух аей.
Уотемаей ислаег аей. ТЕ нон Темур ад-
таей, уаедта Ахсахъ-Темур фаецаей, гьома:
къулух Темур.
Лаегъуз каенунбаел хаттаей аема алкае-
маен даер ту хае кодта.
Еу бон ба имае аестонг бахъаерттаей, аема
еу хаедзараемае бацудаей аема загъта:
— Хуарз уосае, аестонг даен, аема мин
ести ку бахуаерун каенисае.
— Бахуаерун каендзаенаен, — заегъгае,
аема ин аехцинтае-фингае искодта аема ин
1 Дзурд «ргемун»-<ей, гьома — гЕнгьгелмге кгесуи,
еу рауаен лагуггей бухсун.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕГЩИСТАД/Е


ниввардта. Астаеумае нивналидае Ахсахъ-Темур аема фин-
гаен уордиги хуардта, каераенттаемае ба ин не ’вналдта.
— Ци’й, мае хор, Ахсахъ-Темури хуаердтитае ку каенис?
— Ахсахъ-Темур ба куд хуаеруй?
— Ахсахъ-Темур ба каеронаей не ’скъаефуй, фал астае-
уаей, аендаера гъаеуи еугурхуаерд ку бакаендзаенаей. Астае-
уаей аескъаефуй, аема ’й каеми куй афуй, каеми лаег, аендае-
ра каеронаей ку аескъаефа, уаедта’й некебал раййафдзаенаей.
Гъе каеронаей аескъаефун Ахсахъ-Темур уаед байдаедта.
Еу лаебурди ба Лаедаерти енцеги раскъафта. Етае ба 'й
заенхаебаел наебал уагътонцае аенцойнае.
Уаедта Ахсахъ-Темур искувта:
— Хуцау, атае мае заенхаебаел наебал ниууадздзаенаенцае,
аема арвбаел куд фестон!
ТЕма арвбаел исбадтаей.
Етае даер бабаей ракурдтонцае аема етае даер бабаей арв-
баел исбадтаенцае.
Хуцау Лаедаерти фесунмае зелунмае фаеккодта. Е еци
еунаег рауаен истуй, етае ба ибаел фесунмае зелаен каенунцае.
Уонаей уой астаеу Ахсахъ-Темураен дууае у реи зелаен кае-
нунцае. /Ехсаеваей-бонмае фаеххаетунцае, бонивайаени ба ’й
бауинунцае; бонивайаени ба син фаедздзаегъаел уй, аема ба-
баей фесунмае рандаеунцае.
Лаедаертае даер фаесмаераен, Ахсахъ-Темури даер фаесмае-
раен.
/Ехсаеуае ба заегъунцае:
— Мах Ахсахъ-Темури фурттае ан, заегъгае*.
* Аци дзубанди фегьустон Царахати Хъургъохъгей (агхежууон).
У7ЕЛПАГИ ИРИ Л/ЕБУРД
ДИГОР/ЕМ/Е1
Уае л л аг Ирге загътонцге:
— Фгеццгеуген Дигоргемге гестгери. Ба-
сгехгелеу кгендзинан ’ма син рахгесдзинан
сге згеронд фиутге, сге згеронд цгехгун дун-
гутге, се ’ртанзиккон цихтгелтге. Угедта
гъгездуг генцге гема сгемге цгенхитге дгер
берге ес, гема цгенхитге дгер берге рахгес-
дзинан.
— Мадта уордгемге ба еу хгедзаргей ду-
уге лгеги нге рауадздзинан.
Хуцауи налат уосге ба е ’ндеггаг лге-
гген дгер искодта хуаллаг, гехе лгегген
дгер. Еу цигъд ба син гергембес кодта гема
син сге уотемгей равардта.
Еугургей ку сгембурд генцге, угедта сге
хуаллаг геравардтонцге гефсагъитгемге
(кгестгертгемге).
Етге ба загътонцге:
— Угеллаг Ирге, еу хгедзаргей дууге лге-
ги рауадзуйнаг ку н’ адтайтге, нур ба еу
уоси конд дууге хуаллаги, еу цигъд ба сге-
бгел гембесгонд.
Исбаргег гей е дгер, фал гей ниууагъ-
тонцге.
Угедта загътонцге:
— Турусахгессгег нин ка фгеууодзгенгей?
/Ема федогмге сге барге равардтонцге, е ке
равзара, е турусахгессгег фгеуугед, згегъгге.
Уосге ке адтгей, е ба бафгедзахста фе-
догген:
1 Дууге хузи хаетуй: зар аема тауаераехъаей; хонгае
даер аей Уаеллаг Ири зар хонунцае фулдаер.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДЦИСТАД/Е <-><-><->С-><*><*><‘>^><<'<->С-> {Ц?^|
— Лаег хуаездаераен Заегъаегай-фурти равзарае, баехи
хуаездаераен ба Сурхаути Гуцмаези уорс аласа.
Федог нигъгъаер кодта, еци гъаер, ка адтаей, уой; лаег
хуаездаераен Заегъаегай-фурти равзурста, баехаен ба Сурхау-
ти уорс аласа.
Туруса каемаен исаккаг кодта, е загъта:
— Баегъаенбад баехбаел дае фидае фаеббадаед! Лаег хуаез-
даер каеми уа, уоми баех хуаездаер даер уодзаенаей.
Рацудаенцае аема Уаеллагкоми Къаемунти аефцаегбаел
аерхизтаенцае.
Турусай хаеццае куд аерхъаерттаей, уотае ба ’й Хъарати
сау хъаераеймагаей фехстонцае, аема ае таернихи фаецаей.
Иннае ба загъта:
— Гъе, Дигорае, уае рунтае уин бахуаерон, сурх дарийаей
къохмаерзаен ибаел куд тагъд рабастонцае!
Сае хурдзинтае айдагъаей, реваедаей рандаенцае.
Уаеллаг Ирае уордиги фаестаемае раздахтаенцае1.
1 «Уой ба фегъустон Хъаирти Хъабанаей, донифаерсаг», — уотае загъта
Хъубади.
w
САРИЙ /ЕРБАЛ/ЕБУРД ЧЕГЕММ/Е
КЕНТЕ БА: БОЛАЙ-ФУРТ МУСТАФА
ТЕМА УРУСБИГИ ЦОПЕЛЛЕУ



Сари аерцудаенцае гема Чегеми фоне
фаеттардтонцае. Фаедес фаецаей, Чегеми
фоне фаеттаерунцае, заегьгае. Чегеми коми
аезмаелунгъон ка адтгей, етге фгедеси ран-
даенцае.
Болай-фурт Мустафа ба балци адтгей.
ТЕ мади бафарста:
— Нае мадге, адаем каеми ’нцае, ку не-
кгеми змаелунцге?
Е ба ин тарстаей, фгедеси цаеудзаенгей аема:
— Адаем уаелае Нарти маесуги а ’ртге
бони даер бадунцае, уоми таерхаенттае кае-
нунцае.
Уалдаенги ба ’й уоститае куд не’рид-
тонцае:
— Араеби, Сари Чегеми фоне фаеттаер-
гаей, адаем фгедеси рандаеуогаей, Муста-
фа ами куд байзадаей?
Ж кард, ае топи, ае хъатаратае раскъаф-
та аема Мустафа фестаегаей уайунтае бай-
даедта. Фаедес ибаел фаестаемае аездаехун
райдаедтонцае, ка уоддаер, ка аддаер аема
ин уотае:
— Мабал фудаебон каенае, Мустафа!
Хуцаеу син ма ниххатир каенаед! Сари
баервазтаенцае, фоне даер фаеттардтонцае.
Некаемае баигъуста аема уайун байдаед-
та, аема иехъаерттаей, аема сае исаеййаф-
та. Саегътае бахизтаенцае аефцаегбаел Са-
римае, фулитаен ба сае дунгутае аеркъуае-
риуонцае аема сае сае думаеггаегти аербато-
хиуонцае.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
Корун райдаедта сариаг аелдараей, фаесмардта аей, агае’й
курдта уаеддаер, аема имае нае байгъуста.
Ку нае имае байгъуста, уаедта фиццагидаер аелдарбаел
топп фаеккодта.
Сае саер е адтаей, аема е ку рахаудтаей, уаедта фаеххаел-
хъой аенцае аема уомаен мийнасае нае уинун кодтонцае.
Чегемаен сае фонсаей ка байзадаей, уони хаеццае аериз-
дахтаенцае фаестаемае, Сари ба сае маердти хаеццае ран-
даенцае. Мустафа ба уоми аердаегмардаей байзадаей, койгае-
наег аей нае фаецаей, уотемаей. Уаедта ибаел Сарийаей цау-
аейнаенттае аераефтудаенцае аема ’й етае уоми иссердтонцае.
— Ци дае, циуаваер дае? — заегъгае’й бафарстонцае.
— Нае мае уинетае, маенае лаегимард даен, — заегъгае син
загъта.
— Мадта дае Чегеммае хаессаен аеви Саримае, — заегъгае ’й
бафарстонцае.
— Ци каенон, — заегъгае, загъта. — Хойтае ’ма мае ха-
лаенттае бахуаеруни баести, Сарий куйтае ку бахуаеронцае,
уаед хуаездаер аей, аема мае Саримае хаессетае.
УЕма’й фаеххастонцае Саримае аема ’и Уотарти маесуги
бакодтонцае. Уоми исдзаебаех аей, аема ’й уоми дардтонцае.
Берае аензтае аема ибаел баенттае рацудаей.
— Аци гьезаемари баести ба еу бон ку рамаелон, уаед хуаез-
даер аей, — заегъгае, аема маесуги саераей рагаепп кодта аема
ае уаерагисаер басаста. Куд ибаел аераембурд аенцае, уотае ба
имае Урусбити Цопеллеу нихъхъаерттаей. Уомаей тог дард-
та. Цопеллеу ае саергъи ку балаеудтаей, уаедта Мустафа ник-
кудтаей ае гъаелэесидзаг.
— Гъу, байтамал, лаеги кустаелтае ку бакодтай, нур каеугае
цаемаен каенис, заегъгае. Ходуйнаги хаеццае ку нае маелис,
заегъгае, — никкидаер бабаей ин разагьта Цопеллеу.
— Даеу ихаес мае уаеле ке байзадаей, уобаел каеун, аендае-
ра нецаебаел.
Баздахтаей Цопеллеу аема ин ае уаераг саейги бает ник-
кодта; уат даер ин никкодта, аема ’й гъуд каенун байдаед-
тонцае. Цопеллеу аехуаедаег даер гъудгаенаег ниллаеудтаей.
Уаераг бахсистаей, аема ин ае бает фехалдтонцае, аема Мус-

<«Х-Х’Х*Х-Х-><-Х*Х*><-Х*Х*Х*Х*Х-Х*><'> Уаедати Хъубади
тафа фестадгей. Байхизта угеддгер, цалдгенги цгеуниау ис-
сгей Мустафа, угедмае, неци ин разагъта.
— Нур цаеун бафаераздзаенае геви нае бафаераздзаенае? —
заегьгае ’й бафарста.
— Бафаераздзаенаен, — заегъгае, загъта.
— Багаедзае каенае, каед нин над раттиуонцае.
Уотартаен ба Цопеллеу сае енцег адтаей аема си корун
райдаедта:
— Гъе, Уотартае, лаеваргор уаемае иссудтаен аема уи ко-
рун, ке корон, уобаел мин исарази уотае.
— Заегъае, ци лаевар ни корис, уой. Ду ке корай, уой
наехемае нае ниууадздзинан.
— /Едта коргае ба аци дзаегъаел корун, аема мае уой рат-
тунаей уае хуарзаенхае уаед.
— Йе-йаей, Цопеллеу, — заегъгае, сае саер низдухтонцае.
— Ацал-ауал анзи агораег ке наеййес, куй каебаел не ’сраейд-
таей, уой агорун дин не ’мбалдаей.
— Аккаг адтаей, н’ адтаей, уаеддаер уой кораег даен; уой
туххаей аерцудтаен.
Хъаебаер ибаел зийнадае кодтонцае раттунбаел. Хъаебаер
тухуаст си ракурдта, ’ма ин аей равардтонцае.
Ранаехстаер генцге аема се ’здаехгенмае ку’рхъаерттаенцае,
угед ин Цопеллеу заегъуй:
— Гъенур фаендараст уо!
— Арфае каенун аез даеуаен, аез даеу цаемаей исимонау
каенон, уаехген наеййес, фал ма ди корун: Чегеми заераендтае
мае цаемаей бафгесмаеронцае, Чегеми суваеллгенттге ба ми
ма фаеттарсонцге сайтани раеуони.
Уомаен ба ге саеригьун ае ронбастмге герхъгерттгей, аема
ге сгер дасун кодта, мге сгер мин ниддасге, згегъгге, ний-
гехснге, згегъгге.
Нийгехснадта, гема ин гей ниддаста.
— Фал ма ди корун, зин дин гей, фал ма мин мге дге-
лахъур ниддасге.
Уой дгер ин ниддаста. Уотемгей ин раарфге кодта:
— Гъенур ба ма дге ци гъгеуй, — згегъгге.
— Нецибал, — згегъгге ин загъта. — Хуцау дин раарфге
кгенгед!
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
<-Х-Х*Х-Х-><*Х’Х»> <Х*Х«>
Уаедта Цопеллеу загъта:
— Нур даебаел ци бакустон, етае дин хаелар уаентае. Або-
наей фаестаемае ба мае тоггин дае, аема ди мае тог агордзае-
наен. Абони ма дин хатир. Е дин мае дзурд.
Рандаенцае сае хаедзаерттаемае.
Чегеммае ку’рцудаей Мустафа, ку ’й бафаесмардтонцае,
уаед искъуард кодта аема Цопеллеумае рарвиста, аерветгае
ба уотае:
— Хуарздзинадае даер мин фаеккодтай, аема нур ба мин
адаеммае байгъосунаей Хуцау ае хуарзаенхае раттаед!
Адаеммае гъуддаг равардтонцае, аема ин, Цопеллеуаен,
адаем ци аккаг кодтонцае, уой тог бафиста. Тоги цитае даер
ин искодта.
ТАСОЛТАНТИ АДИЛГЕРИ
Тасолтанти Адилгери уосге корун нге
кумдта. Угедта ибгел згердихудтмге герцу-
дгенцге ге хгестгегутге дгер, ге енцегтге дгер.
Ракурдта уосге гема ’й герхудта.
Берге ибгел нге рацудгей, угедта ин фе-
савдгей ге уосге, кумгедгер ин фгеллигь-
дгей, нгей базудта, уотемгей. Цард гей
кгеми ма тавта, гема гехсгевге дгер хаттгей,
бонге дгер гема’й нге ирдта.
Денгизи билтгебгел дгелгемге еу надбгел
куд цудгей, уотге ба ’йбгел еу бгехгин фем-
бгелдге ’й.
— Дге фгендаг раст, — Адилгери имге
исдзурдта, фгесмгергге ’й, зонгге ’й нге
кодта, уотемгей.
— Ци кгени, Адилгери, мгестгуни цуд
ку кгенис? — згегъгге, ’й бафарста. — Ци
кгенис, уой нге зонун, мгестгун ке дге, уой
дин зонун, фал мин уой ку згегъисге, уотге
мге фгендуй.
— Згегьдзгенген дин, кгеми мге фгерсис,
уоми. Аугехген цау мгебгел герцудгей, мге
мгестгундзинадге мин базудтай, мге би-
нонтге фгеллигъдгенцге.
— Дзурд мин бакгенге, куд гей дууге’мбе-
си бакгендзинан, ку ’й иссерген, угед, гема
дге хгеццге цгеун гема ’й баагордзинан.
Сагъгес кодта:
— Аргеби, дууге ’мбеси’й куд бакген-
дзгенген? Таукел-аллах, дзурд дин дгет-
тун, ба ’й дууге ’мбеси кгендзинан.
Кгергедзей бауугендун кодтонцге гема,
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
<*><*х*х*х*><->с*х*><*х-х*>

цаей, аедта цаеуаен, заегъгае, аема денгизи уордаегмае бахиз-
таенцае. Уоми ба аерфусун кодтонцае, аема Адилгерийаен загъта:
— Гъенур дае хъаеппаелтае раласае аема фахъаерагораег
хаетае! Маегургор хаетгаей ба, каед ибаел есгаеми дае цаестае
аерхуаецидае.
Куд ин загъта, уотае фаеххаттаей дууае бони аема некаеми
неци иссердта.
— Неке ери? — заегъгае ’й бафарста.
— Неке, — заегъгае, загъта.
— А гъаеуи каемае нае рахъаерттае, уаехаен ес?
— Ес ма еу синх.
— Баагорае уоми ма, баагорае, — рарвиста ма ’й.
Рандаей аема, еу хаедзараемае куд бацудаей, уотае уосае
радзурдта:
— Ма ’й аербауадзетае, ести ин раттетае, аема рандае уа!
Раинаевардтонцае-еу ци ’мбалдаей, уой аема ’й ратард-
тонцае.
— Исаеййердтон еу рауаен, — исцудаей аема йе ’мбалаен
радзурдта.
— ТЕнгъуд имае ма каенае, фал имае иссо аема’й ае дууае
дзиккойемаей аерласае.
Фаеццудаей аема ’й аерласта.
— Гъаейдае, аедта цаеуаен наехемае, — заегъгае, аема ’й ра-
идадзае кодтонцае сае фаесте.
Денгизи ку ’рбахизтаенцае, уаедта лаег загъта Адилгерийаен:
— Гъи, куд аей гъуддаг, йе ’рдаег маен наей?
— Куд загътон, уобаел дуккаг наеййе, — заегъгае, загъта.
— Мадта ин ае еу къохбаел ду хуаецае, иннебаел ба аез, —
аема уотае ниххуаестаенцае. — Гъенур ба кардаей цаевае, —
заегъгае, аема ’й кардаей дууае ’мбеси рахаун кодта.
Е ’рдаег к’ адтаей, уой лаег денгизи багаелста. Уаед Адил-
гери даер низзуввутт ласта донмае е ’ннае ’рдаег.
— Гъенур ба цо, — заегъгае, загъта Адилгерийаен, — е
даеуаен уосае наебал аей, фал Хъалмухъхани авд аервадей
еунаег хуаерае Арудзани даехецаен бинонтаен баагорае. Ниц-
це аема иуазаегдони дае гаерзтае сиахси ауигъд никкаенае.
Каед дин Хуцау амонд даедта, уаед дин етае сае хуаери рат-
дзаенаенцае.
6 Уждати Хъубади
<-X-X>><-X-X-X*X*X-><‘X*X*><O<-X’X>X’> Уаедати Хъубади
Уой агъоммае имае коргутае берае куд нае цудаей, аема
некаемае кумдта; ке рамаридае, ке бафхуаеридае, уотемаей
сае аервиста. Наебал имае аендиудтонцае кизгаемае бацаеун
аема заегъунмае.
Адилгери аерфестаег аей, аема иуазаегдони ае гаерзтае сиах-
си ауигъд никкодта. Наебал ин аендиудтонцае аенсуваертае
заегъун:
— Ци каенаен, ауаехаен хабар ку ес? Цаей, а биццеуи рар-
ветаен, — заегъгае, аема каестаери рарвистонцае:
— Ауахаен иуазаег аерфестаег аей, ае гаерзтае сиахси ауигъд
аеркодта, аема ин ци дзуапп раттаен, ци заегъис, нае хуаерае?
— ТЕхсаеваер ин искаенетае аема ’й уаедта ардаемае исаер-
вететае, заегъгае, кизгае дзуапп рарвиста.
ТЕхсаеваер даер ин искодтонцае, хонгае даер аей бакод-
тонцае, кизгае каеми адтаей, уордаемае. Каераедзей сае заердае
райста, аема лаег аема уосае иссэенцае.
Ци саебаел рацудаей, уой Хуцау зонуй, уаедта еу аехсаевае
Адилгерий ниххустаей, уой ку базудта, уаед Арудзан кирае
фегон кодта, гаерзтае фелваста, ае баехбаел аехе багаелста
аема фаеццаеуй.
Адилгерий даер ралаеуирдта, ае саргъ, ае дзаумаутае ра-
давта аема ае баехбаел фаеббадтаей аема фаеццаеуй, аехе ин
нае базонун кодта, уотемаей ае фаесте. УЕртае нади каеми еу
каенунцае, уордаемае Арудзан исхъэерттаей; уоми аертае баех-
гини истадаей. УЕтхалунцае ибаел, каедаей адтае, заегъгае.
— Иуазаег маемае адтаей, заегъгае, аема уаемае нураей тагъд-
даер нае раевдалдтаен.
Раеу аенцае аема над-над фаеццаеунцае. Адилгери даер сае
фаесте цаеуй. Еу сахармае бацудаенцае аема дзиуаерае басас-
тонцае. Адилгери даер сае астаеу фаеммедаег аей. Тугъд сае-
баел раеудаегь аей, аема саебаел тохун райдаедтонцае. Адил-
герий къохбаел еу цаеф фаецаей. Арудзан къохмаерзаен фел-
васта аема ин аей аербабаста.
Рахастонцае, куд сае фаецаей, уотае сугъзаеринае даер,
аевзестае даер.
И ’ртае ракъуар аенцае бабаей еумае. Е даер сае фаесте
цаеуй. Каераедзей фаерсунцае, ци дае фаецаей, куд дае фае-
цаей, ци рахастай, заегъгае.
ИРОН АДЛЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
<-><-ХгХ<><*><«Х«Х-><*Х»Х»>

Нимает райту дтонцае аема, ци рахастонцае, уони аертае’м-
беси бакодтонцае. Етае цалдаен нимайгае котонцае, уалдаен
Адилгери аехе фаеййеуварс кодта аема аехе аерфиццаг код-
та. ТЕрхъаерттаей, баехаей даер, саргъаей даер рафснайдта
аема, цаеветтон некаеми адтаей, уотае аербахустаей.
Арудзан даер аерхъаерттаей аема ае дзаумаутае рафснайд-
та, цума некаеми адтаей, уотае.
Саеумае имае дон бахаста аема ин ае къохбаел бает ку
фаеууидта, уаед аей райхаелдта, къохмаерзаен базудта аема’й
фаерсуй:
— А ба ци ’й? — заегъгае.
— Кардаей аей равгарстон, — заегъгае, загъта Адилгери.
Ракомкоммае аенцае аема ин уаедта загъта:
— Фиццагидаер, маен дин ка баамудта?
— Неке, — заегъгае, загъта. — Адаемаей игъустон аема
аерцудтаен аема дае иссердтон.
— Нае, уотае н’ адтаей, — заегъгае, бабаей ин загъта Арудзан.
— Каед мае даехецаен адгин бинонтае каенис, уаед мин, хуар-
заей даер, лаегъузаей даер цидаер фаеййидтай, уони аердзорае.
— Мадта дин заегьдзаенаен, — заегъгае. — Хуарздзинадае
некаеми фаеййидтон, фал фудаебаенттае — берае, — аема ин
ае фудаебаенттае аердзурдта.
— Мадта даебаел надбаел ци лаег рамбаелдаей, е аез ад-
таен, заегъгае, загъта Арудзан. — Денгиз уордаегмае даер аез
бахизтаен дае хаеццае. Денгиз ардаег ку фаецан, уаеддаер аей
дае уоси дууае ’мбеси еумае ракодтан. Дууае ’мбесемаей аей
денгизи даер аез аема ду багаелстан. «Авд аервадей еунаег
хуаерае Арудзани даехецаен уосаен баагорае» даер дин аез
загътон. «Дае дзаумаутае сиахси ауигъд никкаенае» даер дин
аез загътон. Уонаей маен цъухаей ка нае иссудайдае, уони
каенгае даер нае бакодтайсае, каенуйнаг даер н’ адтаенцае.
Дае хузаенттае маемае коргутае цудаенцае, фал мае саераен даеу
аккаг искодтон раги. Мае хаеццае ка фаеццудаей аема ка
истухта, етае даер кизгуттае ’нцае. Уордаемае нин аенгъуд-
гонд адтаей, аема мае хаеццае даер тухтаенцае, рафаестеуат
дае, заегъгае. ’Ма син загътон: «Иуазаег маемае адтаей, аема
уой аефсаермаей рафаестаг даен. Еци аехсаевае ци маенгаей
пакъу аерхастон, уой дин фаеййинун каенон.
Уаедати Хъубади
/Евзестае аема сугъзаерийнге дзаумауаей хурдзин е ’дзаг
адтаййонцае.
Адилгерий даер загъта:
— ТЕдта маен даер аци маенги фаецаей, — заегъгае, аема сае
дзаумаутае исхаелае-мулае ’нцае.
— Хуарз, — заегъгае, загъта. — Мадта айдагъ еци аехсаевае
н’ адтаей махаен нае цуд аема нае наехстаер. Мадта уой ра-
заей ци маенгаейтае базудтон, уони даер дин фаеййинун кае-
нон, — заегъгае, кирае байгон кодта, аема е ба алли хуарз-
дзинадаей даер идзаг. — Берае маебаел нае рацудаей, атае ба
дин мае фаеллойнае.
— Хаир уаентае!
— Мадта дин хаедзарае ес? — заегъгае ’й бафарста Ару-
дзан.
— Ес, — загъта.
— Мадта цаеуаен.
Рацудаенцае аема Адилгерий гъаеумае аербафардаег аенцае.
Цаеугае уотемаей нае, фал аед унаут, аед косгутае. Уони
хаеццае аербацудаенцае. Арудзанаен ае фиди хаййаей етае —
хай.
Уотемаей Тасолтантае цаергаей байзадаенцае1. * б)
1 Аци тауаераехъ аей хуаенхаг цардбаел финст авантюрой романи хузаен.
Рахецаен си гьаеуи дууае гъуддаги:
а) силгоймаг хъаебаер рагаей ке адтаей саеребарае, гъеуой;
б) Арудзан аема йе ’мбаелттае ’нцае амазонкити халдех — хуаецгае даер
каенунцае, саехецаен лаегтае даер саехуаедаег аевзарунцае.
МАЛХЪАРИ Ф/ЕСЕВ/ЕД1
Малхъари лаехъуаентае нихаеси гъаз-
тонцае сагъаедахъаей; еу къустелаебаел ра-
у ад аей, аема дон уоси фаесонтаебаел аеркал-
даей.
Е ба адтаей аенаесаер силае аема загъта:
— Гъе, Малхъари хъурмаехъаестае аема
заенгаерод фаесеваед! Уой асаебаел каед
айтае, уаед уин уае дараег заенхае /Естули
Сари ку байстонцае!
— /Едта, уотае каед аей, уаедта син фаец-
цаеуаен аема син сае дзиуарае фаекъкъа-
хаен.
Искъуар аенцае берае. Фонсаенгъаел фез-
малдаенцае. Цаеун байдаедтонцае аема ку
ранаехстаер аенцае, уаедта зари медаегае ’й
уотае зарунцае:
Малхъари фоесевоед Саримаг цоеунцсе,
Рагагъоммое ба ссебсел
Сарий куйтое рогйунцое,
Гъе, моегураег!
Сое ноеуогг ностоелтое сое фоеспге коеунцое!
Ниццаеунцае Саримае аема Сари зестур
дзиуари дуарбаел нистунцае. И дуарбаел
косун райдаедтонцае.
И дуарбаел адтаей, саедае’взаги каебаел
адтаей, уаехаен мурае. Ку ниццаефтае ’й
кодтонцае, уаед мури гъаер еугур Сари ком-
баел райгъустаей.
1 Зар дгер ибаел ес (Хъубади)
<€K-><-><-><-><-><*><»><-><*><45<*><*><*><*><*><*> Уаедати Хъубади
Кумае сае рауагътонцае Сари? Ниссаеахаестонцае аема сае
Уотарти маесуги саерккаги бакодтонцае.
Басаекодтонцае уордаемае аема, сае уод куд нае исистай-
йонцае, уотае син еу каердзини къаебаер бадаедтиуонцае.
Агораег уонаен н’ адтаей: саехецаен рацаеуаен аегирид
н’ адтаей. Уотемаей саебаел рацудаей берае аензтае, берае
баенттае.
Уаедта адтаей дууае ’рвади /Еслагку аема Дзасагку, саеу-
дегер ка кодта, уаехаенттае. Сае цъаех хъадиртаебаел тунти
уаргъ ниццурхтонцае. Бацудаенцае уордаемае аема уаейае код-
тонцае.
Се ’взаги хатмае ку ’ркастаенцае, уаед загьтонцае:
— Араеби, се ’взаг еу ку ’й, басаефаерсаен еци адаембаел.
— Ами адаеми муггаг ес аема сумах аевзагаей дзорунцае,
аема сумах гъаеуккаг ести ’нцае? — заегъгае, сае бафарстонцае.
— Мах аевзаг берае рауаенти ес, фал мах гъаеуккаг ба нае
уодзаенаенцае. Фаеннинсаеуинун каенетае. Мах даер «нае
фаесмаераен» заегъдзинан, сумах даер уотае заегьетае, — уотае
дзубандигаенгае бацудаенцае, куд сае игъустайуонцае, уотае.
Басаемаецудаенцае аема сае бафарстонцае:
— Атае сумахаей ести ’нцае? — заегъгае, аема загьтонцае:
— На-а, анаей махаей лаег наеййес. Не ’взагихатт еу аей,
фал фаесмаергае ба каераедзей нае каенаен. «Баегьнаег адаем
ан» заегьунцае, аема нае тунтае ардаемае ку ’рбахаессийанае,
уаед фаеууаейае уиуонцае, аема уи уой хатир кораен.
— /Ербахаессетае син аема син уаейае каенетае, заегъгае,
син дзурд равардтонцае.
/Ербахастонцае, тунтае ка адтаей, уони аема сае аелхийтае
каенун байдаедтонцае каераедзебаел. Нилхийтае сае кодтонцае
каераедзебаел федар.
Уадзун сае райдаедтонцае, дууае лаеги маесуги саераей
даелаемае, аема сае рауагътонцае еугураей даер.
Саехуаедтае ба син ниффаедзахстонцае:
— Ка уи куд хъаерта, уотае ледзетае дугаейттаей-аерти-
гаейттаей еумае.
И дууае аервади ба, «аез даеу рауадзон, аез даеу рауадзон-
баел» наебал федудтонцае, еу инней рауадздзаенаей, фал не
’иней унаффае ба куд уодзаенаей, заегъгае.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ7ЕДДИСТАД/Е <*Х-Х*Х-Х-><*Х*Х*Х-Х’Х->
Баздахтаенцае аема тунаен ае еу каерон уаеллаей ниффе-
дар кодтонцае. Сае еу инней рауагъта еу афони. Иннае ба
аехе тунаебаел рауагъта аема е даер тунаебаел нихъхъаерт-
таей. Сае тунтаей ма ка райзадаей, уони рамбурд кодтонцае,
хъадир рараевдзае кодтонцае аема цаеун райдаедтонцае аема
сае Сари ’фцаегаей аербахезун кодтонцае.
И аедасмае ку ’рхъаерттаенцае, уаедта сае еу разаей ран-
даей, хуаерзаенгораеггаг, уае фаесеваед аерцаеунцае, заегъгае,
Малхъармае хабар ниххаста, аема куд нае бацийнае код-
тонцае!
/Енаезакъае лаехъуаенаей ка фаеццудаей, етае гъун аер-
уагътонцае. /Едзакъае лаегаей ка фаеццудаей, етае уорсалистае
иссаенцае.
Малхъари гъаеукувдтаелтае аема хаедзаркувдтаелтае куд
н’ адтайдае! «Хуцауаей боз, нае фаесеваед аерцудаенцае»,
заегъгае.
ТЕмбурди загътонцае:
— Аци хуарздзинадае наебаел ке туххаей аерцудаей, уонаен
унаффае каенун гъаеуй.
— Исунаффае каенетае нин сумах, хестаертае! Мах ибаел
исарази уодзинан.
Загътонцае:
— Аккаг каенаен: ке бон аей, е гъог раттаед, ке бон аей, е
ба гал раттаед. Даетгае ба уотае: лаег каемаей адтаей, е даер,
каемаей н’ адтаей, е даер.
— Гъай-гъай, арази ан, — разагътонцае Малхъар еугу-
раей даер. — Негас дарун аенгъаел каемае каесаен, нае мард
байваерунмае аенгъаел каемае каесаен, аегайтима етае аераем-
бурд аенцае!
Цаесгоми рохси хаеццае дууае лаеги Малхъари хаедзараен
гал бахуардтонцае. Уаехаен фаендараст фаецаенцае.
ТАУХЪАНТИ АЗНАУР
Таухъанти Азнаурген Хъайтухъти Хъай-
тухъ ге енцег адтгей гема йимге герцудгей,
балци фгеццгеуген, згегъгге.
Азнаурген ге уосге ба нгеугегхунд адтгей.
/Ехе дгер нге фгендадтгей, уосге ба’й
геппундгер нге уагъта.
— Уосвгендге лгег — мгердти нимгедзге,
— бауайдзгеф ин кодта, — гема дге, гевге-
дзи, нге уадзуй.
Рабадтгей, гема ’й угедта уосге ралгьис-
та:
— Угехген фгендагираст дге Хуцау фгек-
кгенгед, гема дге цгефгей цгефи астгеу хори
тунтге куд кгеса!
Ниццудгенцге денгизи билгемге гема
хъгергеу Сидахъи бгехгергъау ратард-
тонцге. Фгеффгедес гей сге фгесте, уорс
хъадирбгел бадггей; гербасге геййафта еу
рауген, гема тохун райдгедтонцге. Тохун
ку райдгедтонцге, угед Хъайтухъи-фурт
гехе банимахста, фгеллигъдгей.
Етге, бонге син ци’нтгестгей, уой фгет-
тухтгенцге, Азнаур гема хъгергеу Сидахъ.
Е ин сге размге нгебал уагъта, е ба ин сге
фгестгемге нгебал уагъта, уотемгей сгебгел,
еци тохггей, бон баизгер гей. Тухуаст цъге-
ргемухтге цгемгеннге ниццгенцге дууге дгер,
бонсауизгермге фгеттохггей! Цгеунгъон си
некебал адтгей; дууге дгер и ’хсгевге уоми
байзад генцге.
Кгергедземге хгестгег адтгенцге, гема Аз-
наур загъта:
— Мгенмге сон ка ’й, е Хъайтухътгей
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
енцег ку ’схаессидае! Баллон бераегьау аембалхуар аенцае!
Маенмае сон ка ’й, е Абайтаей кизгае ку ’рхонидае, баестаел-
гъистае ка ’й! Е ’лгьистае хъаераеймаг топпау каемаен хезуй,
Хъандзал кардау е ’лгъистаг коемоен коердуй!
Моен ка уарзуй, е Абайтагй кизгаг мабал серхоноед!
Уотемаей саебаел аербон аей, аема сае Хуцау дууае ’нхуае-
рифурти разиннун кодта, дууае ’нсуваерей цаеуает.
Уалдаенги саебаел Лохмае-хакин аербафтудаей аема сае
исдзаебаех кодта.
Ку исдзаебаех аенцае, уаедта хъаераеу Сидахъ ае баехаер-
гьау дууае ’мбеси бакодта аема се ’рдаег е ’нхуаерифуртаен
равардта, аердаег ба аехецаен ниууагъта.
Азнаур баехаергъауи хаеццае аербацудаей. Хъайтухъи-фурт
аехе банимахста. Ж уоси аелгьистае Азнаурбаел аерцудаей,
аема уаеддаер ае адзал н’ адтаей аема нае рамардаей.
НОГЪАЙИ ХАНИ ГЬОНГТЕС1
Ногьайи ханмае еу биццеу гъонгаес ад-
таей. Бонае баехи саери хъаболамае ку ба-
хъаертидае, уаед ибаел исбадидае аема бон-
сауизаермае фаеккаеуидае. Фаеккаеуидае, ае
цаеститае нирраесуиуонцае, аема уотемаей
фудхуз кодта.
Хан дес кодта:
— А Хуцау, а цаемаен уотае фудхуз кае-
нуй?
Еу бон ба ’ймае ае фаесте еу лаехъуаен
рарвиста:
— Фаеййимаекаесае, ци косуй, ци мур-
хуй?
’Ма имае фаеккастаей, аема баехи саери
хъаболаебаел ке кудтаей, уой изаераей ха-
наен радзурдта. Изаераей ку ’рцудаей, уаед-
та ин хан загъта:
— Ци каенис, еци саери ’стаегбаел цае-
маен фаеккаеуис?
— Маегур даен аема ибаел фаеккаеун, —
заегъгае, загъта.
— Цаей тухаен ибаел кудтае, уой мин
заегъае.
— Баехи алаеппи саери ’стаег аей, маха
Алаеппи муггаг ан, аема ибаел уомаен каеун.
— Баехаен е ’стаег ку фаесмаерис, уаед
алаеппаен ба е ’гас нае бафаесмаердзаенае?
— Бафаесмаердзаенаен.
— Мадта цаеуаен аема баагораен, баех
алаепп каеми е, уой.
1 Тауаераехъ бахаессаен ес аргьаеуттаемае.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДЦИСТАД/Е
Рабадтаенцае баехтаебаел, сае хаеццае аембалтае даер ма
адтаей, аема баехаергьаеуттаебаел хаетун байдаедтонцае аема
некаеми ирдтонцае. Фаестаг баехи къуармае ба, Ногъайи
баехи аергьаеуттаемае ба, иссирдтонцае:
— Гъе, аци баехи къуари ес баехтае, — аема ниййахаес-
тонцае сае фаесдзаебаехгондаей аертае байраги. ТЕртае даер
саутае. Сае еу дзаегьар, иннае ба — уорскъах. Иннае ба —
аенае уорс игьаестае сау.
ТЕрсаеластонцае аема уони даер ниббастонцае, аертае наел-
фуси даер. Уони хастонцае. Афаей сае ку исхастонцае, уаед-
та сае наелфустаей сае еуей нивгарстонцае. Е ’стаеги хъанз
наебал адтаей, фал сае уаеддаер ниууагътонцае, баехтае ба-
дунмае наема баеззунцае, заегъгае.
Дуккаг анз ба дуккаг наелфуси даер нивгарстонцае. Уаед
даер аемир наема адтаей е ’стаег.
/Ертиккаг анзи бабаей инней нивгарстонцае. /Е уаерагис-
таеги хъанз наебал адтаей, исаемир аей, содзийнае даер аей
наебал хизтаей.
— Гъенур исбаехтае ’нцае, аема сае аенгон каенун гъаеуй1.
Афаей саебаел аенгон каенунаей бакустонцае. Уаедта сае-
баел еугаейттаей рабадтаенцае, аема загъта:
— Агллаех, аеллаех, аенхаест баехтае иссаенцае! Гъенур ба
райсае даехуаедаег, — загъта ин хан.
— На-а, нае мае гъаеуй баех бараеуадзае есунаей, даехуае-
даег рабадае, дае фуртаен даер райсае.
— Райсае, биццеу, — заегъгае, лаехъуаенаен барае бауагьта
хан.
— УЕза уорскъахи есун, — загъта хани фурт.
Хан ба дзаегьар райста. И сау баех ба биццеуаен байзадаей.
Рабадтаенцае аема ранаехстаер аенцае. И надаен ае хъае-
баер к’ адтаей, уомае гъавта ихуаерст лаеппо, аема уобаел
фаеццудаенцае, аема, уорскъах ка адтаей, е нистадаей.
Уаедта хораердаемае аехе рахатта аема бабаей хораердаемае
цаеун байдаедта, аема уаедта дзаегьар нистадаей.
— Нур и уорскъах цаемаен нистадаей, еу хает ку адтаенцае?
— бафарста хан.
1 /Енгон каенун — Еристаемае баехтае цаеттае каенун.
— Уорскъахаен ае саефтаег таенаег гей гема уомген бафгел-
мгестгей.
— Дзгегъар ба цгемген нистадгей? — згегъгге, та ’й бафар-
ста.
— /Е цар дгер тгенгег гей, е’стгег даер таенгег, аема имае
хори таевдае бахъаерттаей.
— Хуарз, заегъгае, загъта. — Гъе, мадта дае нур ба дае
хаедзараемае ку рауадзон, уаед над иссердзаенае? — заегъгае,
’й бафарста.
— Табафси, иссердзаенаен. Аци баехтае каецаей раластон,
уонаемае даер алаепп муггаг наеййес уонаей аендаер, гема сае-
баел федар хуаецае, — уотае ханаен разагьта и биццеу.
— Гъе мадта дгехуаедаег даер ирайгае уо аема фаендараст
САУ ХОНХ ТЕМА УОРС ХОНХИ
ФИЙЙАУИ ТАУ/ЕР/ЕХЪ
Уорс хонхи фиййау мае иуазгутае аерфе-
стаег аей аема никкудтаей каеун хаетаелаей.
Сау хонхи фиййау ба имае ниццагъта:
— Ци каенис, заегъгае, цаебаел каеуис?
— Ци каенун? Саерисавд иуазгутае маемае
аерфестаег аей.
— Циуаваер аенцае? Ци хузи аенцае?
— Гъе ауаехаен, ауаехаен, — фаестаемае
имае радзурдта.
— Уонаен дин хуасае баергае искаенинае,
дае хезнаей мин хай ку раттисае, уаед.
— Уасхае, дууае’мбеси дин аей бакаен-
дзаенаен.
— Изаери ку ниццаеуай, уаед саебаел хъае-
баер табедзае бакаенае: «/Егас цаеуайтае, мае
фиди лимаентае!» Дес каендзаенаенцае, кае-
раедземае каесдзаенаенцае, ци ’й а, циуаваер
аей, заегъгае. Сае заердае даемае фаеффаел-
маендаер уодзаенаей. Уаедта дае фонси ас-
таеу дае сау наелсаегъае аербаласае аема
заегъае: «Уае, мае фиди лимаентае! Мае фи-
даей мин уосиат адтаей, сумах туххаен ни-
вондгонд. /Егайтима уае фаеййидтон, нур
ба’й аевгаердгае каенун», — аема ’й рав-
гаердае. Маци’й ниууадзае, уотемаей аей
исфицае. Басинаейхуаерун каенае еугураей
даер, басаей ба сае ма фегьаестае каенае.
Ку ’рцудаей изаераей, уаед саебаел ниц-
цийнае ’й, ниттабедзае ’й:
— Жгас цаеуайтае мае фиди лимаентае!
Куд ин загъта, Сау хонхи фиййау, уотае
фаеццудаей аема наел саегъае аербаласта:
<f944
<-><»>С*><*><*><-> О<*><*><*Х-5<*><*><*><*Х?><*х Уаедати Хъубади
— Аци сау саегъае мин мае фидаей уосиат адтаей сумах
туххаей. /Егайтима уае фаеййидтон, заегъгае, аема равгарста
наел саегъае.
Цидаер адтаей, еугураей даер аей исфунхта, къахаей даер,
саераей даер. Басинаей хуаерун кодта; и басае ба ае къахаей
ракъуаердта, аема ракалдаей. Еу фаеууаелае ’й, аехе фаед-
даелгоммае кодта аема и басаей исцумдта. Е ма фаеййерваз-
таей, иннетае ба сае таеппаезтае бацагътонцае аема рамар-
даенцае.
/Еваедзи Хуцауи заердихудти адтаенцае, аема саебаел Хуцау
сау айнаег фемир кодта. Бацаеуаен имае — нае. Къох бакае-
наен даер аей н’ адтаей; рохс бацаеуаен ба еу цъасае байза-
даей.
Бон рацудаей, дууае, уаедта имае ае фидае исцудаей фий-
йаумае аема ’й бафарста, аема ин, куд адтаей, уотае радзурд-
та. Каераедзебаел куд нае кудтайонцае?!
— Куд аей дае гъуддаг, дае цард аедта?
— Куд аей? Саусаер фустае сае каераедзей дунгутае хуае-
рунцае; мелгъос хурасантае каераедзей гъостае хуаерунцае.
Уотемаей фесавдаенцае1.
1 Фиййау ке фаеммардаей, уой Хъубади амбарун каенуй уотае: «Сегас-
даер фесавдаенцае. Хуцауи заердихудт райстонцае. Иуазаег Хуцауи иуазаег
аей. Етае лаегьуз унаффае кодтонцае аема уомае гаесгае».
ХЪУБАДТИ МАМИОН
ХЪАРАДЗАУИ ТАУ/ЕР/ЕХЪ1
Дигорге гестгери фгеццудгенцге, Хъубад-
ти Хъарадзау сге хестгер, уотемгей гема
Сакъаумге ниццудгенцге. Нгема сгемге
нихъхъгерттгенцге, уотемгей сге изолмге ба-
зудтонцге гема сгемге фгеффгедес генцге,
аугехген ад гем герцгеуй, згегъгге.
— Баугезудтонцге Сакъау гема ледзетге,
дигорге, ледзун уин хугездгер гей, — згегъ-
гге, еу сгемге дигоронау дзурдта.
Уой гъгер игъосун ку байдгедтонцге,
угед, гъгейдге, ледзун байдгедтонцге фгес-
тгемге гема сге Хуцау фгерргедуйун кодта
сге надбгел, фгестгемге ку раздахтгенцге,
угед. Хъубадти Хъарадзаубгел хугест фге-
цгенцге гема уой ниййахгестонцге.
Уайдзгеф кодтонцге:
— Усг кегъсере, Дигорсе, Микела,
Хъубадти Хъарадзауи ниууагътайтсе, —
Сакъауи биццеутсен назу къела.
Хъубадти Хъарадзау уоми байзадгей,
иннетге ба фгестгемге ралигъдгенцге.
Угед къгернгехгей цудгенцге. Уой фгес-
те ба исгефсад генцге гема гефсадгей цу-
дгенцге. /Ема нимпурстонцге гефсад Са-
къауи гъгеуи гема син се’ставд пурх ник-
кодтонцге, сге листгег гема сге ес-бес ба
батонау кодтонцге. «Сакъауи сау агге гема
сау ргехис» — зари уотге кодтонцге2.
1 Хъубади гехугедгег уотге загъта: «Зар дгер ибгел ес».
2 «Хъамболти Бгеза зарагге адтгей, гема ’й уомгей
фегьустоп», — згегъуй Хъубади.
ИРОН ТЕМА К/ЕСГОН ЛИМ/ЕНИ
ТАУ/ЕР/ЕХЪ
Сохти Сох аема Азнаурти Тъох цауаени
адтаенцае аема фаейнае саги ниццаефтае код-
тонцае дууае даер. /Ембалтае н’ адтаенцае,
уотемаей син сае цаеф сирдтае Хуцау еу
рауаенмае аерхаста. Дууае саги рахъан
аенцае каераедземае хаестаег, аема дууае са-
гей даер багъуд кодтонцае.
Цауаейнон аегъдаумае гаесгае, мийнасае
фаеккодтонцае. Нае сирдти маердтае нин
Хуцау естаей туххаей еу рауаенмае аерхас-
та, аема, цаей, лимаентае искаенаен, заегъгае,
ислимаентае кодтонцае. Лимаентае ба уотае,
аема, каераедзей хаедзаерттае куд фаеййи-
ной, уотае.
Хестаер, каестаербаел радзурдтонцае,
аема цаемаей зудтонцае, дууае аенгарае-лаеги
адтаенцае.
Уаедта Сохти Сохмае фиццагидаер ра-
цудаей гъуддаг, аема загъта:
— Еци бон мае хаедзарае куд фаеййи-
най, уотае.
Рамбурд кодта йе ’нгарти Азнаурти
Тъох аема имае исцудаей. Хуарз сае фаей-
йидта. Рандаенцае. Е даер йе ’нгъуди бони
фаеццудаей Азнаурти Тъохи хаедзараемае.
Сае хъурманлаехъ исцаеттаей; нур аей
исковаен, заегъгае, уотае ба еу каестаер фе-
стадаей аема загъта:
— Кораен, хестаертае, аема наемае байгъо-
сетае.
Байгъустонцае, аедта ци кодтонцае!
— Медбаестае лаег хабармае даесни наей,
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДДИСТАД/Е <*><-Х-Х-><-><-><-Х-><•><•><•>
гема нин аци дууге лгеги, ци фаеййидтонцае, уонгей нин
фгейнге хабари куд радзоронцге, уаедта ковгае даер искаен-
дзинан.
Хуарз аей, заегъгае, хестаертаемае даер аккаг фаеккастаей.
Тъохмае бакастаенцае аема ин загьтонцае:
— Ратауаераехъ каенае ду фиццаг, ци фаеййидтай?
— Заегьдзаенаен, — заегъгае, загъта. — Цауаени адтзен аема
еу аердозаемае бакастаен, аема аерситае симдтонцае. Сае ас-
таеу ба еу уорс арс бадтаей. Хораефтуйун ку ’рцудаей, уаед-
та фестадаей аема саебаел раидзагъта маенаеуае, аема еу мае-
наеуае Хуцау мае таеккае гъаебесмае аербахаун кодта. Алке ае
наемуги хаеццае фаеййаууон аей. Еу арс ба уоми богъбогъ-
гаенгае байзадаей, наемуги хай аей нае фаецаей. Ести рабогъ-
богъ кодта, уаедта’й фехстон аема ’й рамардтон. Бафснайд-
тон аей. Маенаеуи мае сиудони ниввардтон аема ’й аерхас-
тон. Заенхи’й багаелстон. Цаеветтон берае муггаг байтудтон,
уотае ’й тухуаст аерзадаей. ТЕцаег куд адтаей, уобаел ба маенае
мае синхонтае — ме ’вдесаен.
Синхонтае даер загьтонцае:
— Гъай-гъай, аедаеуагае, уотае адтаей.
— Е хуарз хабар аей, — адаемтае даер разагътонцае.
Загъта Сохти Сох даер:
— /Ез даер заегьдзаенаен, ке фаеййидтон, уой. Цауаени
адтаен аема саг рамардтон. Фезонаег даер искодтон, хуаергае
даер бакодтон, уаедта ухст арти фарсмае ниссагътон. Них-
хустаен аема уаедта еу афонае ракастаен, аема ухст реваедаей
истадаей, нецибал ибаел айзаедаей. А ба ци дессаг аей, ами
адаем ку наеййес, хаетаег ку наеййес? — дес фаеккодтон. Еу
ма ’й бавзарон, заегъгае, аема бабаей ухст байдзаг кодтон
аема ’й арти фарсмае ниссагътон. Мае фарсмае къудурон
адтаей аема уобаел мае нимает аеримбарзтон, маехуаедаегка
таевдаей маехе изол райстон. Нур фезонгутае исфунх аенцае,
— ци гъаеуай кодтайнае? Уаедта гъаедин лаег аербацудаей
аема сае ае гъаелаеси бакалдта. Нийцавтон, аема маемае дзо-
руй: «/Ехсае аема ма еу цаеф каенае!» — «Еу цаеф берае’й!
Елиа еунаег цаефаей аендаер ку нае каенуй», — загътон. Цаеун
байдаедта аема еу хонхи дагъи бацудаей.
Е ба адтаей гъаедин лаег, ае реуи ба — аехснеуаен. /Ез даер
7 Уаедати Хъубади
<*х*х*><*х*х*><*^^^
Уаедати Хъубади
ае фаесте бацудтаен. Медаемае бацудаей аема рахъан аей.
Маеигаей суваеллон ба аей адтаей; уой реуи даер аехснеуаен.
Суваеллон маебаел аехе аербатухта аема мин мае думаеггаегтае
рацагъта.
И гьаедин лаег еунаег цаефаей ниммардаей. Уосае ба ин
адтаей, ае конд, ае уиндаен нае, уаехаен уосае.
Загъта мин:
— ТЕз адаеми муггаг даен. Нур ба мин, ци дае фаендуй,
уой бакаенае, ардиги мае рацох каенае, хъаебаер тухуаст дае
корун!
Загьтон ин:
— ТЕнсуваераен дае райсон аеви бийнонтаен?
Загъта мин:
— Аци азаппаей мае ка цох каенуй, корун аема мае даехе-
цаен бийнонтаен райсае!
— А суваеллонаен ба ци каенон? — загьтон.
Мадае загъта:
— Раймарае!
— На, цаемаен аей мараен? Таерегъаед аей.
— ТЕ фаестагмае дин мает аема фудаебонае исодзаенаей,
фаелтау ба’й рамарае.
Раймардтон уой даер. Рахудтон и уоси маехецаен бий-
нонтаен аема ’й аербахудтон мае хаедзараемае. /Ецаег адтаей,
уобаел ба маенае мае синхонти бафаерсетае, аехе даер ин ба-
фаерсетае, аегас ма’й, заенаег даер ин ес.
Синхонтае даер загътонцае:
— /Ецаег аей, — заегъгае. — Ж кондаей, ае уиндаей — хуарз;
заенаег даер ин ес, аехуаедаег даер ма аегас.
Азнауртае ба загътонцае:
— Хуцау ди исарази уаед! /Едта е ба мах кизгае адтаей.
Кизгуттае даер аема лаехъуаентае даер раездзауаени адтаенцае
гъаеди, аема саемае гъаедин лаег ралаебурдта аема ’й рас-
къафта, иннетае ба ралигъдаенцае.
Сиахс аема каййес разиндтаенцае. Хуаерифурттае син ра-
зиндтаей.
КЪУРГЬОСТИ БИТЕМУРУХЪ
/Естур Дигори еминае разиндтгей, гема
гехсгевгей-бонмае дууадаес рамардаей.
Сагъгес кодтонцае:
— Каеци изаеди иуазаег наехе бакаенаен?
ТЕма Къургьости Битемурухъ загъта:
— Идауаеги иуазаег наехе бакаенаен.
Баиуазаег кодтонцае Идауаегаен саехе,
аема еминае нигъгъос аей.
Уаедта ибаел исаевардтонцае:
— ТЕстур Дигори маердти астаеу мард
хуаездаер ка ес?
— Къургьости Битемурухъ1.
1 Хъубади ма уотае загъта: Анзаен Фацбадаени
къуаере ТЕстур Дигорае аендаемае даер нае цудаенцае,
саехемае даер нае уагътонцае. Комахсаени размае — еу
хуцаубон, иннае хуцаубон Фацбадаени, уаеди Саери-
заеди къуаере, комахсаени къуаере, комбаеттаен мар-
хуай.
ДИГОР/Е БАДЕЛИАТ/ЕБ/ЕЛ С/Е
ГЬАСТ БАХАСТОНЦ/Е УРУСИ
ПАДДЗАХМ/Е
Паддзах рацгеуй, згегъгге, хабар дзил-
литгебгел рауагьтонцге. Бгезити Лалойген
Мгездгеги хуарз хгестгегутге адтгей, гема
уоми паддзахмге бадгеттуни туххгей хуарз
киунугге искгенун кодта.
Дуйней дзиллитге гергембурд генцге Зе-
пакъгемге*, гема дзурд рауагьтонцге Баде-
лиатге гема Тгегиатге сге залундзинадгей:
— Маймаиддгер киунугге маке бадгеттгед!
Ка бадгедта, уой исафгге кгендзгенгенцге.
Неке бал исиндиудта киунугге дгеттун.
Угедта Дзирати Дзида ггегъгеди райста
гема загьта:
— Дигори сгербгел гез ку фесгефон, угед
берге нге дген, гез гей дгеттун, — згегъгге.
Угедта Цорити Сабазгери дгер загьта:
— ТЕдта е кумге цгеуй, уордгемге гез дгер
арази дген.
Балгевардтонцге паддзахмге киунугге.
Байсаста, байаргъудта, киунугге к’ адтгей,
уой.
И киунуги ба адтгей финст: «Корген,
гема дууге гьуддаги кгенун нгебал фгера-
зген: кенге дгеуген косген, кенге ба Баде-
лиатген. Дгеугей гендгер нин Дигори гехсген
гелдари кой куд нге уа, уой ди корген».
— Берекет берсин, мге фиди хгезна, мге
фиди лимген Дигорге, арфге уин кгенун!
— загъта паддзах
Киунугге ге хгеццге фгеххаста, цгерген-
1 Станица Екатериноградская.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДДИСТАД/Е
<-><-Х-Х-Х-><-Х’Х’Х-Х-Х->
бунат даеттун, заегъгае, уаехаен дзурд ниууагъта: «Баделиа-
ти аелдардзинадае куд наебал уа, уотае; киристаенттае еу
рауаен бацаераентае, пусулмаенттае — иннае рауаен».
Еци гьуддаг ку рацудаей, уаедта Баделиатаемае Дигорае
сае даендаг дарун байдаедтонцае.
Гъе уаедта загьтонцае:
— Ами нин цаерунмае наебал баеззуй, нае фид нин хуаер-
дзаенаенцае, — аема, аезмаелунгъон к’ адтаей, етае саехе Стъам-
болмае райстонцае.
Еци киунугае ка адтаей, сае думаеггаги буни син аехсе-
дарф е бацавта, аема уомаей Баделиатае сае бунатаей фез-
малд аенцае.
МУ/ЕЛЦ/ЕТИ АРТУД1

Дигори хуаернаег адтаей, аема хуаернае-
ги хай исаертастонцае.
— Хуаернаеги хай исистан аема’й аккаг
искодтан, аертае лаегемаей хуаездаер ка ра-
зинна, уомаен.
Дигорае ба загътонцае:
— Каеци аертае лаеги’нцае?
Етае ба загътонцае:
— Уаелисон Хату, Охъазти Налой аема
Муаелцон Артуд; уонаей ка хуаездаер та-
уаераехъ аерхаесса аехе лаегигъаедаей, уомаен
аей ратдзинан.
Загътонцае:
— Гъи, Уаелисон Хату, заегъае дае лае-
гигъаедтае!
Ци лаегигъаедтае имае адтаей, уони
аердзурдта, аема Дигорае загътонцае:
— Аккаг аей уомаен раттунмае.
— Заегъае, Налой, — заегъгае, аема ае
лаегигъаедтае ку ’рдзурдта, уаедта загъ-
тонцае:
— Ай лаегигъаедтае фаеффулдаер аенцае.
Уаедта радае Муаелцонмае аерхъаерттаей,
аема е ба загъта:
— Маенмае неци лаегигъаедтае ес, фал
маехе къохаей, хурдаст ахур каенунмае не-
кумае бацудтаен, уотемаей цуппардегъон
маесуг исдастон; курд ахур каенунмае не-
кумае бацудтаен, уотемаей раехис искодтон
1 Дзандзирахъи лаег; зар даер ибаел ес. Малити
Геуаерги ба ’йбаел кадаенгае ниффинста.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДДИСТАД/Е

гема’й уой медаегае ниййауигътон; аерхигурдмае ахур кае-
нунмае нае бацудтаен, уотемаей аерхи агае искодтон аема’й
раехисбаел ниййауигътон. Топгурд ахур даер некумае фаец-
цудтаен, уотемаей топп искодтон аема ’й цуппар саги рамар-
дтон, маехе конд маесугаен сае цуппар сераебаел ниввард-
тон; маехе конд фаераетаей ба фаеццудтаен аема цуппар къу-
дурони аеркодтон аема сае маесуги цуппар сераебаел нив-
вардтон.
Уонаей хуаездаер ци бакодтон?
Муаелцон ае хуарз уоси рамардта еске цъухий ардудаей.
/Е ласоен ба бсерзсе цоеггаг, —
У обсел ба син оембоелуй,
Донаей уорс Къаматое аема ксердзинсей хъал сау Усехъоец,
Муггагоей исдзорун!
Етае аегасаей даер аецаег ке ’нцае, уобаел ба мин мае син-
хонти бафаерсетае.
— ТЕцаег аенцае! — разагътонцае аевдесаентае.
Хуаездаери хай уомаен равардтонцае, аема ’й Донифарс
исхастонцае1.
1 Хъубади ма бафтудта: — Аци дзубанди ба фегьустон Бетанти Айда-
рухъаей, лезгоронаей. Муаелцон даер лезгорон аей. Уонаей ба маесуг даер,
агае даер (Муаелцон Артуди дугьосуг), раехис даер ма аегас аенцае. Маесуги
нон даер наема нийхалдаей, Муаелцаети маесуг, заегъгае.
ДЗ/ЕУ/ЕГИГЬ/ЕУИ НОМ К/ЕЦ/ЕЙ
РАЦУД/ЕЙ
Дзаеуаегигъаеуи бунати цардаей Алигка-
ти Дзаеуаег, аема уой номбаел байзадаей ае
ном. Уой мин дзурдта Калоти Заурбег,
киристонгъаеуккаг, хъаебаер заеронд лаег.
Арви коми над ку къаердт кодтонцае, уаед
Дзаеуаегигъаеуи фиццагдаер авгин къае-
разгае искодтонцае аема имае уинунмае цу-
д аенцае.
Дзирати Хадзи даер мин дзурдта. За-
урбеги хаеццае ардаемае (гъома: Дзаеуае-
гигъаеумэе) цудаенцае, аема нин фэендаги
дзубанди гаенгае цудаей.
ДОНИФАРСИ ЦАРД/ЕЙ
а
Донифарси ма аераегидаер Никколай
кувд кодтонцае, уалдзаег фаескомуадзаен,
аема уотае-еу зариуонцае:
— Усе, нее Хуцау, нее лимеен,
Усе, нее Хуцау, ное лимоен,
Никкола хуарз!
Моллотае ку истухгин аенцае, уаедта ’й
ниууадзун кодтонцае.
б
Донифарси Хъубадий раестаеги даер ма
киристаенттае адтаей аст адаеймаги: Хъам-
болтаей мадае ’ма фидае, иннетаей даер
дууае, Дзоблатаей еу, Хириу; тухаргьуд ку
кодтонцае, уаедта си некебал ниууагъ-
тонцае, аема аегасаейдаер испусулмон аенцае.
в
Донифарс сае маезгит сае заеронд кувд-
донаебэел искодтонцае: Фадзи кувддонае-
баел.
— Донифарс, сумах баелах бабаей!
Уае Фадзаемае никковетае!
Дигорон зартзей
ДОНИФАРСИ ЗАР1
— Гъаей, Донифарсмае ку байгъосаен,
Уаед дессаг тауаераехътае каенунцае.
Махмае бабаей цаемаен цаеунцае
Хъасхъатауи гаебаергъос, уосонггаес
аефситаемае?!
Хъанухъти сау аефсинттае
Хъайтухъи-фурти аефсаедтаен
Сае сау тог донаен ниуазунцае!
Маегур ку уаен,
Уаеддаер Хулаемаей хуаездаер
цэердзинан!
Лаегъуз ку уген,
Угеддэер Хъайтухътаен ба фу си
угецъаефаей
Нае рабардзинан царви фэедгэе!
* Хъубади мин уотае загъта аци зари туххаей: —
УЕссон зар аей; аессонау аендзаевдае’нцае, фал дин сае
дигоронау радзордзаенаен. Зар Хъубади фегъуста
Асий (Балхъари), уоми ку адтаей, уаед. Хъубади
аессонау дзурдта аема зудта, дигоронау куд зудта
аема дзурдта, уотае.
Дигорон легендитае (мифтае)
АД7ЕЙМАГ Ц/ЕЙБ/ЕРЦ/Е Ц/ЕРУЙ1
Лаегаен Хуцау дзурд равардта цаерунмае
даес аема инсаей анзи, аема ’йбаел не’сара-
зи аей, аегаер маенги аей, заегъгае.
Уаедта хайуанаен даер равардта даес
аема инсаей анзи, ’ма ибаел не’сарази аей,
аегаер берае’й, заегъгае.
— ТЕдта дае куд фаендуй?
— Фудаебонаен конд даен, аема даес бе-
рае’й мае фудаебонаен, инсаей ба мае нае
гъаеуй.
/Ема Хуцау инсаей анзи лаегаен равард-
та.
Уаедта бабаей куййаен даер равардта даес
аема инсаей анзи, аема бабаей е даер не’са-
рази аей:
— Фудаебонаен конд даен, аема даес анзи
берае’й мае фудаебонаен, инсаей ба мае нае
гъаеуй.
Уой инсаей анзи даер бабаей лаегаен ра-
вардта ма ин загъта лаегаен:
— Даес аема аертинсаедз анзей уаенгае ди
кадае даер, хъаруае даер уодзаенаей; уой
фаесте ба дае кусти даер хъаруае наебал
уодзаенаей, дае дзурди даер кадае наебал
уодзаенаей. Уойбаерцае ма ку фаеццаерай
уой фаесте, уаедта даебаел биццеутае ход-
дзаенаенцае.
1 Хъубади загъта: — фегъустон аей Хадзи-Маехае-
маетаей Хаетаегти (донифаерсаг)
УАСГЕРГИЙ ТАУ/ЕР/ЕХЪ
Изаедтае ’ма ’даугутае кувди адтаенцае
аема дугаейттаей аембалтае кодтонцае, аема
сае еуемаен аембал н’ адтаей.
Уаедта Уасгерги загъта:
— /Ез цаеун еунаегаей, маенаен ме’мбал
— таукел аема хъазауат лаег.
Уаедта рараст аенцае дугаейттаей.

ft
A
Ч
ЛЕГИЙ ФУРТ ДЗАНБОЛАТ ТЕМА
7ЕФСАТИ
Лаегий фурт Дзанболат цауаени адтаей,
аема ибаел баталингае’й, аема баеласи буни
байзадаей.
Еу афони ба гъаер аерцудаей:
— Уае, Гъаедаераехсае! /Ефсатимае косарт
ес, аема дае хонуй!
— Уае, иуазаег маемае ес, — заегъгае,
загъта Гъаедаераехсае.
— Де ’уазаеги даер рахонае, даехуаедаег
даер рацо!
ТЕма е ’уазаеги даер фаеххудта, аехуае-
даег даер фаеццудаей.
Саг равгарстонцае аема аераевардтонцае
аема бахуардтонцае. ТЕстгутае алке даер ае
бунати аераевардтонцае, аема фаерскъае
гъаеуаггин иссаей.
ниввардтонцае, ’ма
гъаедин аехсаей аема
— Лаегий фурт,
Хуцау фаеккаенаед!
Рандаей саг. Саеумае ба Дзанболат даер
ранаехстаераей, каеми адтаей, уордиги аема
саг рамардта. Гъаедин фаерскъае уой ме-
даегае разиндтаей.
/Ефсати аенаехуард фоне лаегаен нае
даеттуй. ТЕ тауаераехъ уотае’й*.
Гъаедин фаерскъае’й
’й Жфсати рацафта
загъта:
Дзанболати хай дае
1 Хъубади уотае заегъуй: — Сабайти Таугъанаей аей
фегьустон, къумбултаг; уомаен ба йе’рвадае цауаей-
нон адтаей.
/ЕФСАТИ ТЕМА ГЪ/ЕД/ЕР/ЕХС/Е
ТЕфсатийаен еунаег кизгае адтаей, аема
ин аей уаелаебаел сайтан раскъафта, ’ма
никкудтаей:
— Мае дараег, мае уорамаег еунаег кизгае
мин ку фаеххаессуй! Рацаеунмае мин
къаехтае ку наеййе, ракаесунмае ба мин цае-
ститае ку наеййе! Хори фурт мин аей ку
курдта; уомаен даер аей ку нае равардтон,
хор мин аей басодздзаенаей, заегъгае. Маейи
фурт даер мин аей ку курдта; уомаен даер
аей ку нае равардтон, ехаенаей мин аей ба-
суйун каендзаенае, заегъгае. Ци каенон, —
заегъгае, загъта, — фаедеси мин ка фаец-
цаеуа? Мае еунаег лимаен Гъаедаераехсаемае
мин хабар ку у ай дае!
Гъаедаераехсаемае хабар ку адтаей, уаед
уайун байдаедта аема кизгаен ае цъаехаст
игъосун байдаедта. Ку ’й баййафта сайта-
ни, уаед аей фехста; раргъавта ин, уаелае-
баел сайтанаен, ае уаерагиставд аема ин аей
расаста.
— Жхсае еу ма, — заегъгае имае фаегъ-
гъаер кодта Сайтан.
— Берае ’й, — заегъгае, загъта. — Мае
фиди уосиат уотае адтаей: хъаераеймаг топ-
пи фехстаей уаерагисаер ку басаеттай, уаед
аей дуккаг аехст мабал фаеккаенае!
Кизгае фаестаемае аербахаста.
/ЕФСАТИ /ЕМА Ф/ЕЛВ/ЕРА
1 Дууге таугергехъи дгер Хъубади фегъуста Хасир-
ти Елмгерзайгей (къумбултаг).
ТЕфсатий лаехъуаен /Ефсадаег Фаелвае-
рай кизги ракурдта. «Фаелваера ’ма /Ефса-
ти каййес-маййес каенунцае» — рахабар
аей.
Фонсбаел бафедудтонцае. /Ефсати фоне
аераембурд кодта аема сае еу рауаен бакод-
та.
Уаедта загъта Фаелваерайаен:
— Гъенур игакае каебаел фаеразай, етае
даеу, иннетае ба маен.
Фаелваера игакае каенунмае февналдта
аема игакае каенуй аема, аегаер бераемае ку
рахъаерттаей, уаед загъта /Ефсати:
— Жллаех, аеллаех, мае уарзон фоне
аендегаей ку байзадаей! — аема имае арс
аербакодта /Ефсати.
Арс ниффоттитае кодта, аема уаедта
фаейнердаемае ралигъдаенцае.
Игакае каебаел бафаеразта, етае — Фаел-
ваерай, ка раервазтаей, етае ба — ТЕфса-
тий*.
ЦАРДИ /ЕРТ/Е ЗУНДИ
Пахампар надбаел баехбаел цудаей, аема
еу цъеу ба ратаехидае аема баехи барцае-
баел бабадидае, каеми баехи думаегбаел.
Ку бауаегаей, уаедта имае пахампар
аеривналдта аема’й ниййахаеста.
— Цаемаен мае ниййахаестаей? — заегъгае,
’й бафарста цъеу.
— Бамаеуаегае кодтай, аема дае ниййа-
хаестон.
— Ку мае рауадзисае, уаед дин аертае зун-
ди раттинае.
— Ду цъеу ку дае, аез ба пахампар, аема
даеумае ци зунд ес?
— Заегъдзаенаен дин сае, аема мае уаедта
рауадзае.
— Заегъае, — заегъгае.
/Ема цъеу загъта:
— Мадзал дин каебаел наебал ес, уобаел
даехе мабал аевгаердае, ке нае феййафай,
уобаел сорунбаел даер даехецаен фудаебон
ма раттае, дае цаестаей ку нае фаеууинай,
уаед дае гъосаей фегъосаеггаг аецаеги хузаен
ма радзорае, фаеййибаел маенгаеттае уо-
дзаенае.
Райуагъта, аема’й цъеу маестмараен кае-
нун байдаедта:
— Ду пахампар, аез ба цъеу, аема дае ци
сайд никкодтон!
Маестмараен каенун байдаедта цъеу па-
хампари, аема пахампар аехе меднимаер
хъурмае каенуй. Райсоридае, аема цъеу ра-
таехидае, аема’й каеми аеййафта!
ИРОН АД/ЕМОН ИСФЖДЦИСТАДЖ «К‘Х‘ХЧК‘>«Х^><^^
Уой фаесте бабаей имае цъеу аехе аерхаестаег кодта, аема
бабаей аей никкидаер ниййахэеста.
— Гъенур дае наебал рауадздзаенаен, — заегъгае, загъта.
— Фаенди мае рауадзае, фаенди ба нае: мае зунди лае-
ваерттэе дин фаедздзаегъаел аенцае.
— Цаемаен мин фаедздзаегъэел аенцае? — загъта.
— Дэе къохаей ку рацох даен, уаед, цаемаен аей рауагьтон,
заегъгае, цаемаен ма даехе маестаей мардтай? Уаедта, аез цъеу
уогаей, ду баехбаел уогаей, афгае ку нае кодтай, уаед мае
цаемаен сурдтай? Гъенур ма дин еу заегъун: дае гъосаей фе-
гъосэеггаги дае цаестаей ку нае фаеууинай, уаед аей аецаеги
; хузаен ма радзорае, фаеййибэел маенга? уодзаенае. Гъе, мад-
та дин еци аертае гъуддаги Хуцауаей аераерветгае адтаенцае,
ма дин сае аерхастон, — заегъгае, загъта цъеу.
И цъеу ба адтаей, Хуцауаен аехе аема пахаемпарти аехсаен
минэевараен ка хаттаей, еци Джебраил-маелекк1.
1 Зундгонд аей аци тауаераехъ аенае дини гьаестаей даер маегур лаег аема
Царди аертае уосиати аргьауи хузи.
8 Уае дата Хъубади
ЗУНД, НИВ/Е /ЕМА /ЕФС/ЕРМИ
Адан-пахампари Хуцау уод ку бауагь-
та, угед гертге лгеваремге барге гергервис-
та. Зунд гема нивге гема гефсгерми.
/Ема, зунд к’ адтгей, уой райста.
Иннге дууге ба нге ракумдтонцге:
— Мах уой фгесте ан, гертемгей дгер
еумге ан.
Джебраил бацудгей Хуцаумге гема еци
мингевардзинадге бахаста:
— Зунд райста, иннге дууге ба нге ра-
кумдтонцге.
’Ма загъта:
— Мадта ин и гертге дгер мге лгевар
фгеуугентге!
И гертге байзадгенцге адгеймагмге: зунд
дгер, нивге дгер, гефсгерми дгер.
УАСГЕРГИ ЛЕМА
ХЪАРАХЪУСПАГУИ ТАУ/ЕР/ЕХЪ
Уасгергийаен дууае уоси адтаей аема
алл и бон даер уотае дзур дтонцае:
— Мах лаегаей хуаездаер некаеми уодзае-
наей, — заегъгае.
Еу бон каеми адтаей, уоми сае еу загъта:
— Мах лаегаей Хъарахъуспагуае хуаез-
даер аей.
— Каеми ’й е ба? — бафарста сае Уас-
герги.
— Уоци ’рдиги ’й, — заегъгае ин байа-
мудтонцае хорискаесаен аердигаей.
— Наебал мин ес аенае уой фаеууингае,
— загъта Уасгерги.
/Ема берае баентти бацудаей Уасгерги,
уаедта еу баехаергъаумае бахъаердтаей.
— Ке баехгаестае айтае? — заегъгае, сае
бафарста.
— Хъарахъуспагуи, — загьтонцае.
— Каеми ’й? — заегъгае, сае бафарста.
— ’Ма-гъа каеми ’й! Анз наемае еу хатт
цудаей аендаер нае каенуй.
— Каебаелти аерцаеуй? — сае, бафарста.
— Уаертае еци надбаел аерцаеуй аема
фаестаемае даер еци надбаел рандаеуй.
Баех ин равгарстонцае, хуарз аей фаей-
йидтонцае. Уаедта Уасгерги цаеун байдаед-
та надбаел, аема цал бони фаеццудаей, уаед-
та фиртони аергъаеуттаемае бахъаердтаей.
— Ке гъонгаестае айтае? — заегъгае сае
бафарста. — Ци берае фоне хезетае?
— Хъарахъуспагуи, — етае даер ин загъ-
тонцае.

Уаедати Хъубади
— Каеми ’й? — заегъгае, сае бафарста.
— ’Ма-гъа каеми’й! Анз еунаег хатт аерцаеуй аема уаедта
рандаеуй.
— Каебаелти рандаеуй? — заегъгае сае бафаерсуй.
Етае даер гъог нивгарстонцае, хуарз аей исиуазаег код-
тонцае, аема бабаей Уасгерги еци надбаел рараст аей.
Бахъаерттаей уаедта гъаеугаеронмае аема бафарста:
— А ке гъаеу аей?
— Хъарахъуспагуи, — загътонцае.
— Ж хаедзарае каеми’й? — бафарста.
Баинаейамудтонцае, аема бацудаей, уаедта ’й бафарста:
— Гъи, ме ’уазаег, каеми адтае, ци адтае?
— Дае хабар дин игъустон аема даемае аербацудтаен, каед
аез даер даеу фаерци еу фонсиконд фаеккаенинае, — заегъгае.
— Хуарз. Фаеццаеудзинан. Баехаей, аендаераей раевдзае
дае? — заегъгае, ’й рафарста.
— Раевдзае даен баехаей даер, гаерзтаей даер.
— /Едта фаеццаеуаен, — заегъгае, — аема баехтаебаел рабад-
таенцае.
Еу аефсаейнаги изазнае ае къохи райста аема ’й фаеххаессуй.
Ж лаегигъаедаен ин неци ма зудта аема ’й Уасгерги ба-
фарста:
— Гаерзтае дин наеййес, цаемаеннае сае хаессис?
— Берае ’й е, нае фагае’й.
Рацудаенцае аема дуйне баехаергьаутае, галаергъаутае уони
астаеути рацудаенцае, аема неци разагъта Уасгерги.
Иннае бон даер бабаей уонаей аендахдаер фонси астаеу
рацудаенцае, аема ин уаедта Уасгерги уотае разагъта:
— Атае фоне ку ’нцае, цаемаеннае сае фаеффонс каенаен?
Загъта ин:
— Атае ба маехе гъаеуи фоне ку ’нцае.
Бацудаенцае еу гъаеумае аема Хъарахъуспагуаебаел ниц-
цийнае ’нцае, маенае не ’лдар исцудаей, заегъгае.
Хъаебаер нард хускъ гъог син равгарстонцае аема сае иси-
уазаег кодтонцае.
Цаеун байдаедтонцае аема бабаей дуйней фонси астаеу ба-
цудаенцае, аема ин нецибал бафаеразта разаегъун Уасгерги.
Денгизи билаемае бахъаерттаенцае.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е <*><*Х€х*Х*><*Х*Х*><*Х*Х*>
— Гъенур аци денгизи уоцирдаемае цаеуаен, аема дае баех-
баел дае заердае дарис, куд аей? — заегъгае’й бафарста Уас-
герги.
— /Енгъаел нае даен, ауаехаен дони некаед бацудтаен.
— Мадта мае фаесабаерцае рабадае!
/Ема’й ае фаесабаерцае рабадун кодта, ае баех ин раидадзае
кодта. Бацудаенцае денгизи аема феуордаег аенцае.
Еу дууае боней баерцае бацудаенцае, уаедта уаейгутаемае
бахъаерттаенцае.
Расаемаеуадаенцае баедаейнаг уаейгутае:
— Маенае нин Хуцау ку’рхаста хонхи цъеутае!
Ж изазнае ка адтаей, уой заенхи никъкъуаердта, аема уобаел
сае баехтае бабастонцае.
Хуаердае аема саемае ниуаезтае гаезаемае адтаей, аема син
хуаерун даер каенунцае, ниуазун даер каенунцае.
Хуаерунваендае саебаел искодтонцае уаейгутае. Еу ка ад-
таей, е ба загъта:
— Нае зонун, — загъта. — Даелае и баехбаеттаен равзаретае
аема’й каед бафаеразайтае исласун, уаед саебаел исунаффае
каенетае, аендаера нае.
Сае еу ибаел разилдтитае кодта аема’й батилдтитае кодта,
аема ин нае фезмалдаей. Кезуйаей ибаел рафецауиуонцае аема
ибаел сае къох рахаессиуонцае, аема син некаемаен бакумдта.
Уасгергийаен загъта Хъарахъуспагуае:
— Дае баехбаел рабадгаей, рагъазунтаен неци бакаен-
дзаенае?
— Бакаендзаенаен, — загъта.
Рабадтаей аема раеуаегаугунтае рагъазта.
Загътонцае уаейгутае ба:
— Араеби, ци хуарз гьазуй! Рамайгъазун каенае!
— Рагъаздзаенаей, ниуазаен имае раттетае, уотемаей фаегъ-
гъазуй. Ку’й баниуазуй ниуазаен, уаедта’й ае саербаел ник-
каенуй аема уотемаей фаегъгъазуй.
Рахастонцае ин — гаезаемае саемае адтаей! — ае саербаел ка
цудаей, уаехаен аевзестин ниуазаен. Рагъазта аема фаестаемае
аербаздахтаей. Рагъазидае аема еу гъазтаей иннае гъазтмае
идарддаер рацаеуидае, уотемаей фаегъгъазта.
Байфарста Хъарахъуспагуае:
— Мадта нур ци надбаел аербацудан, уой базондзаенае? —
заегъгае.
— Базондзаенаен, — загъта.
— Мадта рагъазае аема ледзгае, дае бон куд уа, уотае еци
надбаел, маенмае мабал фаеккаесае, уотемаей.
Е даер рагъазта, ралигъдаей, аема ’й уаейгутае сорун бай-
даедтонцае, баехтаебаел саехе багаелстонцае, уотемаей:
— Додой нин дае саер, кумае нин ледздзаенае?! — заегъгае.
Ку фаеццох аенцае, уаед Хъарахъуспагуае даер ае баех-
баеттаен фелваста аема фаеццаеуй сае фаесте.
Радаргъ аенцае, раеугаейттае ’нцае, уотемаей сае баййафта
Хъарахъуспагуае. Ке куд афта, уотае ба сае бакъуаеридае
аефсаейнаг изазнаей, аема бахауидае. Уотемаей авд уаейугей
ракалдта, ка мард, ка ба марди хузаен, уотемаей сае ракал-
дта аема бахъаерттаей Уасгергимае.
— ТЕгас ма дае? — заегъгае’й бафарста, байибаел цийнае
кодта.
— ТЕгас ма даен, — заегъгае, — Хуцауи фаерци.
— Ци фаецаенцае, дае фаесте фаедес ку адтаей?
— Нае мае аербаййафтонцае, аема, ци фаецаенцае, уой даер
наебал базудтон.
— Уонаей фаедесаей аербаййафунмае мабал таерсае, фал
нур ба фоне фаеккаенаен.
Дуйне фаенстае куд н’ адтаей денгизи билаебаел, аема сае
денгизи аербатардтонцае. Ж фаесабаерцае бабаей аей раба-
дун кодтонцае аема бабаей аей фаеййардаег кодта. Гъаеумае
ку рахъаердтаенцае, уаедта уоми баехгин адаемтае рабадун
кодтонцае, аема сае етае таерун байдаедтонцае. Етае бабаей
син гъог нивгарстонцае, уае фаеллад исуадзетае, заегъгае.
Хъарахъуспагуаен аехе гъаеуи уалаенгае фоне уингае даер
наебал фаеккодтонцае, ци фаецаенцае, заегъгае, даер сае нае-
бал бафарстонцае, уотемаей сае иехъаертун кодтонцае, сае-
хуаедтае ба уодуолаевдаей иссудаенцае.
Бауолаефтаенцае сае хаедзари даер. Уаедта Хъарахъуспа-
гуае фоне иуарун байдаедта. ТЁртае хайи сае искаенун кодта.
Уасгерги даер ае заердтаей загъта: «ТЕртае хайи сае кае-
нуй, дууае аехецаен, аема мае фагае’й маенаен даер еу хай».
— Каесае, — заегъгае, загъта, Хъарахъуспагуае — каенае-
ИРОН АД/ЕМОН ИСФЖДЦИСТАД/Е
гаей кгесаег даеснидаер аей, къолиурст нин ма фаеууаентае, —
заегъгае, аема рафецауттаенцае, фаессаебаелхаттаенцае.
— Хъаебаер хуарз иурст аенцае, уаелдай даер си неке’й.
— Райсае аедта, иуазаег, де’уазаеггаг.
— Нае-а, — баергае загъта, фал аей каеми ниууагъта, аема
Уасгерги райста йе ’уазаеги хай.
— Нур ба дае хай райсае.
Уаед ин бафаеразта:
— На-а, ме ’уазаеггаг каеми райстон, уоми хай райсун
даеу аей.
— На, иуазаеги рази некаед райстон.
/Ема ин ае хай райсун кодта.
— Ци ма дае фаендуй, ме ’уазаег, уой заегъае, ма бани-
маехсае.
— Берае ’нцае еу балцийаен, Хуцау дин раарфае каенаед,
лаеваргьон фаеууо, — заегъгае, загъта Уасгерги.
— /Едта фаендагираст уо, — заегъгае, е даер раарфае кодта.
Ранаехстаер аей аема ести рацудаей аема загъта Уасгерги:
«Араеби, маенаей хомухдаер наеййе! Амаей тухуастдаер ку
некаед фаеййидтон, уаед ае фий даер ци кодта, ае цаестае
даер, ка ибаел рамбалдаей аехецаей тухуастдаер, аенае ба-
фаерсун ин наеййес», — заегъгае, аема фаестаемае раздахтаей.
Бацудаей имае, аема ’й Хъарахъуспагуае фаерсуй:
— Ци дае фаендуй?
— Заегъдзаенаен, ниххатир каенае! Даеуаей тухгиндаер ма
даебаел ка рамбалдай? Дае цаестае ци кодта? Дае фий ци
кодта, уой фаерсунмае фаестаемае аербаздахтаен.
— Мае заерди ристае мин мае заерди ку аерифтудтай, фал
иуазаег дае, аема дин хатир уаед. Заегъдзаенаен дин аей. Балци
адтаен аема мае уати дуармае ку бахъаердтаен, уаедта маебаел
наелаестаеги ’смаг рацудаей. Фаеммедаег даен. Маестгун куд
нае радаен? Мае уоси гьаебеси уорс уаер урундухъи хустаей.
Ниссаецафтон, аема дууае даер фаеммард аенцае. Адаеймаг аема
уаераей еу ку неци адтаей, уаедта, куд нае ’й бафаесмардтай,
заегъгае, мае цаестае искъахтон. Мае фий даер нивгарстон.
— Мадта каеми аевард аенцае маердтае, уой мин ку фаей-
йинун каенисае, — загъта Уасгерги.
— Е, ме ’уазаег! Ци баегъатаер дае! Еу ма мает мин нур каенис.
Уаедати Хъубади
Иссаекъахта аема сае фаеййинун кодта. Уасгерги бийнаг
аехсае дардта, уомаей сае ниццавта, аема и уосае даер, и уаер
даер аеригас аенцае. Бийнагин аехсае бадудагь кодта аема’й
фиццаг ае цаестае ниссаерфта, уаедта ае фий, аема ае цаестае ае
бунати рабадтаей, ае фий даер куд адтаей, уотае фестадаей.
— Гъи, мае баегъатаер иуазаег, аедта аез даер еу гъуддаг-
баел бафаерсон. «Дае фий ци кодта? Дае цаестае ци кодта?»
— даеуаей аендаер бафаерсун неке бандиудта. Мае цаестае ’ма
мае фий ка фаеййина, е ба мае фаерсдзаенаей: «Дае цаестае
куд исдзаебаех аей? Дае фий куд исдзаебаех аей?» — /Ез ба
заегьдзаенаен: «Айдагъ мае цаестае нае, мае фий нае, фал мае
уарзон уосае даер аеригас аей. Искурдиадае каемаен адтаей,
уаехаен иуазаег маемае Хуцау аерхаста, аема мин сае е аеригас
кодта», — заегьдзаенаен. «Ка адтаей» мае ку фаерсонцае, уаед
син ци дзиуапп ратдзаенаен, уой ба нае зонун.
— Е ба аенцон аей: Уасгерги мае нон аей. Ка мае зонуй, еци
адаемтае заегьиуонцае: «Уасгерги ме ’мбал!», е ба аез даен.
— Мадта дин ке равардтон, етае даер даеу уаентае, ка ма
байзадаей, уонаей даер ирайгае уо, — заегьгае, аема ма ин
аехе хай даер равардта.
Раарфае кодтонцае каераедземаен, ае хаеццае ин аембалтае
рабадун кодта, аема аед аембалтае ае хаедзараемае аербафар-
даег аей.
/Ербахъаерттаей аема йе ’мбалтаен фаейнае саугъайи ра-
кодта аема сае рарвиста.
/Еризадаей ае хаедзари. Фаерсунцае ’й уоститае:
— Гъи, куд аей, иссердтай Хъарахъуспагуи?
— Куд аей не’ссердтон? Маенае ци фоне аербатардтон,
етае Хуцауи фаерци аема уой фаерци.
— Мадта йимае ци лаегигъаедтае бафаесмардтай? Лаеги-
гъаедтаей хуаездаер аей, фуддаер аей?
— Каераей-каеронмае уин сае нае фаедздзордзаенаен, фал
алли лаегигъаедаей даер аенхаест аей, — уотае син разагъта.
— Амаей фаестаемае маебаел тухуастдаер аема хуаездаер лаег
некаед исаембалдаей; фал ин фаеййидтон ае еу цаестае хъае-
раеу, ае фий даер аевгарст. Уаедта’й бафарстон: «Даеуаей
тухуастдаер даебаел ка симбалдаей? Дае цаестае ци кодта?
Дае фий ци кодта? Ка дин батухае кодта?» Е ба загъта: —
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕДДИСТАД/Е <’><*Х-Х-Х*-><*Х’Х-Х-Х-Х->

«Неке ма мин бафгеразта, мае баегъатир иуазаег! Зин мин
аей, мает мин аей, фал дин сае заегьдзаенаен», заегъгае. «Бал-
ци адтаен аема мае дуари цормае ку ’рахъаерттаен, уаедта
маебаел наелаестаеги аесмаг рацудаей. Рамаестгун даен. Ра-
раеуаег даен аема бацудтаен аема сае кардаей ниццафтон.
Уоми мае уоси гьаебеси уорс наел уаер хустаей. Мае фий
аераевгарстон, фоне аема адаеймаги ’смаг куд нае балаедаерд-
та, заегъгае. Нур ае гьаебеси уогаей, уой куд нае бафаесмард-
тай, заегъгае, мае цаестае искъахтон. «Мадта мин аей фаей-
йинун каенае, мард каеми ’й ивард» — загъта мин. «Гъе, ме
’уазаег! /Егаер тухае мин каенис, мае мард бабаей наеуаеггей
ку маелуй!» Наебал аей ниууагьтон. Иссаекъахта. Мае Хуцауи
искурдиадае ци адтаей, уомаей ракурдтон аема сае буйнагин
аехсаей ракъуаердтон, аема, куд адтаенцае, уотае фестадаенцае.
Бафарстон аей: «ТЕригас аенцае?» Загъта: «Хуцауаей боз,
аеригас аенцае», Хуцауаей ракурдтон, ме’хсае бадудагъ код-
тон: «Хуцау, ае цаестае аема ин ае фий исдзаебаех каенае»,
заегъгае. Исдзаебаех аенцае, аема уаедта загъта: «Гъи, мае
баегъатаер иуазаег, аедта дае аез даер еу гъуддагбаел фаер-
сун: «Дае цаестае ци кодта, дае фий ци кодта?» Уобаел мае
неке бандиудта бафаерсун, фал мае нур ба фаередзаенаенцае:
«Дае цаестае куд исдзаебаех аей? Дае фий куд исдзаебаех аей?»
Заегъгае каендзаенаен: «Ме ’уазаег мин сае исдзаебаех кодта,
фал «ка ’дтаей, ци адтаей?» уой ма ми ку агоронцае, уаедта
мин уой иссерун каенае. — Е ба аенцон аей, заегъгае ин загъ-
тон. — УЕз даен Уасгерги, Хуцауаей мин искурдиадае ад-
таей, аема дае исдзаебаех кодтон. «Хуарз, — заегъгае, загъта.
— /Ез дае хаеццае рабадтаен балци, дае фоне даехе, ран-
даенцае, нур ба дин мае хай даер хаелар уаед», — аема мин
аехе хай даер равардта. Ардаемае ма мин аембалтае ке ра-
вардта, уони ба уаехуаедтае даер фаеййидтайтае. Уотемаей
рацох ан. Е маенаен арфае, аез ба уомаен арфае.
Уаед ин ае еу уосае загъта:
— Абонаей фаестаемае дае фулдаер уарздзаенаен, нурмае
даер дае уарзтон. Е адтаей маенаен мае сиахс, ае уосае ба мае
хуаерае, аема’й зудтон, раестаей аей ке рамардта, уой1.
! Фегъустон аей, — заегъуй Хъубади, — Битарти Дзибаей, уаеллагирон.
ЛОХЪМАН-ХАКИНИ ТАУ/ЕР/ЕХЪ
Пахампар денгизи билгебгел намаз кге-
нидге, гема денгизгей лгег рацгеуидге, гема
сге дууге дгер намаз кодтонцге. Пахампар
гей ахгессун гьавта гема ин амал нге ирдта.
Еу бон ба ’й ниййахгеста гема ин дуй-
ней амалгей исдзорун кгенуни амал нге
ирдта.
Ци’й фгеддардта, угедта:
— Цгей, райгерветон! Базармге’й фгех-
хонетге, фгеххгетун гей кгенетге, кгед ести
згегъидге.
Бонизгермге’й фгеххгетун кодтонцге,
гема неци исдзурдта. «Нийуадзген», згегъ-
гге, рангехстгер генцге. Бодгенугейггенгег
гема гъгединдзгеугейггенгег еу рауген куд
угейге кодтонцге, уотге сге уобгелти Хуцау
исцгеун кодта. Сге еуей бодген гъудгей,
инней ба гъгединдзге, гема геййевунбгел нге
федудтонцге.
— Цгейбгерцге дге гьгеуй, уойбгерцге дин
гъгединдзге дгеттун, дууге уойбгерци мин
бодген раттге, — загъта гъгединдзгеугейгге-
нгег.
Угедта ’й лгеги Хуцау фгехходун код-
та. Ку фгеххудтгей, угед гей бгергге фар-
стонцге, цгебгел ходис, згегъгге, гема син
неци разагъта.
Загътонцге пахампарген:
— Дзоргге неци искодта, фал ходгге ба
атге, атге фгеккодта. Цгебгел ходис, згегъгге
’й фгеффарстан, гема нин угеддгер неци
разагъта.
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е

Пахампар ин загъта:
— /Енккаетей ка искодта, еци Хуцауи туххаей нин заегъае,
цаебаел фаеххудтае, уой, уаедта фаендараст уо!
Загъта:
— Фаеххудтаен: нез аема хуасае уаейае кодтонцае; еу нез
уаейае кодта, иннае ба уобаел хуасае дууге уойбаерци лаевард-
та.
— Цо, аедта, нур ба фаендараст уо!
— Мадта мае хаеццае лаег рарветае, аез ба дин мае суагъае
аерирветдзаенаен.
Лохъмани ин ае хаеццае рарвиста. Денгизи билаебаел;
каецаей рацудаей, уордаемае бацудаей аема ин загъта:
— Атае мае бахезае!
Фаеццудаей. Уаедта имае дзоли аертае губори рахаста.
Лохъман сае рахаста. Уаедта надбаел сае еуей бахуардта.
Еунае Хуцау уод каеми бауагъта адаеми муггагаей, уони ’вза-
гаей исдзурдта.
— Араеби, ци дессаг аей, — заегъгае, аема бабаей нае фаел-
лаеудтаей аема бабаей дуккаги даер бахуардта.
Дуккаги ку бахуардта, уаедта Хуцау цидаериддаер ис-
кодта маргъаей даер, сирдаей даер, фонсаей, уони аевзагаей
исдзурдта.
/Ербацудаей аема пахампари хусгае аербаййафта. Ку
’ригъал аей, уаедта бафарста Лухъмани:
— Гъи, ци фаедтае?
— Ци фаедтаен, — заегъгае, загъта. — Денгизи бацудаей
аема дзоли губорае рахаста, аема дин аей аерхастон.
Загъта ин пахампар:
— Еунаег уой даемае равардта?
Наебал аей баримахста аема ин загъта:
— ТЕртае маемае равардта, аема си дууае бахуардтон.
— Ма саемае ци бафаесмардтай?
— Раззаги ку бахуардтон, уаед Хуцауи ’сконд адаемаей
се ’нккаетей аевзагаей даер исдзурдтон. Дуккаги ку бахуар-
дтон, уаедта, еунае Хуцау уод каемидаер бауагъта маргъаей,
сирдаей, фонсаей, уонаен се ’нккаетей аевзагаей даер базуд-
тон.
— /Едта аертиккаг даер даеу фаеууаед, аема’й бахуаерае!

Уаедата Хъубади
Уой дгер бабаей бахуардта.
— Куд гей, — згегъгге, бабаей гей бафарста пахампар.
— Хуцау згенхаебгел цидгер ниввардта гъаедгей, дораей,
каердаеггей, уонген се ’нккаетей гевзаггей дгер базудтон.
Хуасае ка ’й, е «хуасге даен», уой гевзаггей дзоруй. Нез ка
’й, е ба «нез даен», згегъгге, уой гевзаггей дзоруй. Ка каеци
нези муггаг аей, уой дгер дзоруй, уой дгер базудтон. Хуас-
тге, ка цгей хуасае ’й, уой дзоруй.
Хакиндзинадае Лохъманмге байзадаей, гема Лохъман-
хакин уомаен хуннуй.
Дигорон аргьаеуттаей
Ф7ЕЛАНГ ТУХУАСТИ АГОРУЙ
!
£
л
[<•
8
К
h
й
Фгеланг фарста, тухуаст ка ’й, уой фарста
гема агурдта.
— Тухуаст ба лгег.
— ’Ма кгеми ’й?
— Надбгел.
— /Едта ’й ердзгенген, — згегъгге, надбгел
цгеун байдгедта.
— Лгег ду дге, — згегъгге, бафарста биццеуи.
— Лаеггаг дзен, лгег ба нгема дген.
— Мадта кгеми’й лгег ба?
— Лгег ба, надбгел цо, гема уоми’й.
— Лгег ду дге, — згегъгге, бабаей згеронд
лгеги бафарста.
— Лгег адтген, фал нур ба лгег нгебал дген.
— Мадта кгеми’й лгег ба?
— Надбгел цо, угедта лгег ба иссердзгенге.
Хъгебгер хуарз цаугейнон ка адтгей, угехген
герцудгей надбгел.
— Ду лаег дге, — згегьгге’й бафарста гема:
— /Ез дген, — згегъгге загъта.
— Мадта мин дге тухуастдзингедтгей ести
фаеууинун каенае!
— ТЕггер хаестгег ан, гема еу мгенги идард-
дгер ралаеууге!
Цох растадгенцге кгергедземгей, гема лгег
загъта:
— Гъенур маемае дгехе аербахатге гема маемае
комкоммае кгесге, гезмгелгге ба ма фгеккгенге!
ТЕрдунгин цаугейнон ин фат ге тгеккге тгер-
нихи фгеккодта.
— Гъе дин мае тухге! Уомаей гестурдгер
тухге маемае наеййес.
Ар
и
I
।
Н/ЕЛФУСИ АРГЪАУ
Рагима-раги цардаей еу наелфус. Ж цар-
ди фудтае аема заманатаей бафаелладаей.
/Е заердае исцъаех аей аема уотае загъта:
— Мае саер цирдаемае фаеххаессон аема
ме ’намонд цардаей ци ’гьдауаей фаеййер-
ваезон? Цаей, аема, — заегъгае, загъта, —
дуйне фаеууинон аема каед ести амалбаел
фаеххуэест уинае.
Уотемаей ранаехстаераей. ТЕ райгураен
баестае ниууагъта аема ае над даруй, уоте-
маей цаеуй аема цаеуй размае. Еу афони ба,
над аертае каеми кодта, уордаемае бахъаерт-
таей аема, каеци надбаел цаеуа, уой нае зо-
нуй; ке бафаерсае, уой агоруй. Каесуй, аема
дин ае размае фаецаей таерхъос. Наел фу с
фэеттарстаей, сонтау никкастаей таер-
хъосмае.
Таерхъос аей балаедэердтаей аема’й фаер-
суй:
— Ци даебаел аерцудаей, наел фу с, цавд-
дорау ку лаеууис?
— Кумае цаеуон, — заегъгае, загъта, —
уой нае зонун. Каеци надбаел мин хуаез-
даер уодзаенаей, уобаел дае фаерсун.
Таерхъос ба ин уотае:
— /Ерраестае дае над ку дарай, уаед
даемае кард каесуй. Рахес надбаел ку цае-
уай, уаедта заелди халае даер не’стон-
дзаенае, уотемаей дае бераегь равгаерддзае-
наей. Галеу надбаел ку цаеуай, уаедта ба-
хаудзаенае фаерсаглаеги къохи. Дае цаергае-
цаераенбонти дин дае фест аелвиндзаенаей
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
<*><Х-Х-Х»><*Х-Х>><’Х-Х*>
аема гелдарген ге хъалон феддзаенгей. Дге фестгей хъалон
бафедун ку нгебал бафгераза, угедта хъалон дге фгехсунгей
бафеддзгенгей, дге цар дгер ма ибгел бафтаудзгенгей.
Чаелфус сагъгести бацудаей, угедта уотге згегъуй:
— Галеу надбгел мин гей цгеугге, угеддгер мгемге алли
надгей дгер мгелгет кгесуй, мге фест ба берге ргестгегути фагге
уодзаенаей.
Уотемаей галеу надбаел рараст гей идарддаер.
МАДЛЕЛСТЕГЬТЕ ТЕМА
МАД7ЕЛФУСИ АРГЪАУ
Мадаелсаегъаемае иуазаеги аерцудаей ма-
даелфус. Уомаен ае фазаебаел бурдаей еу
кадаер цъаех каерци.
— Ци ’й е, дае наел ма уаед? — фаерсуй
аей мадаелсаегъае.
— Нае наел аей, нае наел, дае рунтае дин
бахуаерон.
— /Ема уаед дае наелаен ае ком бераегъи
ком цаемэен аей?
Ф/ЕЛАНГ, АРС /ЕМА БЕР/ЕГЪИ
АРГЪАУ

Еу каеми адтаей, уоми фаеланг, арс аема
бераегъ баеу аенцае. Каераедземаен салан
загьтонцае, уаедта син дзубанди раегьдау
аей. Сае дзубанди уомае аерцудаей, ка цае-
маей таерсуй, заегъгае.
Фаеланг загъта:
— /Ез дуйнебаел нецаемаей таерсун.
Бераегъ даер тагъд-тагъдаей загъта:
— ТЕз даер нецаемаей таерсун.
Арс ба уотае бакодта:
— /Ез ба таерсун.
Фаеланг аема’й бераегъ фаерсунцае:
— Цаемаей таерсис, цае?
Арс загъта:
— Заеруаей.
Дигорон бацеутаей
/ЕЛДАРИ Ф/ЕРСТИТ/ЕЙ
Еу лаег изол балций адтаей. Гъаеугае-
рон ба ’йбаел аелдар, балций куд ранаех-
стаер аей, уотае ’йбаел аед аембалтае рам-
балд аей, аема фаестаемае ае хаеццае аербаз-
дахтаей и аелдар. ’Ма ин лаег загъта:
— Дае хаеццае раздаехуни хъаруэе ма
маемае ес аема дае хаеццае раздаехдзаенаен.
— Неци каенуй, — заегъгае, загъта и
аелдар. — Ду изол балцийаей аербацудтае,
наехуаедтае ан.
Дууае даер цаеунцае, аема аелдар и лаеги
фаерсуй:
— Хуарз мадае аема фидае каемаен ра-
маелунцэе, е куд фаеууй?
— Гузавае каенуй, уаедта сае байронх уй.
— Е раст аей, — заегъгае. — Уаед ае зэенае-
гаей каемаен рамаела, е ба саебаел куд каенуй?
— /Е заердае басаеттуй.
— Е даер раст аей. /Е хуарз аервадае ку
рамаела, уаедта куд аей лаег? — заегъгае,
загъта.
— Уомаен ба ае еу фарс рахауй.
— Е даер раст аей. Хуарз уосае ку рамае-
ла, уаед куд аей е ба?
— Еци лаег ба уаедта еугураейдаер ра-
маелуй, — заегъгае, загъта.
— Мадта рохсаг узед, дае хуарз уосае
рамардаей! — уотае ин ратаефирфаес кодта.
— Жз даер ин заегъун, ниххатир каенае.
Дзиуисхан, — «рохсаг уо!» Уомаей мае
заердае ку нае дардтайнае, уаед уойбаерцае
нае фаеххаттайнэе.
ДУУ/Е Л/ЕХЪУ/ЕНИ ДЗУАППИТ7Е

Еу лаехъугени бафарстонцае:
— Хуарз ка ’й?
— Маехуаедгег.
— Раесугъд ка’й.
— Мае мадае.
— Гъаездуг ка’й?
— Мае фидае.
Инней бафарстонцае:
— Раесугъд ка ’й?
— Уалдзаег.
— Гъаездуг ка ’й?
— Фаеззаег.
— Хуарз ка ’й?
- Хуцау.
У/Е, ЕУ-ЕУ
— Уае, еу-еу?
— Еу Хуцау аей.
- Уае, дууае-дууае?
— Мае дууае цаести аембес аенцае (аен-
хузаен уинун).
— Уае, аертае-аертае?
— Ме ’лдар аертикъахуг фингаебаел
хуаерун уарзта.
— Уае, цуппар-цуппар?
— Мае гъог цуппар дзуккемаей аембес
кодта аехсир.
— Уае, фондз-фондз?
— Мае фондз аенгулдзи даер аембес
аенцае.
— Уае, аехсаез-аехсаез?
— Ме ’лдар аехсаезанзиккон баехбаел
бадун уарзта.
— Уае, авд-авд?
— Авд хуасдзауемаей хуасае карстон
аема хуасгьаеуагае не ’нгьистаен.
— Уае, аст-аст?
— Act галемэей хумае кодтон аема хуар-
гъаеуагае не’нгистаен.
— Уае, фараст-фараст?
— Фараст хуймонемаей ба хумае кар-
стон.
— Уае, даес-даес?
— Даес инайаегемаей ба инайае кодтон.
Фиййаути нимад
ZECCOH НИМ7ЕД37Е
Аси дгер гема Дигорге дгер уоци нимге-
дзгей нимайунцге. Дзурдтге дигорон дзур-
дтге’нцге, фал, ге нон гессон цгемген хун-
нуй, уой нге зонун.
Нимайунцге дуггейттге сгеди угенгге, угед-
та сгейдггейттге:
дууге	2
цуппар	4
гехсгез	6
аст	8
дгес	10
дууадгес	12
цуппгердгес	14
гехсгердгес	16
гестдгес	18
инсгей	20
дууге ’ма инсгей	22
цуппар гема инсгей	24
гехсгез гема инсгей	26
аст гема инсгей	28
йартин	30
дууге аема йартин	32
цуппар гема йартин	34
гехсгез гема йартин	36
аст гема йартин	38
цуппор	40
дууге ’ма цуппор	42
цуппар гема цуппор	44
гехсгез гема цуппор	46
гестгецуппор	48
финдзай	50
дууге ’ма финдзай	52
^tX-X-X-X-X-X-»»^^
Уеедати Хъубади
цуппар гема финдзай	54
аехсаез гема финдзай	56
гестгефиндзай	58
гехсей	60
дууге ’ма гехсей	62
цуппар гема гехсей	64
гехсгез гема гехсей	66
гестге’хсей	68
гевдай	70
дууге гема гевдай	72
цуппар гема гевдай	74
гехсгез гема гевдай	76
гестге’вдай	78
гестай	80
дууге ’ма гестай	82
цуппар гема гестай	84
гехсгез гема гестай	86
гестге’стай	88
и наугедзге	90
дууае ’ма наугедзге	92
цуппар гема наугедзге	94
гехсгез гема наугедзге	96
гестге наугедзге	98
сгедге	100
Нге Дигорге, фонси хгеццге кадгер хгетуй, етае ’й гегасгей
дгер зонунцге. ТЕ нимад наехе аевзагбаел гей, фал гей хонгае
ба аессон нимаедзае (—нимад) хонген.
— Асий ку адтаен, уаед сегасемаей даер дгеснидгер адтген,
наехе аевзагбаел ке ’й, уомае ггесгае, аема еу уаедта разаегъи-
уонцае: «Дигорон лаехъугени нимайун каентае», згегъгге.
Рагон дигорон къаелендараей
Къумбултсе Хуцауи заенги кувд код-
тонцае — уалдзгег, (угелитге)
Донифарс ба — Фадзи кувд кодтонцае
— фгеззгег, хумтге, (фустге)
Лезгор ба — Нигколай кувд — уал-
дзгег, (тохъулитге)
Задоелеское ба Нанай кувд — фаеззгег
гердгемге, (гертиггердуг)
Хсенаез ба — Зениай кувд — фгеззгег,
(фустге)
Нарве ба Нарти Сослани кувд — уал-
дзгег, (угелитге)
Бордзиуари кувд.
Дигорае ба — Дигоризоеди кувд — алке
гехе хгедзари
Уоеллагком ба — Геусергобай кувд —
хгедзарген фус, гертге къерей гема агуа-
йген арахъ
ТЕстур Дигорае — Фацбадген
Гулаер ба — Габона кувд
Назу — мархуай хист, комуадзгенмге
къугере раздгер
Цаеппорсе — мгейи згеронди
Басилтае — мгейи нгеугеги (генсури
мгейи)
Алцитве
бонгин — гьаездуг
раеудаер — легче, меньше
аелаетон — баегаени
байваед — фаестаемае дае фаедбаел, кае-
баелти аербацудтае, е
хубедзаестае — две горсти, вместе сло-
женные
ахаестаргь — выкуп за пленного
Ахаестаргъ аей гьаеуй
цомарт — цаелаебаел хуарз, таукел
саесгаели каердзин — фагаей конд каер-
дзин
Адзаегьатае — Лезгор
Турментае — Донифарс
Узунтае — Кумбултае
/Ертае Уаеллагкоми — Дунтае, Галиат,
Къаемунтае
Авд Уаехъаеци
/Ертае Маехчески — Маехческ, Нарае,
Фураескъаеттае
хаедзар-хаедзараей дае фаеххаетун код-
тайнае
Ехау — мае таенаег, донау — ме ’сует
Гурдзи Дигори Сирдагор хонунцае
Федари мадае нае каеуй
Дзагуртаен аефсаенаей нивае нае рацудаей
(сказал мне Хъубади 28 мая 1924 года, в
заключение к своим сказаниям, записан-
ным мной от него от 21 мая по 28 мая 1924
года)
Биаслантае фаедгитае ку кодтонцае, уаед:
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
<*Х*Х*Х*Х*Х*Х*Х-Х*Х*Х*>

Астантаей (Дигораей) ку рахаессайтае фаедгае,уаед махмае
даер аенгьаел каесетае
Баехи хуарз Туалти ес; галти хуарз Къеуи ес (гурдзиа-
гау: Глори); лаеги хуарз ба Рехуати (гурдзиагау — Цуера);
уоси хуарз — Гезей (гурдзиагау: Хевули); каерци хуарз ба
— Астий; нимаети хуарз ба — Каесаеги, цохъай хуарз ба —
Дигори.
С/ЕРГ7ЕНД17Е

SY

£


sS
/
.y




fe b
Дзагурти Губади. Уседати Хъубади .......................
Нарти тауэераехътаей
Нарти сауробасдзар .....................................
Нарти Уацамонгае Нарти Хаемици фурт Батрази бацаей......
Нарти Сослан аема Тухи фурт Нокара......................
Нарти Сослани каерци реутае ............................
Нарти Сослани игурцае ..................................
/Ехсаертаеггатае аема Бориати астаеу аезнаггадае........
Нарти Сослани маелает...................................
Сирдони хаеснае.........................................
Сирдони кувд............................................
Сирдон Нарти уаейгутаей фаеййерваезун кодта.............
Сирдони уосиат .........................................
Нарти исаефт............................................
Историон аема цардиуагон тауаераехътае
Таерион Тулабег Дигори аефсад билаей фаеккалдта.........
Дигорае аема Донифарс каераедземаен тухтае кодтонцае....
Дигорае аема Донифарс — аезнаегтае......................
Хъанухъти Есен..........................................
Гагуати рантаест........................................
Хаемицатае аема Азнаурти рантаест.......................
Цаергаесатае заенхитае саехе каенунцае .................
Ирон аема дигорон киунуги исаевд........................
Астантае, Баделиатае аема Дигорае ......................
Дигор-Хъабан аема ТЕдзаефси фурт Хъудаеберди............
Дигор-Хъабани заеронди гузавае (гъараенгае).............
Дигор-Хъабан аема Баделиатае............................
Дигор-Хъабан тог бафиста Астантаен .....................
ТЕстур Дигори тауаераехъ................................
Ахсахъ-Темури тауаераехъ................................
Уаеллаг Ири лаебурд Дигораемае .........................
Сарий аербалаебурд Чегеммае, кенае ба Болай-фурт Мустафа
аема Урусбити Цопеллеу..................................
Тасолтанти Адилгери.....................................
5
10
14
15
18
19
20
24
26
28
29
31
32
35
37
40
43
47
48
50
52
53
56
63
64
66
68
72
74
76
80
га
I ч
6ПИ а
ИРОН АД/ЕМОН ИСФ/ЕЛДИСТАД/Е
«ХХ-Х-Х-Х-Х-Х-ХХ-Х»
Малхъари фаесеваед................................................85
Таухъанти Азнаур..................................................88
Ногьайи хани гъонгаес.............................................90
Сау хонх аема Уорс хонхи фиййауи тауаераехъ.......................93
Хъубадти Мамион Хъарадзауи тауаераехъ ............................95
Ирон аема каесгон лимаени тауаераехъ..............................96
Къургьости Битемурухъ.............................................99
Дигорае Баделиатаебаел сае гъаст бахастонцае уруси паддзахмае....100
Муаелцаети Артуд ................................................102
Дзаеуаегигъаеуи ном каецаей рацудаей.............................104
Донифарси цардаей............................................... 105
Донифарси зар....................................................106
Дигорон легендитае (мифтае)
Адаеймаг цаейбаерцае цаеруй......................................107
Уасгергий тауаераехъ ............................................108
Лаегий фурт Дзанболат аема ТЕфсати...............................109
/Ефсати аема Гъаедаераехсае......................................110
/Ефсати аема Фаелваера...........................................111
Царди аертае зунди...............................................112
Зунд, нивае аема аефсаерми.......................................114
Уасгерги аема Хъарахъуспагуи тауаераехъ..........................115
Лохъман-хакини тауаераехъ........................................122
Дигорон аргьаеуттаей
Фаеланг тухуасти агоруй..........................................125
Наелфуси аргъау..................................................126
Мадаелсаегъае аема мадаелфуси аргъау.............................128
Фаеланг, арс аема бераегъи аргъау................................129
Дигорон бацеутаей
ТЕлдари фаерститаей..............................................130
Дууае лаехъуаени дзуаппитае......................................131
Уае, еу-еу.......................................................132
Фиййаути нимад
ТЕссон нимаедзае.................................................133
Рагон дигорон къаелендараей..................................... 135
Алцитае......................................................... 136
Литературно-художественное издание
Составитель Хамицаева Тамара Алексеевна
УАДАЕВ КУБАДИ НИКОЛАЕВИЧ
Осетинское народное творчество
Редактор
С. 3. ХУ ГАЕВ
Художник
В. С. ГРИГОРЯН
Технический редактор
А. В. ЯДЫКИНА
Корректор
Э. Дз. БАЛИКОЕВА
Компьютерная верстка
3. С. мисиковой
Сдано в набор 30.06.11. Подписано к печати 23.12.11. Формат бу-
маги 60х84'/,6. Бум. офс. Jsfel. Гарн. шрифта «Kudrashov». Печать
офсетная. Усл.-п. л. 8,13. Учетно-изд.л. 6,26. Тираж 500 экз. За-
каз № 1544. С 2
Министерство культуры и массовых коммуникаций РСО—Алания.
ГУП РСО—Алания «Издательство «Ир», 362040, г. Владикавказ,
проспект Мира, 25.
Отпечатано с готовых диапозитивов в ОАО «Издательско-поли-
графическое предприятие им. В.А. Гассиева», 362011, г. Владикав-
каз, ул. Тельмана, 16.